Binûn

[Mâide: — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله: {وَمَن يَكْفُرْ بالإيمان} تقدَّم له نظائر. وقيل: المراد بالإِيمان المؤمَنُ به، فهو مصدرٌ واقعٌ موقعَ المفعول ك «درهم ضَرْبُ الأمير» وقيل: ثَمَّ مضافٌ محذوف أي: بموجِبِ الإِيمان وهو الباري ﵎.

Yüce Allah'ın: {وَمَن يَكْفُرْ بالإيمان} “Kim imanı inkâr ederse” [Mâide: 5] kavlinin benzerleri daha önce geçmişti. İmandan kastın, 'kendisine iman edilen şey' (mü'menün bih) olduğu da söylenmiştir; bu takdirde [îmân] masdarı, "Emirin darp ettiği dirhem" (درهم ضَرْبُ الأمير) sözünde olduğu gibi mef'ûl (ism-i mef'ûl) makamında vaki olmuştur. Orada mahzuf bir muzâf olduğu, yani 'imanın gerektirdiği zâtı [inkâr ederse]' demek olup bunun da Yaratıcı subhânehu ve teâlâ olduğu da söylenmiştir.

قوله: {وَهُوَ فِي الآخرة مِنَ الخاسرين} الظاهرُ أنَّ الخبرَ قوله: «من الخاسرين» فيتعلَّقُ قولُه «في الآخرة» بما تعلَّق به هذا الخبر. وقال مكي: «العاملُ في الظرفِ محذوفٌ تقديرُه:» وهو خاسر في الآخرةِ «ودَلَّ على المحذوفِ قولُه:» من الخاسرين «. فإن جعلة الألف واللام في» الخاسرين «ليستا بمعنى الذين جاز أن يكونَ العامل في الظرف» من الخاسرين «يعني أنه لو كانَتْ موصولةً لامتنع أن يعمل ما بعدها فيما قبلها، لأنَّ الموصولَ لا يتقدم

Yüce Allah'ın: {وَهُوَ فِي الآخرة مِنَ الخاسرين} “Ve o, ahirette de hüsrana uğrayanlardandır” [Mâide: 5] kavlinde zahir olan, haberin {مِنَ الخاسرين} “Hüsrana uğrayanlardandır” kavli olmasıdır. Dolayısıyla {فِي الآخرة} “Ahirette” kavli, bu haberin müteallakına (bağlandığı manaya) bağlanır. Mekkî ise şöyle demiştir: "Zarfta amel eden lafız mahzuftur; takdiri 've o ahirette hüsrana uğrayandır' (وهو خاسر في الآخرةِ) şeklindedir. Mahzuf olana ise {مِنَ الخاسرين} kavli delalet etmiştir. Şayet {الخاسرين} kelimesindeki elif ve lâmı 'ellezîne' (الذين) manasında kabul etmezsen, zarfta amil olan lafzın {مِنَ الخاسرين} olması caizdir." Yani eğer mevsul olsaydı, sılası olan sonrasındaki lafzın, öncesinde amel etmesi imkânsız olurdu; çünkü mevsulün

عليه ما في حَيِّزه، وهذا كما قالوا في قوله: {إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِّنَ القالين} [الشعراء: ١٦٨] {وَكَانُواْ فِيهِ مِنَ الزاهدين} [يوسف: ٢٠] ، وتقديرُ مكي متعلِّق هذا الظرف وهو» خاسر «إنما هو بناء على كون» أل «موصولةً بدليل قولِه:» فإنْ جعلت الألف واللام ليستا بمعنى «الذين» وبالجملة فلا حاجة إلى هذا التقدير: بل العاملُ فيه كما تقدم العاملُ في الظرفِ الواقعِ خبراً وهو الكون المطلق، ولا يجوز أن يكونَ «في الآخرة» هو الخبر، و «من الخاسرين» متعلِّقٌ بما تعلَّق به لأنه لا فائدة في ذلك، فإنْ جُعِل «من الخاسرين» حالاً من ضميرِ الخبر وتكونُ حالاً لازمةً جاز، وهو ضعيفٌ في الإِعراب، وقد تقدَّم وقد تقدَّم نظيرُ هذه الآية في البقرة عند قوله: {وَإِنَّهُ فِي الآخرة لَمِنَ الصالحين} [الآية: ١٣٠] .

kendi alanında bulunan şey, onun önüne geçemez. Bu durum, onların Yüce Allah'ın: {إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِّنَ القالين} “Gerçekten ben sizin bu yaptığınıza son derece kızanlardanım” [Şuarâ: 168] ve {وَكَانُواْ فِيهِ مِنَ الزاهدين} “Ve ona karşı isteksiz idiler” [Yûsuf: 20] ayetleri hakkında söyledikleri gibidir. Mekkî'nin bu zarfın müteallakını 'hâsir' (خاسر) olarak takdir etmesi, ancak 'el' (أل) takısının mevsul olduğu kabulüne dayanmaktadır; nitekim onun 'Eğer elif ve lâmı 'ellezîne' manasında kılmazsan' sözü buna delildir. Hülasa, bu takdire gerek yoktur; bilakis bu zarfta amil olan, daha önce geçtiği üzere haber vaki olan zarfta amel eden mutlak kevn (varlık) amilidir. {فِي الآخرة} ibaresinin haber olması, {مِنَ الخاسرين} ibaresinin de onun bağlandığı şeye bağlanması ise caiz değildir; çünkü bunda bir fayda yoktur. Şayet {مِنَ الخاسرين} ibaresi haberdeki zamirden hal yapılırsa ve bu da lâzım bir hal olursa caiz olur; ancak bu irap açısından zayıftır. Bu ayetin bir benzeri daha önce Bakara suresinde Yüce Allah'ın: {وَإِنَّهُ فِي الآخرة لَمِنَ الصالحين} “Şüphesiz o, ahirette de salihlerdendir” [Bakara: 130] kavlinin tefsirinde geçmişti.

قوله تعالى: {إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصلاة} : قالوا تقديرُه: إذا أردتم القيامَ كقولِه: {فَإِذَا قَرَأْتَ القرآن فاستعذ} [النحل: ٩٨] ، وهذا من إقامة المسبِّب مقام السبب، وذلك أنَّ القيامَ متسبِّبٌ عن الإِرادة والإِرادة سببه.

Yüce Allah'ın: {إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصلاة} “Namaza kalktığınız zaman” [Mâide: 6] kavli hakkında: "Bunun takdiri, Yüce Allah'ın: {فَإِذَا قَرَأْتَ القرآن فاستعذ} “Kur'an okuduğun zaman sığın” [Nahl: 98] kavlinde olduğu gibi 'kalkmak istediğiniz zaman' şeklindedir" dediler. Bu, müsebbebin sebep makamına ikame edilmesindendir; zira kalkmak iradeden doğar (müsebbebdir), irade ise onun sebebidir.

قال الزمخشري: «فإنْ قلت: لِمَ جازَ أن يُعَبِّر عن إرادة الفعل بالفعل» قلت: لأن الفعل يوجَدُ بقدرة الفاعل عليه وإرادته له وهي قصدُه إليه وميلُه وخلوصُ داعيتهِ، فكما غَبَّر عن القدرة على الفعل بالفعل في قولهم: «الإِنسانُ لا يطير، والأعمى لا يبصر» أي: لا يَقْدران على الطير والابصار، ومنه قولُه تعالى: {نُّعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنَآ إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} [الأنبياء: ١٠٤] أي: قادرين على الإِعادة، كذلك عبر عن إرادة الفعل بالفعل؛ وذلك لأن الفعل مُسَبِّب عن

Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: 'Fiili yapma iradesinden fiilin bizzat kendisiyle ifade edilmesi nasıl caiz oldu?' dersen; derim ki: Çünkü fiil, failin ona güç yetirmesi ve onu irade etmesiyle var olur; irade ise failin o fiile yönelmesi, meyletmesi ve o fiili yapma saikinin halis olmasıdır. Nitekim fiile güç yetirmekten, Arapların: 'İnsan uçmaz, kör görmez' (الإِنسانُ لا يطير، والأعمى لا يبصر) yani 'uçmaya ve görmeye güç yetiremezler' sözlerinde olduğu gibi bizzat fiilin kendisiyle ifade edildiği ve Yüce Allah'ın: {نُّعِيدُهُ وَعْداً عَلَيْنَآ إِنَّا كُنَّا فَاعِلِينَ} “Üzerimize bir vaat olarak onu yeniden yaratacağız; gerçekten biz bunu yapmaya kadiriz” [Enbiyâ: 104] yani 'yeniden yaratmaya kadiriz' kavlinde de bu tür bir ifade kullanıldığı gibi, aynı şekilde fiilin iradesinden de fiilin kendisiyle ifade edilmiştir. Çünkü fiil, güç yetirmenin

القدرة، فأقيم المُسَبَّب مُقام السببِ للملابسةِ بينهما ولإِيجاز الكلام «. وقيل: تقديره: إذا قَصَدْتُم الصلاةَ؛ لأنَّ مَنْ توجَّه إلى شيءٍ وقام إليه كان قاصدا له فعبَّر بالقيام عن القصدِ. والجمهورُ قَدَّروا حالاً محذوفة من فاعل» قمتم «، أي: إذا قمتم إلى الصلاةِ مُحْدِثين، إذ لا وضوءَ على غير المحِدث، وإن كان قال به جماعة، قالوا: ويدُلُّ على هذه الحالِ المحذوفة مقابلتُها بقوله: {وَإِن كُنتُمْ جُنُباً فاطهروا} فكأنه قيل: إنْ كنتم مُحْدِثين الحدثَ الأصغر فاغسِلو كذا وامسَحوا كذا، وإنْ كنتم مُحْدثين الحدثَ الأكبر فاغسلوا الجسدَ كله، وهو مَحَلُّ نظر.

müsebbebidir; böylece aralarındaki irtibat sebebiyle ve sözü veciz kılmak amacıyla müsebbeb, sebebin yerine konmuştur.» Bir görüşe göre ayetin takdiri: 'Namaza kastettiğiniz zaman' şeklindedir; çünkü bir şeye yönelen ve ona kalkan kimse onu kastetmiş olur, dolayısıyla kastetmek manası kalkmak lafzıyla ifade edilmiştir. Cumhur ise {قُمْتُمْ} fiilinin failinden mahzuf bir hal takdir etmişlerdir; yani: 'Abdestiniz bozulmuş (hadesten taharetsiz) olarak namaza kalktığınız zaman' demektir; zira bir topluluk aksini söylese de abdestsiz olmayan kimseye abdest farz değildir. Dediler ki: Bu mahzuf hale, ayetin {وَإِن كُنتُمْ جُنُباً فاطهروا} “Eğer cünüp iseniz iyice temizlenin” [Mâide: 6] kavliyle mukabele edilmesi delalet eder. Sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer küçük abdesti bozulmuş halde iseniz şunları yıkayın ve şuraları meshedin; eğer büyük hades (cünüplük) halinde iseniz bütün bedeni yıkayın.' Ancak bu görüş incelemeye muhtaçtır.

قوله: {إِلَى المرافق} في» إلى «هذه وجهان، أحدهما: أنها على بابها من انتهاء الغاية، وفيها حنيئذ خلاف، فقائلٌ: إنَّ ما بعدها لا يدخل فيما قبلها، وقائلٌ بعكس ذلك، وقائل: لا تَعَرُّضَ لها في دخولٍ ولا عدَمِه، وإنما يدور الدخولُ والخروج مع الدليل وعدمه. وقائل: إن كان ما بعدها من جنس ما قبلها دخل في الحكم وإلا فلا، ويُعْزى لأبي العباس. وقائل: إنْ كان ما بعدَها من غير جنس ما قبلها لم يَدْخُل، وإن كان من جنسِه فيحتمل الدخولَ وعَدَمه، وأول هذه الأقوالِ هو الأصحُّ عند النحاة. قال بعضُهم: وذلك أنَّا حيث وَجَدْنا قرينةً مع» إلى «فإن تلك القرينةَ تقتضي الإِخراجَ مما قبلها، فإذا وَرَدَ كلامٌ مجردٌ عن القرائن فينبغي أن يُحْمَلَ على الأمر الفاشي الكثير وهو الإِخراج، وفَرَّق هذا القائل بين» إلى «و» حتى «فجعل» حتى «تقتضي الإِدخالَ، و» إلى «تقتضي الإِخراج بما تقدم من الدليل، وهذه الأقوالُ دلائلها في غيرِ هذا الكتاب، وقد أوضَحْتُها في كتابي» شرح التسهيل «والقول الثاني: أنها بمعنى» مع «أي: مع المرافق، وقد تقدَّم الكلامُ في ذلك عند قوله: {إلى أَمْوَالِكُمْ} [النساء: ٢] . والمرافقُ: جمع» مَرْفِق «بفتح الميم وكسر الفاء

Yüce Allah'ın: {إِلَى المرافق} “Dirseklere kadar” [Mâide: 6] kavlindeki 'ilâ' (إلى) edatı hakkında iki vecih vardır: Birincisi: Kendi asıl manası olan son gayeyi bildirmesidir (gaye intihası). Bu durumda da onda ihtilaf vardır: Kimisi 'Kendisinden sonra gelen şey, kendisinden önce gelene dahil olmaz' demiştir; kimisi bunun tam aksini söylemiştir; kimisi de 'Bu edatın dahil olup olmamaya dair bir delaleti yoktur; dahil olma ve olmama meselesi sadece delilin varlığı veya yokluğu etrafında döner' demiştir. Kimisi ise: 'Kendisinden sonraki şey, öncesinin cinsinden ise hükme dahil olur, aksi takdirde dahil olmaz' demiştir ki bu görüş Ebu'l-Abbâs'a nispet edilir. Bir diğer görüşe göre: 'Kendisinden sonraki lafız, öncesinin cinsinden değilse dahil olmaz; şayet onun cinsinden ise dahil olma ve olmama ihtimali taşır.' Bu görüşlerden birincisi nahivcilere göre en sahih olanıdır. Bazıları şöyle demiştir: Çünkü biz 'ilâ' edatıyla birlikte bir karine bulduğumuz her yerde, o karine öncesinden hariç tutulmasını iktiza eder; karinelerden mücerret bir kelam varid olduğunda da onun yaygın ve çok olan anlama, yani hariç tutulmaya (ihraç) hamledilmesi gerekir. Bu görüş sahibi 'ilâ' ile 'hattâ' (حتى) arasını ayırmış; 'hattâ'nın dahil etmeyi, 'ilâ'nın ise geçen delilden ötürü hariç tutmayı iktiza ettiğini belirtmiştir. Bu görüşlerin delilleri bu kitabın dışındadır ve ben bunları 'Şerhu't-Teshîl' adlı kitabımda açıkladım. İkinci görüş: 'İlâ' edatının 'mea' (مع) yani 'birlikte/beraber' manasında olmasıdır; yani 'dirseklerle beraber' demektir. Buna dair açıklama Yüce Allah'ın: {إلى أَمْوَالِكُمْ} “Mallarınıza [katarak]” [Nisâ: 2] kavlinde geçmişti. 'el-Merâfık' (المرافق) kelimesi,

على الفصيح من اللغة، وهو مِفْصَلٌ ما بين العَضْد والمِعْصَم.

fasih lügate göre mim'in fethası ve fâ'nın kesresiyle 'merfik' (مَرْفِق) kelimesinin çoğuludur; o da pazı ile bilek arasındaki eklem yeridir.

قوله: {بِرُؤُوسِكُمْ} في هذه الباء ثلاثةٌ أوجه، أحدها: أنها للإِلصاق أي: أَلْصِقوا المسحَ برؤوسكم. قال الزمخشري: «المراد إلصاقُ المسحِ بالرأس، وماسحُ بعضِه ومستوعبُه بالمسح كلاهما مُلْصِقٌ المسحَ برأسه» قال الشيخ: «وليس كما ذكر» يعني أنه لا يُطلق على الماسح بعضَ رأسِه أنه ملصقٌ المسحَ برأسِه/. وهذه مُشاحَّةٌ لا طائل تحتها. والثاني: أنها زائدةٌ، كقوله: {وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ} [البقرة: ١٩٥] ، وقوله:

Yüce Allah'ın: {بِرُؤُوسِكُمْ} “Başlarınızı” [Mâide: 6] kavlindeki bu 'bâ' (ب) harfinde üç vecih vardır: Birincisi: İlsâk (bitiştirme/temas) içindir; yani 'Mesihi başlarınıza temas ettirin' demektir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Maksat, meshi başa bitiştirmektir/temas ettirmektir. Başının bir kısmını mesheden de tamamını mesheden de meshi başına temas ettirmiş olur.» Şeyh [Ebu Hayyân] ise: «Onun zikrettiği gibi değildir» demiştir; yani başının bir kısmını mesheden kimse hakkında 'meshi başına temas ettirdi' denilemeyeceğini kastetmiştir. / Fakat bu, altında bir fayda bulunmayan lafzî bir tartışmadır. İkincisi: Yüce Allah'ın: {وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ} “Ellerinizle [kendinizi tehlikeye] atmayın” [Bakara: 195] kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi zâid (fazlalık) olmasıdır:

١٦٩ - ٩-. . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . لا يَقْرَأْنَ بالسُّوَرِ

169 - 9- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sureleri okumazlar (لا يَقْرَأْنَ بالسُّوَرِ)

وهو ظاهرُ كلام سيبويه، فإنه حكى: «خَشَّنْتُ صدرَه وبصدره» و «مَسَحْتُ رأسَه وبرأسِه» بمعنَى واحد، وقال الفراء: «تقول العرب:» خُذِ الخِطامَ وبالخطام «و» هَزَّه وهَزَّ به «و» خُذْ برأسِه ورأسَه «والثالث: أنها للتعيضِ كقوله:

Sîbeveyhi'nin sözünün zahiri de budur; nitekim o: "Göğsünü kabarttım" (خَشَّنْتُ صدرَه وبصدره) ve "Başını meshettim" (مَسَحْتُ رأسَه وبرأسِه) ifadelerini aynı manada nakletmiştir. Ferrâ da şöyle demiştir: "Araplar: 'Yuları tut' (خُذِ الخِطامَ وبالخطام), 'Onu sarstı' (هَزَّه وهَزَّ به) ve 'Başını tut' (خُذْ برأسِه ورأسَه) derler." Üçüncüsü: Şairin şu sözünde olduğu gibi teb'îz (kısmîlik bildirme) içindir:

١٧٠ - ٠- شَرِبْنَ بماءِ البحرِ ثم ترفَّعَتْ ... . . . . . . . . . . . . . . . .

