داود وعبيد بن عمير:» فافرِقْ «بكسرِ الراء وهي لغة: فَرَق يفرِق كيضرِب. قال الراجز:
Dâvûd ve Ubeyd b. Umeyr: «فافرِقْ» (fefrik) şeklinde râ harfinin kesresiyle okumuşlardır; bu da bir lehçedir: يَضْرِبُ (yadribu) gibi فَرَقَ يَفْرِقُ (feraka yefriku) denir. Recez şairi şöyle demiştir:
١٧١ - ٤- يا ربِّ فافرُقْ بينه وبيني ... أشدَّ مَا فرَّقْتَ بين اثنَيْنِ
171-4- Ey Rabbim! Benimle onun arasını öyle ayır ki... İki kişinin arasını ayırdığın en şiddetli şekilde olsun!
وقرأ ابن السَّمَيْفَع:» فَفرَّقْ «مضعفاً وهي مخالفةٌ للرسم. و» بين «معمولةٌ ل» افْرُق «، وكان مِنْ حَقِّها ألاَّ تُكَرَّر في العطف، تقول: المال بين زيد وعمرو» وإنما كُرِّرت للاحتياج إلى تكرُّرِ الجار في العطف على الضمير المجرور، وهو يؤيِّدُ مذهبَ البصريين.
İbnü's-Semeyfa‘ ise şeddeli olarak «فَفَرِّقْ» (feferrik) okumuştur ki bu [resm-i hatta] mushaf yazısına aykırıdır. «بين» (beyne) kelimesi «افْرُقْ» (üfruk) fiilinin ma‘mûlüdür; asıl kural gereği atıfta tekrarlanmaması gerekirdi, nitekim: 'Mal Zeyd ile Amr arasındadır' (المال بين زيد وعمرو) dersin. Ancak mecrur zamire atıf yaparken cer harfinin tekrarlanması ihtiyacından dolayı tekrarlanmıştır; bu da Basralıların mezhebini desteklemektedir.
قوله تعالى: {أَرْبَعِينَ سَنَةً} : فيه وجهان، أظهرُهما: أنه منصوبٌ ب «مُحَرَّمة» فإنه رُوي في القصة أنهم بعد الأربعين دَخَلوها فيكون قد قَيَّد تحريمَها عليهم بهذه المدةِ، وأخبر أنهم يتيهون، ولم يبيِّن كمية التيه، وعلى هذا ففي «يتيهون» احتملان، أحدهما: أنه مستأنفٌ، والثاني: أنه حالٌ من الضمير في «عليهم» الوجه الثاني: أنَّ «أربعين» منصوبٌ ب «يتيهون» فيكونُ قد قَيَّد التيه بالأربعين، وأمَّا التحريمُ فمطلقٌ، فيحتمل أن يكونَ مستمراً وأن يكونَ منقطعاً، وأنها أُجِّلتْ لهم، وقد قيل بكلِّ من الاحتمالين، رُوي أنه لم يَدْخُلْها أحد مِمَّن كان في التيه ولم يَدْخُلْها إلا أبناؤهُم، وأما الآباءُ فماتوا. وما أدري ما الذي حَمَل أبا محمد ابن عطية على تجويزِه أن يكونَ العاملُ في «أربعين» مضمراً يفسِّره «يتيهون» المتأخر، ولا ما اضطره إلى ذلك من مانعٍ صناعي أو معنوي؟ وجوازُ الوقف والابتداء بقوله: «عليهم» و «يتيهون» مفهومان ممَّا تقدَّم من الإِعراب.
Yüce Allah'ın: {أَرْبَعِينَ سَنَةً} “Kırk yıl” [Mâide: 26] kavlinde iki vecih vardır: En açığı: {مُحَرَّمَةٌ} “Haram kılınmıştır” [Mâide: 26] lafzı ile mansup olmasıdır; zira kıssada rivayet edildiğine göre onlar kırk yıldan sonra oraya girmişlerdir. Buna göre oranın onlara haram kılınması bu süre ile sınırlandırılmış, şaşkınca dolaşacakları bildirilmiş ancak dolaşmanın miktarı açıklanmamış olur. Bu takdire göre {يَتِيهُونَ} “Şaşkınca dolaşacaklar” [Mâide: 26] fiilinde iki ihtimal vardır; birincisi: Müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesi olması, ikincisi: {عَلَيْهِمْ} “Onlara” [Mâide: 26] ifadesindeki zamirden hal olmasıdır. İkinci vecih: {أَرْبَعِينَ} “Kırk” kelimesinin {يَتِيهُونَ} “Şaşkınca dolaşacaklar” [Mâide: 26] fiili ile mansup olmasıdır; bu takdirde şaşkınca dolaşma kırk yılla kayıtlanmış olur, haram kılınma ise mutlaktır; dolayısıyla sürekli olması da, sona ermiş olması da, onlar için ertelenmiş olması da muhtemeldir. Bu iki ihtimalin her birini savunanlar olmuştur. Tîh (çölünde) kalanlardan hiçbirinin oraya girmediği, sadece onların çocuklarının girdiği, babaların ise öldüğü rivayet edilmiştir. Ebû Muhammed İbn Atiyye'yi, {أَرْبَعِينَ} “Kırk” kelimesinde amilin sonradan gelen {يَتِيهُونَ} “Şaşkınca dolaşacaklar” [Mâide: 26] fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiil olmasını caiz görmeye neyin sevk ettiğini ve onu buna mecbur bırakan nahvî veya anlamsal engelin ne olduğunu bilmiyorum. {عَلَيْهِمْ} “Onlara” ve {يَتِيهُونَ} “Şaşkınca dolaşacaklar” [Mâide: 26] kelimelerinde vakıf ve ibtidanın caiz oluşu, daha önce geçen iraptan anlaşılmaktadır.
والتِّيه: الحَيْرةُ، ومنه: «أرضٌ تَيْهاء» لحَيْرة سالكها، قال:
et-Tîh (التِّيه): Hayret (şaşkınlık ve yolunu kaybetmek) demektir; oradan geçen kişinin şaşkınlığından ötürü «أرضٌ تَيْهاء» (yolsuz, ıssız çöl) ifadesi de buradan gelir. Şair şöyle demiştir:
١٧١ - ٥- بتَيْهاءَ قَفْرٍ والمَطِيُّ كأنها ... قَطا الحَزْن قد كانَتْ فراخاً بيوضُها
171-5- Issız, çorak bir çölde; binek develeri sanki... Yumurtaları yavruya dönüşmüş taşlık arazinin bağırtlak kuşları gibiydi.
ويقال: «تاه يتيه» و «هو أَتْيَهُ منه» و «تاه يَتُوه» و «هو أتْوَهُ منه» فقولُ مَنْ قال: «يتيه» و «تَوَّهْتُه» من التداخل. ومثله «:» طاح «في كونِه سُمع في عينِه الوجهان، وأنَّ فيه التداخلَ أيضاً، فإنَّ مَنْ قال» يطيح «قال» طَوَّحته «و» هو أَطْوَحُ منه «.
«تاه يتيه» (tâhe yetîhu), «هو أَتْيَهُ منه» (o, ondan daha şaşkındır) denildiği gibi «تاه يَتُوه» (tâhe yetûhu), «هو أتْوَهُ منه» (o, ondan daha şaşkındır) da denir. Dolayısıyla hem «يتيه» (yetîhu) hem de «تَوَّهْتُه» (tewwehtühû) diyen kimsenin sözü lehçelerin birbirine girmesindendir (tedâhüldür). Bunun benzeri: Aynü'l-fiilinde her iki vechin de işitildiği ve kendisinde yine tedâhül bulunan «طاح» (tâha) fiilidir; zira «يطيح» (yetîhu) diyen kimse aynı zamanda «طَوَّحته» (tavvahtühû) ve «هو أَطْوَحُ منه» (o, ondan daha helak edicidir) der.
والأسى: الحُزْن، يقال: أَسِي - بكسر العين - يَأْسَى، بفتحها ولامُ الكلمة تحتمل أن تكونَ من واوٍ، وهو الظاهرُ لقولهم:» رجل أَسْوان «بزنة سَكْران، أي: كثير الحزنِ، وقالوا في تثنية الأسى: أَسَوان، وإنما قُلبت الواوُ في» أَسِيَ «ياءً لانكسارِ ما قبلَها، ويُحْتمل ان تكون ياءً فقد حُكى» رجل أسْيان «أي: كثيرُ الحزن، فتثنيتُه على هذا» أَسَيان «.
el-Esa (الأسى): Hüzün demektir. Aynü'l-fiilinin kesresiyle mâzîde أَسِيَ (esiye), fethasıyla muzârîde يَأْسَى (ye'sâ) denir. Kelimenin lâmü'l-fiilinin vâv olması muhtemeldir; nitekim 'çok hüzünlü adam' anlamında سَكْران (sekrân) vezninde «رجل أَسْوان» (racülün esvân) demeleri ve el-Esa kelimesinin tesniyesinde «أَسَوان» (esevân) demeleri sebebiyle zâhir olan da budur. أَسِيَ (esiye) kelimesindeki vâv harfi, kendisinden önceki harf meksûr olduğu için yâ'ya dönüştürülmüştür. Kelimenin lâmü'l-fiilinin yâ olması da muhtemeldir; nitekim 'çok hüzünlü adam' anlamında «رجل أسْيان» (racülün esyân) denildiği nakledilmiştir; bu takdirde tesniyesi «أَسَيان» (eseyân) olur.
وعادةُ الناسِ يسْأَلُون هنا سؤالاً: وهو - كما قال الزمخشري -» كيف نُوَفِّقُ بين قوله تعالى: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ} وبين قوله: {الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} ؟ وأجابَ بوجهين، أحدُهما: أن يكونَ كَتَبها لهم بشرط أن يجاهدوا فلم [يجاهدوا] ، والثاني: أنَّ التحريم كان مؤقتاً بمدة الأربعين، فلما انتهت دَخَلُوها/.
İnsanlar burada genellikle şöyle bir soru sorarlar -Zemahşerî'nin de belirttiği gibi-: «Yüce Allah'ın: {فَإِنَّهَا مُحَرَّمَةٌ عَلَيْهِمْ} “Artık orası onlara haram kılınmıştır” [Mâide: 26] kavli ile {الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ} “Allah'ın sizin için yazdığı” [Mâide: 21] kavlinin arasını nasıl uzlaştırırız?» [Zemahşerî] buna iki vecihle cevap vermiştir; birincisi: Allah'ın orayı onlara cihad etmeleri şartıyla yazmış olması, onların ise [cihad etmemeleridir]. İkincisi: Haram kılınmanın kırk yıllık süreyle geçici olmasıdır; nitekim bu süre bitince oraya girmişlerdir.
قوله تعالى: {بالحق} : فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه حال من فاعل «اتلُ» أي: اتلُ ذلك حالَ كونِك ملتبساً بالحق أي: بالصدق.
Yüce Allah'ın: {بالحق} “Hak ile / gerçek olarak” [Mâide: 27] kavlinde üç vecih vardır; birincisi: {اتْلُ} “Oku” [Mâide: 27] fiilinin fâilinden hal olmasıdır; yani 'Sen hak ile yani doğrulukla iç içe / muttasıf olduğun halde onu oku' demektir.
الثاني: أنه حالٌ من مفعولِه وهو «نبأ» أي: اتلُ نبأَهما ملتبساً بالصدق موافقاً لِما في كتب الأولين لتثبتَ عليهم الحجةُ برسالتك. الثالث: أنه صفةٌ لمصدرِ «اتلُ» أي: اتل ذلك تلاوةً ملتبسةً بالحقِّ والصدق، وكأنه اختيار الزمخشري إذ به بدأ، وعلى الأوجهِ الثلاثةِ فالباء للمصاحبة، وهي متعلقةٌ بمحذوفٍ. وقرأ أبو عمرو بسكون الميم من «آدم» قبل باءِ «بالحق» ، وكذا كلُّ ميمٍ قبلها متحركٌ وبعدها باءٌ.
İkincisi: Mef'ûlü olan {نَبَأَ} “Haberini” [Mâide: 27] kelimesinden hal olmasıdır; yani 'Risaletinle onlara karşı hüccet sabit olsun diye onların haberini öncekilerin kitaplarında bulunana uygun ve doğrulukla muttasıf olarak oku' demektir. Üçüncüsü: {اتْلُ} “Oku” [Mâide: 27] fiilinin masdarının sıfatı olmasıdır; yani 'Bunu hak ve doğrulukla muttasıf bir okuyuşla oku' demektir; ilk olarak bununla başladığı için sanki Zemahşerî'nin tercihi de budur. Bu üç veche göre de bâ (ب) harf-i ceri musâhabet (beraberlik) içindir ve mahzuf bir müteallaka bağlıdır. Ebû Amr, {بالحق} “Hak ile” [Mâide: 27] ifadesindeki bâ'dan önce gelen {آدَمَ} “Âdem” [Mâide: 27] kelimesinin mîm harfini sükûn ile okumuştur; kendisinden önce harekeli harf bulunup kendisinden sonra bâ gelen her mîm harfini de böyle [izhâr/idgâm ile] okur.
قوله: {إِذْ قَرَّبَا} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدُها - وبه بدأ الزمخشري وأبو البقاء - أن يكونَ متعلقاً بنفسِ النبأ، أي: قصتُهما وحديثهما في ذلك الوقتِ، وهذا واضحٌ. الثاني: أنه بدلٌ من «نبأ» على حذف مضافٍ تقديرُه: واتلُ عليهم النبأَ نبأَ ذلك الوقتِ، كذا قَدَّره الزمخشري. قال الشيخ: «ولا يجوزُ ما ذَكَر لأنَّ» إذ «لا يُضافُ إليهما إلا الزمانُ، و» نبأ «ليس بزمان. الثالث: ذكَره أبو البقاء - أنه حالٌ من» نبأ «وعلى هذا فيتعلَّقُ بمحذوفٍ، لكن هذا الوجهَ غيرُ واضحٍ، قال أبو البقاء:» ولا يكونُ ظرفاً ل «اتلُ» قلت: لأنَّ الفعلَ مستقبل و «إذ» وقتٌ ماضٍ فيكف يتلاقيان؟
Yüce Allah'ın: {إِذْ قَرَّبَا} “Hani ikisi sunmuşlardı” [Mâide: 27] kavlinde üç vecih vardır; birincisi -Zemahşerî ve Ebû'l-Bekâ da bununla başlamıştır-: Doğrudan nebe' (haber) kelimesine müteallik olmasıdır; yani 'O vakitteki kıssaları ve haberleri' demektir ve bu açıktır. İkincisi: Muzafın hazfiyle {نَبَأَ} “Haberini” [Mâide: 27] kelimesinden bedel olmasıdır; takdiri: 'Onlara haberi, o vaktin haberini oku' şeklindedir; Zemahşerî böyle takdir etmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: «Onun zikrettiği caiz değildir; çünkü 'iz' (إذ) sadece zamana muzaf olur, 'nebe'' ise zaman değildir.» Üçüncüsü -bunu Ebû'l-Bekâ zikretmiştir-: {نَبَأَ} “Haberini” kelimesinden hal olmasıdır; buna göre mahzuf bir müteallaka bağlanır, fakat bu vecih açık değildir. Ebû'l-Bekâ: «{اتْلُ} “Oku” fiilinin zarfı olamaz» demiştir. Ben de derim ki: Çünkü fiil istikbâl (gelecek zaman), 'iz' ise mâzî (geçmiş) vaktidir; ikisi nasıl bir araya gelebilir?
والقُرْبان: فيه احتملان، احدُهما: وبه قال الزمخشري - أنه اسمٌ لِما يُتَقَرَّب به، قال: «كما أنَّ الحُلْوان اسم ما يُحَلِّي أو يُعْطي يقال:» قَرَّبَ
el-Kurbân (القُرْبان): İki ihtimal taşır; birincisi -Zemahşerî'nin de söylediği-: Kendisiyle yakınlık aranan şeyin ismi olmasıdır. [Zemahşerî] der ki: «Nasıl ki hulvân (tatlılık / bahşiş) tatlı kılan veya verilen şeyin ismi ise; 'sadaka yaklaştırdı / sundu ve onunla yakınlık aradı' (قَرَّبَ صَدَقَةً وتَقَرَّبَ بِهَا) denir; çünkü
صدقةً وتقرَّب بها «لأن» تقرَّب «مطاوعُ» قَرَّب «قال الأصمعي:» تَقَرَّبوا قِرْفَ القِمَع «فيُعَدَّى بالباء حتى يكون بمعنى قَرَّب» أي: فيكونُ قوله: {إِذْ قَرَّبَا قُرْبَاناً} يَطْلُبُ مطاوعاً له، فالتقدير: إذ قَرَّباه فتقرَّبا به، وفيه بُعْدٌ. قال الشيخ: «وليس» تقرَّب بصدقة «مطاوع» قَرَّب صدقة «لاتحاد فاعلِ الفعلين، والمطاوعةُ يختلف فيها الفاعل يكونُ من أحدِهما فعلٌ ومن الآخر انفِعال نحو: كَسَرْتُه فانكسر وفَلَقْتُه فانقلق، فليس قَرَّب صدقته وتقرَّب بها من هذا الباب، فهو غلط فاحش» . وفيما قاله الشيخ نظرٌ، لأنَّا لا نسَلِّم هذه القاعدة. والاحتمال الثاني: أن يكونَ في الأصلِ مصدراً ثم أُطلق على الشيء المتقرَّب به كقولهم: «نَسْج اليمن» و «ضَرْب الأمير» ويؤيِّد ذلك أنه لم يُثَنَّ والموضعُ موضعُ تثنية؛ لأنَّ كلاً من قابيل وهابيل له قُرْبان يَخُصُّه، فالأصلُ: إذ قَرَّبا قربانين وإنما لم يُثَنَّ لأنه مصدرٌ في الأصل. وللقائل بانه اسمُ ما يُتَقَرَّب [به] لا مصدرٌ أن يقولَ: إنما لم يُثَنَّ،.