170 - 0- Deniz suyundan içtiler, sonra yükseldiler... (شَرِبْنَ بماءِ البحرِ ثم ترفَّعَتْ)

وهذا قولٌ ضعيف، وقد تقدَّم القولُ في ذلك أولَ البسملة.

Bu zayıf bir görüştür ve buna dair açıklama besmelenin başında geçmişti.

قوله: {وَأَرْجُلَكُمْ} قرأ نافع وابن عامر والكسائي وحفص عن عاصم:»

Yüce Allah'ın: {وَأَرْجُلَكُمْ} “Ve ayaklarınızı” [Mâide: 6] kavlini; Nâfi', İbn Âmir, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs:

أرجلكم «نصباً، وباقي السبعة: وأرجلكم» جراً، والحسن بن أبي الحسن: «وأرجلُكم» رفعاً، فأمَّا قراءة النصب ففيها تخريجان، أحدُهما: أنها معطوفةٌ على «ايديكم» فإنَّ حكمَها الغُسْلُ كالأوجه والأيدي، كأنه قيل: «واغسلوا أرجلكم» إلا أنَّ هذا التخريجَ أفسده بعضُهم بأنه يلزم منه الفصلُ بين المتعاطِفَيْنِ بجملةٍ غير اعتراضية لأنها مُنْشِئَةٌ حمكاً جديداً فليس فيها تأكيد للأول. وقال ابن عصفور- وقد ذكر الفصلَ بين المتعاطِفَيْن -: «وأقبحُ ما يكونُ ذلك بالجمل» فدلَّ قولُه على أنه لا يجوزُ تخريجُ الآية على ذلك. وقال أبو البقاء عكسَ هذا فقال: «وهو معطوفٌ على الوجوه» ثم قال «وذلك جائزٌ في العربية بلا خلاف» وجَعَلَ السنِّيَّة الواردة بغسل الرجلين مقويةً لهذا التخريج، وليس بشيء، فإنَّ لقائل أن يقول: يجوز أن يكون النصب على محلِّ المجرور وكان حكمُها المسحَ ولكن نُسِخ ذلك بالسنَّة وهو قولٌ مشهورٌ للعلماء. والثاني: أنه منصوبٌ عطفاً على محل المجرور قبله، كما تقدَّم تقريرُه قبل ذلك.

nasb ile 'ercüleküm' (أرجلكم) şeklinde okumuştur. Yedi kurrânın geri kalanı cer ile 've ercüliküm' (وأرجلكم) şeklinde; Hasen-i Basrî ise ref ile 've ercülüküm' (وأرجلُكم) şeklinde okumuştur. Nasb kıraatine gelince, bunda iki tahrîc (izah) vardır: Birincisi: {ايديكم} “Ellerinizi” [Mâide: 6] kavline matuf olmasıdır; zira yüzler ve eller gibi ayakların hükmü de yıkamaktır; sanki 'ayaklarınızı da yıkayın' denilmiş gibidir. Ancak bazıları bu izahı, iki matuf arasının itiraz cümlesi olmayan bir cümleyle ayrılması zorunluluğu doğduğu gerekçesiyle çürütmüştür; çünkü o cümle yeni bir hüküm inşa etmektedir ve birincisini tekit etme vasfı taşımaz. İbn Usfûr -iki matuf arasının ayrılmasını zikrederken-: "Bunun en çirkin olanı, cümlelerle ayrılmasıdır" demiştir. Dolayısıyla onun bu sözü, ayetin buna göre izah edilmesinin caiz olmadığına delalet eder. Ebü'l-Bekâ ise bunun aksini söyleyerek: "Bu, yüzlere matuftur" demiş, ardından "Bu, Arapçada ihtilafsız caizdir" diye eklemiştir. İki ayağın yıkanmasına dair varid olan sünneti de bu tahrîci güçlendirici kılmıştır; ancak bu bir şey değildir. Çünkü birisi şöyle diyebilir: Ayakların nasb ile okunması mecrûr olan lafzın mahalline matuf olmasından kaynaklanabilir ve hükmü de mesh idi, ancak bu sünnet ile neshedildi. Bu da ilim ehlinin meşhur bir görüşüdür. İkincisi: Daha önce açıklandığı üzere, kendisinden önceki mecrûrun mahalline atıfla mansup olmasıdır.

وأمَّا قراءةُ الجر ففيها أربعةُ تخاريجَ، أحدها: أنه منصوبٌ في المعنى عطفاً على الأيدي المغسولة، وإنما خُفض على الجوار، كقولهم: «هذا جُحْرُ ضبٍّ خَرِبٍ» بجر «خرب» وكان مِنْ حَقِّه الرفعُ لأنه صفة في المعنى للجحر لصحة اتصافه به، والضَّبُّ لا يوصف به، وإنما جَرُّه على الجوار، وهذه المسألة عند النحويين لها شرط وهو أن يُؤْمَنَ اللبس كما تقدم تمثيله، بخلاف: «قام غلام زيد العاقل» إذا جعلت «العاقل» نعتاً للغلام امتنع جَرُّه على الجوار لأجل اللَّبْس، وأنشد أيضاً قول الشاعر:

Cer kıraatine gelince, bunda dört tahrîc vardır: Birincisi: Mana bakımından yıkanan ellere matuf olarak mansup olması, ancak civar (komşuluk) sebebiyle cer edilmesidir; nitekim Arapların: "Bu, harap olmuş bir keler deliğidir" (هذا جُحْرُ ضبٍّ خَرِبٍ) sözünde 'harâb' (خَرِبٍ) kelimesinin cer okunması böyledir. Oysa mana bakımından delik (cühr) kelimesinin sıfatı olduğu ve bu vasıf onun için doğru olup keler (dabb) bununla nitelenemeyeceği için hakkı merfû olmaktı; fakat sadece komşuluk sebebiyle cer edilmiştir. Nahivcilere göre bu meselenin bir şartı vardır ki o da misalde geçtiği üzere iltibasın (anlam karışıklığının) bulunmamasıdır. "Zeyd'in akıllı kölesi ayağa kalktı" (قام غلام زيد العاقل) sözünde ise durum böyle değildir; 'el-Âkıl' kelimesini kölenin (gılâm) sıfatı kıldığın zaman, iltibas sebebiyle civar üzere cer okunması imkânsız olur. Şairin şu sözü de şahit getirilmiştir:

١٧٠ - ١-

170 - 1-

كأنما ضَرَبَتْ قُدَّامَ أعينِها ... قُطْناً بمستحصِدِ الأوتارِ مَحْلوجِ

Sanki gözlerinin önüne... telleri sağlam eğrilmiş yayla atılmış pamuk vurmuştu. (كأنما ضَرَبَتْ قُدَّامَ أعينِها ... قُطْناً بمستحصِدِ الأوتارِ مَحْلوجِ)

وقول الآخر:

Bir diğerinin şu sözü:

١٧٠ - ٢- فأياكم وَحيَّةَ بَطْنِ وادٍ ... هموزٍ النابِ ليس لكم بِسِيِّ

170 - 2- Vadi tabanındaki dişleri zehir saçan yılandan sakının, o sizin denginiz değildir. (فأياكم وَحيَّةَ بَطْنِ وادٍ ... هموزٍ النابِ ليس لكم بِسِيِّ)

وقول الآخر:

Bir diğerinin şu sözü:

١٧٠ - ٣- كأن ثَبيراً في عرانينِ وَبْلِه ... كبيرُ أُناسٍ في بِجادٍ مُزَمَّلِ

170 - 3- Sanki Sebîr dağı sağanak yağmurunun öncülerinde... çizgili abaya bürünmüş bir kavmin ulusudur. (كأن ثَبيراً في عرانينِ وَبْلِه ... كبيرُ أُناسٍ في بِجادٍ مُزَمَّلِ)

وقول الآخر:

Ve bir diğerinin şu sözü:

١٧٠ - ٤- كأنَّ نَسْجَ العنكبوتِ المُرْمَل ... بجر «محلوج» وهو صفةٌ ل «قطنا» المنصوبِ، وبجر «هموز» وهو صفة ل «حية» المنصوبِ، وبجر «المزمل» وهو صفة «كبير» لأنه بمعنى الملتف، وبجرِّ «المُرْمل» وهو صفة «نَسْج» ، وإنما جُرَّت هذه لأجلِ المجاورِة، وقرأ الأعمش: {إنَّ الله هو الرزاقُ ذو القوةِ المتينِ} بجر المتين مجاورَةً ل «القوة» وهو صفةٌ ل «الرزاق» ، وهذا وإن كان وارداً، إلا ان التخريجَ عليه ضعيفٌ لضَعْفِ الجوارِ من حيث الجملةُ، وأيضاً فإنَّ الخفضَ على الجوارِ إنما وَرَدَ في

170 - 4- Sanki örümceğin gevşek dokusu... (كأنَّ نَسْجَ العنكبوتِ المُرْمَل) [Bu beyitlerde]; mansup olan 'kutnen' (قطنا) kelimesinin sıfatı olan 'mahlûcin' (محلوج) kelimesinin cerriyle; mansup olan 'hayyete' (حية) kelimesinin sıfatı olan 'hemûzin' (هموز) kelimesinin cerriyle; sarınmış anlamında olup 'kebîr' kelimesinin sıfatı olan 'müzemmeli' (المزمل) kelimesinin cerriyle ve 'nesce' (نَسْج) kelimesinin sıfatı olan 'el-mürmeli' (المُرْمل) kelimesinin cerriyledir. Bunlar sadece civar (komşuluk) sebebiyle cer edilmiştir. A'meş de: {إنَّ الله هو الرزاقُ ذو القوةِ المتينِ} [Zâriyât: 58] ayetini, 'er-Rezzâk' kelimesinin sıfatı olduğu halde 'el-Kuvve' kelimesine komşuluğu sebebiyle 'el-Metîni' şeklinde cer ile okumuştur. Bu her ne kadar nakledilmiş olsa da, genel olarak civar ile irap zayıf olduğundan buna dayanan izah zayıftır. Ayrıca civar sebebiyle cer sadece

النعتِ لا في العطف، وقد وَرَدَ في التوكيدِ قليلاً في ضرورة الشعر، قال:

sıfatta varid olmuştur, atıfta değil. Şiir zaruretinde tekit konusunda az da olsa varid olmuştur; şair şöyle demiştir:

١٧٠ - ٥- يا صاحِ بَلَّغ ذوي الزوجاتِ كلِّهمِ ... أَنْ ليسَ وَصْلٌ إذا انْحَلَّتْ عُرَى الذَّنَبِ

170 - 5- Ey dostum! Bütün hanım sahiplerine bildir ki... Devenin kuyruk bağları çözülünce artık kavuşma olmaz. (يا صاحِ بَلَّغ ذوي الزوجاتِ كلِّهمِ ... أَنْ ليسَ وَصْلٌ إذا انْحَلَّتْ عُرَى الذَّنَبِ)

بجر «كلهم» وهو توكيدٌ ل «ذوي» المنصوب، وإذا لم يَرِد إلا في النعت أو ما شَذَّ من غيره فلا يينبغي أن يُخَرَّج عليه كتاب الله تعالى، وهذه المسألةُ قد أوضَحْتُها وذكرت شواهدها في «شرح التسهيل» وممن نَصَّ على ضعفِ تخريجِ الآية على الجوارمكي بن أبي طالب وغيرُه، قال مكي: «وقال الأخفش وأبو عبيدة:» الخفضُ فيه على الجوار، والمعنى للغسل «وهو بعيد لا يُحْمل القرآن عليه» وقال أبو البقاء «وهو الإِعرابُ الذي يقال: هو على الجوار، وليس بممتنع أن يقع في القرآن لكثرته فقد جاء في القرآن والشعر، فَمِنَ القرآن قولُه تعالى: {وَحُورٌ عِينٌ} [الواقعة: ٢٢] على قراءة مَنْ جَرَّ، وهو معطوفٌ على قوله: {بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ} وهو مختلفُ المعنى، إذ ليس المعنى: يَطُوف عليهم وِلْدان مخلَّدون بحورٍ عين. وقال النابغة:

Burada mansup olan 'zeveynin' (ذوي) tekidi olan 'küllihim' (كلهم) kelimesi cer ile okunmuştur. Sadece sıfatta veya onun dışındaki şaz kullanımlarda varid olmuşken, Yüce Allah'ın Kitabı'nın buna göre tevil edilmesi uygun olmaz. Bu meseleyi açıkladım ve şahitlerini 'Şerhu't-Teshîl'de zikrettim. Ayetin civara hamledilmesinin zayıflığını açıkça belirtenlerden biri de Mekkî b. Ebî Tâlib ve başkalarıdır. Mekkî şöyle demiştir: "Ahfeş ve Ebû Ubeyde: 'Buradaki cer komşuluk üzerinedir, mana ise yıkamadır' demişlerdir; ancak bu uzaktır, Kur'an buna hamledilemez." Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «Bu, civar üzere olduğu söylenen iraptır; çokluğundan ötürü Kur'an'da bulunması imkânsız değildir, nitekim Kur'an'da ve şiirde gelmiştir. Kur'an'dan olanı, cer ile okuyanların kıraatine göre Yüce Allah'ın: {وَحُورٌ عِينٌ} “Ve iri gözlü huriler” [Vâkıa: 22] kavlidir; bu, mana bakımından farklı olduğu halde O'nun: {بِأَكْوَابٍ وَأَبَارِيقَ} “Kadehler ve ibriklerle” [Vâkıa: 18] kavline matuftur; çünkü mana: 'Ebedî hizmete mazhar gençler onlara iri gözlü hurilerle kadehler sunarak dolaşırlar' demek değildir. Nâbığa da şöyle demiştir:

١٧٠ - ٦- لم يَبْقَ إلاَّ أسيرٌ غيرُ مُنْفَلِتٍ ... أو مُوْثَقٍ في حبال القومِ مَجْنُوبِ

170 - 6- Kurtulamayan bir esir veya kavmin iplerine bağlanıp çekilen bir tutsaktan başkası kalmadı. (لم يَبْقَ إلاَّ أسيرٌ غيرُ مُنْفَلِتٍ ... أو مُوْثَقٍ في حبال القومِ مَجْنُوبِ)

والقوافي مجرورةٌ، والجوارُ مشهورٌ عندهم في الإِعراب» ثم ذكر أشياء

Kafiyeler mecrûrdur ve civar onlara göre irapta meşhurdur.» Sonra iddiasını güçlendirdiğini ileri sürdüğü

كثيرةً زعم أنها مقويةٌ لمُدَّعاه، منها: قَلْبُ الإِعراب في الصفات كقوله تعالى: {عَذَابَ يَوْمٍ مُّحِيطٍ} [هود: ٨٤] واليومُ ليس بمحيطٍ، وإنما المحيط [هو] العذابُ، ومثلُه قولُه تعالى: {فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ} [إبراهيم: ١٨] و «عاصف» ليس في صفة اليوم بل من صفة الريحِ. ومنها: قَلْبُ بعض الحروف إلى بعض كقول ﵇: «ارجَعْنَ مَأْزوارتٍ غيرَ مأجورات» والأصل: «مَوْزورات» ، ولكنْ أُريد التواخي، وكذلك قولُهم: «إنه ليأتينا بالغدايا والعَشايا» ويعني أنَّ الأصلَ: «بالغَدَاوى» لأنها من الغُدْوة، ولكن لأجل «ياء» العشايا «جاءت بالياء دون الواو. ومنها: تأنيثُ المذكر كقوله تعالى:

pek çok şey zikretmiştir. Bunlardan biri: Yüce Allah'ın: {عَذَابَ يَوْمٍ مُّحِيطٍ} “Kuşatıcı bir günün azabı” [Hûd: 84] kavlinde olduğu gibi sıfatlarda irabın yer değiştirmesidir (kalb-i irap); zira gün kuşatıcı değildir, kuşatıcı olan ancak azaptır. Yüce Allah'ın: {فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ} “Fırtınalı bir günde” [İbrâhîm: 18] kavli de böyledir; 'âsıf' (fırtınalı) günün sıfatı değil, rüzgârın sıfatıdır. Bunlardan bir diğeri: Peygamber aleyhisselâm'ın: 'Günah yüklenmiş ve ecir almamış olarak dönün' (ارجَعْنَ مَأْزوارتٍ غيرَ مأجورات) sözünde olduğu gibi bazı harflerin diğerine çevrilmesidir; kelimenin aslı 'mevzûrât'tır (مَوْزورات), fakat ses uyumu (tezâvuc) kastedilmiştir. Yine onların: 'O bize sabah akşam gelir' (إنه ليأتينا بالغدايا والعَشايا) sözleri de böyledir; yani kelimenin aslı 'gudve'den geldiği için 'bi'l-gadâvâ'dır (بالغَدَاوى), fakat 'el-aşâyâ' kelimesindeki 'yâ' harfi sebebiyle 'vâv' yerine 'yâ' ile gelmiştir. Bunlardan bir diğeri de: Yüce Allah'ın kavlinde olduğu gibi müzekkerin müennes kılınmasıdır:

{فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} [الأنعام: ١٦٠] فحذف / التاءَ منْ «عشر» وهي مضافةٌ إلى الأمثال وهي مذكرةٌ، ولكنْ لَمَّا جاورت الأمثالُ ضميرَ المؤنث أَجْرى عليها حكمَه، وكذلك قوله:

{فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “Artık onun için on misli vardır” [En'âm: 160]; burada 'aşr' kelimesi müzekker olan 'emsâl'e muzâf olduğu halde / 'tâ' harfi hazfedilmiştir, fakat 'emsâl' kelimesi müennes zamirine komşu olunca onun hükmü buna uygulanmıştır. Şairin şu sözü de böyledir:

١٧٠ - ٧- لَمَّا أتى خبرُ الزبيرِ تواضعتْ ... سورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ

170 - 7- Zübeyr'in ölüm haberi gelince şehrin surları ve boyun eğen dağlar alçaldı. (لَمَّا أتى خبرُ الزبيرِ تواضعتْ ... سورُ المدينةِ والجبالُ الخُشَّعُ)

وقولهم: «ذَهَبَتْ بعضُ أصابعِه» يعني أنَّ «سور» مذكرةٌ «و» بعض «أيضاً كذلك، ولكنْ لَمَّا جاورا المؤنثَ أُعْطيا حكَمه. ومنها:» قامت هند «لَمَّا لم يَفْصِلوا أتوا بالتاء، ولمَّا فَصَلوا لم يأتوا بها، ولا فرق إلا المجاورةُ وعدمُها: ومنها: استحسانُهم النصبَ في الاشتغال بعد جملةٍ فعلية في قولهم:» قام زيدٌ وعمراً كلمته «لمجاورةِ الفعل. ومنها: قَلْبُهم الواوَ المجاورَة للطرفِ همزةً نحو:» أوئل «بخلاف» طواويس «لبُعْدِها من مجاورةِ الطرف. قال:»

Yine Arapların: "Parmaklarının bir kısmı gitti" (ذَهَبَتْ بعضُ أصابعِه) sözü de böyledir; yani 'sûr' müzekkerdir, 'ba'd' kelimesi de aynı şekilde böyledir; fakat müennese komşu olduklarında onun hükmü kendilerine verilmiştir. Bunlardan biri de: "Hind ayağa kalktı" (قامت هند) cümlesinde arayı ayırmadıklarında 'tâ' harfini getirmeleri, arayı ayırdıklarında ise getirmemeleridir; buradaki tek fark komşuluk ile komşuluğun olmamasıdır. Bunlardan biri de: Fiil cümlesinden sonra gelen iştigal babında, fiile komşuluğu sebebiyle: "Zeyd ayağa kalktı, Amr ile de konuştum" (قام زيدٌ وعمراً كلمته) sözlerinde nasbı güzel görmeleridir. Bunlardan biri de: 'Tavâvîs' (طواويس) kelimesinin aksine, kenara (kelimenin sonuna) komşu olan vâv harfini, kenara komşuluğundan dolayı 'evâil' (أوئل) örneğinde olduğu gibi hemzeye çevirmeleridir. [Ebü'l-Bekâ] şöyle demiştir:

وهذا موضعٌ يَحْتمل أن يكتب فيه أوراقٌ من الشواهدِ، قد بَوَّب النحويون له باباً ورتَّبوا عليه مسائلَ وأصَّلوه بقوله: «هذا جُحْرِ ضبٍ خربٍ» حتى اختلفوا في جواز جر التثنية والجمع، فأجاز الاتباعَ فيهما جماعة من حُذَّاقهم قياساً على المفرد المسموع، ولو كان لا وجهَ له بحالٍ لاقتصروا فيه على المسموع فقط، ويتأيد ما ذكرناه أنَّ الجرَّ في الآية قد أجيز غيره - وهو الرفع والنصب - والرفع والنصب غير قاطعين ولا ظاهرين على أنَّ حكمَ الرِجْلين المسحُ، فكذلك الجرُّ يجب أن يكونَ كالنصب والرفعِ في الحكم دون الإِعراب «انتهى.

«Burası, hakkında sayfalarca şahit yazılabilecek bir konudur; nahivciler bunun için müstakil bir bab açmışlar, üzerine meseleler bina etmişler ve 'Bu, harap olmuş bir keler deliğidir' (هذا جُحْرِ ضبٍ خربٍ) sözüyle bunu temellendirmişlerdir. Hatta tesniye ve ceminin [civardan dolayı] cer kılınmasının caiz olup olmadığında ihtilaf etmişler ve nahivcilerin mahir olanlarından bir grup, işitilen müfrede kıyasla her ikisinde de ittibâı (uymayı) caiz görmüşlerdir. Şayet bunun hiçbir vechi bulunmasaydı, sadece işitilenle yetinirlerdi. Zikrettiğimiz bu hususu; ayetteki cer kıraatinin dışında başka kıraatlerin de -yani ref ve nasb- caiz görülmüş olması desteklemektedir. Ref ve nasb ise iki ayağın hükmünün mesh olduğunu kesin veya açık bir şekilde göstermemektedir; bu sebeple cer de irapta değil hükümde tıpkı nasb ve ref gibi olmalıdır» demiştir.

أمَّا قوله:» إنَّ {وَحُورٌ عِينٌ} من هذا الباب فليس بشيء، لأنه: إمَّا [أن] يقدَّر عطفهُما على ما تقدم بتأويلٍ ذكره الناس كما سيتأتي أو بغير تأويل، وإما أن لا يعطفَهما، فإنْ عَطَفَهما على ما تقدم وجب الجر، وإن لم يعطفهما لم يَجُز الجر، وأمّا جَرُّهما على ما ذكره الناس فقيل: لعطفهما على المجرور بالباء قبلهما على تضمين الفعلِ المتقدم «يتلذذون ويَنْعَمون بأكواب وكذا وكذا» أولا يُضَمَّن الفعلُ شيئاً ويكون لطواف الوالدانِ بالحورِ العين على أهل الجنة لذاذة لهم بذلك، والجواب إنما يكونُ حيث يستحقُ الاسمُ غيرَ الجر فيُجَرُّ لمجاورةِ ما قبله، وهذا - كما ترى - قد صَرَّح هو به أنه معطوفٌ على «بأكواب» غايةُ ما في الباب أنه جَعَلَه مختلفَ المعنى، يعنى أنه عنده لا يجوزُ عطفُهما على «بأكواب» إلا بمعنى آخرَ وهو تضمينُ الفعل، وهذا لا يَقدَحُ في العطفية. وأما البيتُ فجرُّ «موثقٍ» ليس لجواره «ل» منقلتٍ «وإنما هو مراعات للمجرور ب» غير «، لأنهم نَصُّوا على أنك إذا جئت بعد» غير «ومخفوضها بتابعٍ جاز أن يَتْبع لفظَ» غير «وأن يَتبع المضاف إليه، وأنشدوا البيت، ويروى:» لم يبق فيها طريدٌ غيرُ منفلتٍ «وأما باقي الأمثلة التي أوردها فليست من المجاوره التي تؤثر في تغيير الإِعراب، وقد تقدَّم أن النحويين خَصَّصوا ذلك بالنعت وأنه قد جاء في التوكيد ضرورةً.

Onun: "{وَحُورٌ عِينٌ} “Ve iri gözlü huriler” [Vâkıa: 22] bu baptandır" sözüne gelince, bu bir şey değildir. Çünkü: Bu iki kelimenin, ileride geleceği üzere insanların zikrettiği bir teville ya da tevil olmaksızın daha önce geçene matuf olduğu takdir edilir, yahut da matuf kılınmaz. Şayet daha önce geçene matuf kılınırsa cer vacip olur; şayet matuf kılınmazsa cer caiz olmaz. İnsanların zikrettiği üzere bunların cer edilmesine gelince: Kendilerinden önce gelen ve bâ harfiyle mecrûr olan lafza matuf olmaları sebebiyle, önceki fiilin 'Kadehlerle ve şunlarla bunlarla lezzetlenirler ve nimetlenirler' manasını tazammun etmesine (içermesine) dayandığı söylenmiştir; ya da fiil hiçbir mana tazammun etmez ve gençlerin iri gözlü hurilerle cennet ehlinin etrafında dolaşması onlar için bir lezzet olur. Civar ile irap ise ancak ismin cerden başkasını hak ettiği halde önündekine komşuluğundan dolayı cer edilmesiyle olur. Gördüğün gibi o, bizzat kendisi bu kelimenin {بِأَكْوَابٍ} “Kadehlerle” [Vâkıa: 18] lafzına matuf olduğunu açıkça belirtmiştir; meselenin varacağı son nokta, manasının farklı olduğunu kabul etmesidir; yani ona göre bunların {بِأَكْوَابٍ} lafzına atfı ancak başka bir manayla, o da fiilin mana tazammun etmesiyle caiz olur; bu ise atıf olmaya halel getirmez. Beyte gelince, 'mevsûkın' (موثقٍ) kelimesinin cerri 'münfelitin' (منفلتٍ) kelimesine komşuluğundan dolayı değildir; aksine 'gayr' ile mecrûr olan kelimeye riayet edildiği içindir. Zira nahivciler, 'gayr' ve onun cer ettiği kelimeden sonra bir tâbi (sıfat/atf) getirdiğinde, onun 'gayr' lafzına uymasının da muzâfun ileyhe uymasının da caiz olduğunu açıkça belirtmişler ve bu beyti şahit getirmişlerdir; nitekim beyit: 'Orada kurtulamayan hiçbir kovulmuş kalmadı' (لم يبق فيها طريدٌ غيرُ منفلتٍ) şeklinde de rivayet edilmiştir. Getirdiği diğer örneklere gelince, bunlar irabın değişmesine etki eden komşuluk kabilinden değildir; nitekim nahivcilerin bunu sıfata tahsis ettikleri ve tekitte ancak şiir zaruretiyle geldiği daha önce geçmişti.

التخريج الثاني: أنه معطوفٌ على «برؤوسكم» لفظاً ومعنى، ثم نُسِخ ذلك بوجوبِ الغسل، أو هو حكمٌ باقٍ، وبه قال جماعة، أو يُحمل مسحُ الأرجلِ على بعضِ الأهوال وهو لُبْسُ الخفِّ، ويُعزى للشافعي. التخريج الثالث: انها جُرَّت مَنْبَهَةً على عدم الإِسراف باستعمال الماء لأنها مَظَنَّةٌ لصبِّ الماءِ كثيراً، فَعَطَفَتْ على الممسوح، والمرادُ غَسْلُها لِما تقدم، وإليه ذَهَب الزمخشري. قال: «وقيل:» إلى الكعبين «فجيء بالغاية إماطة لظنَّ ظانَّ يَحْسَبُها ممسوحة، لأنَّ المسح لم تُضْرب له غايةٌ في الشريعة» وكأنه لم ترتضِ هذا القول الدافعَ لهذا الوهمِ وهو كما قال. التخريج الرابع: أنها مجرورةٌ بحرفِ جرٍ مقدرٍ دَلَّ عليه المعنى، ويتعلَّق هذا الحرفُ بفعلٍ محذوفٍ أيضاً يليق بالمحل، فيُدَّعى حذفُ جملةٍ فعلية وحَذْفُ حرفِ جر، قالوا: وتقديرُه: «وافعَلُوا بأرجلِكم غسلاً» .

İkinci tahrîc: Lafzen ve manen {بِرُؤُوسِكُمْ} “Başlarınızı” [Mâide: 6] kavline matuf olması, ardından bunun yıkama vücubiyetiyle neshedilmesidir; ya da bu baki bir hükümdür ki bir topluluk bu görüştedir; yahut da ayakların meshedilmesi mest giymek gibi bazı durumlara hamledilir ki bu görüş Şâfiî'ye nispet edilir. Üçüncü tahrîc: Ayaklar çok su dökülme yeri olduğundan su kullanımında israftan kaçınmaya dikkat çekmek amacıyla cer edilmiş, böylece meshedilen uzva matuf kılınmıştır; ancak geçen delillerden ötürü kastedilen onların yıkanmasıdır; Zemahşerî bu görüşe meyletmiştir. O şöyle demiştir: «'Topuklara kadar' denilerek bir son sınır getirilmesi, onun meshedileceğini zanneden bir kimsenin zannını ortadan kaldırmak içindir; zira şeriatta mesh için bir sınır tayin edilmemiştir.» Sanki o, bu vehmi ortadan kaldıran bu sözü beğenmemiş gibidir; durum da onun dediği gibidir. Dördüncü tahrîc: Mananın delalet ettiği mukadder bir harf-i cer ile mecrûr olmasıdır; bu harf-i cer de o makama uygun mahzuf bir fiile bağlanır; böylece hem bir fiil cümlesinin hem de harf-i cerin hazfedildiği iddia edilir. Dediler ki: Bunun takdiri: 'Ayaklarınıza da yıkama fiilini tatbik edin' (وافعَلُوا بأرجلِكم غسلاً) şeklindedir.

قال أبو البقاء: «وحَذْفُ حرفِ الجر وإبقاءُ الجرِ جائزٌ كقوله:

Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Şairin şu sözünde olduğu gibi harf-i cerin hazfedilip cer halinin baki kalması caizdir:

١٧٠ - ٨- مشائيمُ ليسوا مُصْلِحينَ عشيرةً ... ولا ناعبٍ إلا بِبَيْنٍ غرابُها

170 - 8- Uğursuzdurlar, bir aşireti ıslah edemezler... Kargası da ancak ayrılık için öter. (مشائيمُ ليسوا مُصْلِحينَ عشيرةً ... ولا ناعبٍ إلا بِبَيْنٍ غرابُها)

وقال الآخر:

Diğer şair de şöyle demiştir:

١٧٠ - ٩- بدا ليَ أنِّي لستُ مُدْرِكَ ما مضى ... ولا سابقٍ شيئاً إذا كان جائِيا

170 - 9- Bana zahir oldu ki ben geçip gideni yakalayamam... Gelecek olan hiçbir şeyi de geçemem. (بدا ليَ أنِّي لستُ مُدْرِكَ ما مضى ... ولا سابقٍ شيئاً إذا كان جائِيا)

فجُرَّ بتقديرِ الباء، وليس بموضعِ ضرورةٍ، وقد أَفْرَدْتُ لهذه المسألةِ كتاباً» قوله: «وإبقاء الجر» ليس على إطلاقهِ، وإنما يَطَّرد منه مواضعُ نصَّ عليها أهلُ اللسانِ ليس هذا منها، وأمَّا البيتان فالجرُّ فيهما عند النحاة يسمى «العطف على التوهُّم» يعني كأنه توهَّم وجودَ الباء زائدةً في خبر «ليس» لأنها يكثُر زيادتُها، ونَظَّروا ذلك بقوله تعالى: {فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن مِّنَ الصالحين} [المنافقون: ١٠] بجزم «أَكُنْ» عطفاً على «فأصَّدَّق» على توهُّم سقوط الفاء من «فأصَّدَّق» نَصَّ عليه سيبويه وغيرُه، فظهرَ فساد هذا التخريج.

Burada 'bâ' harfinin takdiriyle cer yapılmıştır ve bu bir şiir zarureti makamı da değildir. Ben bu mesele için müstakil bir kitap telif ettim.» [İbn Hişâm der ki]: Onun 'Cer halinin baki bırakılması' sözü mutlak değildir; Arap dili ehlinin açıkça belirttiği yerlerde kurallı (muttarid) olarak geçerlidir ki bu durum onlardan değildir. İki beyte gelince, onlardaki cer nahivcilere göre 'atf ale't-tevehhüm' (vehm üzerine atıf) olarak adlandırılır; yani 'leyse'nin haberinde 'bâ' harfi çokça zâid geldiği için sanki haberde zâid bir 'bâ' harfi varmış gibi tevehhüm edilmiştir. Bunu Yüce Allah'ın: {فَأَصَّدَّقَ وَأَكُن مِّنَ الصالحين} “Sadaka vereyim ve salihlerden olayım” [Münâfikûn: 10] kavlinde {فَأَصَّدَّقَ} kelimesindeki fâ harfinin düşmüş olduğu tevehhümüne dayalı olarak {أَكُن} fiilinin meczûm kılınmasıyla örneklendirmişlerdir; nitekim Sîbeveyhi ve başkaları bunu açıkça belirtmiştir. Böylece bu tahrîcin tutarsızlığı açığa çıkmış oldu.

وأمَّا قراءةُ الرفع فعلى الابتداء والخبر محذوف أي: وأرجلُكم مغسولةٌ أو ممسوحة على ما تقدم في حكمها. والكلام في قوله: «إلى الكعبين» كالكلام في «إلى المرفقين» . والكعبان فيهما قولان مشهوران، أشهرهما: أنهما العَظْمان الناتئان عند مفصل الساق والقدم، في كل رِجْلٍ كعبان. والثاني: أنه العظم الناتئ في وجه القدم حيث يجتمع شِراك النعل، ومرادُ الآية هو الأول. والكعبة: كلُّ بيتٍ مربع، وسيأتي بيانُه في موضعِه.

Ref kıraatine gelince, bu mübteda olması sebebiyledir ve haber mahzuftur; yani hükmü hakkında daha önce geçen açıklamalara göre: 'Ayaklarınız da yıkanmıştır veya meshedilmiştir' demektir. {إلى الكعبين} “Topuklara kadar” [Mâide: 6] kavlindeki nahiv bahsi, {إِلَى المرافق} “Dirseklere kadar” [Mâide: 6] kavlindeki gibidir. Topuklar (el-ka'beyn) hakkında meşhur iki görüş vardır; en meşhuru: Her ayakta ikişer topuk olmak üzere, baldır ile ayağın birleştiği yerdeki çıkıntılı iki kemik olduğudur. İkincisi: Ayakkabı bağının bağlandığı yerdeki ayak sırtında bulunan çıkıntılı kemiktir. Ayetin muradı ise birincisidir. Kâbe ise dört köşe olan her eve denir ve bunun açıklaması kendi yerinde gelecektir.

قوله: «منه» في محلِّ نصبٍ متعلِّقاً ب «امسحوا» و «مِنْ» فيها وجهان أظهرهما: أنها للتبعيض. والثاني: انها لا بتداء الغايةِ، ولهذا لا يُشْترط عند هؤلاء أن يتعلق باليد غبارٌ. وقوله: «ليجعلَ» الكلامُ في هذه اللامِ كالكلامِ عليها في قوله:

Yüce Allah'ın: 'Minhü' (منه) [Mâide: 6] kavli {امْسَحُواْ} “Meshedin” [Mâide: 6] fiiline bağlı olarak nasb mahallindedir. 'Min' (مِنْ) edatında iki vecih vardır: En açığı, teb'îz (bir kısmını alma) için olmasıdır. İkincisi: İbtidâ-i gaye (başlangıç sınırı) içindir; bu sebeple bu görüştekilere göre ele toz bulaşması şart koşulmaz. Yüce Allah'ın: 'Li-yec'ale' (ليجعلَ) [Mâide: 6] kavlindeki bu lâm harfine dair açıklama, O'nun şu kavlindeki açıklama gibidir:

{يُرِيدُ الله لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} [النساء: ٢٦] ، إلا أنَّ مَنْ جَعَلَ مفعولَ الإِرادة محذوفاً وعَلَّقَ به اللامَ مِنْ «ليجعلَ» زاد «مِنْ» في الإِيجاب في قوله «من حرج» ، وساغَ ذلك لأنه في حَيِّز النفي وإن لم يكن النفيُ واقعاً على فعل الحرج. و «من حرج» مفعول «ليجعل» والجعلُ

{يُرِيدُ الله لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} “Allah size açıklamak ister” [Nisâ: 26]. Ancak irade fiilinin mef'ûlünü mahzuf kılıp 'li-yec'ale'deki lâm harfini ona bağlayan kimse, {من حرج} “Hiçbir güçlük” [Mâide: 6] kavlindeki olumlu cümlede 'min' edatını zâid kılmıştır; nefy doğrudan güçlük fiili üzerine vaki olmasa bile nefyin kapsamında yer aldığı için bu caiz görülmüştür. 'Min harac' ibaresi 'li-yec'ale' fiilinin mef'ûlüdür; 'ce'l' (جَعْل) lafzı ise

يحتمل أنه بمعنى الإِيجاد والخَلْق فيتعدى لواحد وهو «من حرج» و «مِنْ» مزيدةٌ فيه، كما تقدم، ويتعلق عليكم حينئذ بالجعل / ويجوز أن يتعلق ب «حرج» فإن قيل: هو مصدرٌ، والمصدرُ لا يتقدَّم معمولُه عليه. قيل: ذلك في المصدر المؤول بحرفٍ مصدري وفعل لأنه بمعنى الموصول، وهذا ليس مؤولاً بحرف مصدري، ويجوز أن يكونَ الجَعْلُ بمعنى التصيير فيكون «عليكم» هو المفعولَ الثاني.

var etme ve yaratma (îcâd ve halk) manasında olma ihtimali taşır; bu takdirde daha önce geçtiği üzere 'min' edatı onda zâid olup tek mef'ûle müteaddi olur ki o da {من حرج} kavlidir. Bu durumda / 'aleyküm' ibaresi 'ce'l' masdarına bağlanır. 'Harac' kelimesine bağlanması da caizdir. Eğer: 'O bir masdardır; masdarın mamûlü ise onun önüne geçemez' denilirse; şöyle cevap verilir: Bu durum, mevsul manasında olduğu için masdariyet harfi ve fiille müevvel olan masdarda söz konusudur; buradaki masdar ise bir masdariyet harfiyle müevvel değildir. 'Ce'l' fiilinin dönüştürme (tasyîr) manasında olması da caizdir; bu durumda 'aleyküm' ifadesi ikinci mef'ûl olur.