«تقرَّب» (tekarrebe), «قَرَّبَ» (karrebe) fiilinin mutâvııdır (dönüşlüsüdür). Asmaî: 'Kıme' kabuğunu yaklaştırdılar' (تَقَرَّبوا قِرْفَ القِمَع) demiştir; böylece «قَرَّبَ» anlamında olsun diye bâ ile geçişli kılınır.» Yani buna göre: {إِذْ قَرَّبَا قُرْبَاناً} “Hani her ikisi birer kurban sunmuşlardı” [Mâide: 27] kavli kendisi için bir mutâvı' (dönüşlü fiil) talep eder; takdiri: 'Hani ikisi onu sundular ve onunla yakınlaştılar' şeklinde olur ki bunda uzaklık vardır. Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: «İki fiilin fâili aynı olduğu için 'sadaka ile yakınlık aradı' (تقرَّب بصدقة), 'sadaka sundu' (قَرَّب صدقة) fiilinin mutâvıı değildir. Zira mutavaatta fâiller farklı olur; birinden fiil, diğerinden infiâl (etkilenme/dönüşlülük) meydana gelir; nitekim 'Onu kırdım, o da kırıldı' (كَسَرْتُه فانكسر) ve 'Onu yardım, o da yarıldı' (فَلَقْتُه فانفلق) böyledir. Dolayısıyla sadakasını sundu ve onunla yakınlık aradı bu bâbdan değildir, bu fahiş bir hatadır.» Şeyh'in bu sözünde eleştiriye açık yön vardır; zira biz bu kuralı mutlak olarak kabul etmeyiz. İkinci ihtimal: Aslında masdar olup sonradan kendisiyle yakınlık aranan şey için isim olarak kullanılmasıdır; nitekim 'Yemen dokuması' (نَسْج اليمن) ve 'Emirin darp etmesi / bastığı para' (ضَرْب الأمير) ifadeleri böyledir. Makam tesniye makamı olduğu halde tesniye yapılmaması da bunu destekler; çünkü Kabil ve Habil'in her birinin kendine has bir kurbanı vardı. Asıl olan: 'İki kurban sundular' (إذ قَرَّبا قربانين) şeklindedir; tesniye yapılmamasının sebebi aslen masdar oluşudur. Kurbanın masdar değil kendisiyle yakınlaşılan şeyin ismi olduğunu savunan kimse ise tesniye yapılmamasının gerekçesini şöyle açıklar:
لأنَّ المعنى - كما قاله أبو علي الفارسي - إذ قَرَّبَ كلُّ واحدٍ منهما قرباناً كقوله تعالى: {فاجلدوهم ثَمَانِينَ جَلْدَةً} [النور: ٤] أي: كلَّ واحدٍ منهم.
Çünkü mana -Ebû Ali el-Fârisî'nin dediği gibi-: Yüce Allah'ın: {فَاجْلِدُوهُمْ ثَمَانِينَ جَلْدَةً} “Onlara seksen değnek vurun” [Nûr: 4] kavlinde olduğu gibi 'Onlardan her biri birer kurban sundu' yani 'Onların her birine seksen değnek vurun' demektir.
وقوله: {قَالَ لأَقْتُلَنَّكَ} أي: قال الذي لم يُتَقَبَّلْ منه للمقبول منه. وقرأ الجمهور: «لأقتلنَّك» بالنون الشديدة. وهذا جوابُ قسم محذوف، وقرأه زيد بالخفيفة. قال: إنما يتقبَّل الله «مفعولُه محذوفٌ لدلالةِ المعنى عليه أي: قرابينَهم وأعمالَهم، ويجوز ألاَّ يُراد له مفعول كقوله: {فَأَمَّا مَنْ أعطى واتقى} [الليل: ٥] هذه الجملة قال أبو محمد بن عطية:» قبلها كلامٌ محذوف، تقديره: لِمَ تَقْتُلني وأنا لم أَجْنِ شيئاً ولا ذنبَ لي في تقبُّل الله قرباني دونَ قربانِك؟ «وذكَر كلاماً كثيراً. وقال غيرُه:» فيه حذْفٌ يَطُول «وذكرَ نحوه، ولا حاجة إلى تقدير ذلك كلِه، إذ المعاني المفهومةُ من فَحْوى الكلام إذا قُدِّرَتْ قصيرةً كان أحسنَ، والمعنى هنا: قال لأقلنك حسداً على تقبُّل قربانك فعرّض له بأنَّ سببَ التقبُّل التقوى. وقال الزمخشري:» فإنْ قلت: كيف كان قولُه: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ الله مِنَ المتقين} جواباً لقوله: «لأقتلنَّك» ؟ قلت: لَمَّا كان الحَسَدُ لأخيه على تقبُّل قربانه هو الذي حَمَله على توعُّدِه بالقتل، قال: إنما أُتيت مِنْ قِبل نفسك لانسلاخِها من لباس التقوى «انتهى. وهذا ونحوه من تفسير المعنى لا الإِعراب. وقيل: إن هذه الجملةَ اعتراضٌ بين كلام القاتل وبين كلام المقتول. والضمير في» قال «إنما يعود على الله تعالى، أي: قال الله ذلك لرسوِله فيكونُ قد اعترضَ بقوله: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ الله} بين كلامِ قابيل وهو:» قال لأقتلنَّك «وبين كلامِ هابيل، وهو» لئن بَسَطْتَ «إلى آخره، وهو في غاية البُعْد لتنافِرِ النظم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {قَالَ لأَقْتُلَنَّكَ} “[Kurbanı kabul edilmeyen], 'Seni mutlaka öldüreceğim!' dedi” kavli; kurbanı kabul edilmeyenin, kabul edilene söylediği sözdür. Cumhur [kıraat imamları] şeddeli nun ile «لأقتلنَّك» şeklinde okumuştur ve bu, mahzuf (düşürülmüş) bir yeminin cevabıdır. Zeyd ise bunu hafif (şeddesiz) nun ile okumuştur. [Ayetin devamındaki] {قَالَ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ} “[Diğeri de] 'Allah ancak kabul eder...' dedi” ifadesinde [fiilin] mefulü (nesnesi), anlamın delalet etmesinden ötürü mahzuftur; yani 'onların kurbanlarını ve amellerini' demektir. Tıpkı {فَأَمَّا مَنْ أَعْطَى وَاتَّقَى} “Fakat kim verir ve sakınırsa” [Leyl 5] ayetinde olduğu gibi mefulün hiç kastedilmemiş olması da caizdir. Bu cümle hakkında Ebû Muhammed b. Atiyye şöyle demiştir: 'Bundan önce mahzuf bir söz vardır; takdiri ise şöyledir: Ben hiçbir suç işlemediğim ve Allah'ın senin kurbanını değil de benimkini kabul etmesinde benim bir günahım olmadığı halde beni niçin öldürüyorsun?' [İbn Atiyye] daha pek çok söz zikretmiştir. Bir başkası da: 'Burada uzun bir hazif (cümle düşmesi) vardır' diyerek benzer ifadeler zikretmiştir. Oysa bütün bunları takdir etmeye ihtiyaç yoktur; zira sözün gelişinden anlaşılan manalar kısa takdir edildiğinde daha güzel olur. Buradaki mana şudur: [Kabil], kurbanının kabul edilmesini kıskandığı için 'Seni mutlaka öldüreceğim' demiş; [Habil de] kabul edilme sebebinin takva olduğunu ima etmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Eğer: {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ} “Allah ancak takva sahiplerinden kabul eder” sözü nasıl olur da 'Seni mutlaka öldüreceğim' sözüne bir cevap olabilir? dersen, derim ki: Kardeşinin kurbanının kabul edilmesine duyduğu kıskançlık onu öldürme tehdidine sevk edince [kardeşi ona]: Bu durum, takva elbisesinden sıyrıldığı için ancak senin kendi nefsin yüzünden başına gelmiştir, dedi.' (Zemahşerî'nin sözü bitti). Bu ve benzeri açıklamalar i'rab değil mana tefsiridir. Bu cümlenin, katilin sözü ile maktulün sözü arasında bir itiraziyye (ara cümle) olduğu da söylenmiştir. Buna göre 'Dedi' [fiilindeki] zamir Allah Teâlâ'ya döner; yani Allah bunu Resulü'ne söylemiştir. Böylece {إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ} “Allah ancak kabul eder” sözüyle, Kabil'in 'Seni mutlaka öldüreceğim' sözü ile Habil'in 'Eğer elini uzatırsan...' sözü arasına [ara cümle olarak] girmiş olur. Ancak bu görüş, nazmın uyumsuzluğundan ötürü son derece uzaktır.
واللامُ في قوله: {لَئِن} : هي الموطئةُ. وقوله: {مَآ أَنَاْ بِبَاسِطٍ} جوابُ القسم المحذوف، وهذا على القاعدة المقرَّرة من أنه إذا اجتمعَ شرطٌ وقسمٌ أُجيب سابقُهما إلا في صورته تقدَّم التنبيه عليها.
Yüce Allah'ın: {لَئِن} “Andolsun eğer” [Mâide: 28] kavlindeki lâm: Kaseme hazırlık bildiren (müvattıe) lâmdır. {مَآ أَنَاْ بِبَاسِطٍ} “Ben uzatacak değilim” [Mâide: 28] kavli ise mahzuf yeminin cevabıdır. Bu, bir şart ve bir yemin bir araya geldiğinde -daha önce uyarısı geçen özel durum hariç- önce geçene cevap verileceğine dair yerleşik kurala dayanır.
وقال الزمخشري: «فإنْ قلت: لِمَ جاء الشرطُ بلفظِ الفعلِ، والجزاء بلفظِ اسمِ الفاعلِ وهو قوله: {لَئِن بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَآ أَنَاْ بِبَاسِطٍ} ؟ قلت: ليفيدَ أنه
Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: {لَئِن بَسَطتَ إِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَنِي مَآ أَنَاْ بِبَاسِطٍ} “Andolsun, sen beni öldürmek için elini bana uzatsan da ben uzatacak değilim” [Mâide: 28] kavlinde şart fiil lafzıyla, ceza ise ism-i fâil lafzıyla niçin gelmiştir? dersen, derim ki: Onun,
لا يفعلُ هذا الوصفَ الشنيعَ، ولذلك أكَّده بالباء المفيدة لتأكيد النفي» وناقشه الشيخ في قوله: {مَآ أَنَاْ بِبَاسِطٍ} «جزاءٌ للشرط» قال: «لأنَّ هذا جوابٌ للقسمِ لا للشرطِ» قال: «لأنه لو كان جواباً للشرطِ لَزِمَتْه الفاءُ لكونِه منفياً ب» ما «والأداةُ جازمةٌ، ولَلَزِم أيضاً خَرْمُ تلك القاعدة، وهو كونُه لم / يُجَبِ الأسبقُ منهما» وهذا ليس بشيء لأن أبا القاسم سَمَّاه جزاء للشرط لَمَّا كان دالاً على جزاء الشرط، ولا نكير في ذلك، مُغْرَى بأَنْ يُقال: قد اعترض على الزمخشري: وقال أيضاً: «وقد خالفَ الزمخشري كلامَه هنا بما ذكَره في البقرة في قوله تعالى: {وَلَئِنْ أَتَيْتَ} [الآية: ١٤٥] من كونِه جَعَله جواباً للقسم ساداً مسدَّ جوابِ الشرط، وله معه هناك كلامُ قد قَدَّمته عنه في موضعِه فَلْيُراجَعْ.
bu çirkin vasfı asla işlemeyeceğini ifade etmek içindir; bu yüzden nefyi tekit etmeye yarayan bâ harfiyle tekit etmiştir.» Şeyh [Ebû Hayyân], onun {مَآ أَنَاْ بِبَاسِطٍ} “Ben uzatacak değilim” [Mâide: 28] sözünü 'şartın cezası' olarak nitelemesini tartışma konusu yaparak şöyle demiştir: «Çünkü bu şartın değil, yeminin cevabıdır. Zira şartın cevabı olsaydı, 'mâ' ile menfi kılındığı ve şart edatı da cezmedici olduğu için fâ harfinin gelmesi gerekirdi; ayrıca o kuralın bozulması, yani ikisinden önce gelene cevap verilmemiş olması da gerekirdi.» Bu itiraz bir değer taşımaz; zira Ebu'l-Kâsım [Zemahşerî], şartın cezasına delalet ettiği için onu mecazen şartın cezası olarak isimlendirmiştir; bunda yadırganacak bir şey yoktur, ancak [Şeyh] Zemahşerî'ye itiraz edilmiş denilmesine düşkünlük göstermiştir. [Şeyh] ayrıca şöyle demiştir: «Zemahşerî, Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın: {وَلَئِنْ أَتَيْتَ} “Andolsun, eğer getirsen” [Bakara: 145] kavlinde bunu şartın cevabı yerine geçen yeminin cevabı kılarak buradaki sözüne muhalefet etmiştir.» Onunla Zemahşerî arasında orada bir söz geçmişti, onu kendi yerinde aktarmıştım, oraya bakılmalıdır.
قوله تعالى: {إني أُرِيدُ أَن تَبُوءَ} : فيه ثلاثة تأويلات، أحدها: أنه على حَذْفِ همزةِ الاستفهام، وتقديرُه: أإني أريد، وهو استفهام إنكارٍ لأنَّ إرادة المعصيه قبيحةٌ، ومن الأنبياء أقبحُ؛ فهم معصومون عن ذلك، ويؤيِّد هذا التأويل قراءةُ مَنْ قرأ: «أنَّي أريد» بفتح النون وهي أنَّى التي بمعنى «كيف» أي: كيف أريد ذلك. والثاني: أنَّ «لا» محذوفة تقديره: إني أريدُ أن لا تبوء كقوله تعالى: {يُبَيِّنُ الله لَكُمْ أَن تَضِلُّواْ} [النساء: ١٧٦] {رَوَاسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمْ} [النحل: ١٥] أي: أن لا تضلوا، وأَنْ لا تميد، وهو مستفيضٌ، وهذا أيضاً فرارٌ من إثبات الإِرادة له. وضَعَّفَ بعضهم هذا التأويلَ بقوله ﵇: «لا تُقْتَلُ
Yüce Allah'ın: {إني أُرِيدُ أَن تَبُوءَ} “Şüphesiz ben, dönmeni isterim” [Mâide: 29] kavlinde üç tevil vardır; birincisi: İstifham hemzesinin hazfi üzerine olmasıdır; takdiri: 'Dönmeni mi istiyorum?' (أإني أريد) şeklindedir. Bu inkârî bir istifhamdır; çünkü günahı irade etmek çirkindir, peygamberlerden sâdır olması ise daha çirkindir; zira onlar bundan mâsumdurlar. «كيف» (nasıl) manasına gelen 'ennâ' ile nûn harfinin fethasıyla «أنَّي أريد» (nasıl isterim) şeklinde okuyan kimsenin kıraati de bu tevili destekler; yani 'Bunu nasıl isterim?' demektir. İkincisi: «لا» (lâ) edatının mahzuf olmasıdır; takdiri: Yüce Allah'ın: {يُبَيِّنُ الله لَكُمْ أَن تَضِلُّواْ} “Sapmayasınız diye Allah size açıklıyor” [Nisâ: 176] ve {رَوَاسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمْ} “Sizi sarsmasın diye sabit dağlar [koydu]” [Nahl: 15] kavillerinde -yani sapmamanız ve sarsmaması için- olduğu gibi 'Dönmemeni isterim' (إني أريد أن لا تبوء) şeklindedir ve bu yaygın bir kullanımdır; bu da yine ona iradenin nispet edilmesinden kaçınmak içindir. Bazıları bu tevili Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisiyle zayıf bulmuşlardır: «Haksız yere öldürülen hiçbir can yoktur ki,
نفسٌ ظلماً إلا كان على ابنِ آدم الأولِ كِفْلٌ من دمِها؛ لأنه أولُ مَنْ سَنَّ القتل» فثبت بهذا أنَّ الإِثم حاصلٌ، وهذا الذي ضَعَّفَه به غيرُ لازمٍ؛ لأنَّ قائل هذه المقالة يقول: لا يلزم من عدمِ إرادته الإِثمَ لأخيه عدمُ الإِثم، بل قد يريد عدَمَه ويقع. والثالث: أن الإِرادة على حالِها، وهي: إمَّا إرادةٌ مجازية أو حقيقةٌ على حَسَبِ اختلاف أهلِ التفسير في ذلك، وجاءت إرادةُ ذلك به لمعانٍ ذكروها، مِنْ جملتها أنه ظَهَرَتْ له قرائنُ تَدُلُّ على قرب أجلِه وأنَّ أخاه كافر وإرادةُ العقوبةِ بالكافرِ حسنةٌ. وقولُه: «بإثمي» في محلِّ نصبٍ على الحال من فاعل «تَبُوء» أي: ترجعُ حاملاً له وملتبساً به، وتقدَّم نظيرُه في قوله {فَبَآءُو بِغَضَبٍ} [البقرة: ٩٠] . وقالوا: للا بُدَّ من مضافٍ، فقدَّره الزمخشري: «بمثلِ إثْمي» قال: «على الاتساعِ في الكلام كما تقول: قرأتُ قراءة فلانٍ، وكتبت كتابتَه» وقَدَّره بعضُهم: بإثم قتلي. وقوله: {وَذَلِكَ جَزَآءُ} يَحْتَمل أَنْ يكونَ من كلامِه وأن يكونَ مِنْ كلامِ اللَّهِ تعالى.
onun kanından Âdem'in ilk oğluna bir pay düşmesin; çünkü o, öldürme çığırını ilk açandır.» Böylece günahın gerçekleştiği sabit olmuştur. Bu tevili zayıf düşürmek için öne sürdüğü bu delil zorunlu bir gereklilik taşımaz; çünkü bu görüşü savunan kimse: Kardeşi için günahı irade etmemesinden günahın meydana gelmemesi gerekmez, bilakis onun olmamasını isteyebilir ama vuku bulur, der. Üçüncüsü: İradenin kendi hakiki hali üzere kalmasıdır; tefsir ehlinin bu konudaki ihtilafına göre bu ya mecazi bir iradedir ya da hakikidir. Bunun irade edilmesi zikrettikleri birtakım anlamlardan ötürü gelmiştir; bunlardan biri: Ecelinin yaklaştığına ve kardeşinin kâfir olduğuna dair karinelerin ona zahir olmasıdır; kâfire azap edilmesini irade etmek ise güzeldir. {بِإِثْمِي} “Benim günahımla” [Mâide: 29] sözü, {تَبُوءَ} “Dönmen” [Mâide: 29] fiilinin fâilinden hal olarak nasb mahallindedir; yani 'Onu yüklenmiş ve onunla sarılmış olarak dönmen' demektir. Bunun benzeri daha önce Yüce Allah'ın: {فَبَآءُو بِغَضَبٍ} “Bir gazaba uğradılar” [Bakara: 90] kavlinde geçmişti. Âlimler: Bir muzafın takdiri zorunludur demişlerdir; Zemahşerî bunu: «بمثلِ إثْمي» (benim günahımın misliyle) şeklinde takdir etmiş ve: «'Filancanın okuyuşunu okudum, onun yazısını yazdım' dediğin gibi dildeki genişlik (istiâre/müsamaha) kabilindendir» demiştir. Bazıları ise bunu: 'Beni öldürmenin günahıyla' şeklinde takdir etmiştir. Yüce Allah'ın: {وَذَلِكَ جَزَآءُ} “İşte bu cezasıdır” [Mâide: 29] kavlinin, onun sözünden olması da Yüce Allah'ın kelamından olması da muhtemeldir.