قوله: {عَلَيْكُم} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أظهرُها: أنه متعلق ب «يتم» . والثاني: «أنه متعلقٌ ب» نعمته «والثالث: أنه متعلق بمحذوفٍ على أنه حالٌ من» نعمته «ذكر هذين الوجهين الأخيرين أبو البقاء وهذه الآيةُ بخلاف التي قبلَها في قوله: {وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي} [المائدة: ٣] حيث امتنع تعلُّقُ الجارِّ بالنعمةِ لتقدُّم معمول المصدر عليه كما تقدَّم بيانه. قال الزمخشري» وقرئ فَأَطْهِروا أي: أَطْهروا أبدانَكم، وكذلك: «ليُطْهِركم» يعين أنه قُرِئ: «أَطِهِروا» أمراً من أَطْهَر رباعياً كَأَكْرم، ونسب الناسُ القراءة الثانية - أعني قوله «لِيُطهِرَكم» لسعيد بن المسيب.

Yüce Allah'ın: {عَلَيْكُم} “Üzerinize” [Mâide: 6] kavlinde üç vecih vardır: En açığı, {يُتِمَّ} “Tamamlamak [için]” [Mâide: 6] fiiline bağlı olmasıdır. İkincisi: {نِعْمَتَهُ} “Nimetini” [Mâide: 6] kelimesine bağlı olmasıdır. Üçüncüsü: {نِعْمَتَهُ} kelimesinden hal olarak mahzuf bir lafza bağlı olmasıdır. Bu son iki vechi Ebü'l-Bekâ zikretmiştir. Bu ayet, daha önce açıklandığı üzere masdarın mamûlünün onun önüne geçmesi sebebiyle harf-i cerin nimete bağlanmasının imkânsız olduğu bir önceki {وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي} “Üzerinize nimetimi tamamladım” [Mâide: 3] ayetinden farklıdır. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Fe-ttahhirû' (فَأَطْهِروا) yani 'Bedenlerinizi temizleyin' şeklinde ve aynı şekilde 'li-yutahhira-küm' (ليُطْهِركم) şeklinde de okunmuştur.» Yani 'Ekreme' gibi sülâsî mücerrede bir harf ilave edilmiş dört harfli (rubâî) olan 'ethara' (أَطْهَرَ) fiilinden emir olarak 'ethirû' (أَطِهِروا) şeklinde okunduğunu kastetmektedir. İlim ehli ikinci kıraati -yani O'nun 'li-yuthirakum' (لِيُطهِرَكم) kavlini- Saîd b. el-Müseyyeb'e nispet etmiştir.

قوله تعالى: {إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا} : «إذا» فيه ثلاثةُ أوجهٍ أظهرُها: أنه منصوبٌ ب «واثقكم» الثاني: أنه منصوبٌ على الحال من الهاء في «به» الثالث: أنه حالٌ مِنْ «ميثاقه» وعلى هذين الوجهين الأخيرين يتعلق بمحذوفٍ على القاعدة المقررةِ، و «قلتم» في محلِّ خفضِ بالظرف، و «سَمِعْنا» في محل نصب بالقول.

Yüce Allah'ın: {إِذْ قُلْتُمْ سَمِعْنَا} “'İşittik' dediğiniz zaman” [Mâide: 7] kavlindeki 'iz' (إذ) lafzında üç vecih vardır: En açığı, {وَاثَقَكُم} “Söz almıştı” [Mâide: 7] fiiliyle mansup olmasıdır. İkincisi: {بِهِ} “Kendisiyle” [Mâide: 7] kavlindeki zamirden hal olarak mansup olmasıdır. Üçüncüsü: {مِيثَاقَهُ} “Ahdini” [Mâide: 7] kelimesinden hal olmasıdır. Bu son iki veche göre, yerleşik kural gereğince mahzuf bir lafza bağlanır. {قُلْتُمْ} cümlesi zarfa muzâf olması sebebiyle cer mahallindedir; {سَمِعْنَا} cümlesi ise sözün içeriği (makûlü'l-kavl) olarak nasb mahallindedir.

قوله تعالى: {كُونُواْ قَوَّامِينَ} : تقدَّم نظيرُها في النساء إلا أنه هناك قَدَّم لفظة «القسط» وهنا أُخِّرت، وكأن الغرضَ في ذلك - والله أعلمُ - أنَّ آية النساء جيء بها معرض الإِقرار على نفسِه ووالديه وأقاربه فبُدِىء فيها بالقسط الذي هو العدل من غير محاباةِ نَفْس ولا والدٍ ولا قرابة والتي هنا: جِيء بها في معرض تكر العداوة فبُدِئ فيها بالأمر بالقيام لله؛ لأنه أردعُ للمؤمنين، ثم ثَنَّى بالشهادة بالعدل، فجيء في كل مَعْرِضٍ بما يناسِبُه. وقوله: {وَلاَ يَجْرِمَنَّكُم} [المائدة: ٢] تقدَّم مثله، وظهورُ حرفِ الجر هنا يرجِّع تقديرَه قبلُ. «هو أقرب» : «هو» ضمير المصدر المفهوم من الفعل أي: العدل، وقد تقدَّم له نظائُر كثيرة.

Yüce Allah'ın: {كُونُواْ قَوَّامِينَ} “Gözetenler olun” [Mâide: 8] kavlinin benzeri Nisâ suresinde geçmişti; ancak orada 'el-kıst' (القسط) lafzı öne alınmışken burada sonraya bırakılmıştır. Bundaki hikmet -en doğrusunu Allah bilir- şudur: Nisâ suresindeki ayet kişinin kendisi, ana-babası ve akrabaları aleyhine şahitlik etmesi (ikrarı) sadedinde gelmiştir; dolayısıyla orada nefsin, ana-babanın ve akrabanın iltiması olmaksızın adaletin bizzat kendisi olan kıst ile başlanmıştır. Buradaki ayet ise düşmanlığın zikredilmesi sadedinde gelmiştir; bu yüzden müminleri daha caydırıcı olduğu için Allah için hakkı ayakta tutma emriyle başlanmış, ardından adaletle şahitlik ikinci sıraya konmuştur. Böylece her makamda oraya uygun olan ifade getirilmiştir. Yüce Allah'ın: {وَلاَ يَجْرِمَنَّكُم} “Sizi sevk etmesin” [Mâide: 8] kavlinin bir benzeri daha önce geçmişti; burada harf-i cerin açıkça gelmesi, daha önce onun takdir edilmesini tercih ettirir. {هُوَ أَقْرَبُ} “O daha yakındır” [Mâide: 8] kavlindeki 'hüve' (هو), fiilden anlaşılan masdarın zamiridir; yani 'adalet' demektir. Bunun pek çok benzeri daha önce geçmişti.

قوله تعالى: {وَعَدَ الله} : «وعد» يتعدَّى لاثنين أولهما الموصول، والثاني محذوفٌ أي: الجنةَ، وقد صَرًَّح بهذا المفعولِ في غير هذا الموضع وعلى هذا فالجملة من قوله: «لهم مغفرة» لا محل لها لأنها مفسرةٌ لذلك المحذوفِ تفسيرَ السبب للمسبب، فإن الجنةَ مسببةٌ عن المغفرةِ وحصولِ الأجر العظيم، والكلامُ قبلها تام بنفسه. وذكر الزمخشري في الآية احتمالاتٍ أخَرَ، أحدها: أنَّ الجملةَ من قوله: {لَهُم مَّغْفِرَةٌ} بيانٌ للوعد، كأنه قال: قَدَّم لهم وعداً، فقيل: أيَّ شيء وعده؟ فقال: لهم مغفرة وأجر عظيم، وعلى هذا فلا محلَّ لها أيضاً، وهذا أَوْلى من الأول لأن تفسيرَ الملفوظِ به أَوْلى من ادِّعاء تفسير شيء محذوف. الثاني: أنَّ الجملةَ منصوبةٌ بقولٍ محذوفٍ كأنه قيل: وَعَدهم وقال لهم مغفرة. الثالث: إجراءُ

Yüce Allah'ın: {وَعَدَ الله} “Allah vaat etmiştir” [Mâide: 9] kavlindeki 'vaade' (وعد) fiili iki mef'ûle müteaddidir: Birincisi mevsul olan lafızdır, ikincisi ise mahzuftur; yani 'Cenneti [vaat etmiştir]' demektir. Nitekim bu mef'ûl bu yerin dışında açıkça zikredilmiştir. Buna göre: {لَهُم مَّغْفِرَةٌ} “Onlar için bir bağışlanma vardır” [Mâide: 9] kavlindeki cümle, sebebin müsebbebi tefsir etmesi kabilinden o mahzuf mef'ûlü tefsir ettiği için iraptan mahalli yoktur; çünkü Cennet, bağışlanmanın ve büyük bir mükâfata erişmenin neticesidir (müsebbebidir) ve kendisinden önceki kelam kendi başına tamdır. Zemahşerî ayette başka ihtimaller de zikretmiştir: Birincisi: {لَهُم مَّغْفِرَةٌ} kavlindeki cümlenin vaadin beyanı olmasıdır; sanki 'Onlara bir vaat sundu' denilmiş, 'Neyi vaat etti?' diye sorulunca 'Onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır' denilmiş gibidir. Buna göre de cümlenin iraptan mahalli yoktur; bu ise birinci görüşten daha evladır; zira lafızda mevcut olanı tefsir etmek, mahzuf bir şeyi tefsir ettiğini iddia etmekten daha uygundur. İkincisi: Cümlenin mahzuf bir sözle mansup olmasıdır; sanki 'Onlara vaat etti ve onlara bağışlanma vardır dedi' denilmiş gibidir. Üçüncüsü: Vaat lafzının,

الوعد مُجرى القول لأنه ضَرْبٌ منه، ويجعل «وعد» واقعاً على الجملة التي هي قوله: «لهم مغفرة» كما وقع «تَرَكْنا» على قوله: {سَلاَمٌ على نُوحٍ} [الصافات: ٧٩] ، كأنه قيل: وعدهم هذا القول، وإذا وعدهم مَنْ لا يُخْلِفُ الميعادَ فقد وعدهم مضمونَة من المغفرة والأجر العظيم، وإجراءُ الوعدِ مُجْرى القولِ مذهبٌ كوفي.

onun bir türü olması hasebiyle 'kavl' (söz) yerine geçirilmesi ve {تَرَكْنَا} “Bıraktık” [Sâffât: 78] fiilinin Yüce Allah'ın: {سَلاَمٌ على نُوحٍ} “Nûh'a selam olsun!” [Sâffât: 79] kavli üzerine vaki olduğu gibi, 'vaade' fiilinin de {لَهُم مَّغْفِرَةٌ} “Onlar için bir bağışlanma vardır” [Mâide: 9] cümlesi üzerine vaki kılınmasıdır. Sanki 'Onlara bu sözü vaat etti' denilmiştir; vaadinden asla dönmeyen Yüce Allah onlara bu sözü vaat ettiğinde, o sözün ihtiva ettiği bağışlanmayı ve büyük mükâfatı da vaat etmiş olur. Vaat lafzını kavl yerine geçirmek ise Kûfe mektebinin benimsediği bir görüştür.

قوله تعالى: {والذين كَفَرُواْ} : مبتدأ، و «أولئك» مبتدأ ثان، و «أصحاب» خبره، والجملة خبر الأول، وهذه الجملة مستأنفة أُتي بها اسميةً دلالة على الثبوت والاستقرار، ولم يُؤْتَ بها في سياق الوعيد كما أتى بالجملة قبلها في سياق الوعد حسماً لرجائهم، وأجاز بعضُهم أن تكونَ هذه الجملةُ داخلةً في حَيِّز الوعد، على ما تقدَّم تقريرُه في الجملةِ قبلَها، قال: «لأنَّ الوعيد اللاحقَ بأعدائهم مِمَّا يَشْفي صدروَهم، ويُذْهب ما كانوا يَجِدونه من أذاهم، ولا شك أن الأذى اللاحقَ للعدوِّ مِمَّا يَسُرُّ، ويُفْرِحُ ما عند عدوه» وفيه نظرٌ، فإنَّ الاستئناف وافٍ بهذا المعنى؛ فإنَّ الإِنسانَ إذا سمع خبراً يسوءُ عدوَّه سُرَّ بذلك، وإن لم يُوعَدْ به، وقد يَتَقوّى صاحبُ هذا القول المتقدم بأن الزمخشري قد نَحا إلى هذا المعنى في سورة سبحان، قال: «فإن قلت: علامَ عطف {وأَنَّ الذين لاَ يُؤْمِنُونَ} [الإِسراء: ١٠] ؟ قلت: على {أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً} [الإِسراء: ٩] ، على أنه بَشَّر المؤمنين ببشارتين اثنتين: بثوابِهم وبعقابِ أعدائهم، فجعل عقابَ أعدائِهم داخلاً في حَيِّز البِشارة، فالبشارةُ هناك كالوعدِ هنا.

Yüce Allah'ın: {والذين كَفَرُواْ} “İnkâr edenler ise...” [Mâide: 10] kavli mübtedadır. 'Ulâike' (أولئك) ikinci mübteda, 'ashâbu' (أصحاب) onun haberi, cümle ise birinci [mübtedanın] haberidir. Bu cümle, sübut ve istikrara delalet etmesi için isim cümlesi olarak getirilmiş bir istinaf cümlesidir. Kafirlerin ümitlerini kesin olarak kesmek amacıyla, bir önceki cümlenin vaat bağlamında getirilmesi gibi bu cümle de tehdit (vaîd) bağlamında getirilmemiştir. Bazı âlimler, bir önceki cümlede geçen açıklamaya binaen bu cümlenin de vaat kapsamına dahil olabileceğini caiz görmüş ve şöyle demiştir: «Çünkü düşmanlarının başına gelecek olan tehdit, [müminlerin] göğüslerine şifa verir ve onların eziyetlerinden dolayı duydukları acıyı giderir. Şüphe yok ki düşmanın başına gelen eziyet, onun hasmını sevindirir ve ferahlatır.» Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır; zira istinaf cümlesi bu anlamı karşılamaya zaten yeterlidir. Çünkü insan, düşmanını üzecek bir haber duyduğunda, kendisine vaat edilmemiş olsa bile buna sevinir. Bu önceki görüşün sahibi, Zemahşerî'nin Sübhân (İsrâ) suresinde bu anlama meyletmiş olmasıyla görüşünü güçlendirebilir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: '{وأَنَّ الذين لاَ يُؤْمِنُونَ} “İnanmayanlara ise...” [İsrâ: 10] kavli nereye matuftur? dersen, derim ki: Müminleri iki müjdeyle; yani hem kendi sevaplarıyla hem de düşmanlarının cezalandırılmasıyla müjdelediği kabul edilerek {أَنَّ لَهُمْ أَجْراً كَبِيراً} “Onlar için büyük bir mükâfat olduğunu...” [İsrâ: 9] kavline matuftur. Böylece düşmanlarının azabını müjde kapsamına dahil etmiştir. Dolayısıyla oradaki müjde, buradaki vaat gibidir.»

وقوله تعالى: {عَلَيْكُمْ} : يجوزُ أَنْ يتعلَّق ب «نعمة» وأن يتعلق بمحذوفٍ على أنه حالٌ منها. و «إذ هم» ظرفٌ، ناصبُه النعمة أيضاً أي: اذكروا نعمته عليكم في وقتِ هَمِّهم، ويجوز أن يتعلقَ هذا الظرفُ

Yüce Allah'ın: {عَلَيْكُمْ} “Size olan” [Mâide: 11] kavlinin 'ni'met' (نعمة) lafzına müteallık olması caiz olduğu gibi, ondan hal olmak üzere mahzuf bir ifadeye müteallık olması da caizdir. {إِذْ هَمَّ} “Kastettikleri vakit” [Mâide: 11] ifadesi bir zarftır, âmili de yine 'en-ni'me' lafzıdır; yani 'Onların kastettiği vakitte O'nun sizin üzerinizdeki nimetini hatırlayın' demektir. Bu zarfın,

بما تعلّق به «عليكم» إذا جعلتَه حالاً من «نعمة» ، ولا يجوزُ أَنْ يكون منصوباً ب «اذكروا» لتنافي زمنيهما، فإنَّ «إذ» للمضي، و «اذكروا» مستقبل. و «أن يَبْسُطوا» على إسقاط الباء أي: هَمُّوا بأن يبسطوا، ففي موضع «أَنْ» الخلافُ المشهور.

'aleykum' (عليكم) ifadesini 'ni'met' kelimesinden hal kıldığın takdirde, onun müteallakına bağlanması da caizdir. Zamanlarının birbiriyle çelişmesi sebebiyle bu zarfın {اذْكُرُوا} “Hatırlayın” [Mâide: 11] fiiliyle mansup olması ise caiz değildir; zira 'iz' (إذ) geçmiş zaman, 'uzkurû' (اذكروا) ise gelecek zaman içindir. {أَن يَبْسُطُواْ} “Uzatmayı” [Mâide: 11] ifadesi 'bâ' harf-i cerinin hazfiyle gelmiştir; yani 'el uzatmaya kastettiler' (hemme bi-en yebsutû) demektir. 'En' (أن) edatının [iraptaki] mahalli hakkında ise meşhur ihtilaf vardır.

قوله تعالى: {مِنهُمُ اثني عَشَرَ نَقِيباً} : «منهم» يجوز أن يتعلق ب «بَعَثْنا» وأَنْ يتعلَّق بمحذوفٍ على أنه حال مِنْ «اثني عشر» لأنه في الأصلِ صفةُ له، فلما قُدُّمِ نُصِب حالاً. وقد تقدَّم الكلامُ في تركيب «اثني عشر» وبنائه وحَذْفِ نونِه في البقرة فَأَغْنى عن إعادته. و «ميثاق» يجوزُ أَنْ يكونَ مضافاً إلى المفعول - وهو الظاهر - أي: إن الله تعالى واثَقَهم، وأَنْ يكونَ مضافاً لفاعله: أي: إنهم واثقوه تعالى. والمفاعلة يجوز نسبةُ الفعلِ فيها إلى كلِّ من المذكورَيْنِ. والنقيب: فعيل، قيل: بمعنى فاعِل مشتقاً من النَّقْب وهو التفتيس، ومنه: {فَنَقَّبُواْ فِي البلاد} [ق: ٣٦] وسُمِّي بذلك لأنه يفتشُ عن أحوالِ القوم وأسرارهم. وقيل: هو بمعنى مفعول، كأن القوم اختاره على علمٍ منهم تفتيشٍ على أحواله. وقيل: هو للمبالغةِ كعليم وخبير.

Yüce Allah'ın: {مِنهُمُ اثني عَشَرَ نَقِيباً} “Onlardan on iki temsilci [gönderdik]” [Mâide: 12] kavlindeki 'minhum' (منهم) ifadesinin {بَعَثْنَا} “Gönderdik” [Mâide: 12] fiiline müteallık olması da, aslen sıfatı iken öne geçtiği için hal olarak nasbedilmek suretiyle 'isnâ aşere' (اثني عشر) lafzından hal olmak üzere mahzuf bir ifadeye müteallık olması da caizdir. 'İsnâ aşere' ifadesinin terkibi, mebnîliği ve nûn harfinin hazfedilmesi hakkındaki açıklama Bakara suresinde geçmişti, dolayısıyla tekrarına gerek yoktur. 'Mîsâk' (ميثاق) lafzının mef'ûlüne muzaf olması caizdir -ki zahir olan da budur-; yani 'Allah Teâlâ onlardan kesin söz aldı' demektir; fâiline muzaf olması da caizdir: Yani 'onlar Allah Teâlâ'ya kesin söz verdiler' demektir. Müfâale babında, fiilin zikredilen iki taraftan her birine nispet edilmesi caizdir. 'Nakîb' (نقيب) kelimesi 'faîl' (فعيل) veznindedir; araştırmak ve incelemek anlamına gelen 'nakb' (النقب) kökünden türetilmiş olup 'fâil' (yapan) anlamında olduğu söylenmiştir. Yüce Allah'ın: {فَنَقَّبُواْ فِي البلاد} “Diyarları delik deşik etmişlerdi” [Kâf: 36] kavli de bu köktendir. Bu kimseye 'nakîb' denilmesinin sebebi, kavminin durumlarını ve sırlarını araştırıp incelemesidir. 'Mef'ûl' (yapılan) anlamında olduğu da söylenmiştir; sanki kavmi onu, durumlarını bizzat araştırıp bilerek seçmiştir. 'Alîm' (عليم) ve 'habîr' (خبير) kelimelerinde olduğu gibi mübalağa ifade ettiği de söylenmiştir.

قوله: {لَئِنْ أَقَمْتُمُ} هذه اللامُ هي الموطئة للقسم، والقسم معها محذوفٌ، وقد تقدَّم أنه إذا اجتمع شرطٌ وقسمٌ أجيب سابقهما، إلا أن يتقدَّم ذو خبرٍ فيُجاب الشرطُ مطلقاً. وقوله: {لأُكَفِّرَنَّ} هذه اللام هي جوابُ القسم لسبقه، وجوابُ الشرط محذوفٌ / لدلالة جواب القسم عليه، وهذا معنى قول الزمخشري أنَّ قوله «لأكفرنَّ» سادٌّ مسد جوابي القسم والشرط، لا كما فهمه بعضُهم، وردَّ عليه ذلك. ويجوز أن يكون «لأكفرن» جواباً لقوله تعالى قبل

Yüce Allah'ın: {لَئِنْ أَقَمْتُمُ} “Eğer kılarsanız...” [Mâide: 12] kavlindeki 'lâm' (لَ), yemine hazırlık (müvatti'e) bildiren lâmdır ve onunla birlikte yemin mahzuftur. Daha önce geçtiği üzere, şart ve yemin bir arada bulunduğunda, öncesinde bir haber sahibi (mübteda) geçmedikçe önde olanın cevabı verilir; şayet önde geçerse mutlak olarak şartın cevabı verilir. {لأُكَفِّرَنَّ} “Mutlaka örterim” [Mâide: 12] kavlindeki 'lâm' ise, öne geçtiği için yeminin cevabıdır; şartın cevabı ise yeminin cevabının ona delalet etmesinden ötürü mahzuftur. Zemahşerî'nin 'le-ükeffiranne' (لأكفرن) sözünün hem yeminin hem de şartın cevaplarının yerine geçtiğini söylemesinin anlamı budur; bazılarının anlayıp da ona itiraz ettiği gibi değildir. 'Le-ükeffiranne' ifadesinin bundan önceki

ذلك: {وَلَقَدْ أَخَذَ الله مِيثَاقَ بني إِسْرَآئِيلَ} لِما تَضَمَّنه الميثاقُ من معنى القسم، وعلى هذا فتكون الجملتان - أعني قوله: «وبعثنا» «وقال الله» - فيهما وجهان، أحدهما: أنهما في محلِّ نصبٍ على الحال، والثاني: أن تكونا جملتي اعتراض، والظاهرُ أنَّ قوله: {لَئِنْ أَقَمْتُمُ} جوابُه: «لأكفرنَّ» كم تقدم، وجملةُ هذا القسمِ المشروطِ وجوابُه مفسرةٌ لذلك الميثاق المتقدم.

Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ أَخَذَ الله مِيثَاقَ بني إِسْرَآئِيلَ} “Andolsun Allah, İsrâiloğullarından kesin söz almıştı” [Mâide: 12] kavlinin cevabı olması da caizdir; zira mîsâk (ahitleşme), yemin anlamını ihtiva etmektedir. Buna göre iki cümlenin -yani {وَبَعَثْنَا} “ve gönderdik” ile {وَقَالَ الله} “ve Allah dedi ki” cümlelerinin- iki muhtemel yönü vardır: Birincisi, hal olarak nasb mahallinde olmaları; ikincisi ise itiraz (ara) cümleleri olmalarıdır. Zahir olan ise daha önce geçtiği üzere {لَئِنْ أَقَمْتُمُ} “Eğer kılarsanız” kavlinin cevabının {لأُكَفِّرَنَّ} “Mutlaka örterim” olmasıdır. Bu şartlı yemin cümlesi ve cevabı, daha önce geçen o mîsâkı (kesin sözü) tefsir etmektedir.

والتعزير: التعظيم، قال:

'Ta'zîr' (التعزير), tazim (yüceltmek/saygı göstermek) demektir. Şair şöyle demiştir:

١٧١ - ٠- وكم من ماجدٍ لهُمُ كريمٍ ... ومِنْ لَيْثٍ يُعَزَّرُ في النَّدِيِّ

171 - 0- Onlar için ne şerefli, ne cömert kimseler vardır... ve mecliste kendisine saygı gösterilen nice aslanlar!

وقيل: هو الثناء بخير، قال يونس، وهو قريب من الأول. وقيل: هو الردُّ عن الظلم قاله الفراء. وقال الزجاج: «هو الردع والمنع» فعلى القولين الأولين يكون المعنى: «وعَظَّمْتُموهم وأثنيتم عليهم خيراً» وعلى الثالث والرابع يكون المعنى: «وردَدْتم وردَعْتم سفهاءَهم عنهم. قال الزجاج:» عزرت فلاناً «: فَعَلْتُ به ما يردعه عن القبيح، مثل نَكَّلت، فعلى هذا يكون» عَزَّرْتُموهم «رَدّدْتم عنهم اعداءهم» وقرأ الحسن البصري: «برسْلي» بسكون العين حيث وقع. وقرأ الجحدري: «وعَزَرْتموهم» خيفيفةَ الزاي وهي لغة. وقرأ في الفتح: «وتَعْزُوروه» بفتح حرف المضارعة وسكون العين وضم الزاي، وهي موافقة لقراءته هنا.

Yûnus'un belirttiğine göre, hayırla övmek (sena etmek) olduğu da söylenmiştir ki bu da birinciye yakındır. Ferrâ'nın belirttiğine göre, zulümden menedip geri çevirmek olduğu da söylenmiştir. Zeccâc ise: «O, vazgeçirmek ve menetmektir» demiştir. İlk iki görüşe göre anlam: «Onlara saygı gösterdiniz ve onları hayırla övdünüz» şeklinde olur. Üçüncü ve dördüncü görüşlere göre ise anlam: «Onların beyinsizlerini onlardan menedip uzaklaştırdınız» şeklinde olur. Zeccâc şöyle demiştir: «'Azzertu fülânen' (عزرت فلاناً): Onu çirkin davranıştan vazgeçirecek şeyi ona yaptım demektir; 'nekkeltu' (نكّلت) gibi. Buna göre {عَزَّرْتُمُوهُمْ} 'Onların düşmanlarını onlardan uzaklaştırdınız / defettiniz' demektir.» Hasan-ı Basrî, geçtiği her yerde 'ayn' harfinin sükûnu ile 'bi-ruslî' (برسْلي) şeklinde okumuştur. Cahderî ise bir lügat olarak 'zâ' harfinin şeddesiz haliyle 've azertumûhum' (وعَزَرْتموهم) şeklinde okumuştur. Fetih suresindeki {وَتُعَزِّرُوهُ} ayetini de muzaraat harfinin fethası, ayn harfinin sükûnu ve zâ harfinin zammesiyle 've ta'zûrûhu' (وتَعْزُوروه) şeklinde okumuştur ki bu da buradaki kıraatine uygundur.

وقوله: {وَأَقْرَضْتُمُ الله قَرْضاً} تقدَّم الكلام في «قَرْضا» وفي نصبه في البقرة.

Yüce Allah'ın: {وَأَقْرَضْتُمُ الله قَرْضاً} “Ve Allah'a güzel bir borç verdiniz” [Mâide: 12] kavlindeki 'kardan' (قَرْضا) kelimesi ve onun nasbı ile ilgili açıklama Bakara suresinde geçmişti.

قوله تعالى: {فَبِمَا نَقْضِهِم} تقدم الكلام على نظيره، وكذلك {سَوَآءَ السبيل} [النساء: ١٥٥] . وقرأ الجمهور: «قاسيةً» اسم فاعل من قسا يقسو، وقرأ الأَخَوان: - وهي قراءة عبد الله - «قَسِيَّةً» بفتح القاف وكسر السينِ وتشديدِ الياء. واختلفَ الناسُ في هذه القراءةِ: فقال الفارسي: «ليست في ألفاظِ العربِ في الأصل، وإنما هي كلمةٌ أعجميه معرَّبة» يعني أنها مأخوذةٌ من قولِهم: «دِرْهم قِسِيّ» أي: مَغْشُوش، شَبَّه قلوبَهم في كونِها غيرَ صافيةٍ من الكَدَر بالدارهم المغشوشةِ غير الخالصةِ، وأنشدوا قولَ أبي زبيد:

Yüce Allah'ın: {فَبِمَا نَقْضِهِم} “Sözlerini bozmaları sebebiyle...” [Mâide: 13] kavlinin benzeri hakkında ve aynı şekilde {سَوَآءَ السبيل} “Yolun doğrusunu” [Nisâ: 155] ifadesi hakkında açıklamalar daha önce geçmişti. Cumhur, 'kasâ yaksû' (قسا يقسو) fiilinden fâil ismi olarak 'kâsiyeten' (قاسيةً) şeklinde okumuştur. İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) -ki bu Abdullah [b. Mes'ûd]'un da kıraatidir- kaf'ın fethası, sin'in kesresi ve yâ'nın şeddesiyle 'kasiyyeten' (قَسِيَّةً) şeklinde okumuşlardır. Âlimler bu kıraat hakkında ihtilaf etmişlerdir: Fârisî: «Bu kelime aslen Arapça lafızlar arasında yoktur, o ancak Arapçalaşmış yabancı bir kelimedir» demiştir. Yani onların 'dirhemun kasıyyun' (دِرْهم قِسِيّ); yani 'sahte/katkılı dirhem' sözünden alınmıştır. Kalplerinin kirden ve pastan arınmamış olmasını, saf olmayan katkılı dirhemlere benzetmiştir. Ebû Zübeyd'in şu beytini delil getirmişlerdir:

١٧١ - ١- لها صَواهِلُ في صُمِّ السِّلام كما ... صاحَ القَسِيَّات في أَيْدي الصياريفِ

171 - 1- Sert taşlarda onun öyle nal sesleri vardır ki... sarrafların ellerindeki sahte paraların şıngırdaması gibi ses çıkarır.

وقوله الآخر:

Diğer şairin şu sözü de [buna delildir]:

١٧١ - ٢- وما زَوَّدوني غيرَ سَحْقِ عِمامةٍ ... وخمسَ مِئٍ منها قِسِيُّ زائفُ

171 - 2- Bana eski bir sarıktan ve içinden sahte ve değersiz olan beş yüz [dirhemden] başka azık vermediler.

وقال صحاب الكشاف: «وقرأ عبد الله:» قَسِيَّة «أي: رديئة مغشوشة

Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «Abdullah [b. Mes'ûd]: 'kasiyyeten' (قَسِيَّة) şeklinde okumuştur; yani kötü, hileli/katkılı demektir.

مِنْ قولِهم:» درهم قَسِيّ «وهو من القسوة؛ لأنَّ الذهبَ والفضة الخالصين فهيما لينٌ، والمغشوشُ فيه صلابةٌ ويُبس، والقسي والقاسح - بالحاءِ المهملة - أَخَوانِ في الدلالة على اليُبْس» وهذا القول سبقه إليه المبردُ فإنه قال: «يُسَمَّى الدرهمُ المغشوشُ قَسِيّاً لصلابته وشدتِه للغشِّ الذي فيه» ، وهو يَرْجِعُ للمعنى الأول، والقاسي والقاسح، بمعنى واحد، وعلى هذين القولين تكوت اللفظةُ عربية، وقيل: بل هذه القراءة توافِقُ قراءةُ الجماعة في المعنى والاشتقاق، لأنه فعيل للمبالغة كشاهد وشهيد فكذلك قاسٍ وقسِيّ، وإنما أُنِّث على معنى الجماعةِ. وقرأ الهَيْصم بن شداخ: «قُسِيَّة» بضم القاف وتشديد الياء. وقرئ «قِسَّية» بكسر القاف إتباعاً، وأصل القراءتين: قاسِوَة وقَسِيوة لأنَّ الاشتقاق من القسوة.

Bu, Arapların 'dirhemun kasıyyun' (درهم قَسِيّ) sözünden gelmektedir ve katılık (kasvet) kökündendir; zira saf altın ve gümüşte bir yumuşaklık vardır, sahte olanda ise sertlik ve kuruluk bulunur. 'El-Kasıyy' (القسي) ile noktasız ha ile 'el-kâsih' (القاسح), kuruluğa/sertliğe delalet etmede kardeştirler (aynı anlamdadır).» Bu görüşe Zemahşerî'den önce Müberred işaret etmiş ve şöyle demiştir: «Hileli dirheme, içindeki hileden kaynaklanan sertliği ve şiddeti sebebiyle 'kasıyy' denilmiştir.» Bu da birinci anlama dönmektedir. 'El-Kâsî' (القاسي) ile 'el-kâsih' (القاسح) aynı anlamdadır. Bu iki görüşe göre kelime Arapçadır. Bir diğer görüşe göre ise bu kıraat, mana ve iştikak (türeme) bakımından çoğunluğun kıraatine uygundur; zira 'şâhid' (شاهد) ile 'şehîd' (شهيد) gibi mübalağa ifade eden 'faîl' (فعيل) veznindedir; dolayısıyla 'kâsin' (قاسٍ) ile 'kasıyy' (قسِيّ) de öyledir. Kelime ancak cemaat (çoğul) manası gözetildiği için müennes yapılmıştır. Heysam b. Şeddâh, kaf'ın zammesi ve yâ'nın şeddesiyle 'kusiyyeten' (قُسِيَّة) şeklinde okumuştur. İtba (uyum) sebebiyle kaf'ın kesresiyle 'kısiyyeten' (قِسَّية) şeklinde de okunmuştur. Bu iki kıraatin aslı 'kâsıveh' (قاسِوَة) ve 'kasıyveh' (قَسِيوة) şeklindedir; zira türeme 'kasvet' (katılık) kökündendir.

قوله: {يُحَرِّفُونَ} في هذه الجملة أربعة أوجه، أنها مستأنفة بيانٌ لقسوة قلوبهم، لأنه لا قسوةَ أعظمُ من الافتراء على الله تعالى. والثاني: أنها حال من مفعول «لعنَّاهم» أي: لعنَّاهم حالَ اتصافهم بالتحريف. والثالث: - قال أبو البقاء - أنه حال من الضمير المستتر في «قاسية» ، وقال: «ولا يجوزُ أن يكون حالاً من القلوب، لأن الضمير في» يُحَرِّفون «لا يرجع إلى القلوب» وهذا الذي قاله فيه نظر، لأنه من حيث جَوَّز أن يكونَ حالاً من الضمير في «قاسية» يلزَمُه أن يُجَوِّز أن يكون حالاً من «القلوب» لأنَّ الضميرَ المسترر في «قاسية» يعودُ على القلوب، فكما يمتنع أن يكونَ حالاً مِنْ ظاهره،

Yüce Allah'ın: {يُحَرِّفُونَ} “Değiştirirler” [Mâide: 13] kavlindeki bu cümlede dört vecih vardır: [Birincisi], kalplerinin katılığını açıklayan bir istinaf cümlesi olmasıdır; çünkü Allah Teâlâ'ya iftira etmekten daha büyük bir katılık olamaz. İkincisi: {لَعَنَّاهُمْ} “Onları lanetledik” [Mâide: 13] fiilinin mef'ûlünden hal olmasıdır; yani 'onları tahrif etmekle vasıflandıkları halde lanetledik' demektir. Üçüncüsü: -Ebû'l-Bekâ'nın belirttiğine göre- 'kâsiyeten' (قاسية) lafzındaki müstetir zamirden hal olmasıdır. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Kulûb' (kalpler) kelimesinden hal olması caiz değildir; çünkü 'yuharrifûne'deki zamir kalplere dönmez.» Ancak onun bu söylediği tartışmalıdır; zira 'kâsiye'deki zamirden hal olmasını caiz gördüğü anda 'kulûb' kelimesinden de hal olmasını caiz görmesi gerekir. Çünkü 'kâsiye'deki müstetir zamir kalplere dönmektedir; dolayısıyla nasıl ki açık isminden hal olması caiz değilse,

يمتنع أن يكونَ حالاً من ضميرِه، وكأن المانع الذي توهَّمه كونُ الضمير - وهو الواو في «يُحَرِّفون - إنما يعود على اليهود بجملتِهم لا على قلوبهم خاصةً، فإنَّ القلوبَ لا تُحَرِّف، إنما يحرِّف أصحاب القلوب، وهذا لازمٌ له في تجويزه الحاليةَ من الضمير في» قاسية «.

onun zamirinden hal olması da öylece caiz olmaz. Ebû'l-Bekâ'nın vehmettiği engelleyici durum sanki şudur: 'Yuharrifûne'deki zamir -ki o da vâv'dır- özellikle kalplerine değil bir bütün olarak Yahudilere dönmektedir; zira kalpler tahrif etmez, ancak kalplerin sahipleri tahrif eder. Bu durum ise 'kâsiye'deki zamirden hal olmasını caiz görmesinde de onun aleyhine geçerli olur.