قوله تعالى: {فَطَوَّعَتْ} : الجمهورُ على «طَوَّعت» مشددَ الواو من غير ألفٍ بمعنى «سَهَّلَتْ وبعثت» قال الزمخشري: «وسَّعَتْه وَيسَّرَتْه من» طاع له المرتعُ «إذا اتسع» انتهى. والتضعيفُ فيه للتعدية لأنَّ الأصلَ: طاعَ له قتلُ أخيه، أي: انقادَ، من الطواعية فَعُدِّي بالتضعيف، فصار الفاعلُ مفعولاً كحالِه مع الهمزة. وقرأ الحسن وزيد بن علي وجماعةٌ كثيرة: «فطاوعت» ، وأبدَى الزمخشري فيها احتمالين، أحدُهما: أن يكونَ
Yüce Allah'ın: {فَطَوَّعَتْ} “Bunun üzerine kolaylaştırdı / nefsi ona hoş gösterdi” [Mâide: 30] kavli: Cumhur, elif olmaksızın vâv harfinin şeddesiyle «طَوَّعت» şeklinde 'kolaylaştırdı ve sevk etti' anlamında okumuştur. Zemahşerî: «Genişlediğinde 'otlak ona elverişli/geniş oldu' (طاع له المرتع) denilmesinden hareketle; ona genişletti ve kolaylaştırdı demektir» demiştir. Buradaki şedde ta‘diye (geçişlilik) içindir; çünkü aslı: 'Kardeşini öldürmek ona itaat etti / boyun eğdi' (طاعَ له قتلُ أخيه) şeklindedir; yani itaatten (tav'iyyetten) boyun eğdi demektir, şedde ile müteaddi kılınmış ve hemzede olduğu gibi fâil mef'ûle dönüşmüştür. Hasan[-ı Basrî], Zeyd b. Ali ve kalabalık bir cemaat «فطاوعت» (fetâva‘at) şeklinde okumuştur. Zemahşerî bunda iki ihtimal ortaya koymuştur; birincisi:
مِمَّا جاء فيه فاعَلَ لغير مشاركه بين شيئين، بل بمعنى فَعَّل نحو: ضاعفتُه وضَعَّفْته وناعمته ونَعَمْتُه، وهذان المثالان من أمثلةِ سيبويه، قال: «فجاؤوا به على مثال عاقَبْتُه» قال: «وقد تجيء فاعَلْتُ لا تريد بها عملَ اثنين، ولكنهم بَنَوا عليه الفعلَ كما بَنَوه على أَفْعَلْتُ» وذكر أمثلةً منها «عافاه الله» وقَلَّ مَنْ ذَكَر أنَّ فاعَلَ يَجيءُ بمعنى فَعَّلْتُ. والاحتمال الثاني: أن تكن على بابها من المشاركة وهو أنَّ قَتْلَ أخيه كأنه دعا نفسَه إلى الإِقدامِ عليه فطاوَعَتْه «انتهى. وإيضاحُ العبارةِ في ذلك أَنْ يُقال: جَعَل القتلَ يدعو إلى نفسه لأجل الحَسَدِ الذي لحق قابيل، وجَعَلَتِ النفسُ تَأْبى ذلك وتشمئز منه، فكلُّ منهما - أعني القتلَ والنفسَ - كأنه يريد من صاحبه أن يطيعَه إلى أن غَلَب القتلُ النفسَ فطاوعته.
İki şey arasında ortaklık bildirmeyip فَعَّلَ (fe‘‘ale) anlamında gelen فَاعَلَ (fâ‘ale) babından olmasıdır; nitekim ضاعفتُه (dâaftühû) - ضَعَّفْته (da‘‘aftühû) ve ناعمته (nâamtühû) - نَعَمْتُه (na‘‘amtühû) böyledir. Bu iki örnek Sîbeveyh'in örneklerindendir; o şöyle der: «Bunu عاقَبْتُه (âkabtühû) misalinde getirdiler. Bazen iki kişinin fiilini murad etmeksizin فَاعَلْتُ (fâaltü) kalıbı gelir; fakat fiili أَفْعَلْتُ (ef'altü) üzerine bina ettikleri gibi bunun üzerine bina etmişlerdir» ve aralarında «عافاه الله» (Allah ona afiyet versin) ifadesinin de olduğu örnekler zikretmiştir. فَاعَلَ kalıbının فَعَّلْتُ anlamında geldiğini zikredenler pek azdır. İkinci ihtimal: Müşareket (ortaklık) bildiren asıl babı üzere olmasıdır; yani kardeşini öldürmek sanki nefsini bu işe girişmeye çağırmış, nefsi de ona boyun eğmiştir. Bu husustaki ifadenin izahı şöyle yapılır: Kabil'i saran haset sebebiyle 'öldürme' fiili kendisini davet eder kılınmış, 'nefis' ise bundan kaçınır ve tiksinir kılınmıştır; böylece her ikisi -yani öldürme ve nefis- öldürme fiili nefse galip gelip nefis ona boyun eğene kadar sanki karşısındakinin kendisine itaat etmesini istemiştir.
و» له «متعلقٌ ب» طَوَّعت «على القراءتين. قال الزمخشري: و» له «لزيادة الربط، كقولك: حَفِظْتُ لزيدٍ مالَه» يعني أنه الكلام تام بنفسه لو قيل: فَطَوَّعَتْ نفسُه قتلَ اخيه، كما كانَ كذلك في قولك «حَفِظْتُ مالَ زيد» فأتى بهذه اللامِ لقوةِ ربطِ الكلام. وقال أبو البقاء «وقال قوم: طاوَعَتْ تتعدَّى بغير لام، وهذا خطأ، لأنَّ التي تتعدى بغير اللام تتعدَّى لمفعولٍ واحد، وقد عَدَّاه هنا إلى قَتْل أخيه، وقيل: التقدير: طاوعَتْه نفسُه على قَتْلِ أخيه، فزادَ اللامَ وحَذَفَ» على «أي: زاد اللام في المفعولِ به وهو الهاء، وحَذَفَ» على «الجارَّة ل» قتل أخيه «.
{لَهُ} “Ona” [Mâide: 30] ifadesi her iki kıraate göre de {طَوَّعَتْ} fiiline mütealliktir. Zemahşerî: «{لَهُ} ifadesi rabtı (bağlantıyı) pekiştirmek içindir; nitekim 'Zeyd için malını korudum' (حَفِظْتُ لزيدٍ مالَه) demen böyledir» demiştir. Yani 'Zeyd'in malını korudum' (حَفِظْتُ مالَ زيد) sözünde olduğu gibi 'Nefsi kardeşini öldürmeyi ona kolaylaştırdı' (فَطَوَّعَتْ نفسُه قتلَ اخيه) denilseydi kelam kendi başına tam olurdu; cümlenin bağlantısını kuvvetlendirmek için bu lâm getirilmiştir. Ebû'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «Bir topluluk: 'Tâvaa' fiili lâm harf-i ceri olmaksızın müteaddi olur demiştir; ancak bu hatalıdır, çünkü lâmsız müteaddi olan tek bir mef'ûle geçer, burada ise onu kardeşinin katline müteaddi kılmıştır. Şöyle de denilmiştir: Takdiri: 'Nefsi ona kardeşini öldürme hususunda boyun eğdi' (طاوعَتْه نفسُه على قَتْلِ أخيه) şeklindedir; böylece lâm harfini ziyade kılmış ve 'alâ' (على) harfini hazfetmiştir; yani mef'ûlün bih olan hâ zamirinde lâm harfini ziyade kılmış, {قَتْلَ أَخِيهِ} ifadesini mecrur kılan 'alâ' harfini ise hazfetmiştir.»
قوله تعالى: {لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي} : هذه اللامُ يجوز فيها وجهان، أحدهما: انها متعلقةٌ ب «يبحث» أي: يَنْبُشُ ويُثير الترابَ للإِراءة،
Yüce Allah'ın: {لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي} “Ona nasıl örteceğini göstersin diye” [Mâide: 31] kavli: Bu lâm harfinde iki vecih caizdir; birincisi: {يَبْحَثُ} “Eşeliyor” [Mâide: 31] fiiline müteallik olmasıdır; yani göstermek için toprağı deşiyor ve savuruyor demektir,
الثاني: انها متعلقةٌ ب «بَعَثَ» ، و «كيف» معمولةٌ ل «يُوارِي» ، وجملةُ الاستفهامِ معلقةٌ للرؤيةِ البصريةِ، فهي في محلِّ المفعولِ الثاني سادةٌ مسدَّه، لأن «رأى» البصرية قبل تعدِّيها بالهمزةِ متعديةٌ لواحد فاكتسبت بالهمزةِ آخرَ، وتقدَّم نظيرُها في قوله: {أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الموتى} [البقرة: ٢٦٠] والسَّوْءَةُ هنا المرادُ بها ما الا يَجُوز أن ينكشِفَ مِنْ جسِده، وهي الفضيحة أيضاً قال:
İkincisi: {بَعَثَ} “Gönderdi” [Mâide: 31] fiiline müteallik olmasıdır. {كَيْفَ} “Nasıl” kelimesi {يُوَارِي} “Örter” [Mâide: 31] fiilinin ma‘mûlüdür. İstifham cümlesi gözle görmeyi (rü'yet-i basariyye) ta‘lîk etmiştir [amelden alıkoymuştur]; dolayısıyla ikinci mef'ûl mahallinde olup onun yerine geçmiştir. Çünkü gözle görme ifade eden «رأى» (reâ) fiili hemze ile müteaddi kılınmadan önce tek bir mef'ûle geçerken, hemze sebebiyle bir mef'ûl daha kazanmıştır. Bunun benzeri daha önce Yüce Allah'ın: {أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الموتى} “Ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster” [Bakara: 260] kavlinde geçmişti. es-Sev'e (السَّوْءَةُ) kelimesinden burada murad edilen: Bedeninden açılması caiz olmayan kısımdır (avret yeridir); aynı zamanda rezalet ve çirkin durum anlamına da gelir. Şair şöyle demiştir:
١٧١ - ٦-. . . . . . . . . . . . . . . . . ... يالقَومي لِلسَّوْءَة السَّوْآءِ
171-6- ... Ey kavmim, yetişin bu pek çirkin kötülüğe!
ويجوزُ تخفيفُها بإلقاءِ حركةِ الهمزة على الواوِ وهي قراءةُ الزهري، وحينئذ فلا يجوزُ قَلْبُ هذه الواوِ ألفاً وإنْ صَدَقَ علَيها أنها حرفُ علةٍ متحركٌ منتفحُ ما قبلَه، لأنَّ حركتَها عارضةٌ، ومثلُها: «جَيَلَ» «وتَوَم» مخفَّفَيْ جَيْئَل وتَوْءَم، يجوزُ أيضاً قلْبُ هذه الهمزةِ واواً، وإدغام ما قبلها فيها تشبيهاً للأصلي بالزائد وهي لغةٌ، يَقُولون في «شيء» و «ضوء» : شيّ، وضوّ، قال:
Hemzenin harekesini vâv harfine aktarmak suretiyle teshîl yapılması caizdir ki bu ez-Zührî'nin kıraatidir; bu durumda, kendisi harekeli ve bir önceki harf meftûh bir illet harfi tanımına uysa bile, harekesi ârızî olduğu için bu vâv harfini elife dönüştürmek caiz olmaz. Bunun benzeri: جَيْئَل (cey'el) ve تَوْءَم (tev'em) kelimelerinin teshîl edilmiş halleri olan «جَيَل» (ceyel) ve «تَوَم» (tevem) kelimeleridir. Aslî olanı zâid olana benzeterek bu hemzeyi vâv harfine dönüştürmek ve kendisinden önceki harfi ona idgâm etmek de caizdir ki bu da bir lehçedir; «شَيْء» (şey') ve «ضَوْء» (dav') kelimelerinde «شَيّ» (şeyy) ve «ضَوّ» (davv) derler. Şair şöyle demiştir:
١٧١ - ٧- وإنْ يَرَاوسَيَّةً طاروا بها فَرحاً ... مني وما سَمِعُوا من صالحٍ دفَنُوا
171-7- Benden çirkin bir şey görseler sevinçten havalara uçarlar... İyi bir şey işittiklerinde ise onu gömerler [gizlerler].
وبهذا الوجهِ قرأ أبو جعفر.
Ebû Ca‘fer bu vecihle okumuştur.
قوله: {يَاوَيْلَتَا} قلب ياءَ المتكلم ألفاً وهي لغةٌ فاشية في المنادى المضافِ إليها، وهي إحدى اللغاتِ الست، وقد تقدَّم ذكرها، وقُرئ كذلك على الأصل، وهي قراءةُ الحسن البصري. والنداء وإن كان أصلُه لِمَنْ يتأتَّى منه الإِقبالُ وهم العقلاءُ، إلا أن العرب تتجَوَّز فتنادي ما لا يعقل، والمعنى: يا ويلتي احْضُري فهذا أوانُ حضورك، ومثله: {ياحسرة عَلَى العباد} [يس: ٣٠] /، و {ياحسرتا على مَا فَرَّطَتُ} [الزمر: ٥٦] . وأمال حمزة والكسائي وأبو عمرو في رواية الدوري ألف «حسرتا» والجمهورُ قرأ «أعَجْزْتَ» بفتح الجميم وهي اللغة الفصحية يقال: «عَجَزت» - بالفتح في الماضي - «أعجِزُ» بكسرِها في المضارع. وقرأ الحسن والفياض وابن مسعود وطلحة بكسرها وهي لُغَيَّةٌ شاذة، وإنما المشهور أن يقال: «عَجِزت المرأة» بالكسر، أي كَبُرت عجيزتُها. و «أن أكون» على اسقاطِ الخافضِ أي عَنْ أكونَ، فلمَّا حُذِف جَرَى فيه الخلافُ المشهور.
Yüce Allah'ın: {يَاوَيْلَتَا} “Yazıklar olsun bana!” [Mâide: 31] kavli: Mütekellim yâ'sını elife dönüştürmüştür; kendisine muzaf kılınan münâdâda bu yaygın bir lehçedir ve daha önce zikri geçen altı lehçeden biridir. Aslı üzere de okunmuştur ki bu Hasan-ı Basrî'nin kıraatidir. Nida, aslen kendisinden yönelme beklenen akıllı varlıklar için olsa da, Araplar mecaz yoluyla akletmeyen şeylere de nida ederler; mana: 'Ey helakim, gel! Zira senin gelme vaktindir' şeklindedir. Bunun benzeri: {ياحسرة عَلَى العباد} “Yazıklar olsun o kullara!” [Yâsîn: 30] ve {ياحسرتا على مَا فَرَّطَتُ} “Yaptığım aşırılıklardan dolayı yazıklar olsun bana!” [Zümer: 56] kavilleridir. Hamza, Kisâî ve Dûrî rivayetinde Ebû Amr, «حسرتا» kelimesinin elifini imâle ile okumuşlardır. Cumhur ise cîm harfinin fethasıyla «أَعَجَزْتُ» okumuştur; en fasih lehçe budur, nitekim mâzîde fetha ile «عَجَزْتُ» (aceztü), muzârîde kesre ile «أَعْجِزُ» (a‘cizü) denir. Hasan[-ı Basrî], el-Fayyâd, İbn Mes'ûd ve Talha ise cîm harfinin kesresiyle okumuşlardır ki bu şâz bir lehçeciktir; meşhur olan ise kadının kalçası büyüdüğünde kesre ile «عَجِزَتِ المرأةُ» denmesidir. {أَنْ أَكُونَ} “Olmaktan” [Mâide: 31] kavli cer edatının hazfi üzeredir; yani 'olmaktan aciz mi kaldım' (عَنْ أَنْ أَكُونَ) demektir; harf hazfedilince meşhur ihtilaf cereyan etmiştir.
قوله: {فَأُوَارِيَ} قرأ الجمهورُ بنصب الياء، وفيها تخريجان أصحُّهما: أنه عطفٌ على «أكونَ» المنصوبةِ «ب» أَنْ «منتظماً في سلكه أي: أعجَزْت عن كوني مشبهاً للغراب فموارياً. والثاني: - ولم يذكر الزمخشري غيره - أنه منصوبٌ على جواب الاستفهام في قوله:» أعجَزْتُ يعني فيكونُ من باب
Yüce Allah'ın: {فَأُوَارِيَ} “Böylece örteyim” [Mâide: 31] kavli: Cumhur yâ harfinin fethasıyla mansup okumuştur; bunda iki tahrîc vardır, en sahih olanı: 'En' (أَنْ) edatıyla mansup olan {أَكُونَ} “Olmak” [Mâide: 31] fiiline matuf olarak onun dizilişine dahil olmasıdır; yani 'Karga gibi olmaktan ve böylece örtmekten aciz mi kaldım?' demektir. İkincisi -ve Zemahşerî başkasını zikretmemiştir-: {أَعَجَزْتُ} “Aciz mi kaldım?” [Mâide: 31] sözündeki istifhamın cevabı olarak mansup olmasıdır; yani şu bâbdan olur:
قوله: {فَهَل لَّنَا مِن شُفَعَآءَ فَيَشْفَعُواْ لَنَآ} [الأعراف: ٥٣] وهذا الذي ذكره أبو القاسم رَدَّه أبو البقاء بعد أن حكاه عن قوم، قال: «وذَكَر بعضُهم أنه يجوزُ أن ينتصِبَ على جواب الاستفهام وليس بشيء، إذ ليس المعنى: أيكونُ مني عجزٌ فمواراةٌ، ألا تَرى أنَّ قولَك:» أين بيتُك فأزورَك «معناه: لو عَرَفْتُ لزرتُ، وليس المعنى هنا لو عَجَزت لَوارَيْتَ» قلت: وهذا الردُّ على ظاهرِه صحيحٌ، وبَسْطُ عبارةِ أبي البقاء أنَّ النحاةَ يشترطون في جوازِ نَصْبِ الفعلِ بإضمار «أنْ» بعد الأشياء الثمانية - غير النفي - أن ينحلَّ الكلامُ إلى شرطٍ وجزاء، فإنْ انعقدَ منه شرطٌ وجزاءٌ صَحَّ النصبُ، وإلاَّ امتنعَ، ومنه: «أين بيتك فأزورَك» [أي:] إن عَرَّفْتَني بيتك أزرُك، وفي هذا المقام لو حَلَّ منه شرط وجزاء لفسدَ المعنى، إذ يصير التقديرُ: إنْ عَجَزْت وارَيْتَ، وهذا ليس بصحيح، لأنه إذا عَجَز كيف يواري.
Yüce Allah'ın: {فَهَل لَّنَا مِن شُفَعَآءَ فَيَشْفَعُواْ لَنَآ} “Artık bizim için şefaatçiler var mı ki bize şefaat etsinler?” [A‘râf: 53] kavli gibidir. Ebu'l-Kâsım [Zemahşerî]'ın zikrettiği bu hususu, Ebû'l-Bekâ bir topluluktan naklettikten sonra reddederek şöyle demiştir: «Bazıları istifhamın cevabı olarak mansup olmasının caiz olduğunu zikretmişse de bu bir değer taşımaz; zira mana: 'Benden bir acizlik ve peşinden bir örtme mi meydana gelecek?' şeklinde değildir. Görmez misin ki senin: 'Evin nerede ki seni ziyaret edeyim?' (أين بيتُك فأزورَك) sözünün anlamı: 'Eğer bilseydim ziyaret ederdim' demektir; buradaki anlam ise 'Eğer aciz kalsaydım örterdim' şeklinde değildir.» Derim ki: Bu itiraz zâhiren doğrudur. Ebû'l-Bekâ'nın ifadesinin açılımı şudur: Nahivciler, nefiy dışındaki sekiz şeyden sonra gizli bir 'en' (أنْ) ile fiilin mansup kılınmasının caiz olması için kelamın şart ve cezaya dönüşebilmesini şart koşarlar; şayet ondan bir şart ve ceza bağı kurulabiliyorsa nasb sahih olur, aksi halde imkânsızlaşır. Nitekim: 'Evin nerede ki seni ziyaret edeyim?' sözü [yani:] 'Bana evini bildirirsen seni ziyaret ederim' demektir. Bu makamda ise ondan bir şart ve ceza çıkarılacak olsa mana bozulur; zira takdir: 'Aciz kalırsam örterim' şeklini alır ki bu doğru değildir, çünkü aciz kaldığında nasıl örtsün!