ولقائل أن يقولَ: المرادُ بالقلوبِ نفسُ الأشخاص، وإنما عَبَّر عنهم بالقلوب لأن هذه الأعضاءَ هي محلُّ التحريف أي: إنه صادرٌ عنها بتفكُّرها فيه، فيجوزُ على هذا أن يكونَ حالاً من القلوب. والرابع: أن تكون حالاً من «هم» قال أبو البقاء: «وهو ضعيفٌ» يعني لأنَّ الحالَ من المضاف إليه لا تجوزُ، وغيرُه يجوِّزُ ذلك في مثلِ هذا الموضعِ؛ لأنَّ المضاف بعضُ المضاف إليه. / وقرأ الجمهورُ بفتح الكافِ وكسرِ اللامِ وهو جمعُ «كلمة» وقرأ أبو رجاء: «الكِلْمِ» بكسر الكافِ وسكونِ اللام، وهو تخفيفُ قراءة الجماعة، وأصلُها أنه كَسَرَ الكافَ إتباعاً ثم سكَّن العينَ تخفيفاً، وقرأ السُلمي والنخغي: «الكلام» بالألف. «وعن مواضِعه» قد ذُكِر مثلُه في النساء.

Biri çıkıp şöyle diyebilir: Kalplerden kasıt şahısların kendileridir; onlardan kalpler diye söz edilmiştir, çünkü bu uzuvlar tahrifin mahallidir; yani tahrif, onun üzerinde düşünmeleri sebebiyle kalplerden sâdır olmaktadır. Buna göre cümlenin kalplerden hal olması caizdir. Dördüncüsü: [Lafzındaki] 'hüm' zamirinden hal olmasıdır. Ebû'l-Bekâ: «Bu zayıftır» demiştir; yani muzafun ileyhten hal gelmesi caiz olmadığından dolayı [böyle demiştir]. Başkaları ise böyle bir makamda buna cevaz vermektedir; zira muzaf, muzafun ileyhin bir parçasıdır. / Cumhur, kâf'ın fethası ve lâm'ın kesresiyle ['el-kelim' (الكَلِم) şeklinde] okumuştur ki bu 'kelime' lafzının çoğuludur. Ebû Recâ, çoğunluğun kıraatinin bir hafifletmesi (tahfifi) olarak kâf'ın kesresi ve lâm'ın sükûnu ile 'el-kilm' (الكِلْمِ) şeklinde okumuştur. Bunun aslı şudur: İtba sebebiyle kâf'ı kesrelemiş, sonra da hafifletmek amacıyla ayn'ul-fiili (lâm'ı) sakin kılmıştır. Sülemî ve Nehaî elif ile 'el-kelâm' (الكلام) şeklinde okumuşlardır. {عَن مَّوَاضِعِهِ} “Yerlerinden [kaydırarak]” [Mâide: 13] ifadesinin benzeri Nisâ suresinde zikredilmişti.

قوله: {على خَآئِنَةٍ} في «خائنة» ثلاثةُ أوجه، أحدها: أنها اسمُ فاعل والهاء للمبالغة كراوية ونسَّابة أي: على شخص خائن، قال الشاعر:

Yüce Allah'ın: {على خَآئِنَةٍ} “Bir hainlik / hıyanet eden” [Mâide: 13] kavlindeki 'hâinetin' (خائنة) lafzında üç vecih vardır: Birincisi: İsm-i fâil olması ve sonundaki hâ'nın (tâ'nın) 'râviye' ve 'nessâbe' kelimelerinde olduğu gibi mübalağa için olmasıdır; yani 'hain bir şahıs' demektir. Şair şöyle demiştir:

١٧١ - ٣- حَدَّثْتَ نفسَك بالوفاءِ ولم تَكُنْ ... للغدرِ خائنةً مُغِلَّ الإصبَعِ

171 - 3- Kendi kendine vefalı olmayı konuştun, oysa sen hainlik yapan ve parmağını hıyanete büküp gizleyen biri değildin.

الثاني: أن التاء للتأنيث، وأُنِّث على معنى طائفة أو نفس أو فَعْلَة خائنة. الثالث: أنها مصدرٌ كالعافية والعاقبة، ويؤِّيد هذ الوجه قراءةُ

İkincisi: Tâ harfinin dişillik (te'nîs) için olmasıdır; topluluk (tâife), şahıs (nefis) veya haince bir fiil (fa'le) manası gözetilerek müennes kılınmıştır. Üçüncüsü: 'Âfiye' (عافية) ve 'âkıbe' (عاقبة) kelimelerinde olduğu gibi masdar olmasıdır. A'meş'in kıraati de bu vechi desteklemektedir:

الأعمش: {على خيانة} وأصل خائِنة: خاونة، وخيانة: خِوانة، لقولهم: تَخَوَّن وخَوَّان وهو أَخْوَن، وإنما أُعِلاَّ إعلالَ «قائمة وقيام» و «منهم» صفة ل «خائنة» إن أريد بها الصفة، وإن أريد بها المصدرُ قُدِّر مضافٌ أي: من بعض خياناتهم.

{على خيانة} “Bir hıyanet üzerine...” şeklinde okumuştur. 'Hâinetün' kelimesinin aslı 'hâvinetün' (خاونة), 'hıyânetün' kelimesinin aslı ise 'hıvânetün' (خِوانة) şeklindedir; zira Araplar 'tehavvene' (تَخَوَّن), 'havvân' (خَوَّان) ve 'ehven' (أَخْوَن) derler. Bu iki kelimede ancak 'kâime' (قائمة) ve 'kıyâm' (قيام) kelimelerindeki gibi i'lâl yapılmıştır. Eğer 'hâinetin' ile sıfat kastedilmişse 'minhum' (منهم) ifadesi onun sıfatıdır; şayet onunla masdar kastedilmişse bir muzaf takdir edilir; yani 'onların bazı hıyanetleri' demektir.

قوله: {إِلاَّ قَلِيلاً} منصوبٌ على الاستثناء، وفي المستنثى منه أربعةُ أقوالٍ، أظهرُها: أنه لفظ خائنة، وهمُ الأشخاصُ المذكورون في الجملة قبله أي: لا تزالُ تَطَّلع على مَنْ يَخْون منهم إلى القليلَ، فإنه لا يخون فلا تَطَّلِعُ عليه، وهؤلاء هم عبد الله بن سلام وأصحابه. قال أبو البقاء «ولو قرئ بالجر على البدل لكان مسقيماً» يعني على البدل من «خائنة» فإنه في حَيِّز كلام غير موجب. والثاني: ذكره ابن عطية أنه الفعل أي: لا تزال تطَّلع على فِعْل الخيانة إلا فعلاً قليلاً، وهذا واضح إنْ أُريد بالخيانة أنها صفة للفعلة المقدرة كما تقدَّم، ولكن يُبْعِدُ ما قاله ابنُ عطية قولُه بعدَه «منهم» ، وقد تقدَّم لنا نظيرُ ذلك في قوله {مَّا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِّنْهُمْ} [النساء: ٦٦] ، حيث جَوَّز الزمخشري فيه أن يكونَ صفةً لمصدرٍ محذوفٍ. الثالث: أنه «قلوبهم» في قوله: {وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً} قال صاحبُ هذا القول: «والمرادُ بهم المؤمنون لأن القسوة زالَتْ عن قلوبهم» وهذا فيه بُعْدٌ كبير، لقوله «لعنَّاهم» الرابع: أنه الضمير في «منهم» مِنْ قوله تعالى: {على خَآئِنَةٍ مِّنْهُمْ} قاله مكيّ.

Yüce Allah'ın: {إِلاَّ قَلِيلاً} “Pek azı müstesna” [Mâide: 13] kavli istisna olarak mansuptur. Müstesna minh hakkında dört görüş vardır: En açık olanı: 'Hâinetin' lafzı olmasıdır; bunlar da ondan önceki cümlede zikredilen şahıslardır. Yani 'Onlardan hıyanet edenlerin pek azı müstesna, sürekli olarak farkına varırsın; zira o az kimse hıyanet etmez, sen de [onların hıyanetini] görmezsin.' Bunlar da Abdullah b. Selâm ve arkadaşlarıdır. Ebû'l-Bekâ: «Eğer bedel olarak cer ile okunsaydı düzgün olurdu» demiştir; yani olumsuz (gayr-i mûceb) bir kelamın kapsamında olduğu için 'hâinetin' lafzından bedel yapılırdı. İkincisi: İbn Atiyye'nin zikrettiğine göre [müstesna minhin] fiil olmasıdır; yani 'Pek az bir fiil müstesna, sürekli olarak hainlik fiilini görürsün.' Eğer hıyanet ile daha önce geçtiği üzere takdir edilen fiilin sıfatı kastedilmişse bu açıktır; ancak İbn Atiyye'nin söylediğini, kendisinden sonra gelen 'minhum' (منهم) ifadesi uzaklaştırmaktadır. Nitekim Zemahşerî'nin mahzuf bir masdarın sıfatı olmasını caiz gördüğü {مَّا فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِّنْهُمْ} “İçlerinden pek azı müstesna bunu yapmazlardı” [Nisâ: 66] kavlinde bunun benzeri geçmişti. Üçüncüsü: Yüce Allah'ın: {وَجَعَلْنَا قُلُوبَهُمْ قَاسِيَةً} “Ve kalplerini katılaştırdık” [Mâide: 13] kavlindeki 'kalpleri' (kulûbehum) olmasıdır. Bu görüşün sahibi şöyle demiştir: «Onlardan maksat müminlerdir; çünkü katılık onların kalplerinden gitmiştir.» Fakat {لَعَنَّاهُمْ} “Onları lanetledik” kavlinden dolayı bu görüşte büyük bir uzaklık vardır. Dördüncüsü: Mekkî'nin belirttiğine göre Yüce Allah'ın: {على خَآئِنَةٍ مِّنْهُمْ} kavlindeki 'minhum' ifadesinde yer alan zamir olmasıdır.

قوله تعالى: {وَمِنَ الذين قَالُواْ} : فيه خمسةُ أوجه،

Yüce Allah'ın: {وَمِنَ الذين قَالُواْ} “'Biz Hristiyanız' diyenlerden de...” [Mâide: 14] kavlinde beş vecih vardır:

أحدهما: - وهو الظاهر- أنَّ «مِنْ» متعلقة بقوله «أخذنا» والتقدير الصحيح فيه أن يقال: تقديرُه: «وأَخَذْنا من الذين قالوا: إنَّا نصارى ميثاقهم» فتوقع «الذين بعد» أَخَذْنا «وتؤخِّر عنه» ميثاقهم «ولا يجوز أن تقدِّر» وأَخَذْنا ميثاقَهم من الذين «فتقدم» ميثاقَهم «على» الذين قالوا «وإنْ كان ذلك جائزاً من حيثُ كونُهما مفعولين، كلُّ منهما جائزُ التقديم والتأخيرِ، لأنه يلزم عودُ الضميرِ على متأخر لفظاً ورتبة، وهو لا يجوز إلا في مواضعَ محصورةٍ، نصَّ على ذلك جماعةٌ منهم مكي وأبو البقاء الثاني: أنه متعلق بمحذوف على أنه خبر مبتدأ محذوفٍ قامَتْ صفتُه مَقامه، والتقدير:» ومن الذين قالوا إنّا نصارى قومٌ أخذنا ميثاقهم «فالضمير في» ميثاقهم «يعود على ذلك المحذوف. والثالث: أنه خبر مقدم أيضاً، ولكن قَدَّروا المبتدأ موصولاً حُذِف وبقيت صلتُه، والتقدير:» ومن الذين قالوا: إنَّا نصارى مَنْ أخذنا ميثاقهم «فالضمير في» ميثاقهم «عائد على» مَنْ «والكوفيون يجيزون حَذْفَ الموصول، وقد تقدم لنا معهم البحث في ذلك. ونقل مكي مذهب الكوفيين هذا، وقَدَّره عندهم:» ومن الذين قالوا: إنَّ نصارى مَنْ أخذنا «وهذا التقدير لايؤخذ منه أن المحذوف موصول فقط، بل يجوز أن تكونَ» مَنْ «المقدرةُ نكرةً موصوفةً حُذِفت وبقيت صفتُها، فيكون كالمذهب الأول. الرابع: أن تتعلِّق» مِنْ «ب» أخذنا «كالوجه الأول، إلا أنه لا يلزَمُ فيه ذلك التقديرُ، وهو أن توقع» من الذين «بعد» أخذنا «وقبل» ميثاقهم «، بل يجوز أن يكون التقدير على العكسِ، بمعنى أنَّ الضميرَ في» ميثاقهم «يعودُ على بني إسرائيل، ويكون المصدرُ من قوله» ميثاقهم «مصدراً تشبيهياً، والتقدير: وأخذنا من النصارى ميثاقاً مثلَ ميثاق بني إسرائِيل كقولك:» أخَذْتُ من زيد ميثاق عمرو «أي: ميثاقاً

Birincisi -ki zahir olan da budur-: 'Min' harf-i cerinin {أَخَذْنَا} “Aldık” [Mâide: 14] fiiline müteallık olmasıdır. Bu hususta doğru takdir şöyle denilmesidir: Takdiri 've ehaznâ mine'llezîne kâlû innâ nesârâ mîsâkahum' (وأَخَذْنا من الذين قالوا: إنَّا نصارى ميثاقهم) şeklindedir. Böylece 'ellezîne' lafzını 'ehaznâ'dan sonra getirir, 'mîsâkahum' lafzını ise ondan sonraya ertelersin. Her ne kadar her ikisi de öne alınması ve ertelenmesi caiz olan iki mef'ûl olmaları bakımından caiz olsa da, 'mîsâkahum'u 'ellezîne kâlû' üzerine takdim ederek 've ehaznâ mîsâkahum mine'llezîne' şeklinde takdir etmen caiz değildir; çünkü bu durumda zamirin hem lafzan hem de rütbeten sonra gelen bir kelimeye dönmesi gerekir ki bu da ancak sınırlı yerlerde caizdir. Mekkî ve Ebû'l-Bekâ'nın da aralarında bulunduğu bir grup âlim bunu açıkça belirtmiştir. İkincisi: Sıfatı kendi yerine geçmiş mahzuf bir mübtedanın haberi olmak üzere mahzuf bir ifadeye müteallık olmasıdır. Takdiri şöyledir: 'Ve mine'llezîne kâlû innâ nesârâ kavmun ehaznâ mîsâkahum' (ومن الذين قالوا إنّا نصارى قومٌ أخذنا ميثاقهم) [Yani: 'Biz Hristiyanız' diyenlerden bir kavim vardır ki onların sözünü aldık]. 'Mîsâkahum'daki zamir işte bu mahzuf kelimeye döner. Üçüncüsü: Yine mukaddem haber olmasıdır; ancak mübtedayı, kendisi hazfedilip sılası geride kalmış bir mevsul olarak takdir etmişlerdir. Takdiri: 'Ve mine'llezîne kâlû innâ nesârâ men ehaznâ mîsâkahum' (ومن الذين قالوا: إنَّا نصارى مَنْ أخذنا ميثاقهم) [Yani: 'Biz Hristiyanız' diyenler, kesin sözlerini aldığımız kimselerdendir] şeklindedir. 'Mîsâkahum'daki zamir 'men' (مَنْ) lafzına döner. Kûfeliler mevsulün hazfedilmesini caiz görürler; nitekim onlarla bu konudaki incelememiz daha önce geçmişti. Mekkî, Kûfelilerin bu mezhebini nakletmiş ve onlara göre takdiri: 'Ve mine'llezîne kâlû innâ nesârâ men ehaznâ' (ومن الذين قالوا: إنَّ نصارى مَنْ أخذنا) şeklinde yapmıştır. Bu takdirden sadece mahzuf olanın mevsul olduğu anlaşılmaz; aksine takdir edilen 'men' lafzının, kendisi hazfedilip sıfatı kalan mevsuf bir nekre olması da caizdir; bu takdirde birinci mezhep gibi olur. Dördüncüsü: Birinci vecihte olduğu gibi 'min'in 'ehaznâ' fiiline müteallık olmasıdır; ancak bu vecihte 'mine'llezîne' ifadesini 'ehaznâ'dan sonraya ve 'mîsâkahum'dan önceye koymak şeklindeki o takdir zorunlu değildir. Aksine takdirin bunun zıddı olması da caizdir; şu manada ki, 'mîsâkahum'daki zamir İsrâiloğullarına döner ve 'mîsâkahum' kavlindeki masdar teşbihî bir masdar olur. Takdiri şöyledir: 'Ve Hristiyanlardan İsrâiloğullarının mîsâkı gibi bir mîsâk aldık'; nitekim 'Zeyd'den Amr'ın mîsâkını aldım' dersin, yani 'Amr'ınki gibi bir mîsâk aldım' demektir.

مثل ميثاق عمرو، وبهذا الوجه بدأ الزمخشري فإنه قال:» أَخَذْنا من النصارى ميثاقَ مَنْ ذُكِر قبلَهم من قوم موسى أي: مثل ميثاقِهم بالإِيمان بالله والرسل. الخامس: أنَّ «من الذين» معطوف على «منهم» من قوله تعالى: «ولا تزال تَطَّلِعُ على خائنةٍ منهم أي: من اليهود، والمعنى: ولا تزال تَطَّلع على خائنةٍ من اليهود ومن الذين قالوا إنَّا نصارى، ويكون قوله: {اأَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ} على هذا مستأنفاً. وهذا ينبغي ألاَّ يجوز لوجهين، أحدهما: الفصلُ غيرُ المغتفر. والثاني: أنه تهيئةٌ للعامل في شيء وقطعه عنه، وهو لا يجوز.

Zemahşerî söze bu vecihle başlamış ve şöyle demiştir: «Hristiyanlardan, kendilerinden önce zikredilen Mûsâ kavminin kesin sözü gibi, yani Allah'a ve elçilerine iman etme konusundaki kesin sözleri gibi bir söz aldık.» Beşincisi: {وَمِنَ الذين} ifadesinin, Yüce Allah'ın: «Sen onlardan bir hıyanete sürekli muttali olursun» kavlindeki {مِّنْهُمْ} ifadesine matuf olmasıdır; yani Yahudilerden demektir. Mana şöyle olur: 'Yahudilerden ve Biz Hristiyanız diyenlerden bir hıyanete sürekli muttali olursun.' Yüce Allah'ın: {أَخَذْنَا مِيثَاقَهُمْ} “Kesin sözlerini almıştık” [Mâide: 14] kavli ise buna göre istinaf cümlesi olur. Ancak iki sebepten ötürü bunun caiz olmaması gerekir: Birincisi, hoş görülmeyen [uzun] fasıladır. İkincisi ise âmilin bir şeyde amel etmeye hazırlanması ve ardından ondan koparılmasıdır ki bu caiz değildir.

قوله: {بَيْنَهُمُ} فيه وجهان، أحدهما: أنه ظرفٌ ل «أغرينا» . والثاني: أنه حالٌ من «العداوة» فيتعلق بمحذوف، ولا يجوز أن يكون ظرفاً للعداوة، لأنَّ المصدر لا يتقدم معموله عليه. «وإلى يوم القيامة» أجاز فيه أبو البقاء أن يتعلَّق بأغرينا، أو بالعداوة، أو بالبغضاء، أي: أغرينا إلى يوم القيامة بينهم العداوة والبغضاء، أو أنهم يتعادَون إلى يوم القيامة، أو يتباغضون إلى يوم القيامة. وعلى مأ أجازه أبو البقاء تكونُ المسألةُ من باب الإعمال، ويكون قد وُجد التنازع بين ثلاثة عوامل، ويكون من إعمال الثالث للحذف من الأول والثاني، وتقدم تحرير ذلك. و «أغرينا» مِنْ أغراه بكذا أي: ألزمه إياه، وأصلُه من الغِراء الذي يُلْصَقُ به ولامه واو، فالأصل: أَغْرَوْنا، وإنما قُلِبت الواو ياء لوقوعها رابعة كأغوينا، ومنه قولُهم: «سَهْمٌ مَغْرُوُّ» أي معمول بالغِراء، يقال «غَرِيَ بكذا يَغْرى غَرَاء وغِراء، فإذا أريد / تعديتُه عُدِّي بالهمزة، فقيل:» أغريته بكذا «. والضميرُ في» بينهم «يحتمل أن يعود على» الذين قالوا إنَّا نصارى «وأن يعودَ على اليهود المتقدمين الذكر، وبكلٍ قال جماعةٌ، وهذا الكلامُ معطوف على الكلام قبله من قوله: {وَلَقَدْ أَخَذَ الله مِيثَاقَ بني إِسْرَآئِيلَ}

Yüce Allah'ın: {بَيْنَهُمُ} “Aralarına” [Mâide: 14] kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: {أَغْرَيْنَا} “Saldık / yerleştirdik” [Mâide: 14] fiilinin zarfı olmasıdır. İkincisi: {الْعَدَاوَةَ} “Düşmanlığı” [Mâide: 14] kelimesinden hal olmasıdır; bu takdirde mahzuf bir ifadeye müteallık olur. Düşmanlık kelimesinin zarfı olması ise caiz değildir; zira masdarın mamulü kendisinin önüne geçemez. {وَإِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ} “Kıyamet gününe kadar” [Mâide: 14] ifadesinde ise Ebû'l-Bekâ; 'ağreynâ' fiiline, 'adâvet'e veya 'bağdâ'ya müteallık olmasını caiz görmüştür; yani 'Kıyamet gününe kadar aralarına düşmanlık ve kin saldık' veya 'kıyamet gününe kadar birbirlerine düşmanlık ederler' yahut 'kıyamet gününe kadar birbirlerine kin beslerler' demektir. Ebû'l-Bekâ'nın caiz gördüğü bu duruma göre mesele 'i'mâl' (tenâzu') babından olur, üç âmil arasında tenâzu' gerçekleşmiş bulunur ve birinci ile ikinciden hazfedildiği için üçüncünün amel ettirilmesi kabilinden olur; bunun tahkiki daha önce geçmişti. 'Ağreynâ' (أغرينا) fiili 'ona şunu musallat etti/bağladı' (ağrâhu bi-kezâ); yani onu ona bağlayıp ayrılmaz kıldı ifadesinden gelir. Aslı, yapıştırmada kullanılan tutkaldan (el-ğırâ') gelir ve lâm'ul-fiili vâv'dır. Aslı 'ağravnâ' (أَغْرَوْنا) şeklindedir, ancak vâv dördüncü sırada yer aldığı için 'ağveynâ' (أغوينا) kelimesinde olduğu gibi yâ'ya dönüştürülmüştür. Nitekim Arapların: 'sehımun mağruvven' (سَهْمٌ مَغْرُوُّ) yani 'tutkallanmış ok' sözü de buradandır. 'Ğariye bi-kezâ yeğrâ ğarâen ve ğırâen' (غَرِيَ بكذا يَغْرى غَرَاء وغِراء) denir; geçişli yapılması istendiğinde hemze ile müteaddi kılınır ve 'ağreytuhu bi-kezâ' (أغريته بكذا) denir. 'Beynehum'daki zamirin 'Biz Hristiyanız diyenlere' dönmesi muhtemel olduğu gibi, daha önce zikri geçen Yahudilere dönmesi de muhtemeldir; her iki görüşü de bir grup âlim savunmuştur. Bu kelam, kendisinden önce geçen Yüce Allah'ın: {وَلَقَدْ أَخَذَ الله مِيثَاقَ بني إِسْرَآئِيلَ} “Andolsun Allah, İsrâiloğullarından kesin söz almıştı” [Mâide: 12] kavline matuftur;

أي: ولقد أخذ اللهُ ميثاقَ بين إسرائيل، وأخذنا مِنَ الذين قالوا.

yani 'Andolsun Allah İsrâiloğullarından kesin söz almıştı, 'biz Hristiyanız' diyenlerden de [kesin söz] aldık' demektir.

قوله تعالى: {يُبَيِّنُ} في محلِّ نصبٍ على الحال من «رسولنا» أي: جاءكم رسولنا في هذه الحالة. و «ممَّا» يتعلق بمحذوف لأنه صفة ل «كثيراً» و «ما» موصولةٌ اسميةٌ، و «تُخْفون» صلتُها والعائد محذوف أي: من الذين كنتم تخفونه. «ومن الكتاب» متعلق بمحذوف على أنه حالٌ من العائد المحذوف. وقوله: {قَدْ جَآءَكُمْ مِّنَ الله نُورٌ} لا محلِّ له لاستئنافِه، والضميرُ في «يبيِّن» و «يَعْفُو» يعود على الرسول، وقد جَوِّز قوم أَنْ يعودَ على الله تعالى، وعلى هذا فلا محلِّ لقوله: «يبيِّن» من الإِعراب. ويمتنع أن يكونَ حالاً من «رسولنا» لعدمِ الرابط، وصفة «كثير» محذوفةٌ للعلم بها تقديرُه: عن كثير من ذنوبكم، وحَذْفُ الصفة قليل. وقوله: {قَدْ جَآءَكُمْ مِّنَ الله} لا محلَّ لها من الإِعراب لاستئنافها، و «من الله» يجوز أَنْ يتعلَّق ب «جاء» وأن يتعلَّقَ بمحذوفٍ على أنه حال من «نور» قُدِّمَتْ صفةُ النكرة عليها فنُصِبَتْ حالا.

Yüce Allah'ın: {يُبَيِّنُ} “Açıklıyor” [Mâide: 15] kavli, {رَسُولُنَا} “Elçimiz” [Mâide: 15] ifadesinden hal olarak nasb mahallindedir; yani 'Elçimiz size bu halde geldi' demektir. {مِمَّا} “Şeylerden” [Mâide: 15] ifadesi {كَثِيراً} “Birçoğunu” [Mâide: 15] kelimesinin sıfatı olduğu için mahzuf bir ifadeye müteallıktır. 'Mâ' (ما) ism-i mevsuldür, {تُخْفُونَ} “Gizlediğiniz” [Mâide: 15] onun sılasıdır, âid zamir ise mahzuftur; yani 'gizlemekte olduğunuz şeylerden' demektir. {مِّنَ الْكِتَابِ} “Kitaptan” [Mâide: 15] ifadesi, mahzuf âid zamirden hal olmak üzere mahzuf bir ifadeye müteallıktır. Yüce Allah'ın: {قَدْ جَآءَكُمْ مِّنَ الله نُورٌ} “Şüphesiz size Allah'tan bir nur geldi” [Mâide: 15] kavli ise istinaf cümlesi olduğu için iraptan mahalli yoktur. 'Yubeyyinu' (يبيِّن) ve {يَعْفُواْ} “Affediyor / geçiyor” [Mâide: 15] fiillerindeki zamir Peygamber'e döner; bir topluluk ise Allah Teâlâ'ya dönmesini caiz görmüştür. Bu takdirde 'yubeyyinu' kavlinin iraptan mahalli olmaz. Bağlayıcı zamir (râbıt) bulunmadığından dolayı 'resûlunâ' lafzından hal olması ise mümkün değildir. 'Kesîr' kelimesinin sıfatı, bilindiği için hazfedilmiştir; takdiri: 'Günahlarınızın birçoğundan [vazgeçiyor]' şeklindedir; sıfatın hazfedilmesi ise az rastlanan bir durumdur. Yüce Allah'ın: {قَدْ جَآءَكُمْ مِّنَ الله} kavli istinaf olması sebebiyle iraptan mahalli yoktur. 'Minallâhi' ifadesinin 'câe' fiiline müteallık olması da, nekrenin sıfatı üzerine öne geçirilip hal olarak nasbedilmek suretiyle 'nûr' (نور) kelimesinden hal olmak üzere mahzuf bir ifadeye müteallık olması da caizdir.

قوله تعالى: {يَهْدِي} : فيه خمسة أوجه، أظهرها: انه في محل رفع لأنه صفة ثانية ل «كتاب» وَصَفه بالمفرد ثم بالجملة وهو الأصل. الثاني: أن يكون صفة أيضاً لكن ل «نور» ذَكَره أبو البقاء، وفيه نظر، إذ القاعدة انه إذا اجتمعت التوابعُ قُدِّم النعتُ على عطف النسق تقول: «جاء زيدٌ العاقلُ وعمرو» ولا تقول: «جاء زيدٌ وعمرو العاقل» ولأن فيه إلباساً أيضاً. الثالث: أن يكونَ حالاً من «كتاب» لأنَّ النكرة لَمَّا تخصصت بالوصفِ قَرُبَتْ من المعرفة، وقياسُ قول أبي البقاء أنه يجوز أن يكونَ حالاً من «نور» كما جاز أن يكون صفة له. الرابع: أنه حال من «رسولنا» بدلاً من الجملة الواقعة حالاً له وهي قوله «يبين» الخامس: أنه حالٌ من الضمير في «يبيِّن» ذكرهما

Yüce Allah'ın: {يَهْدِي} “Hidayete erdirir / iletir” [Mâide: 16] kavlinde beş vecih vardır: En açık olanı: {كِتَابٌ} “Kitap” [Mâide: 15] kelimesinin ikinci sıfatı olduğu için ref mahallinde olmasıdır; onu önce müfred ile sonra da cümle ile nitelemiştir ki asıl olan da budur. İkincisi: Yine sıfat olması ancak {نُورٌ} “Nur” [Mâide: 15] kelimesinin sıfatı olmasıdır; bunu Ebû'l-Bekâ zikretmiştir ancak bu görüş tartışmalıdır. Zira kural şudur: Tâbiler bir araya geldiğinde nât (sıfat), atf-ı nesaktan önce getirilir; nitekim 'Câe Zeyduni'l-âkılu ve Amrun' (Akıllı Zeyd ve Amr geldi) dersin, 'Câe Zeydun ve Amruni'l-âkılu' demezsin. Ayrıca bu durumda kapalılık (iltibas) da meydana gelir. Üçüncüsü: 'Kitâb' kelimesinden hal olmasıdır; çünkü nekre bir kelime sıfatla tahsis edildiğinde marifeye yaklaşır. Ebû'l-Bekâ'nın görüşünün kıyası gereğince, sıfat olması caiz olduğu gibi 'nûr' kelimesinden hal olması da caizdir. Dördüncüsü: 'Resûlunâ' (elçimiz) lafzından, onun hali konumundaki 'yubeyyinu' cümlesinden bedel olarak hal olmasıdır. Beşincisi: 'Yubeyyinu' fiilindeki zamirden hal olmasıdır. Bu ikisini

أبو البقاء ولا يَخْفى ما فيها من الفصل، ولأنَّ فيه ما يُشْبه تهيئة العامل للعمل وقطعَه عنه.

Ebû'l-Bekâ zikretmiştir; ancak bunlardaki [uzun] fasıla durumu ve ayrıca âmili amel etmeye hazırlayıp ardından ondan koparmaya benzer bir durumun bulunması gizli değildir.

والضميرُ في «به» يعودُ على مَنْ جَعَلَ «يَهْدي» حالاً منه أو صفة له، قال أبو البقاء: «فلذلك أُفْرِد، أي: إنَّ الضمير في» به «أتى به مفرداً، وقد تقدَّمه شيئان، وهما نورٌ وكتابٌ، ولكنْ لَمَّا قَصَد بالجملة من قوله» يهدي «الحالَ أو الوصفَ من أحدهما أفردَ الضمير، وقيل: الضمير في» به «يعودُ على الرسول. وقيل: يعودُ على السلام، وعلى هذين القولين لا تكونُ الجملة من قوله» يهدي «حالاً ولا صفةً لعدم الرابط. و» مَنْ «موصولةٌ أو نكرة موصوفة، وراعى لفظَها في قوله» اتَّبع «فلذلك أفرد الضمير، ومعناها، فلذلك جَمَعَه في قوله: {وَيُخْرِجُهُمْ} .

{بِهِ} “Onunla” [Mâide: 16] ifadesindeki zamir, 'yehdi' fiilini kendisinden hal veya sıfat kılan kimseye göre merciine döner. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu sebeple tekil getirilmiştir; yani 'bihi'deki zamir, öncesinde nur ve kitap olmak üzere iki şey geçmesine rağmen tekil kılınmıştır; fakat 'yehdi' cümlesiyle bu ikisinden birinden hal veya sıfat kastedildiği için zamir tekil getirilmiştir.» Zamirin Peygamber'e döndüğü de söylenmiştir. Selâm'a (es-Selâm/Allah'a veya kurtuluşa) döndüğü de söylenmiştir. Bu son iki görüşe göre, bağlayıcı zamir (râbıt) bulunmaması sebebiyle 'yehdi' cümlesi ne hal ne de sıfat olur. {مَنِ} “Kimseleri” [Mâide: 16] lafzı mevsul veya mevsuf nekredir; Yüce Allah {اتَّبَعَ} “Uyan” [Mâide: 16] kavlinde onun lafzını gözetmiş, bu yüzden zamiri tekil getirmiştir; {وَيُخْرِجُهُمْ} “Ve onları çıkarır” [Mâide: 16] kavlinde ise onun manasını gözetmiş, bu yüzden zamiri çoğul getirmiştir.

وقرأ عبيد بن عمير ومسلم بن جندب والزهري:» بهُ «بضمِّ الهاء حيث وقع، وقد تقدم أنه الأصل. وقرأ الحسن:» سُبْل «بسكون الباء، وهو تخفيف قياسي به كقولهم في» عُنُق «:» عُنْق «، وهذا أولى لكونه جمعاً، وهو مفعول ثاني ل» يهدي «على إسقاط حرف الجر أي: إلى سبل، وتقدم تحقيق نظيره، ويجوز أن ينتصب على أنه بدلٌ من» رضوانه «: إمَّا بدلُ كل مِنْ كل؛ لأن» سبل السلام «هي رضوان الباري تعالى، وإمَّا بدل اشتمال لأن الرضوان مشتمل على سبل السلام، أو لأنها مشتملة على رضوان الله تعالى، وإما بدل بعض من كل، لأنَّ سبل السلام بعض الرضوان. و» بإذنه «متعلق

Ubeyd b. Umeyr, Müslim b. Cündeb ve Zührî, geçtiği her yerde hâ'nın zammesiyle 'bihû' (بهُ) şeklinde okumuşlardır; bunun asıl olduğu daha önce geçmişti. Hasan[-ı Basrî], bâ'nın sükûnu ile 'subl' (سُبْل) şeklinde okumuştur; bu, Arapların 'unuk' (عُنُق) yerine 'unk' (عُنْق) demeleri gibi kıyasa dayalı bir tahfiftir (hafifletmedir) ve çoğul olduğu için bu daha uygundur. Bu kelime, harf-i cerin hazfedilmesiyle 'yehdi' fiilinin ikinci mef'ûlüdür; yani 'subule' (ilâ subuli / yollara) demektir ve benzerinin tahkiki daha önce geçmişti. {رِضْوَانَهُ} “Rızasına” [Mâide: 16] lafzından bedel olarak nasbedilmesi de caizdir: Ya külden kül (bütününden bütün) bedelidir; çünkü 'selam yolları' Yüce Yaratıcı'nın rızasıdır; ya iştimal bedelidir; çünkü rıza selam yollarını kapsamaktadır veya selam yolları Allah Teâlâ'nın rızasını kapsamaktadır; yahut da ba'zdan kül (parçadan bütün) bedelidir; çünkü selam yolları rızanın bir parçasıdır. {بِإِذْنِهِ} “İzniyle” [Mâide: 16] ifadesi müteallıktır

ب» يخرجهم «أي بتيسيره أو بأمره، والباء للحال أي: مصاحبين لتيسيره، أو للسببية، أي: بسببِ امره المنزل على رسوله.