وردَّ الشيخ على أبي القاسم بما تقدَّم، وجعله غلطاً فاحِشاً، وهو مسبوقٌ إليه كما رأيت، فأساءَ عليه الأدبَ بشيءٍ نقله عن غيرِه، اللَّهُ أعلمُ بصحتِه.
Şeyh [Ebû Hayyân], Ebu'l-Kâsım [Zemahşerî]'a yukarıda geçen gerekçeyle karşı çıkmış ve bunu fahiş bir hata saymıştır; oysa gördüğün gibi bu itirazda kendisinden öncekilere uymuştur. Böylece başkasından naklettiği bir şeyle ona karşı edep sınırını aşmıştır; [o sözün] sıhhatini en iyi Allah bilir.
وقرأ الفياضُ بن غزوان وطلحة بن مصرف بسكون الياء، وخَرَّجَها الزمخشري على أحدِ وجهين: إمَّا القطعِ، أي: فأنا أواري، وإمَّا على التسكين في موضعِ النصب تخفيفاً. وقال ابن عطية: «هي لُغَيَّةٌ لتوالي الحركاتِ» قال الشيخ: «ولا يَصِحُّ أَنْ تعلل القراءة بهذا ما وُجِد عنه
el-Fayyâd b. Gazvân ve Talha b. Musarrif yâ harfinin sükûnu ile okumuşlardır. Zemahşerî bunu iki vecihten birine bağlamıştır: Ya kat' (yeni başlangıç) iledir; yani 'Ben örteyim' (فأنا أواري) demektir, ya da tahfif için nasb mahallinde teskîn (sükûn kılma) iledir. İbn Atiyye ise: «Harekelerin peş peşe gelmesinden dolayı bu bir lehçeciktir» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: «Kıraat bundan başka bir çıkış yolu
مندوحةٌ، إذ التسكينُ في الفتحة لا يجوزُ إلا ضرورةً، وأيضاً فلم تتوالَ حركاتٌ» .
bulunduğu sürece bu gerekçeyle açıklanamaz; zira fethanın sükûna çevrilmesi ancak şiir zaruretinde caiz olur, ayrıca peş peşe gelen harekeler de yoktur.»
وقوله: {فَأَصْبَحَ} بمعنى صار، قال ابنُ عطية: «قوله:» فأصبح «عبارةٌ عن جميعِ أوقاته أٌقيم بعضُ الزمانِ مُقامَ كله، وخُصَّ الصباحُ بذلك لأنه بَدْءُ النهارِ والانبعاثِ إلى الأمور ومَظَنَّةُ النشاط، ومنه قولُ الربيع:
Yüce Allah'ın: {فَأَصْبَحَ} “Böylece oldu” [Mâide: 30 / 31] kavli: صار (sâra / dönüştü, oldu) anlamındadır. İbn Atiyye şöyle der: «{فَأَصْبَحَ} sözü onun bütün vakitlerinden kinayedir; zamanın bir kısmı tamamının yerine ikame edilmiştir. Sabah vaktinin tahsis edilmesi ise gündüzün başlangıcı, işlere koyulma anı ve canlılık vakti olmasındandır. er-Rebî'in şu sözü de bu kabildendir:
١٧١ - ٨- أصبحتُ لا أحملُ السلاح ولا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
171-8- Artık silah taşıyamaz oldum ve... ...
وقولُ سعد بن أبي وقاص:» ثم أَصْبحت بنو أسد تعذرني على الإِسلام «إلى غير ذلك» . قال الشيخ: «وهذا التعليلُ الذي ذكره لكونِ» أصبح «عبارةً عن جميعِ أوقاته وإنما خُصَّ الصباحُ لكونِه بدءَ النهار ليس بجيدٍ، لأنَّ العربَ استعملت أضحى وبات وأمْسى بمعنى صار، وليس شيءٌ منها بدءَ النهار» وكيف يَحْسُنُ أَنْ يرُدَّ على أبي محمد بمثل هذا؟ وهو لم يَقُلْ إنها لَمَّا أُقيمت مُقامَ أوقاتِه للعلةِ التي ذَكَرها تكونُ بمعنى صار حتى يلزمَ بأخواتِها ما نقضه عليه.
Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın: 'Sonra Esedoğulları İslâm üzerine beni kınamaya başladılar / kınar oldular' sözü ve benzerleri de böyledir.» Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: «'Asbaha' fiilinin onun bütün vakitlerinden kinaye oluşu ve sabahın gündüzün başlangıcı olması sebebiyle tahsis edildiğine dair zikrettiği bu gerekçe iyi değildir; zira Araplar أضحى (adhâ), بات (bâte) ve أمْسى (emsâ) fiillerini de صار (sâra) anlamında kullanmışlardır, oysa bunların hiçbiri gündüzün başlangıcı değildir.» Ebû Muhammed [İbn Atiyye]'e bu tarz bir şeyle nasıl itiraz edilebilir? Zira o, zikrettiği illetten dolayı vakitlerinin yerine ikame edildiğinde صار anlamına geleceğini söylememiştir ki kardeş fiilleriyle onun sözünü nakzetmek gereksin.
قوله تعالى: {مِنْ أَجْلِ ذلك} : فيه وجهان، أظهرُهما: أنه متعلق ب «كتبنا» ، و «ذلك إشارةٌ إلى القتل، والأجْلُ في الأصل هو الجناية، يقال: أَجَلَ الأمر إجْلاً وأَجْلاً بفتح الهمزة وكسرها إذا جَناه وحدَه ومنه قولُ زهير:
Yüce Allah'ın: {مِنْ أَجْلِ ذلك} “İşte bundan dolayı” [Mâide: 32] kavlinde iki vecih vardır; en açığı: {كَتَبْنَا} “Yazdık / hükmettik” [Mâide: 32] fiiline müteallik olmasıdır; {ذَلِكَ} “Bu” ifadesi öldürme hadisesine işarettir. el-Ecl (الأجْل) kelimesi aslen cinayet (suç/sebep) demektir; bir kimse bir işi tek başına işlediğinde veya sebep olduğunda hemzenin fethi ve kesriyle أَجَلَ الأمر إجْلاً وأَجْلاً (ecele'l-emre iclen ve eclen) denir. Züheyr'in şu sözü de bu kabildendir:
١٧١ - ٩-
171-9-
وأهلِ خباءٍ صالحٍ ذاتُ بينِهم ... قد احتربوا في عاجلٍ أنا آجِلُهْ
Araları iyi olan bir çadır halkı ki... Hemen kopan bir savaş yüzünden birbirine düştüler, oysa onun müsebbibi / getireni bendim.
أي: جانيه، ومعنى قول الناس:» فَعَلْتُه من أجْلِك ولأجلك «أي: بسببك، يعني مِنْ أَنْ جَنَيْتَ فَعْلَه وأوجبته، وكذلك قولهم:» فَعَلْتُه من جَرَّائك «أصله مِنْ أَنْ جَرَرْتُه، ثم صار يستعمل بمعنى السبب، ومنه الحديث:» مِنْ جَرَّاي «أي من أجلي. و» من «لابتداء الغاية أي: نشأ الكَتْبُ وابتدأ من جناية القتل، ويجوزُ حَذْفُ» مِنْ «واللام وانتصابُ» أَجْل «على المفعول له إذا استكمل الشروط، قال:
Yani 'onun cinayetini işleyen / sebebi olan bendim' demektir. İnsanların: 'Senin yüzünden / senin için yaptım' (فَعَلْتُه من أجْلِك ولأجلك) sözünün manası: 'Senin sebebinle; yani sen o fiilin işlenmesini gerektirdiğin ve ona sebep olduğun için yaptım' demektir. Nitekim: 'Senin yüzünden yaptım' (فَعَلْتُه من جَرَّائك) sözünün aslı da 'Sen onu çekip getirdiğin için' demektir, sonradan sebep anlamında kullanılır olmuştur; hadiste geçen: «مِنْ جَرَّاي» ifadesi de 'Benim yüzümden / benim sebebimle' demektir. 'Min' (مِنْ) harfi ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir; yani yazma/hükmetme eylemi öldürme cinayetinden neşet edip başlamıştır. Şartları tamamlandığında 'min' ve 'lâm' harflerinin hazfiyle «أَجْل» kelimesinin mef'ûlün leh olarak mansup kılınması caizdir. Şair şöyle demiştir:
١٧٢ - ٠- أَجْلَ أنَّ اللهَ قد فَضَّلكمْ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
172-0- Allah sizi üstün kıldığı için... ...
والثاني - أجازَه بعضُ الناس - أن يكونَ متعلقاً بقوله:» مِن النادمين «أي: ندم من أجل ذلك: أي: قَتْلِه أخاه، قال أبو البقاء:» ولا تتعلق ب «النادمين» لأنه لا يحسن الابتداء ب «كتبنا» هنا، وهذا الرد غير واضح، وأين عدمُ الحسنِ بالابتداء بذلك.؟ ابتدأ الله إخباراً بأنه كَتَب ذلك، والإِخبارُ متعلق بقصة ابنَيْ آدم، إلا أنَّ الظاهرَ خلافُه كما تقدم.
İkinci vecih -bazı kimseler bunu caiz görmüştür-: {مِنَ النَّادِمِينَ} “Pişman olanlardan” [Mâide: 31] kavline müteallik olmasıdır; yani 'Bundan dolayı, yani kardeşini öldürmesinden ötürü pişman oldu' demektir. Ebû'l-Bekâ: «{مِنَ النَّادِمِينَ} kavline müteallik olamaz, çünkü burada {كَتَبْنَا} “Yazdık” [Mâide: 32] ile başlamak güzel olmaz» demiştir. Bu ret açık değildir; bununla başlamaktaki çirkinlik nereden gelmektedir? Allah bunu yazdığını haber vererek söze başlamıştır ve bu haber Âdem'in iki oğlunun kıssasıyla bağlantılıdır; ancak zâhir olan, daha önce geçtiği üzere bunun aksidir.
والجمهورُ على فتح همزة «أجل» ، وقرأ أبو جعفر بكسرها، وهي لغة كما تقدم، ورُوي عنه حذفُ الهمزة وإلقاءُ حركتها وهي الكسرة على نون «من» ، كما ينقل ورش فتحتها إليها. والهاء في «أنه» ضمير الأمر والشأن،
Cumhur «أجل» kelimesinin hemzesini fetha ile okumuştur. Ebû Ca‘fer ise kesre ile okumuştur ki daha önce geçtiği üzere bu bir lehçedir. Ondan hemzenin hazfedilip harekesi olan kesrenin {مِنْ} harf-i cerinin nûnuna aktarıldığı da rivayet edilmiştir; nitekim Verş de hemzenin fethasını ona nakletmektedir. {أَنَّهُ} “Şüphesiz ki o” [Mâide: 32] kavlindeki hâ zamiri şe'n ve kıssa zamiridir,
و «مَنْ» شرطيةٌ مبتدأ، وهي خبرُها في محل رفع خبراً ل «أن» . قوله: «بغير نفسٍ» فيه وجهان، أحدهما: أنه متعلق بالقتل قبلها. والثاني: أنه في محلِّ حالٍ من ضمير الفاعل في «قَتَل» أي: قتلها ظالماً، ذكره أبو البقاء.
{مَنْ} “Kim” [Mâide: 32] şartiyye olup mübtedadır; şart ve cevabı 'enne'nin haberi olarak ref mahallindedir. Yüce Allah'ın: {بِغَيْرِ نَفْسٍ} “Bir cana kıymaya karşılık olmadan” [Mâide: 32] kavlinde iki vecih vardır; birincisi: Kendisinden önceki katl (öldürme) fiiline müteallik olmasıdır. İkincisi: {قَتَلَ} “Öldürdü” [Mâide: 32] fiilindeki fâil zamirinden hal mahallinde olmasıdır; yani 'Onu haksız yere öldürdü' demektir, bunu Ebû'l-Bekâ zikretmiştir.
قوله: {أَوْ فَسَادٍ} الجمهور على جره، عطفاً على «نفس» المجرور بإضافةِ «غير» إليها. وقرأ الحسن بنصبه، وفيه وجهان، أظهرهما: أنه منصوبٌ على المفعولِ به بعاملٍ مضمرٍ يَليقُ بالمحلِّ أي: أو أتى - أو عمل - فساداً والثاني: أنه مصدرٌ، والتقدير: أو أَفْسَدَ فساداً بمعنى إفساداً، فهو اسمُ مصدرٍ كقوله:
Yüce Allah'ın: {أَوْ فَسَادٍ} “Veya bir fesat / bozgunculuk” [Mâide: 32] kavli: Cumhur, «غير» kelimesinin kendisine muzaf olmasıyla mecrur olan «نَفْسٍ» kelimesine atfederek cer ile okumuştur. Hasan[-ı Basrî] ise nasb ile okumuştur; bunda iki vecih vardır, en açığı: Makama uygun mahzuf bir amil ile mef'ûlün bih olarak mansup olmasıdır; yani 'veya bir fesat işledi/getirdi' demektir. İkincisi: Masdar olmasıdır; takdiri: 'İfsâd anlamında fesat çıkardı' (أَفْسَدَ فساداً بمعنى إفساداً) şeklindedir; dolayısıyla şairin şu sözünde olduğu gibi ism-i masdardır:
١٧٢ - ١-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وبعد عطائِكَ المئةَ الرِّتاعا
172-1- ... Yüzlerce yayılıp otlayan deveyi bağışlamandan sonra.
ذكره أبو البقاء و «في الأرض» متعلقٌ بنفس «فساد» لأنك تقول: «افسد في الأرض» إلا في قراءةِ الحسن بنصبه، وخَرَّجناه على النصب على المصدريةِ - كما ذكره أبو البقاء - فإنه لا يتعلَّقُ به، لأنه مصدر مؤكد فقد نَصُّوا على أن المؤكِّدة لا يعمل، فيكون «في الأرض» متعلقاً بمحذوف على أنه صفةٌ ل «فساداً» والفاء في: «فكأنما» في الموضعين جواب الشرط واجبةُ الدخولِ، و «ما» كافةٌ لحرفِ التشبيه، والأحسن / أَنْ تُسَمَّى هنا مهيئةً لوقوعِ الفعلِ بعدها.
Bunu Ebû'l-Bekâ zikretmiştir. {فِي الْأَرْضِ} “Yeryüzünde” [ibaresi] bizzat {فَسَادٍ} “bozgunculuk” lafzına mütealliktir; çünkü sen «أَفْسَدَ فِي الْأَرْضِ» (yeryüzünde bozgunculuk çıkardı) dersin. Ancak Hasan'ın nasb ile okuyuşu müstesnadır; Ebû'l-Bekâ'nın zikrettiği üzere onu masdarlık üzere mensubiyetle açıkladığımızda {فِي الْأَرْضِ} ona taalluk edemez. Çünkü o, tekit edici bir masdardır; nitekim [nahivciler] tekit edici masdarın amel edemeyeceğini açıkça belirtmişlerdir. Bu durumda {فِي الْأَرْضِ}, «فساداً» kelimesinin sıfatı olarak mahzuf bir amile müteallik olur. Her iki yerdeki {فَكَأَنَّمَا} “sanki o ... gibidir” [kavillerindeki] fâ harfi, şartın cevabıdır ve gelmesi zorunludur. «ما» ise teşbih harfini amelden alıkoyan [kâffe]dir. Burada kendisinden sonra fiilin vuku bulmasını hazırlayan [müheyxie] olarak isimlendirilmesi daha güzeldir.
و «جميعاً» إمَّا حال أو توكيد.
{جَمِيعاً} “bütün” [kelimesi] ise ya haldir ya da tekittir.
قوله: {بَعْدَ ذلك فِي الأرض} هذا الظرفُ والجارُّ بعده يتعلقان بقولِه: «لمُسْرِفون» الذي هو خبر «إنَّ» ولا تَمْنَعُ من ذلك لامُ الابتداء فاصلةً بين
Yüce Allah'ın: {بَعْدَ ذَلِكَ فِي الْأَرْضِ} “Bundan sonra yeryüzünde” [Mâide: 32] kavli: Bu zarf ve sonrasındaki harf-i cerli ifade, «إنّ»nin haberi olan {لَمُسْرِفُونَ} “kesinlikle aşırı gidenlerdir” [Mâide: 32] kavline mütealliktir. Başlangıç lâmı (lâm-ı ibtida)nın âmil ile kendisinden önce geçen ma‘mûlü arasına giren bir fasıla olması buna engel teşkil etmez;
العامل ومعمولِه المتقدِّم عليه، لأنَّ دخولها على الخبر على خلافِ الأصل، إذ الأصلُ دخولُها على المبتدأ، وإنما مَنَع منه دخولُ «إنَّ» و «ذلك» إشارةٌ إلى مجيء الرسل بالبينات.
çünkü lâmın habere dahil olması asla muhaliftir; zira aslolan onun mübtedaya dahil olmasıdır. Fakat «إنَّ»nin dahil olması buna engel olmuştur. {ذَلِكَ} “Bundan” ifadesi, elçilerin apaçık delillerle gelmesine işarettir.
قوله تعالى: {إِنَّمَا جَزَآءُ الذين} : مبتدأٌ، وخبرُه: «أن يُقَتَّلوا» وما عُطف عليه، أي: إنما جزاؤهم التقتيل أو التصليب أو النفي. وقوله: {يُحَارِبُونَ الله} أي: يحاربون أولياءَه، كذا قَدَّره الجمهور. وقال الزمخشري: «يحاربون رسولَ الله، ومحاربةُ المسلمين في حكم محاربته» يعني أنَّ المقصودَ أنْ يخبرَ بأنهم يحاربون رسولَ الله، وإنما ذَكَر اسمَ الله ﵎ تعظيماً وتفخيماً لِمَنْ يُحارَبُ، كقوله: {إِنَّ الذين يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ الله} وقد تقدَّم تحقيقُ ذلك وتقديرُه عند قوله: {يُخَادِعُونَ الله والذين آمَنُوا} [البقرة: ٩] . وقيل: معنى المحاربةِ المخالفةُ لأحكامهما، وعلى هذه الأوجهِ لا يلزَمُ في قوله تعالى: {يُحَارِبُونَ الله وَرَسُولَهُ} الجمعُ بين الحقيقة والمجاز في كلمة واحدة، ومَنْ يُجِزْ ذلك لم يحتجْ إلى تأويلٍ من هذه التأويلات، بل يقول: تُحْمَلُ محاربتُهم لله تعالى على معنى يليق بها وهي المخالفة مجازاً، ومحاربتُهم لرسولِ على المقاتلة حقيقة.
Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا جَزَاءُ الَّذِينَ} “Cezası ancak şudur: o kimseler ki...” [Mâide: 33] kavli: Mübtedadır, haberi ise: {أَن يُقَتَّلُوا} “öldürülmeleridir” ve ona matuf olan kısımlardır. Yani: Onların cezası ancak öldürülmek, asılmak veya sürgün edilmektir. Yüce Allah'ın: {يُحَارِبُونَ اللَّهَ} “Allah'a karşı savaşırlar” [Mâide: 33] kavli ise; 'O'nun dostlarıyla savaşırlar' demektir; cumhur bu şekilde takdir etmiştir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Allah'ın Resûlü ile savaşırlar; Müslümanlarla savaşmak da onunla savaşmak hükmündedir.» Yani maksat onların Allah Resûlü ile savaştıklarını haber vermektir. Savaş açılan kişiyi yüceltmek ve büyüklüğünü vurgulamak amacıyla Allah celle celâlühû'nün ismi zikredilmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: {إِنَّ الَّذِينَ يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ اللَّهَ} “Sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmektedirler” [Fetih: 10] kavli de böyledir. Bunun tahkiki ve takdiri daha önce {يُخَادِعُونَ اللَّهَ وَالَّذِينَ آمَنُوا} “Allah'ı ve iman edenleri aldatmaya çalışırlar” [Bakara: 9] kavlinde geçmişti. Savaşmanın anlamının, ikisinin hükümlerine muhalefet etmek olduğu da söylenmiştir. Bu vecihlere göre, Yüce Allah'ın {يُحَارِبُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ} “Allah ve Resûlüne karşı savaşırlar” kavlinde tek bir kelimede hakikat ile mecazı bir arada toplamak gerekmez. Bunu caiz gören kimse ise bu tevillere ihtiyaç duymaz, bilakis şöyle der: Onların Allah Teâlâ ile savaşmaları O'na layık bir anlama yani mecazen muhalefete, Resûl ile savaşmaları ise hakikat üzere vuruşmaya/savaşmaya hamledilir.
قوله: {فَسَاداً} في نصبه ثلاثةُ أوجه، أحدُها: أنه مفعول من أجلِه أي: يحاربُون ويَسْعون لأجل الفاسد، وشروطُ النصبِ موجودة الثاني: أنه مصدرٌ واقعٌ موقعَ الحال، أي: ويسعون في الأرض مفسدين، أو ذوي فساد، أو جُعِلوا نفسَ الفساد مبلغة، ثلاثةٌ مذاهبَ مشهورةٌ تقدَّم تحريرها. الثالث: أنه منصوبٌ على المصدر اي: إنه نوع من العامل قبله، فإن معنى «يَسْعَون» هنا
Yüce Allah'ın: {فَسَاداً} “bozgunculuk çıkarmak için / bozgunculuk peşinde” [Mâide: 33] kavlinin nasb edilmesinde üç vecih vardır: Birincisi: Mef'ûlün leh olmasıdır; yani 'bozgunculuk çıkarmak için savaşırlar ve çabalarlar' demektir; nasb şartları mevcuttur. İkincisi: Hal makamına kaim bir masdar olmasıdır; yani 'yeryüzünde bozguncular olarak veya fesat sahipleri olarak çabalarlar' ya da mübalağa kastıyla bizzat fesadın kendisi kılınmışlardır; bunlar daha önce tahkiki geçen meşhur üç mezheptir. Üçüncüsü: Masdar olarak mansup olmasıdır; yani kendisinden önceki amilin türündendir, zira buradaki {يَسْعَوْنَ} “çabalarlar/koşarlar” kelimesinin anlamı,
يفسدون، وفي الحقيقة ففساد اسمُ مصدر قائمٌ مقامَ الإِفساد، والتقدير: ويُفْسِدون في الأرض بسعيهم إفساداً. «وفي الأرض» الظاهرُ أنه متعلق بالفعل قبله، كقوله: {سعى فِي الأرض لِيُفْسِدَ} [البقرة: ٢٠٥] ، وقد أُجيز أن يكونَ في محل نصب على الحال؛ لأنه يجوزُ أَنْ لو تأخَّرت عنه ان يكونَ صفةً له، وأُجيز أيضاً أن يتعلق بنفس «فساداً» وهذا إنما يتمشَّى إذا جَعَلْنا «فساداً» حالاً، أما إذا جَعَلْناه مصدراً امتنع ذلك لتقدُّمه عليه، ولأنَّ المؤكِّد لا يعمل. وقرأ الجمهور: «أَنْ يُقَتَّلوا» وما بعده من الفعلين بالتثقيل، ومعناه التكثير بالنسبة إلى مَنْ تقعُ به هذه الأفعالُ. وقرأ الحسن وابن محيصن بتخفيفِها.
'fesat çıkarırlar' demektir. Hakikatte ise «فساد», «إفساد» yerine geçen bir ism-i masdardır; takdiri: 'Çabalarıyla yeryüzünde ifsat ederek fesat çıkarırlar' şeklindedir. {وَفِي الْأَرْضِ} “yeryüzünde” kavline gelince; zâhir olan, Yüce Allah'ın: {سَعَى فِي الْأَرْضِ لِيُفْسِدَ} “Orada bozgunculuk çıkarmak için yeryüzünde çabalar” [Bakara: 205] kavlinde olduğu gibi kendisinden önceki fiile müteallik olmasıdır. Hal olarak nasb mahallinde olması da caiz görülmüştür; zira [«فساداً» kelimesi] ondan sonraya kalsaydı onun sıfatı olması caiz olurdu. Bizzat «فساداً» lafzına müteallik olması da caiz görülmüştür; bu da ancak «فساداً» kelimesini hal kabul ettiğimizde geçerli olur. Şayet onu masdar kabul edersek, amilinden önce geçtiği için ve tekit edici [masdar] amel edemeyeceği için bu imkânsız olur. Cumhur: {أَن يُقَتَّلُوا} “öldürülmeleri” kavlini ve sonrasındaki iki fiili şeddeli (tef'îl babında) okumuştur; bunun anlamı bu fiillerin kendilerine uygulandığı kimselere nispetle çokluk bildirmesidir. Hasan ve İbn Muhaysın ise bunları şeddesiz (hafif) okumuşlardır.
قوله: «من خِلافٍ» في محلِّ نصب على الحال من «أيديهم» و «أرجلُهم» أي بقَطْعٍ مختلِف، بمعنى أن تُقْطَعَ يَدُه اليمنى ورجلُه اليسرى. والنفي: الطرد، والأرض: المراد بها هنا ما يريدون الإِقامة بها، أو يُرادُ مِنْ أرضهم، وأل عوضٌ من المضاف إليه عند مَنْ يراه. قوله: {ذلك لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدنيا} : «ذلك» [إشارةٌ إلى الخبر المتقدم أيضاً] ، وهو مبتدأُ. وقوله: {لَهُمْ خِزْيٌ} فيه ثلاثة أوجه، أحدها: أن يكونَ «لهم» خبراً مقدماً، و «خِزْيٌ» مبتدأ مؤخراً و «في الدنيا» صفةً له، فيتعلَّق بمحذوف، أو يتعلق بنفس «خزي» على أنه ظرفُه، والجملةُ في محل رفع خبراً ل «ذلك» الثاني: أن يكون «خزي خبراً ل» ذلك «، و» لهم «متعلقٌ بمحذوف على أنه حالٌ من» خِزْي «؛ لأنه في الأصلِ صفةٌ له، فلمَّا قُدِّم انتصب حالاً.
Yüce Allah'ın: {مِنْ خِلَافٍ} “çaprazlama” [Mâide: 33] kavli: {أَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُم} “elleri ve ayakları” ifadesinden hal konumunda nasb mahallindedir; yani 'farklı şekilde kesilerek' demektir ki bu da sağ elinin ve sol ayağının kesilmesi anlamına gelir. Sürgün etmek (nefy): kovmaktır. Buradaki {الْأَرْضِ} “yer/yeryüzü” ile kastedilen ise kalmak istedikleri yerdir yahut 'kendi topraklarından sürülmeleri' kastedilmiştir; bu görüşte olanlara göre başındaki harf-i tarif (el-), muzafun ileyhin yerini tutmuştur (ivazdır). Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ لَهُمْ خِزْيٌ فِي الدُّنْيَا} “Bu, dünyada onlar için bir rezilliktir” [Mâide: 33] kavli: {ذَلِكَ} “Bu”, daha önce geçen habere de işarettir ve mübtedadır. Yüce Allah'ın: {لَهُمْ خِزْيٌ} “onlar için bir rezilliktir” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: {لَهُمْ} öne geçmiş haber, {خِزْيٌ} tehir edilmiş mübteda, {فِي الدُّنْيَا} ise onun sıfatı olup mahzufa müteallik olması yahut bizzat {خِزْيٌ} lafzına onun zarfı olarak müteallik olmasıdır; cümle ise {ذَلِكَ} mübtedasının haberi olarak ref mahallindedir. İkincisi: {خِزْيٌ} kelimesinin {ذَلِكَ}nin haberi olması, {لَهُمْ} lafzının ise aslen «خزي»nin sıfatı iken öne geçtiğinde hal olarak nasb edildiğinden ötürü, «خزي»den hal olarak mahzufa müteallik olmasıdır.
وأما «في الدنيا» فيجوزُ فيه الوجهان المتقدمان مِنْ كونِه صفةً ل «خزي» أو متعلقاً به، ويجوز فيه أن يكونَ متعلقاً بالاستقرار الذي تعلَّق به «لهم» الثالث: أنه يكونَ «لهم»
{فِي الدُّنْيَا} ifadesine gelince; onda «خزي» kelimesinin sıfatı olması yahut bizzat ona müteallik olması şeklinde geçen iki vecih caizdir; ayrıca {لَهُمْ} ifadesinin müteallik olduğu istikrar anlamına müteallik olması da caizdir. Üçüncüsü: {لَهُمْ} ifadesinin
خبراً ل «ذلك» و «خزي» فاعل، ورَفَع الجارُّ هنا الفاعلَ لَمَّا اعتمد على المبتدأ، و «في الدنيا» على هذا فيه الأوجهُ الثلاثة.
{ذَلِكَ} için haber, {خِزْيٌ} kelimesinin ise fâil olmasıdır. Harf-i cer burada mübtedaya dayandığı için fâili ref etmiştir. Bu takdire göre {فِي الدُّنْيَا} hakkında da mezkûr üç vecih geçerlidir.
قوله تعالى: {إِلاَّ الذين تَابُواْ} : فيه وجهان، أحدهما: أنه منصوب على الاستثناء من المحاربين، وللعلماءِ خلافٌ في التائبِ من قطاع الطريق: هل تسقط عنه العقوبات كلها أو عقوبةُ قطعِ الطريق فقط، وأما ما يتعلق بالأموال وقَتْلِ الأنفس فلا تَسْقُطُ، بل حكمُه إلى صاحب المال وولي الدم؟ والظاهر الأول. الثاني: أنه مرفوع بالابتداء، والخبر قوله: {أَنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} والعائدُ محذوف أي غفور لهم، ذكر هذا الثاني أبو البقاء، وحينئذ يكون استثناء منقطعاً بمعنى: لكن التائب يُغفر له.
Yüce Allah'ın: {إِلَّا الَّذِينَ تَابُوا} “Tevbe edenler müstesna” [Mâide: 34] kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Savaş açanlardan istisna kılınarak nasb mahallinde olmasıdır. Âlimler yol kesip de tevbe eden kimse hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bütün cezalar mı düşer, yoksa sadece yol kesme cezası mı düşer? Mala ve cana kıymaya ilişkin haklar ise düşmez, bilakis hükmü mal sahibine ve kan velisine mi aittir? Zâhir olan birincisidir. İkincisi: Mübteda olarak merfû olmasıdır; haberi ise {أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” [Mâide: 34] kavlidir; [mübtedaya dönen] rabıt zamiri mahzuftur, yani 'onlar için çok bağışlayıcıdır' demektir. Bu ikinci vechi Ebû'l-Bekâ zikretmiştir; bu durumda istisnâ-i munkatı‘ olur ve anlamı: 'Fakat tevbe eden kimse bağışlanır' şeklinde olur.
قوله تعالى: {وابتغوا إِلَيهِ الوسيلة} : في «إليه» ثلاثة أوجه، أحدها: أنه متعلقٌ بالفعل قبله. الثاني: أنه متعلقٌ بنفس الوسيلة. قال أبو البقاء: «لأنها بمعنى المتوسَّل به، فلذلك عِمَلَتْ فيها قبلها» يعني أنها ليسَتْ بمصدرٍ حتى يمتنَع أَنْ يتقدَّم معمولُها عليها. الثالث: أنه متعلقٌ بمحذوفٍ على أنه حالٌ من «الوسيلة» وليسَ بذاك.
Yüce Allah'ın: {وَابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ} “O'na [yaklaştıracak] vesile arayın” [Mâide: 35] kavli: {إِلَيْهِ} ifadesinde üç vecih vardır: Birincisi: Kendisinden önceki fiile müteallik olmasıdır. İkincisi: Bizzat «الوسيلة» kelimesine müteallik olmasıdır. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Çünkü o, 'kendisiyle tevessül edilen şey' anlamındadır; bu sebeple kendisinden önceki ma'mûlünde amel etmiştir.» Yani o, ma'mûlünün kendisinden önce geçmesi engellenecek bir masdar değildir. Üçüncüsü: {الْوَسِيلَةَ} kelimesinden hal olarak mahzuf bir amile müteallik olmasıdır; ancak bu pek tutarlı değildir.
قوله تعالى: {لَوْ أَنَّ لَهُمْ} : قد تقدَّم الكلامُ على «أنَّ» الواقعة بعد «لو» وأنَّ فيها مذهبين، و «لهم» خبر ل «أَنَّ» و «ما في الأرض» اسمُها، «وجميعاً» توكيد له أو حالٌ منه. و «مثلَه» في نصبِه وجهان، أحدُهما: أنه عطفٌ على اسم «أنَّ» وهو «ما» الموصولة. والثاني: أنه منصوبٌ على المعية وهو رَأْيُ الزمخشري وسيأتي ما يَرِدُ على ذلك والجوابُ عنه.
Yüce Allah'ın: {لَوْ أَنَّ لَهُم} “Eğer gerçekten onların olsaydı” [Mâide: 36] kavli: «لو» edatından sonra gelen «أنّ» hakkındaki açıklama ve bu hususta iki mezhep bulunduğu daha önce geçmişti. {لَهُم} ifadesi «أنّ»nin haberi, {مَا فِي الْأَرْضِ} onun ismidir. {جَمِيعاً} ise onun tekidi veya halidir. {وَمِثْلَهُ} kavlinin nasb edilmesinde iki vecih vardır: Birincisi: «أنّ»nin ismi olan mevsûl «ما» lafzına matuf olmasıdır. İkincisi: Mef'ûlün mea olarak mansup olmasıdır ki bu Zemahşerî'nin görüşüdür; buna yöneltilen itiraz ve cevabı ileride gelecektir.
و «معه» ظرفٌ موقعَ الحال، واللام في «ليفتدوا» متعلقة بالاستقرار الذي تعلق به الخبر وهو «لهم» و «به» و «مِنْ عذاب» متعلِّقان بالافتداءِ، والضميرُ في «به» عائدٌ على «ما» الموصولة، وجيء بالضمير مفرداً وإنْ تقدَّمه شيئان وهما: «ما في الأرض» و «مثلَه» إمَّا لتلازُمِهما، فهما في حكمٍ شيء واحد، وإمَّا لأنه حذف من الثاني لدلالةِ ما في الأول عليه كقولهِ:
{مَعَهُ} zarfı hal konumundadır. {لِيَفْتَدُوا} kavlindeki lâm harfi, haberin yani {لَهُم} ifadesinin müteallik olduğu istikrar manasına mütealliktir. {بِهِ} ve {مِنْ عَذَابِ} ifadeleri ise fidye verme (iftidâ) fiiline mütealliktir. {بِهِ} ifadesindeki zamir, mevsûl olan «ما» lafzına dönmektedir. Zamirin, öncesinde iki unsur yani {مَا فِي الْأَرْضِ} ve {وَمِثْلَهُ} geçtiği halde tekil getirilmesi; ya aralarındaki ayrılmaz birliktelikten ötürü bir tek şey hükmünde olmalarından, ya da şairin şu sözünde olduğu gibi birincidekinin delalet etmesi sebebiyle ikinciden hazfedilmiş olmasındandır:
١٧٢ - ٢-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فإني وقَيَّارٌ بها لَغَريبُ
172-2- ... Şüphesiz ben de Kayyâr da burada birer yabancıyız.
أي: لو أنَّ لهم ما في الأرض ليفتدوا به ومثله معه ليفتدوا به، وإمَّا لإِجراء الضمير مُجْرى اسم الإِشارة كقوله:
Yani: 'Eğer yeryüzündekiler fidye versinler diye onların olsa ve onunla birlikte bir misli daha fidye versinler diye [onların olsa]' takdirindedir. Ya da şairin şu sözünde olduğu gibi zamirin işaret ismi yerine geçirilmesindendir:
١٧٢ - ٣- كأنَّه الجِلْدِ. . . . . . . . . . . . . . . . ... وقد تقدَّم في البقرة. و «عذاب» بمعنى تعذيب، وبإضافته إلى «يوم» خَرج «يوم» عن الظرفية. و «ما» نافيةٌ، وهي جوابُ «لو» / وجاء على الأكثر من كونِ الجوابِ المنفيِّ بغير لام، والجملةُ الامتناعية في محل رفعٍ خبراً ل «إنَّ» .
172-3- Sanki o deridir... ... Bu, Bakara sûresinde geçmişti. {عَذَابِ} kelimesi 'azap etme' (ta'zîb) anlamındadır; {يَوْمِ} kelimesine muzaf kılınmasıyla «يوم» zarf olmaktan çıkmıştır. {مَا} nâfiyedir (olumsuzluk bildirir) ve «لو»nun cevabıdır; menfî cevabın çoğunlukla lâm harfi olmaksızın gelmesi kuralına uygun gelmiştir. İmtinâ bildiren bu şart cümlesi ise «إنَّ»nin haberi olarak ref mahallindedir.
وجَعَل الزمخشري توحيدَ الضيمرِ في «به» لمَدْركٍ آخرَ، وهو أن الواوَ في «ومثلَه» واوُ «مع» ، قال بعد أن ذكر الوجهين المتقدمين: «ويجوز أن تكونَ الواوُ في» ومثلَه «بمعنى» مع «فيتوحَّد المرجوع إليه. فإن قلت: فبِمَ يُنْصَبُ المفعول معه؟ قلت: بما تستدعيه» لو «من الفعل، لأن التقدير: لو ثبت أن لهم ما في الأرض» يعني أن حكمَ ما قبل المفعول معه في الخبر والحالِ
Zemahşerî ise {بِهِ} kavlindeki zamirin tekil kılınmasını başka bir dayanağa bağlamıştır; o da {وَمِثْلَهُ} ifadesindeki vâv harfinin maiyyet (birliktelik) vâvı olmasıdır. Kendisi daha önce geçen iki vechi zikrettikten sonra şöyle demiştir: «{وَمِثْلَهُ} ifadesindeki vâvın 'ile/birlikte' (مع) anlamında olması caizdir; böylece merci tekil olur. Eğer: 'Peki mef'ûlün mea ne ile mansup kılınmıştır?' dersen; derim ki: «لو»nun gerektirdiği fiil iledir; çünkü takdir: 'Eğer yeryüzündekilerin onların olduğu sabit olsaydı' şeklindedir.» Yani mef'ûlün meadan önce gelen kısmın haber, hal
وعودِ الضمير حكمُ لو لم يكن بعده مفعولٌ معه، تقول: «كنتُ وزيداً كالأخ» قال:
ve zamirin dönüşü bakımından hükmü, sonrasında mef'ûlün mea bulunmasaydı nasıl olacak idiyse öyle kalır. Sen: «كُنْتُ وَزَيْداً كَالْأَخِ» (Ben ve Zeyd [birlikte] kardeş gibiydim) dersin. Şair şöyle demiştir:
١٧٢ - ٤- وكان وإيَّاها كحَرًَّان لم يُفِقْ ... عن الماءِ إذ لاقَاه حتى تَقَدَّدا
172-4- O ve kadın; suya kavuştuğunda çatlayıp yarılıncaya kadar sudan başını kaldıramayan ciğeri yanmış kimse gibiydi.
فقال: «كحَرَّان» بالإِفراد، ولم يَقُلْ «كحرَّانَيْنِ» وتقول: «جاء زيد وهنداً ضاحكاً في داره» وقد أجاز الأخفش أن يُعْطَى حكمَ المتعاطفين، يعني فيطابقُ الخبرَ، والحالُ والضميرُ له ولما بعده، فتقول: «كنتُ وزيداً كالأخوين» . قال بعضُهم: «والصحيحُ جوازُه على قلة» .
[Şair] tesniye olarak «كحرَّانَيْنِ» dememiş, tekil olarak «كحَرَّان» demiştir. Yine sen: «جَاءَ زَيْدٌ وَهِنْداً ضَاحِكاً فِي دَارِهِ» (Zeyd, Hind ile birlikte evinde gülerek geldi) dersin. Ahfeş ise [mef'ûlün meaya] matufların hükmünün verilmesini caiz görmüştür; yani haber, hal ve zamir hem ona hem de sonrasındakine mutabık olur. Nitekim: «كُنْتُ وَزَيْداً كَالْأَخَوَيْنِ» (Ben ve Zeyd iki kardeş gibiydik) dersin. Bazı nahivciler: «Doğru olan, bunun az da olsa caiz olmasıdır» demişlerdir.
وقد رَدَّ الشيخ على أبي القاسم وطَوَّل معه، فلا بُدَّ من نَقْل نَصِّه قال: «وقولُ الزمخشري:» ويجوزُ أَنْ تكونَ الواوُ بمعنى «مع» لأنه يصيرُ التقدير: مع مثلِه معه أي: مع مثلِ ما في الأرض مع ما في الأرض، إنْ جَعَلْتَ الضميرَ في «معه» عائداً على «ما» يكون «معه» حالاً من مثلَه «، وإذا كان ما في الأرض مع مثله كان مثلُه معه ضرورةً، فلا فائدة ي ذِكْر» معه «لملازمةِ معيَّة كلٍّ منهما للآخر، وإنْ جَعَلْتَ الضمير عائداً على» مثله «أي: مع مثلِه مع ذلك المثلِ، فيكونُ المعنى مع مثلين، فالتعبير في هذا المعنى بتلك العبارة عِيُّ، إذ الكلامُ المنتظمُ أَنْ يكونَ التركيب إذا أُريد ذلك المعنى مع مِثْلَيْه، وقول الزمخشري:» فإنْ قلت «إلى آخرِ الجواب هذا السؤالُ لايَرِدُ، لأنَّا قد بَيَّنَّا فسادَ أن تكونَ الواو واوَ مع، وعلى تقديرِ ورودِه فهذا بناءً منه على أن» أنَّ «إذا جاءت بعد» لو «كانت في محل رفع بالفاعلية، فيكون التقدير على
Şeyh [Ebû Hayyân], Ebû'l-Kāsım [Zemahşerî]'ye itiraz etmiş ve sözü uzatmıştır; dolayısıyla onun metnini aynen nakletmek gerekir. Şöyle demiştir: «Zemahşerî'nin: 'Vâvın «مع» (ile) anlamında olması caizdir' sözüne gelince; çünkü takdir şöyle olur: 'Onunla birlikte bir misli ile beraber', yani yeryüzündeki şey ile beraber yeryüzündekinin bir misliyle birlikte... Şayet {مَعَهُ} kavlindeki zamiri «ما» lafzına döndürürsen, {مَعَهُ} ifadesi «مثلَه» lafzından hal olur. Yeryüzündeki şey kendi misliyle beraber olunca, onun misli de zorunlu olarak onunla beraber olur; dolayısıyla her ikisinin birbirine beraberliği ayrılmaz bir gereklilik olduğundan {مَعَهُ} lafzının zikredilmesinde bir fayda kalmaz. Şayet zamiri «مثله» lafzına döndürürsen; yani 'o misille beraber onun bir misliyle' demek olur ki, bu takdirde anlam 'iki misli ile beraber' olur. Bu anlamı ifade ederken o ibareyi kullanmak ise kusurlu bir anlatımdır; çünkü bu mana kastedildiğinde düzgün sözün terkibi 'iki misliyle beraber' şeklinde olmalıdır. Zemahşerî'nin: 'Eğer dersen...' diyerek cevabın sonuna kadar getirdiği söze gelince; bu soru hiç varid olmaz, çünkü biz vâvın maiyyet vâvı olmasının geçersizliğini açıkladık. Varid olduğu takdirde bile bu izah, onun «لو»dan sonra gelen «أنّ»nin fâillik sebebiyle ref mahallinde olduğu görüşüne dayanmaktadır; bu takdire göre ifade:
هذا: لو ثبت كينونةُ ما في الأرض مع مثلِه لهم ليفتدوا به، فيكونُ الضمير عائداً على» ما «فقط. وهذا الذي ذكره هو تفريعٌ منه على مذهب المبرد في أنَّ» أنَّ «بعد» لو «في محلِّ رفع على الفاعلية، وهو مذهب مرجوح، ومذهبُ سيبويه أنَّ» أنَّ «بعد» لو «في محل مبتدأ والذي يظهرُ في كلام الزمخشري هنا وفي تصانيفه أنه ما وقف على مذهب سيبويه في هذه المسألةِ، وعلى المفرع على مذهبِ المبرد لا يجوز أن تكون الواوُ بمعنى مع، والعاملُ فيها» ثَبَتَ «المقدَّر لِما تقدَّم مِنْ وجودِ لفظةِ معه، وعلى تقديرِ سقوطِها لا يَصِحُّ، لأن» ثبت «ليس رافعاً ل» ما «العائدِ عليها الضميرُ، وإنما هو رافعٌ مصدراً منسبكاً من أنَّ وما بعدها وهو كونٌ، إذ التقدير: لو ثبت كونُ ما في الأرض جميعاً لهم ومثلِه معه ليفتدوا به، والضميرُ عائدٌ على ما دونَ الكون، فالرافع للفاعل غيرُ الناصب للمفعول معه، إذ لو كان إياه لَلَزِمَ من ذلك وجود الثبوت مصاحباً للمثل، والمعنى على كينونة ما في الأرض مصاحباً للمثل لا على ثبوت ذلك مصاحباً للمثْل، وهذا فيه غموضٌ، وبيانه: إذا قلت:» يعجبني قيامُ زيدٍ وعمراً «جعلت» عمراً «مفعولاً معه، والعامل فيه» يعجبني «لَزِم من ذلك أنَّ عمراً لم يَقُم، وأعجبك القيامُ وعمروٌ، وإنْ جعلت العاملَ فيه القيامَ كان عمروٌ قائماً، وكان الإِعجابُ قد تعلَّق بالقيام مصاحباً لقيامِ عمرو، فإن قلت: هل كان» ومثلَه معه «مفعولاً معه، والعامل فيه هو العامل في» لهم «إذ المعنى عليه» قلت: لا يصح ذلك لما ذكرناه من وجودِ «معه» في الجملة، وعلى تقديرِ سقوطها لا يَصِحُّ، لأنهم نَصُّوا على أنَّ قولك: «هذا لك وأباك» ممنوعٌ في الاختيار، قال سيبويه: «وأما هذا لك وأباك» فقبيحٌ لأنه لم يَذْكر فعلاً ولا حرفاً فيه معنى فعل، حتى يصيرَ كأنه قد تكلم بالفعل «فأصبح سيبويه
'Eğer yeryüzündekilerin bir misliyle birlikte fidye versinler diye onların oluşu sabit olsaydı' şeklinde olur; bu durumda zamir yalnızca «ما» lafzına döner. Onun zikrettiği bu husus, Müberred'in «لو»dan sonraki «أنّ»nin fâillik üzere ref mahallinde olduğu mezhebinden yapılan bir çıkarımdır ki bu mercuh bir mezheptir. Sîbeveyh'in mezhebi ise «لو»dan sonraki «أنّ»nin mübteda mahallinde olduğudur. Zemahşerî'nin hem buradaki hem de diğer eserlerindeki ifadelerinden anlaşılan odur ki o, Sîbeveyh'in bu meseledeki mezhebine vâkıf olmamıştır. Müberred'in mezhebinden yapılan çıkarıma göre de vâvın «مع» anlamında olması ve bundaki amilin takdir edilen «ثَبَتَ» olması caiz değildir; zira daha önce geçtiği üzere «معه» lafzı mevcuttur. Düşürüldüğü takdirde bile sahih olmaz; çünkü «ثَبَتَ», kendisine zamir dönen «ما»yı ref eden bir amil değildir, o ancak «أنَّ» ve sonrasından müevvel masdarı yani kevn (oluş) masdarını ref etmektedir; zira takdir: 'Eğer yeryüzündeki her şeyin ve onunla birlikte bir mislinin fidye versinler diye onların oluşu sabit olsaydı' şeklindedir; zamir ise kevn (oluş) masdarına değil «ما» lafzına dönmektedir. Dolayısıyla fâili ref eden amil, mef'ûlün meayı nasb eden amilden başkasıdır; şayet o olsaydı, bundan sübûtun misille birlikte bulunması gerekirdi. Oysa mana, sübûtun misille birlikte bulunması değil, yeryüzündekinin varlığının misille birlikte bulunması üzerinedir. Bunda ise bir kapalılık vardır; açıklaması şudur: 'Zeyd'in ve [beraberinde] Amr'ın ayakta durması hoşuma gitti' (يُعْجِبُنِي قِيَامُ زَيْدٍ وَعَمْراً) dediğinde, «عمراً» kelimesini mef'ûlün mea, amilini de «يعجبني» kılarsan, bundan Amr'ın ayakta durmadığı; senin hoşuna giden şeyin kıyam ile [birlikte bizzat] Amr olduğu sonucu çıkar. Amili «القيام» kılarsan, Amr ayakta duran olur ve beğenme, Amr'ın kıyamı ile birlikte olan kıyama taalluk etmiş olur. Eğer: 'Acaba {وَمِثْلَهُ مَعَهُ} mef'ûlün mea olup bundaki amil de {لَهُمْ} ifadesindeki amil midir; zira mana buna göredir?' dersen, derim ki: Cümlede {مَعَهُ} ifadesinin bulunması sebebiyle bu sahih olmaz. Düşürüldüğü takdirde de sahih olmaz; çünkü [nahivciler], ihtiyârî (düzgün) kelamda: «هَذَا لَكَ وَأَبَاكَ» (Bu, babanla birlikte senindir) demenin caiz olmadığını açıkça belirtmişlerdir. Sîbeveyh şöyle demiştir: «'هذا لك وأباك' sözüne gelince; bu çirkindir, çünkü sanki fiille konuşmuş gibi olmasını sağlayacak bir fiil veya fiil manası taşıyan bir edat zikretmemiştir.» Böylece Sîbeveyh,
بأن اسمَ الإِشارة وحرفَ الجر المتضمِّن لمعنى الاستقرار لا يعملان في المفعول معه، وقد أجاز بعضُ النحويين في حرفِ الجر والظرف أن يعملا في المفعول معه نحو:» هذا لك وأباك «فقولُه:» وأباك «يكون مفعولاً معه والعامل الاستقرار في» لك «انتهى.
işaret isminin ve istikrar manası içeren harf-i cerin mef'ûlün meada amel edemeyeceğini açıkça belirtmiştir. Bazı nahivciler ise: «هَذَا لَكَ وَأَبَاكَ» örneğinde olduğu gibi harf-i cer ile zarfın mef'ûlün meada amel etmesini caiz görmüşlerdir. Buna göre onun: «وَأَبَاكَ» sözü mef'ûlün mea olur ve amili de «لك» ifadesindeki istikrardır.» [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.
ومع هذا الاعتراضِ الذي ذكره فقد يظهرُ عنه جواب وهو أنَّا نقول: نختار أن يكونَ الضميرُ في قوله: {معه} عائداً على «مثلَه» ويصيرُ المعنى: مع مِثْلين، وهو أبلغُ من أَنْ يكونَ مع مثل واحد، وقوله: «تركيبٌ عِيُّ» فَهْمٌ قاصر. ولا بد من جملة محذوفة قبل قوله: {مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ} تقديره: «وبذلوه أو وافتدوا به» ليصِحَّ الترتيب المذكور، إذ لا يترتب على استقرار ما في الأرض جميعاً ومثلِه معه لهم عدمُ التقبل، إنما يترتب عدمُ التقبل على البذل والافتداء. والعامةُ على «تُقُبِّل» مبنياً للمفعول حُذِف فاعله لعظمته وللعلم به. وقرأ يزيد بن قطيب: «ما تَقَبَّل» مبنياً للفاعل، وهو ضميرُ الباري ﵎.
Onun zikrettiği bu itiraza rağmen buna şöyle bir cevap verilebilir: Biz Yüce Allah'ın {مَعَهُ} kavlindeki zamirin «مثلَه» lafzına dönmesini tercih ediyoruz. Bu durumda anlam: 'İki misliyle beraber' şeklinde olur ki bu, tek bir misille beraber olmasından daha beliğdir. Onun 'kusurlu bir anlatım' demesi ise sığ bir anlayıştır. Zikredilen tertibin sahih olması için Yüce Allah'ın: {مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْ} “onlardan kabul edilmez” [Mâide: 36] kavlinden önce takdiri 'Onu harcasalar/verseler veya onunla fidye ödeseler de' (وَبَذَلُوهُ أَوْ وَافْتَدَوْا بِهِ) şeklinde olan mahzuf bir cümle bulunması zorunludur. Zira yeryüzündeki her şeyin ve onunla birlikte bir mislinin onlara ait olarak sabit olmasının peşinden kabul edilmeme neticesi çıkmaz; kabul edilmeme neticesi ancak harcama ve fidye verme üzerine terettüp eder. Genel kıraat ehli (Âmme), {تُقُبِّلَ} fiilini meçhul olarak okumuştur; fâili yüceliğinden ve bilindiğinden ötürü hazfedilmiştir. Yezîd b. Kutayb ise {مَا تَقَبَّلَ} şeklinde mâlûm olarak okumuştur ki fâil Yaratıcı celle celâlühû'nün zamiridir.
قوله: {وَلَهُمْ عَذَابٌ} مبتدأٌ وخبرُه مقدَّم عليه. و «أليم» صفتُه بمعنى مُؤْلم. وهذه الجملةُ أجازُوا فيها ثلاثةَ أوجهٍ، أحدُها: أَنْ تكونَ حالاً، وفيه ضَعْفٌ مِنْ حيثُ المعنى. الثاني: أَنْ تكونَ في محل رفع عطفاً على خبر «أنَّ» أخبر عن الذين كفروا بخبرين: لو استقر لهم جميع ما في الأرض مع مثله فبذلوه لم يُتَقَبَّلْ منهم، وأن لهم عذاباً أليماً. الثالث أن تكون معطوفةً على الجملة من قوله: {إِنَّ الذين كَفَرُواْ} وعلى هذا فلا محلَّ لها لعطفها على ما محلَّ له.
Yüce Allah'ın: {وَلَهُمْ عَذَابٌ} “Onlar için bir azap vardır” [Mâide: 36] kavli: Mübteda ve öne geçmiş haberidir. {أَلِيمٌ} “elem verici” [Mâide: 36] ise onun acı verici anlamındaki sıfatıdır. Bu cümle hakkında üç vecih caiz görmüşlerdir: Birincisi: Hal olmasıdır ki bu mana bakımından zayıftır. İkincisi: «أنّ»nin haberine atfedilerek ref mahallinde olmasıdır; küfredenler hakkında iki haber verilmiştir: Yeryüzündeki her şey bir misliyle birlikte onların olsa da bunu feda etseler kendilerinden kabul edilmeyeceği ve onlar için elem verici bir azap olduğu. Üçüncüsü: {إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا} “Şüphesiz inkâr edenler” [Mâide: 36] kavlinden başlayan cümleye matuf olmasıdır; buna göre mahalli olmayan bir cümleye atfedildiği için iraptan mahalli yoktur.
وقوله تعالى: {يُرِيدُونَ أَن يَخْرُجُواْ} : كقوله: {يُرِيدُ الله أَن يُخَفِّفَ عَنْكُمْ} [النساء: ٢٨] ، وقد تقدَّم. والجمهورُ على «أن يخرجوا» مبنياً للفاعل، وقرأ يحيى بن وثاب وإبراهيم النخعي: «يُخْرَجوا» مبنياً للمفعول، وهما واضحتا التخريج.
Allah Teâlâ'nın: { يُرِيدُونَ أَن يَخْرُجُواْ } “Çıkmak isterler” buyruğu, O'nun: { يُرِيدُ الله أَن يُخَفِّفَ عَنْكُمْ } [en-Nisâ: 28] “Allah sizden [yükü] hafifletmek ister” buyruğu gibidir ve [bunun izahı] daha önce geçmişti. Cumhur [kıraat âlimleri], etken (mâlum) olarak «أن يخرجوا» şeklinde okumuştur. Yahyâ b. Vessâb ve İbrâhîm en-Nehaî ise edilgen (mechul) olarak «يُخْرَجوا» şeklinde okumuşlardır. Her iki kıraatin de nahiv yönünden açıklaması açıktır.
قوله تعالى: {والسارق والسارقة} : قراءةُ الجمهور بالرفعِ، وعيسى بن عمر وابن أبي عبلة بالنصبِ، ونُقِل عن أُبَي: «والسُّرَّقُ والسُّرَّقةُ» بضم السين وفتح الراء مشددتين. قال الخفاف: «وجَدْتُه في مُصحف أُبي كذلك» ومِمَّنْ ضبطَهما بما ذكرت أبو عمرو، إلا أن ابن عطية جَعَل هذه القراءة تصحيفاً فإنه قال: «ويشبه أن يكون هذا تصحيفاً من الضابط، لأنَّ قراءة الجماعة إذا كُتِبت:» والسارق «بغير ألف وافقت في الخط هذه» قلت: ويظهر توجيهُ هذا القراءة بوجه ظاهر وهو أن السُّرَّق جمع سارق، فإنَّ فُعَّلاً يطَّرد جمعاً لفاعل صفةً نحو: ضارب وضُرَّب، والدليل على أن المرادَ الجمعُ قراءةُ عبد الله: «والسارقون والسارقات» بصيغتي جمع السلامة، فدلَّ على أن المرادَ الجمع، إلا أنه يُشْكل علينا في هذا شيءٌ وهو أن فُعَّلاً يكون جمعَ فاعِل وفاعِله أيضاً، تقول: «نساء ضُرَّب» كما تقول: «رجالٌ ضُرَّب» ولا يدخلون عليه تاء التأنيث حين يراد به الإِناث، والسُّرَّقة هنا - كما رأيت - في هذه القراءة بتاء التأنيث حين أريد ب «فُعَّل» جمع فاعله، فهو مُشْكل من هذه الجهة، لا يقال: إن هذا التاء يجوز أن تكونَ لتأكيدِ الجمع، لأنَّ ذلك محفوظٌ لا يقاس عليه نحو: «حِجارة» .
Yüce Allah'ın: {وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ} “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadın” [Mâide: 38] kavli: Cumhurun kıraati ref iledir. Îsâ b. Ömer ve İbn Ebî Able ise nasb ile okumuşlardır. Übey'den ise sîn harfinin zammesi ve râ harfinin fethasıyla her ikisi şeddeli olarak: «والسُّرَّقُ والسُّرَّقَةُ» şeklinde nakledilmiştir. Hafâf: «Bunu Übeyy'in Mushafı'nda böyle buldum» demiştir. Bu iki kelimeyi zikrettiğim şekilde zabt edenlerden biri de Ebû Amr'dır; ancak İbn Atiyye bu kıraati bir tashif (yazım/okuma hatası) sayarak şöyle demiştir: «Bunun râvinin bir tashifi olması muhtemeldir; çünkü cemaatin kıraati elifsiz olarak 'والسارق' şeklinde yazıldığında hat bakımından bununla uyuşmaktadır.» Derim ki: Bu kıraatin açık bir yönlendirmesi ortaya çıkmaktadır; o da «السُّرَّق» kelimesinin «سارق»ın çoğulu olmasıdır; zira «فُعَّل» vezni, «ضارب» ve «ضُرَّب» örneğinde olduğu gibi fâil sıfatının kurallı çoğulu olarak gelir. Murâdın çoğul olduğuna delil ise Abdullah [b. Mes'ûd]'un kurallı çoğul (cem-i sâlim) kalıplarıyla okuduğu: «والسارقون والسارقات» kıraatidir; bu da kastedilenin çoğul olduğunu göstermiştir. Ancak bu hususta bize müşkül gelen bir durum vardır; o da «فُعَّل» kalıbının hem «فاعل» hem de «فاعلة» kalıbının çoğulu olmasıdır. Nitekim «رِجَالٌ ضُرَّبٌ» (vuran adamlar) dediğin gibi «نِسَاءٌ ضُرَّبٌ» (vuran kadınlar) da dersin ve dişiler kastedildiğinde bu kalıba müenneslik tası dahil etmezler. Buradaki «السُّرَّقةُ» lafzında ise -gördüğün üzere- bu kıraatte «فُعَّل» ile «فاعلة»nin çoğulu kastedildiğinde müenneslik tası getirilmiştir; dolayısıyla bu yönden müşküldür. Bu tanın çoğulu tekit etmek için geldiği de söylenemez; çünkü «حِجَارة» örneğindeki bu durum semâîdir, kıyasa dayandırılmaz.
فأمَّا قراءةُ الجمهورِ ففيها وجهان، أحدُهما- وهو مذهبُ سيبويه والمشهورُ من أقوالِ البصريين - أنَّ «السارقُ» مبتدأُ محذوفُ الخبر، تقديره: «فيما يتلى عليكم - أو فيما فُرِضَ -» السارقُ «والسارقة، أي حكمُ السارق، ويكون قولُه:» فاقْطَعُوا «بياناً لذلك الحكمِ المقدَّر، فما بعد الفاءِ مرتبطٌ بما قبلها، ولذلك أُتِي بها فيه لأنه هو المقصودُ، ولم يأتِ بالفاء لتُوُهِّم أنه أجنبي، والكلام على هذا جملتان: الأولى خبرية، والثانية أمريةٌ. والثاني - وهو مذهبُ الأخفش، ونُقِل عن المبرد وجماعةُ كثيرة - أنه مبتدأُ أيضاً، والخبر الجملة الأمرية من قوله: {فاقطعوا} وإنما دَخَلَتِ الفاءُ في الخبر لأنه يُشْبه الشرطَ، إذ الألف واللام فيه موصولة بمعنى الذي والتي، والصفةُ صلتُها فيه في قوة قولك:» والذي سرق والتي سرقت فاقطعوا «وأجاز الزمخشري الوجهين، ونسب الأول لسيبويه، ولم يَنْسُبِ الثاني، بل قال:» ووجهٌ آخر وهو أن يرتفعا بالابتداء، والخبر «فاقطعوا» .
Cumhurun kıraatine gelince, onda iki vecih vardır: Birincisi -ki Sîbeveyh'in mezhebi ve Basralıların meşhur görüşüdür-: {السَّارِقُ} kelimesinin haberi mahzuf bir mübteda olmasıdır; takdiri: 'Size okunanlar -veya farz kılınanlar- arasında hırsız erkek ve hırsız kadının [hükmü de vardır]' şeklindedir, yani hırsızın hükmü demektir. Yüce Allah'ın: {فَاقْطَعُوا} “hemen kesin” [Mâide: 38] kavli ise bu takdir edilen hükmün bir beyanı olur; dolayısıyla fâ harfinden sonrası öncesiyle irtibatlıdır ve asıl maksat o olduğu için fâ harfi onda getirilmiştir; onun yabancı (alakasız) olduğu zannedilmesin diye fâsız bırakılmamıştır. Söz bu duruma göre iki cümledir: Birincisi haberî, ikincisi talebî (emir) cümlesidir. İkincisi -ki bu Ahfeş'in mezhebidir; Müberred ve kalabalık bir gruptan da nakledilmiştir-: Yine mübteda olması, haberin ise Yüce Allah'ın {فَاقْطَعُوا} kavlinden başlayan emir cümlesi olmasıdır. Habere fâ harfinin dahil olması ise onun şarta benzemesindendir; zira başındaki elif-lâm, «الذي» ve «التي» anlamında ism-i mevsûldür ve sıfat da onun sıla cümlesi konumunda olup: 'Çalan erkek ve çalan kadının [elini] hemen kesin' sözünün kuvvetindedir. Zemahşerî her iki vechi de caiz görmüş, birincisini Sîbeveyh'e nispet etmiş, ikincisini ise nispet etmeyip bilakis şöyle demiştir: «Diğer bir vecih de ikisinin mübteda olarak merfû olması, haberin ise {فَاقْطَعُوا} olmasıdır.»
وإنما اختار سيبويه أنَّ خبرَه محذوف كما تقدَّم تقديرُه دون الجملة الطلبية بعده لوجهين، أحدُهما: أنَّ النصبَ في مثله هو الوجه في كلام العرب نحو: «زيداً فاضربه» لأجلِ الأمر بعده، قال سيبويه في هذه الآية: «الوجهُ في كلامِ العربِ النصبُ، كما تقول:» زيداً فاضربه «ولكن أَبَت العامةُ إلا الرفعَ» والثاني: دخولُ الفاءِ في خبره، وعنده أن الفاءَ لا تدخلُ إلا في خبر الموصول الصريح كالذي و «مَنْ» بشروط أُخَرَ ذكرْتُها في كتبي النحوية؛ وذلك لأنَّ الفاءَ إنما دخلت لشبه المبتدأ بالشرط، واشتَرطوا في صلتِه أَنْ تصلح لأداة الشرط من كونها جملةً فعلية مستقبلة المعنى، أو ما يقوم مقامَها من ظرفٍ
Sîbeveyh'in, haberin sonrasındaki talebî cümle olmasını değil de daha önce takdir edildiği üzere mahzuf olmasını tercih etmesi iki sebeptendir: Birincisi: Kendisinden sonraki emir sebebiyle bu gibilerde nasb edilmesinin Arap kelamında esas vecih olmasıdır; nitekim «زَيْداً فَاضْرِبْهُ» dersin. Sîbeveyh bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Arap kelamında esas vecih, 'زَيْداً فَاضْرِبْهُ' dediğin gibi nasbdır; ancak cemaat ref kılmaktan başka bir okuyuşu kabul etmemiştir.» İkincisi: Habere fâ harfinin dahil olmasıdır. Ona göre fâ harfi ancak «الذي» ve «مَنْ» gibi sarih mevsûlün haberine, nahiv kitaplarımda zikrettiğim diğer şartlarla dahil olabilir. Çünkü fâ harfi ancak mübtedanın şarta benzemesi sebebiyle dahil olmuştur; onlar da sılanın şart edatına elverişli olmasını, yani gelecek anlamı taşıyan bir fiil cümlesi veya bunun yerine geçen zarf
وشبهه، ولذلك إنها إذا لم تصلح لأداةِ الشرط لم يَجُزْ دخولُ الفاء في الخبر، وصلةُ «أل» لا تصلح لمباشرة أداةِ الشرط فلذلك لا تدخُلُ الفاءُ في خبرها، وأيضاً ف «أل» وصلتُها في حكمِ اسمٍ واحدٍ ولذلك تَخَطَّاها الإِعرابُ.
ve benzeri olmasını şart koşmuşlardır. Bu sebeple şart edatına elverişli olmadığında habere fâ harfinin dahil olması caiz olmaz. «أل» edatının sılası ise doğrudan şart edatı almaya elverişli değildir; bu yüzden haberine fâ dahil olamaz. Ayrıca «أل» ve sılası tek bir isim hükmündedir, bu sebeple irap onu aşıp gitmiştir.
وأمَّا قراءةُ عيسى بن عمر وإبراهيم فالنصبُ بفعلٍ مضمر يفسِّره العامل في سببِّيهما نحو: «زيداً فأكرم أخاه» والتقدير: فعاقبوا السارق والسارقة، تقدِّره فعلاً من معناها نحو: «زيداً ضربْتُ غلامه» أي: أهنتُ زيداً، ويجوز أن يقدَّرَ العاملُ موافقاً لفظاً لأنه يُساغ أَنْ يقال: «قطعت السارق» وهذه قراءةٌ واضحةٌ لمكانِ الأمر بعد الاسم المشتغل عنه.
Îsâ b. Ömer ve İbrâhîm'in nasb kıraatine gelince; bu nasb, «زَيْداً فَأَكْرِمْ أَخَاهُ» (Zeyd'e gelince, kardeşine ikram et) örneğinde olduğu gibi, o ikisinin sebebine taalluk eden amilin tefsir ettiği mahzuf bir fiille gerçekleşmiştir. Takdiri: 'Hırsız erkeği ve hırsız kadını cezalandırın' şeklindedir; 'Zeyd'e gelince, kölesini dövdüm' yani 'Zeyd'i aşağıladım' örneğindeki gibi amili mana yönünden uygun bir fiille takdir edersin. Amilin lafzen mutabık takdir edilmesi de caizdir; çünkü 'Hırsızı kestim (elini kestim)' denmesi caizdir. Bu kıraat, meşgûlün anh olan isimden sonra emir bulunduğu için [iştigâl babında] gayet açıktır.
قال الزمخشري «وفَضَّلها سيبويه على قراءة العامة لأجل الأمر؛ لأنَّ» زيداً فاضربه «أحسنُ مِنْ» زيدٌ فاضربه «وفي نقله تفضيلَ النصب على قراءة العامة نظر، ويظهر ذلك بنصِّ سيبويه، قال سيبويه:» الوجه في كلام العرب النصبُ كما تقول: «زيداً اضربه» ولكن أَبت العامة إلا الرفعَ «، وليس في هذا ما يقتضي تفضيلَ النصب، بل معنى كلامه أن هذه الآية ليست في الاشتغال في شيء، إذ لو كانت من باب الاشتغال لكن الوجهُ النصبَ، ولكن لم يَقْرأها الجمهورُ إلا بالرفع، فدلَّ على أن الآية محمولةٌ على كلامَيْنِ كما تقدَّم، لا على كلامٍ واحدٍ، وهذا ظاهرٌ.
Zemahşerî şöyle demiştir: «Sîbeveyh, emirden ötürü bu kıraati genel kıraate (cemaatin kıraatine) üstün tutmuştur; çünkü 'زَيْداً فَاضْرِبْهُ', 'زَيْدٌ فَاضْرِبْهُ' ifadesinden daha güzeldir.» Onun, Sîbeveyh'in nasbı genel kıraate üstün tuttuğunu nakletmesi tartışmalıdır; bu husus Sîbeveyh'in bizzat kendi ibaresiyle açıklığa kavuşur. Sîbeveyh şöyle demiştir: «Arap kelamında esas vecih, 'زَيْداً اضْرِبْهُ' dediğin gibi nasbdır; ancak cemaat ref kılmaktan başka bir okuyuşu kabul etmemiştir.» Bunda nasbı üstün kılmayı gerektiren bir durum yoktur; bilakis sözünün anlamı, bu ayetin iştigâl babından olmadığıdır. Zira şayet iştigâl babından olsaydı esas vecih nasb olurdu; ancak cumhur onu yalnızca refla okumuştur; bu da ayetin daha önce geçtiği üzere tek bir kelama değil iki ayrı kelama hamledildiğini göstermiştir ki bu da açıktır.
وقد ردَّ الفخر الرازي على سبيويه بخمسة أوجه، وذلك أنه فَهم كما فهم صاحب» الكشاف «من تفضيل النصب، قال الفخر الرازي،» الذي ذهبَ إليه سيبويه ليس بشيء، ويدلُّ على فساده وجوهٌ، الأول: أنه طعن في القراءة المتواترة المنقولةِ عن الرسول وعن أعلام الأمة، وذلك باطلٌ قطعاً، فإن قال سيبويه: لا أقول إن القراءة بالرفع غير جائزة، ولكني أقول: القراءةُ بالنصب أَوْلى، فنقول: رديء أيضاً لأنَّ ترجيحَ قراءةٍ لم يقرأ بها إلا عيسى بن عمر على قراءةِ الرسول وجميعِ الأمة في عهد الصحابة والتابعين أمرٌ منكرٌ وكلامٌ مردودٌ. الثاني: لو كانت القراءةُ بالنصبِ أَوْلى لوجَبَ أن يكونَ في القراء مَنْ يقرأ {واللذان يأتيانِها منكم فآذوهما} بالنصب، ولمَّا لم يوجد في القُرَّاء مَنْ يقرأ كذلك عَلِمْنا سقوطَ هذه القول. الثالث: أنَّا إذا جعلنا «السارق والسارقة» مبتدأً وخبرُه مضمرٌ وهو الذي يقدِّره: «فيما يتلى عليكم» بقي شيء آخر تتعلَّق به الفاء في قوله: {فاقطعوا} فإنْ قال:
Fahrürrâzî, Sîbeveyh'e beş vecihle itiraz etmiştir; çünkü o da Keşşâf sahibinin anladığı gibi nasbın üstün tutulduğunu anlamıştır. Fahrürrâzî şöyle demiştir: «Sîbeveyh'in gittiği görüş bir şey değildir; onun geçersizliğine şu vecihler delalet eder: Birincisi: Bu, Resûl'den ve ümmetin önde gelenlerinden nakledilen mütevatir kıraate bir ta'ndır (kusur bulmadır); bu ise kesinlikle bâtıldır. Şayet Sîbeveyh: 'Ben reflu okuyuşun caiz olmadığını söylemiyorum, fakat nasblı okuyuşun daha evlâ olduğunu söylüyorum' derse, biz de deriz ki: Bu da kötüdür; çünkü sahabe ve tâbiîn devrinde Resûl'ün ve bütün ümmetin kıraatine karşı yalnızca Îsâ b. Ömer'in okuduğu bir kıraati tercih etmek münker bir iş ve reddedilmiş bir sözdür. İkincisi: Şayet nasblı okuyuş daha evlâ olsaydı, kurrâ arasında {وَاللَّذَانِ يَأْتِيَانِهَا مِنكُمْ فَآذُوهُمَا} “İçinizden onu işleyen iki kişiye gelince, onlara hemen eziyet edin” [Nisâ: 16] ayetini nasbla okuyan birinin de bulunması gerekirdi. Kurrâ arasında böyle okuyan kimse bulunmayınca bu sözün tutarsızlığını anladık. Üçüncüsü: «السارق والسارقة» ifadesini mübteda, haberini de onun takdir ettiği gibi 'Size okunanlar arasında...' şeklinde mahzuf kıldığımızda, Yüce Allah'ın: {فَاقْطَعُوا} kavlindeki fânın müteallik olacağı başka bir şey kalır. Eğer o:
الفاء تتعلق بالفعل الذي دلَّ عليه قولُه: «والسارق والسارقة» يعني أنه إذا أتى بالسرقة فاقطعوا يده، فنقول: إذا احتجت في آخر الأمر [أن تقول] : السارق والسارقة [تقديرُه] : مَنْ سرق، فاذكر هذا أولاً حتى لا تحتاج إلى الإِضمار الذي ذكرته.
'Fâ harfi, «السارق والسارقة» sözünün delalet ettiği fiile mütealliktir; yani hırsızlık yaptığı zaman elini kesin demektir' derse, biz de deriz ki: İşin sonunda [senin de]: 'Hırsız erkek ve hırsız kadının [takdiri]: Hırsızlık yapan kimsedir' [demeye] ihtiyacın kalıyorsa, bunu en başta zikret ki zikrettiğin takdire (iğmâra) ihtiyaç duymayasın.
الرابع: أنَّا إذا اختَرْنا القرءاةَ بالنصب لم تدلَّ على أنَّ السرقةَ علةٌ لوجوب القطع، وإذا اخترنا القراءةَ بالرفع افادت الآيةُ هذا المعنى، ثم إنَّ هذا المعنى متأكدٌ بقوله: {جَزَآءً بِمَا كَسَبَا} فثبت أنَّ القراءةَ بالرفعِ أَوْلى. الخامس: أن سيبويه قال: «وهم يقدِّمون الأهمَّ والذي هم ببيانِه أَعْنى» فالقراءةُ بالرفعِ تقتضي تقديمَ ذِكْرِ كونه سارقاً على ذِكْرِ وجوب القطع، وهذا يقتضي أن يكون أكبر العناية مصروفاً إلى شرح ما يتعلق بحال السارق من حيث إنه سارق، وأما القراءة بالنصب فإنها تقتضي أن تكونَ العنايةُ بيان القطع أتمَّ من العناية بكونه سارقاً، ومعلوم أنه ليس كذلك فإن المقصود في هذه الآية تقبيحُ السرقة والمبالغةُ في الزجر عنها، فثبت أن القراءة بالرفع هي المتعينة «انتهى ما زعم أنه ردُّ على إمام الصناعة.
Dördüncüsü: Nasb kıraatini tercih ettiğimizde, hırsızlığın el kesmenin vücûbuna illet olduğuna delalet etmez; ref kıraatini tercih ettiğimizde ise ayet bu manayı ifade eder. Üstelik bu mana, Yüce Allah'ın: {جَزَاءً بِمَا كَسَبَا} “Kazandıklarına karşılık bir ceza olarak” [Mâide: 38] kavliyle de tekit edilmiştir; dolayısıyla ref kıraatinin daha evlâ olduğu sabit olur. Beşincisi: Sîbeveyh: 'Onlar daha mühim olanı ve açıklanmasına daha çok itina gösterdikleri şeyi öne alırlar' demiştir. Ref kıraati, hırsız olma vasfının zikrini el kesmenin vücûbunun zikrinden öne almayı gerektirir; bu da en büyük itinânın hırsız olması bakımından hırsızın haline ilişkin hususları açıklamaya yöneltilmesini iktiza eder. Nasb kıraatine gelince; o, el kesmenin beyanına gösterilen itinânın hırsız olmasına gösterilen itinâdan daha tam olmasını iktiza eder. Oysa durumun böyle olmadığı malumdur; zira bu ayetteki maksat hırsızlığı çirkin göstermek ve ondan sakındırmada mübalağa etmektir. Dolayısıyla ref kıraatinin taayyün ettiği sabit olur.» İlim sahasının imamına itiraz olduğunu iddia ettiği sözü burada bitti.
والجوابُ عن الوجه الأول ما تقدَّم جواباً عما قاله الزمخشري، وقد تقدم، ويؤيده نص سيبويه فإنه قال:» وقد يَحْسُن ويستقيم: «عبدُ الله فاضربه»
Birinci vechin cevabı, Zemahşerî'nin sözüne karşı daha önce verilen cevaptır ve geçmişti. Bunu Sîbeveyh'in bizzat şu metni de desteklemektedir; zira o şöyle demiştir: «Açık veya gizli bir mübtedaya dayandığında: 'عَبْدُ اللَّهِ فَاضْرِبْهُ' (Abdullah'a gelince, onu döv) demek güzel ve düzgün olur.
إذا كان مبنياً على مبتدأ مُظْهَرٍ أو مضمر، فأمَّا في المُظْهَرِ فقولُه: «هذا زيدٌ فاضرِبْه» وإن شئت لم يظهر هذا ويعمل كعمله إذا كان مظهراً، وذلك قولك: «الهلالُ واللَّهِ فانظرْ إليه» فكأنك قلت: «هذا الهلال» ثم جئت بالأمر، ومن ذلك قولُ الشاعر:
Açık mübtedaya örnek: 'هَذَا زَيْدٌ فَاضْرِبْهُ' (İşte bu Zeyd'dir, onu döv) sözüdür. Dilersen 'هذا' kelimesini açıkça söylemezsin ve açık olduğu zamanki ameli gibi amel eder. Nitekim senin: 'الْهِلَالُ وَاللَّهِ فَانْظُرْ إِلَيْهِ' (Hilaldir vallahi, ona bak!) sözün böyledir; sanki sen 'هذا الهلال' (Bu hilaldir) demiş, sonra da emri getirmiş gibi olursun. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
١٧٢ - ٥- وقائلةٍ: خَوْلانُ فانكِحْ فتاتَهُمْ ... وأُكْرومةُ الحَيَّيْنِ خِلْوٌ كما هِيا
172-5- Şöyle diyen kadına [cevaben]: 'Onlar Havlân kabilesidir, onların genç kızıyla evlen; iki kabilenin en soylusu ise olduğu gibi bekârdır.'
هكذا سُمع من العربِ تُنْشدُه «يعني برفع» خولان فمع قوله: «يحسن ويستقيم» كيف [يكونُ] طاعناً في الرفع؟ وقولُه: «فإنْ قال سيبويه إلى آخره» فسيبويه لا يقول ذلك، وكيف يقوله وقد رجَّح الرفعَ بما أوضحته، وقوله: «لم يقرأ بها إلا عيسى» ليس كما زعم، بل قرأ بها جماعة كإبراهيم ابن أبي عبلة، وأيضاً فهؤلاء لم يَقْرَؤُوها من تلْقاء أنفسِهم، بل نقلوها إلى أن تتصل بالرسول ﷺ، غايةُ ما في الباب أنها ليست في شهرة الأولى. وعن الثاني: أن سيبويه لم يَدَّعِ ترجيحَ النصبِ حتى يُلْزمَ بما قاله، بل خَرَّج قراءة العامة على جملتين، لِما ذكرت لك فيما تقدم من دخول الفاء، ولذلك لمَّا مَثَّل سيبويه جملةَ الأمرِ والنهي بعد الاسمِ مثَّلهما عاريتين من الفاء، قال: «وذلك قولك:» زيداً اضربْه «» وعمراً امرُرْ به «وعن الثالث: ما تقدم من الحكمةِ المقتضية للمجيء بالفاء وكونها رابطة للحكم بما قبله، وعن الرابع: بالمنع أن يكون بين الرفع والنصب فَرْقٌ بأنَّ الرفعَ يقتضي العلةَ، والنصبَ لا يقتضيه، وذلك أن الآية من باب التعليل بالوصفِ المُرَتَّب عليه الحكمُ، ألا ترى أن قولك:» اقطع السارق «يفيد العلةَ، أي: إنه جَعَلَ علةً
Araplardan bu şiiri böyle okudukları işitilmiştir.» Yani «خولان» kelimesini ref ile okumuşlardır. Onun: «Güzel ve düzgün olur» sözü ortadayken, reflu kıraate nasıl ta'n etmiş olabilir? Onun: «Şayet Sîbeveyh şöyle derse...» şeklindeki sözüne gelince; Sîbeveyh bunu söylemez. Açıkladığım üzere reflı okuyuşu tercih etmişken bunu nasıl söylesin? Onun: «Bununla sadece Îsâ okumuştur» sözü de iddia ettiği gibi değildir; bilakis İbrâhîm ve İbn Ebî Able gibi bir grup da bununla okumuştur. Ayrıca bunlar kendi kafalarından okumamışlar, bilakis Resûlullah ﷺ'e ulaşıncaya dek nakletmişlerdir; meselenin varacağı son nokta, bunun birinci kıraat kadar şöhret bulmamış olmasıdır. İkinciye cevap: Sîbeveyh, aleyhine ileri sürülen şeyle ilzam edilecek şekilde nasbı tercih ettiğini iddia etmemiştir; bilakis fâ harfinin dahil oluşu sebebiyle sana daha önce anlattığım gerekçeyle cemaatin kıraatini iki cümleye hamletmiştir. Bu sebepledir ki Sîbeveyh, isimden sonra gelen emir ve nehiy cümlesini örneklendirirken bunları fâsız olarak örneklendirmiş ve: «Bu, senin: 'زَيْداً اضْرِبْهُ' ve 'عَمْراً امْرُرْ بِهِ' demen gibidir» demiştir. Üçüncüye cevap: Fâ harfinin gelişini ve hükmü öncesine bağlayıcı olmasını gerektiren hikmet daha önce geçti. Dördüncüye cevap: Ref'in illet bildirmesi, nasbın ise bildirmemesi bakımından aralarında bir fark olduğu iddiası men edilerek [reddedilir]. Çünkü ayet, hükmün kendisine bağlandığı bir vasıfla illetlendirilmesi (ta'lîl bi'l-vasf) babındandır; görmez misin ki senin: 'Hırsızı kes' (اقْطَعِ السَّارِقَ) sözün de illet bildirir, yani kesmenin illetini
القطعِ اتصافَه بالسرقةِ، فهذا يشعر بالعلةِ مع التصريحِ بالنصبِ، وعن الخامس: انهم يُقَدِّمون الأهمَّ حيث اختلفت النسبَةُ الإِسناديةُ كالفاعِل مع المفعولِ، وَلْنَسْرُدْ نصَّ سيبويه ليتبيِّن ما ذكرناه، قال سيبويه:» فإنْ قَدَّمْتَ [المفعول] وأخَّرت الفاعلَ جرى اللفظُ كما جرى في الأول «يعني في:» ضرب عبدُ الله زيداً «قال:» وذلك: ضرب زيداً عبدُ الله، لأنك إنما أردت به مؤخراً ما أردت به مقدماً، ولم تُرِد أن يشتغل الفعلُ بأولَ منه وإن كان مؤخراً في اللفظ، فمِن ثَمَّ كان حَدُّ اللفظِ أن يكونَ فيه مقدماً وهو عربي جيدٌ كثير، كأنهم يُقَدَّمون الذي بيانُه اهمُّ لهم، وهم ببيانِه أَعْنَى، وإن كانا جميعاً يُهِمَّانِهم ويَعْنِيانهم «والآية الكريمة ليست من ذلك.
onun hırsızlıkla nitelenmesi kılmıştır; dolayısıyla bu, nasbın açıkça belirtilmesiyle birlikte illet manasını hissettirir. Beşinciye cevap: Onlar isnad ilişkisinin farklılaştığı yerlerde yani fâil ile mef'ûl gibi durumlarda daha mühim olanı öne alırlar. Zikrettiğimiz şeyin açıklığa kavuşması için Sîbeveyh'in metnini aktaralım; Sîbeveyh şöyle demiştir: «Mef'ûlü öne alıp fâili sonraya bıraktığında lafız birincide olduğu gibi cereyan eder.» Yani «ضَرَبَ عَبْدُ اللَّهِ زَيْداً» örneğindeki gibi. Devamla şöyle demiştir: «O da: 'ضَرَبَ زَيْداً عَبْدُ اللَّهِ' örneğidir; çünkü sen tehir ettiğin şeyle, öne aldığın şeyle kastettiğinden başkasını kastetmedin ve lafızda sonra gelse bile fiilin kendisinden öncekilerle meşgul olmasını istemedin. İşte bu sebeple lafzın kuralı onda öne geçmesi oldu; bu da güzel ve yaygın bir Arapça kullanımdır. Sanki onlar açıklaması kendileri için daha mühim olan ve beyanına daha çok itina gösterdikleri şeyi öne almaktadırlar; her ikisi de kendileri için mühim ve itina duyulan olsa bile.» Kerîm olan ayet ise bu kabilden değildir.
قوله: {أَيْدِيَهُمَا} جمعٌ واقعٌ موقعَ التثنيةِ لأمْنِ اللَّبْس، لأنه معلومٌ أنه يُقْطَعُ مِنْ كلِّ سارقٍ يمينه، فهو من باب {صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} [التحريم: ٤] ، ويدل على ذلك قراءةُ عبد الله: «فاقطعوا أيمانَهما» واشترط النحويون في وقوعِ الجمع موقعَ التثنية شروطاً، ومن جملتها: ان يكون ذلك الجزءُ المضافُ مفرداً من صاحبِه نحو: «قلوبكما» و «رؤوس الكبشين» لأمن الإِلباس بخلافِ العينين واليدين والرجلين، لو قلت: «فَقَأْتُ أعينَهما» / وأنت تعني عينيهما، و «كَتَّفْتُ أيديَهما» وأنت تعني «يديهما» لم يَجُزْلِلَّبْسِ، فلولا أنَّ الدليل دَلَّ على أن المراد اليدان اليمنيان لَما ساعَ ذلك، وهذا مستفيضٌ في لسانهم - أعني وقوعَ الجمعِ موقعَ التثنيةِ بشروطِه - قال تعالى: {فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} [التحريم: ٤] .
Yüce Allah'ın: {أَيْدِيَهُمَا} “ellerini” [Mâide: 38] kavli: İltibas (karışıklık) korkusu bulunmadığı için tesniye yerine geçmiş bir çoğuldur; çünkü her hırsızın sağ elinin kesileceği bilinmektedir; dolayısıyla bu, {صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} “İkinizin de kalpleri kaydı” [Tahrîm: 4] babındandır. Abdullah [b. Mes'ûd]'un: «فَاقْطَعُوا أَيْمَانَهُمَا» (sağ ellerini kesin) kıraati de buna delalet eder. Nahivciler, çoğulun tesniye yerine geçmesi hususunda bazı şartlar koşmuşlardır. Bunlardan biri: Muzaf olan o parçanın sahibinde tek olmasıdır; iltibastan emin olunduğu için «قُلُوبُكُمَا» (ikinizin kalpleri) ve «رُؤُوسُ الْكَبْشَيْنِ» (iki koçun başları) ifadeleri böyledir. İki göz, iki el ve iki ayak ise böyle değildir; 'İkisinin gözlerini çıkardım' (فَقَأْتُ أَعْيُنَهُمَا) deyip de iki gözlerini kastetsen veya 'İkisinin ellerini bağladım' (كَتَّفْتُ أَيْدِيَهُمَا) deyip de «يديهما» (ikişer ellerini) kastetsen iltibastan ötürü caiz olmazdı. Dolayısıyla muradın iki sağ el olduğuna delil bulunmasaydı bu caiz olmazdı. Bu durum -yani şartları sağlandığında çoğulun tesniye yerine geçmesi- onların dilinde pek yaygındır. Nitekim Yüce Allah: {فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} “Çünkü ikinizin de kalpleri kaymıştı” [Tahrîm: 4] buyurmuştur.
وَلْنذكر المسألةَ فنقول: كلُّ جزأين أضيفا إلى كُلَّيْهما لفظاً أو تقديراً وكانا مفردَيْنِ من صاحبيهما جازَ فيهما ثلاثةُ أوجهٍ: الأحسنُ الجمعُ، ويليه
Bu meseleyi zikredelim ve şöyle diyelim: Lafzen veya takdiren kendi bütünlerine (küllerine) muzaf kılınan ve sahiplerinde tekil olan her iki parçada üç vecih caizdir: En güzeli çoğul yapılmasıdır, bazılarının katında bunu
الإِفرادُ عند بعضِهم، وليله التثنيةُ، وقال بعضُهم: الأحسنُ الجمعُ ثم التثينةُ ثم الإِفرادُ نحو: «قَطَعْتُ رؤوسَ الكبشين ورأسَ الكبشين ورأسَيْ الكبشين» ، قال:
müfred getirilmesi, ardından da tesniye yapılması takip eder. Bazıları ise şöyle demiştir: En güzeli çoğul yapılması, sonra tesniye, sonra müfred getirilmesidir. Nitekim: «قَطَعْتُ رُؤُوسَ الْكَبْشَيْنِ وَرَأْسَ الْكَبْشَيْنِ وَرَأْسَيْ الْكَبْشَيْنِ» (İki koçun başlarını / başını / iki başını kestim) dersin. Şair şöyle demiştir:
١٧٢ - ٦- ومَهْمَهَيْنِ قَذَفَيْنِ مَرْتَيْنْ ... ظهراهُما مثلُ ظهورِ التُّرْسَيْنْ
172-6- Nice sarp, uçsuz bucaksız, iki çöl geçtim ki; ikisinin sırtı, iki kalkanın sırtları gibidir.
فقولي: «جزآن» تَحَرُّزٌ من الشين المنفصلين، لو قلت: قبضت دارهمكما «تعني: دِرْهميكما لم يَجُزْ لِلَّبْس، فلو أُمِنَ جاز كقوله: اضرباه باسيافِكما» «إلى مضاجعكما» وقولنا «أُضيفا» تحرُّزٌ من تفرُّقهما كقوله: {على لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابن مَرْيَمَ} [المائدة: ٧٨] ، وقولنا «لفظاً مثالُه: فإنَّ الإِضافةَ فيه لفظيةٌ. وقولُنا» أو تقديراً «نحو قوله:
Benim 'iki parça' sözüm, birbirinden ayrı iki şeyden sakınmak içindir. Şayet 'İkinizin dirhemlerini aldım' (قَبَضْتُ دَرَاهِمَكُمَا) deyip de «دِرْهَمَيْكُمَا» (iki dirheminizi) kastetsen iltibastan ötürü caiz olmaz; şayet [iltibastan] emin olunursa: «اضْرِبَاهُ بِأَسْيَافِكُمَا» (Ona kılıçlarınızla vurun) ve «إِلَى مَضَاجِعِكُمَا» (yataklarınıza) sözünde olduğu gibi caiz olur. 'Muzaf kılınan' sözümüz ise, Yüce Allah'ın: {عَلَى لِسَانِ دَاوُودَ وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ} “Dâvûd'un ve Meryem oğlu Îsâ'nın diliyle” [Mâide: 78] kavlinde olduğu gibi o ikisinin birbirinden ayrılmasından sakınmak içindir. 'Lafzen' sözümüzün misali de budur; zira buradaki izâfet lafzîdir. 'Veya takdiren' sözümüz ise şairin şu sözü gibidir:
١٧٢ - ٧- رأيت بني البكري في حومة الوغى ... كاغِرَي الأفواهِ عند عَرِين
172-7- Savaşın en kızıştığı anda Bekrî oğullarını, ininin başındaki iki aslan gibi ağızlarını açmış vaziyette gördüm.
فإنَّ تقديره: كفاغري أفواهما. وقولنا «مفردين» تحرزٌ من العينين ونحوهما: إنما اختير الجمع على التثنية وإن كانت الأصل لاستثقال توالي تثنيتين، وكان الجمعُ أولى من المفرد لمشاركةِ التثنيةِ في الضم، وبعده المفردُ لعدم الثقل، هذا عند بعضِهم قال: «لأنَّ التثنيةَ لم تَرِدْ إلا ضرورةً كقوله:
Çünkü bunun takdiri: 'İkisinin ağızlarını açmış vaziyette' (كفاغري أفواهما) şeklindedir. 'Tekil olan' sözümüz ise iki göz ve benzerlerinden sakınmak içindir. İki tesniyenin peş peşe gelmesi ağır bulunduğu için asıl olduğu halde çoğul tesniyeye tercih edilmiştir; çoğul, tesniyeye bir araya getirme (zam) vasfında ortak olduğu için tekilden daha evlâ görülmüştür; ondan sonra da ağırlık bulunmadığı için tekil gelmiştir. Bu durum bazı nahivcilerin görüşüdür; kendisi şöyle demiştir: «Çünkü tesniye, şairin şu sözünde olduğu gibi ancak şiir zaruretiyle gelmiştir:
١٧٢ - ٨- هما نَفَثا في فِيَّ مِنْ فَمَوَيْهِما ... على النابحِ العاوي أشدَّ رِجامِ
172-8- O ikisi, havlayıp uluyan köpeğe karşı iki ağızlarından benim ağzıma en şiddetli taşlamayı püskürttüler.»
بخلافِ الإِفراد فإنه وَرَدَ في فصيحِ الكلامِ، ومنه:» مَسَح أذنيه ظاهرَهما وباطنَهما «. وقال بعضُهم:» الأَحسنُ الجمعُ ثم التثنيةُ ثم الإِفراد كقوله:
Müfred (tekil) ise bunun aksinedir; zira o fasih kelamda vârid olmuştur. Nitekim: «مَسَحَ أُذُنَيْهِ ظَاهِرَهُمَا وَبَاطِنَهُمَا» (Kulaklarının dışını ve içini meshetti) rivayeti de bundandır. Bazıları ise şöyle demiştir: «En güzeli çoğul yapılması, sonra tesniye, sonra müfred getirilmesidir. Nitekim şair şöyle demiştir:
١٧٢ - ٩- حمامةَ بطنِ الواديَيْن تَرَنَّمي ... سَقاكِ من الغُرَِّ الغوادِي مطيرُها
172-9- İki vadinin bağrındaki güvercin, ötüp şakı! Sabah vakti gelen beyaz bulutların yağmuru seni sulasın.