{يُخْرِجُهُمْ} “Onları çıkarır” [Mâide: 16] fiiline bağlanır; yani O'nun kolaylaştırmasıyla veya emriyledir. Bâ harfi hal içindir; yani O'nun kolaylaştırması eşliğinde demektir; yahut sebebiyet içindir; yani elçisine indirdiği emri sebebiyle demektir.

قوله تعالى: {فَمَن يَمْلِكُ} : الفاءُ عاطفةٌ هذه الجملةَ على جملة مقدرة قبلها، والتقديرُ: قل كذبوا - أوليس الأمر كذلك - فمن يملك؟ وقوله: «من الله» في احتمالان، أظهرهما: أنه متعلق بالفعل قبله. والثاني: ذَكَره أبو البقاء أنه حال من «شيئاً» يعني من حيث إنه كان صفةً في الأصل للنكرة فقُدِّم عليها فانتصب حالاً، وفيه بٌعْدٌ أو منعٌ. وقوله: {فَمَنْ} استفهامُ توبيخ وتقرير، وهو دالٌ على جواب الشرط بعده عند الجمهورِ. وقوله: {وَمَن فِي الأرض} من باب عطف العام على الخاص حتى يبالِغَ في نفي الإِلهية عنهما، فكأنه نصَّ عليهما مرتين مرة بذكرهما مفردين، ومرةً باندراجِهما في العموم و «جميعاً» حالٌ من المسيح وأمه ومَنْ في الأرض، أو من «مَنْ» وحدها لعمومها، ويجوز أن تكونَ منصوبةً على التوكيد مثل «كل» ، وذكرها بعض النحويين من ألفاظ التوكيد. وقوله: {يَخْلُق} جملةٌ لا محلَّ لها لاستئنافها.

Yüce Allah'ın: {فَمَن يَمْلِكُ} “Kim güç yetirebilir?” [Mâide: 17] kavlindeki 'fâ' (فَ), bu cümleyi öncesindeki takdirî bir cümleye atfetmektedir; takdiri şöyledir: 'De ki: Yalan söylediler -veya durum öyle değildir-, öyleyse kim güç yetirebilir?' {مِنَ الله} “Allah'a karşı” [Mâide: 17] kavlinde iki ihtimal vardır: En açığı, kendisinden önceki fiile müteallık olmasıdır. İkincisi: Ebû'l-Bekâ'nın zikrettiğine göre {شَيْئاً} “Hiçbir şeye” [Mâide: 17] kelimesinden hal olmasıdır; yani aslen nekrenin sıfatı iken öne geçirilmiş ve hal olarak nasbedilmiştir; ancak bunda bir uzaklık veya imkânsızlık vardır. Yüce Allah'ın: {فَمَن} kavli, kınama (tevbih) ve ikrar ettirme (takrir) amaçlı bir istifhamdır ve cumhura göre kendisinden sonraki şartın cevabına delalet etmektedir. Yüce Allah'ın: {وَمَن فِي الأرض} “Ve yeryüzünde bulunanları...” [Mâide: 17] kavli, her ikisinden ilahlığı nefyetmede mübalağa yapmak amacıyla umumun hususa atfedilmesi kabilindendir. Sanki onları iki kez açıkça zikretmiştir: Birincisi tekil olarak zikretmek suretiyle, ikincisi ise umumi ifadenin içine dahil etmek suretiyledir. {جَمِيعاً} “Hep birden” [Mâide: 17] lafzı; Mesih, annesi ve yeryüzündekilerden haldir veya umum ifade etmesi sebebiyle sadece 'men' (مَن) lafzından haldir. 'Küll' lafzı gibi tekit olarak mansup olması da caizdir; nitekim bazı nahivciler onu tekit lafızları arasında zikretmiştir. Yüce Allah'ın: {يَخْلُقُ} “Yaratır” [Mâide: 17] kavli ise istinaf cümlesi olup iraptan mahalli yoktur.

قوله تعالى: {فَلِمَ} : هذه الفاءُ جوابُ شرط مقدر وهو ظاهرُ كلام الزمخشري فإنه قال: «فإن صَحَّ أنكم أبناء الله وأحباؤه فلِمَ تُذْنبون وتُعَذَّبون؟» ويجوز أن تكون كالفاء قبلها في كونها عاطفة على جملة مقدرة أي: كَذَبْتُمْ فلِمَ يعذبكم؟ والباء في «بذنوبكم» سببية. و «مِمَّن خلق» صفةٌ ل «بشر» فهو في محل رفع متعلق بمحذوف.

Yüce Allah'ın: {فَلِمَ} “Öyleyse niçin...?” [Mâide: 18] kavlindeki bu 'fâ' (فَ), mukadder bir şartın cevabıdır; nitekim Zemahşerî'nin açık ifadesi de böyledir, o şöyle demiştir: «Eğer sizin Allah'ın oğulları ve sevgilileri olduğunuz doğruysa, o halde niçin günah işliyorsunuz ve azap görüyorsunuz?» Kendisinden önceki fâ gibi takdirî bir cümleye matuf olması da caizdir; yani 'Yalan söylediniz, öyleyse niçin size azap ediyor?' demektir. {بِذُنُوبِكُم} “Günahlarınız yüzünden” [Mâide: 18] kavlindeki 'bâ' harfi sebebiyet içindir. {مِمَّنْ خَلَقَ} “Yarattıklarından” [Mâide: 18] ifadesi {بَشَرٌ} “Bir beşersiniz” [Mâide: 18] kelimesinin sıfatıdır; dolayısıyla ref mahallinde olup mahzuf bir ifadeye müteallıktır.

قوله تعالى: {يُبَيِّنُ لَكُمْ} : تقدَّم نظيره. وقوله: «على فترة» فيه ثلاثة أوجه، أظهرها: أنه متعلقٌ ب «جاءكم» أي: جاءكم / على حين فتور من إرسال الرسل وانقطاع من الوحي، ذكره الزمخشري والثاني: أنه حال من فاعل «يبين» أي: يبين في حال كونه على فترة. والثالث: أنه حال من الضمير المجرور في «لكم» فيتعلَّق على هذين الوجهين بمحذوفٍ. و «من الرسل» صفةٌ ل «فترة» على أن معنى «من» ابتداءُ الغاية أي: فترةٍ صادرة من إرسال الرسل. قوله: {أَن تَقُولُواْ} مفعول من أجله، فقدَّره الزمخشري: «كراهة أن تقولوا» وأبو البقاء: مخافةَ أن تقولوا، والأول أَوْلى. وقوله: «يبيِّن» يجوز ألاَّ يُرادَ له مفعول البتة، والمعنى: يبذل لكم البيانَ، ويجوز أن يكون محذوفاً: إمَّا لدلالة اللفظ عليه وهو ما تقدَّم من قوله: {يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً} [المائدة: ١٥] وإمَّا لدلالة الحال أي: يبيِّن لكم ما كنتم تختلفون فيه. «ومن بشير» فاعل، زِيْدَتْ فيه «مِنْ» لوجود الشرطين و «لا نذير» عطف على لفظه، ولو قرئ برفعه مراعاةً لموضعه جاز. وقوله: {فَقَدْ جَاءَكُمْ} عطف على جملة مقدرة أي: لا تعتذروا فقد جاءكم. وما بعد هذا من الجمل واضحُ الإِعرابُ لِما تقدم من نظائره.

Yüce Allah'ın: {يُبَيِّنُ لَكُمْ} “Size açıklayan...” [Mâide: 19] kavlinin benzeri daha önce geçmişti. {عَلَى فَتْرَةٍ} “Bir fetret (kesinti) döneminde” [Mâide: 19] kavlinde üç vecih vardır: En açığı, {جَآءَكُمْ} “Size geldi” [Mâide: 19] fiiline müteallık olmasıdır; yani 'Elçilerin gönderilmesine ara verildiği ve vahyin kesildiği bir fetret vaktinde size geldi' demektir; bunu Zemahşerî zikretmiştir. İkincisi: 'Yubeyyinu' fiilinin fâilinden hal olmasıdır; yani 'fetret döneminde bulunduğu halde açıklar' demektir. Üçüncüsü: {لَكُمْ} “Size” ifadesindeki mecrur zamirden hal olmasıdır; bu iki veche göre mahzuf bir ifadeye müteallık olur. {مِّنَ الرُّسُلِ} “Peygamberlerden [sonra]” [Mâide: 19] ifadesi, 'min' harfinin ibtidâ-i gaye (başlangıç) bildirmesi anlamıyla 'fetretin' sıfatıdır; yani 'elçilerin gönderilmesinden kaynaklanan bir fetret' demektir. Yüce Allah'ın: {أَن تَقُولُواْ} “Diyesiniz diye...” [Mâide: 19] kavli mef'ûlun lieclihdir. Zemahşerî bunu 'Demenizi çirkin gördüğünüz için' (kerâhete en tekûlû), Ebû'l-Bekâ ise 'Demenizden korkulduğu için' (mehâfete en tekûlû) şeklinde takdir etmiştir; birincisi daha evladır. 'Yubeyyinu' fiilinin hiçbir mef'ûlünün kastedilmemiş olması caizdir, bu takdirde anlam: 'Size beyanı cömertçe sunar' şeklinde olur; mahzuf olması da caizdir: Ya lafzın ona delalet etmesinden ötürüdür ki o da daha önce geçen {يُبَيِّنُ لَكُمْ كَثِيراً} “Size birçoğunu açıklayan” [Mâide: 15] kavlidir; ya da hâlin delalet etmesinden ötürüdür; yani 'hakkında ihtilaf ettiğiniz şeyleri size açıklar' demektir. {مِن بَشِيرٍ} “Hiçbir müjdeci” [Mâide: 19] ifadesi fâildir, iki şartın bulunması sebebiyle başına zâid 'min' getirilmiştir. {وَلاَ نَذِيرٍ} “Ve hiçbir uyarıcı” [Mâide: 19] ifadesi onun lafzına matuftur; iraptaki mahalline riayet edilerek ref ile okunsaydı da caiz olurdu. Yüce Allah'ın: {فَقَدْ جَاءَكُمْ} “İşte size geldi” [Mâide: 19] kavli, takdirî bir cümleye matuftur; yani 'Mazeret ileri sürmeyin, nitekim size geldi' demektir. Bundan sonraki cümlelerin irabı, daha önce geçen benzerlerinden ötürü açıktır.

قوله تعالى: {على أَدْبَارِكُمْ} : حالٌ من فاعل «ترتدَّوا» أي: لا ترتدَّوا منقلبين، ويجوز أن يتعلَّق بنفس الفعل قبله، وقوله: {فَتَنْقَلِبُوا} فيه وجهان أظهرهما: أنه مجزومُ عطفاً على فعل النهي. والثاني: أنه منصوبٌ بإضمار «أنْ» بعد الفاء في جواب النهي. و «خاسرين» حال. وقرأ ابن

Yüce Allah'ın: {على أَدْبَارِكُمْ} “Arkanıza” [Mâide: 21] kavli, {تَرْتَدُّواْ} “Geri dönmeyin” [Mâide: 21] fiilinin fâilinden haldir; yani 'Geriye dönücüler olarak dönmeyin' demektir; kendisinden önceki fiilin bizzat kendisine müteallık olması da caizdir. Yüce Allah'ın: {فَتَنْقَلِبُوا} “Yoksa dönersiniz” [Mâide: 21] kavlinde iki vecih vardır: En açığı, nehiy (yasaklama) fiiline matuf olarak meczum olmasıdır. İkincisi: Nehyin cevabında fâ'dan sonra gizli bir 'en' ile mansup olmasıdır. {خَاسِرِينَ} “Hüsrana uğrayanlar olarak” [Mâide: 21] kavli ise haldir. İbn

محيصن هنا وفي جميع القرآن: {يا قومُ} مضمومَ الميم، ويُروى قراءةً عن ابن كثير، ووجهُها أنها لغةٌ في المنادى المضاف إلى ياء المتكلم كقراءة: {قل ربُّ احكمْ بالحق} وقد بَيَّنْتُ هذه المسألة قبل ذلك. وقرأ ابن السَّمَيْفَع: {يا قوميَ ادخلوا} بفتح الياء.

Muhaysın burada ve Kur'an'ın tamamında mîm'in zammesiyle {يا قومُ} şeklinde okumuştur. Bu, İbn Kesîr'den de bir kıraat olarak rivayet edilmektedir. Bunun izahı şudur: {قل ربُّ احكمْ بالحق} “De ki: Rabbim, hak ile hükmet!” kıraatinde olduğu gibi, mütekellim yâ'sına muzaf olan münâdâda geçerli bir lügattir. Bu meseleyi daha önce açıklamıştım. İbnü's-Semeyka' ise yâ'nın fethasıyla {يا قوميَ ادخلوا} şeklinde okumuştur.

قوله تعالى: {فَإِنَّا دَاخِلُونَ} : أي: فإنَّا داخلون الأرضَ حَذَفَ المفعولَ للدلالة عليه.

Yüce Allah'ın: {فَإِنَّا دَاخِلُونَ} “Biz mutlaka gireriz” [Mâide: 22] kavli; yani 'Biz o toprağa gireriz' demektir; karine bulunduğu için mef'ûlü hazfetmiştir.

قوله تعالى: {مِنَ الذين يَخَافُونَ} : هذا الجارُّ والمجرور في محل رفعٍ صفةً ل «رجلان» ، ومفعولُ «يخافون» محذوفٌ، تقديرُه: يخافون اللَّهَ أو يخافون العدوَّ، ولكن ثَبَّتهما الله تعالى بالإِيمان والثقة به حتى قالوا هذه المقالةَ، ويؤِّيد التقديرَ الأول التصريحُ بالمفعول في قراءة ابن مسعود: {يخافون الله} ، وهذان التأويلانِ بناءً على ما هو المشهور عند الجمهور مِنْ كَوْنِ الرجلين القائلَيْن ذلك مِنْ قومَ موسى وهما يُوشع وكالب، وقيل: الرجلان من الجبارين، ولكن أنعم الله عليهما بالإِيمان حتى قالا هذه المقالة يُحَرِّضهم على قومهم لمعاداتهم لهم في الدين، وعلى هذا القول فيحتمل أن يكونَ مفعولُ «يخافون» كما تقدَّم، أي: يخافون الله أو العدو، والمعنى كما تقدَّم، ويحتمل أن يكون المفعول ضميراً عائداً على الموصول ويكونُ الضميرُ المرفوع في «يخافون» ضميرَ بني اسرائيل، والتقدير: من الذين يخافهم بنو اسرائيل، وأيَّد الزمخشري هذا التأويل بقراءة مَنْ قرأ «يُخافون» مبنياً للمفعول، وبقوله أيضاً: {أَنْعَمَ الله عَلَيْهِمَا} فإنه قال: «وقراءةُ

Yüce Allah'ın: {مِنَ الذين يَخَافُونَ} “Korkanlardan...” [Mâide: 23] kavlindeki bu câr ve mecrur, {رَجُلاَنِ} “İki adam” [Mâide: 23] kelimesinin sıfatı olarak ref mahallindedir. 'Yehâfûne' fiilinin mef'ûlü mahzuftur; takdiri: 'Allah'tan korkuyorlardı' veya 'Düşmandan korkuyorlardı, ancak bu sözü söyleyinceye kadar Allah Teâlâ onları iman ve Kendisine güven ile sebatkâr kıldı' şeklindedir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde mef'ûlün açıkça {يخافون الله} “Allah'tan korkuyorlardı” şeklinde gelmesi birinci takdiri desteklemektedir. Bu iki tevile göre, cumhur nezdinde meşhur olan görüş; bunu söyleyen iki adamın Mûsâ'nın kavminden olduğu ve bunların Yûşa ile Kâleb olduklarıdır. Bu iki adamın zorba kavimden (Cebbârlardan) olduğu da söylenmiştir; ancak dindeki düşmanlıkları sebebiyle kendi kavimlerine karşı onları teşvik etmek üzere bu sözü söyleyinceye kadar Allah onlara iman nimeti bahşetmiştir. Bu görüşe göre 'yehâfûne' fiilinin mef'ûlünün daha önce geçtiği gibi olması muhtemeldir; yani 'Allah'tan korkuyorlardı' veya 'düşmandan korkuyorlardı' demektir ve mana daha önce geçtiği gibidir. Mef'ûlün mevsule dönen bir zamir olması, 'yehâfûne'deki merfû zamirin ise İsrâiloğullarının zamiri olması da muhtemeldir; takdiri: 'İsrâiloğullarının kendilerinden korktuğu kimselerden [iki adam]' şeklinde olur. Zemahşerî, meçhul fiil kalıbında 'yuhâfûne' (يُخافون) şeklinde okuyan kimsenin kıraatini ve ayrıca Yüce Allah'ın: {أَنْعَمَ الله عَلَيْهِمَا} “Allah'ın kendilerine nimet verdiği” [Mâide: 23] kavlini delil getirerek bu tevili desteklemiş ve şöyle demiştir: «Zamme ile

مَنْ قرأ» يُخافون «بالضم شاهدة له، ولذلك أنعم الله عليهما، كأنه قيل: مِنْ المُخَوَّفين» انتهى. والقراءة المذكورة مرويةٌ عن ابن عباس وابن جبير ومجاهد، وأبدى الزمخشري أيضاً في هذه القراءةِ احتمالاً آخرَ وهو أن تكون من الإِخافة، ومعناه: من الذين يُخَوَّفُون من الله بالتذكرة والموعظةِ أو يُخَوِّفهم وعيدُ الله بالعقاب. وتحتملُ القراءةُ أيضاً وجهاً آخر: وهو أن يكونَ المعنى: «يُخافون» أي: يُهابون ويُوَقَّرون، ويُرْجَعُ إليهم لفضلِهم وخيرِهم، ومع هذين الاحتمالين الأخيرين فلا ترجيحَ في هذه القراءة لكونِ الرجيلن من الجبارين. وأما قوله: وكذلك «أنعم الله عليهما» أي: في كونه مرجِّحاً أيضاً لكونهما من الجبارين فغيرُ ظاهرٍ، لكون هذه الصفةِ مشتركةً بين يوشع وكالب وبين غيرِهما مِمَّن أنعمَ الله عليه.

'yuhâfûne' (يُخافون) şeklinde okuyanın kıraati buna şahittir; bu yüzden Allah ikisine nimet vermiştir; sanki 'kendilerinden korkulan kimselerden' denilmiştir» demiştir. Zikredilen bu kıraat İbn Abbas, İbn Cübeyr ve Mücâhid'den rivayet edilmiştir. Zemahşerî bu kıraatte başka bir ihtimal daha ortaya koymuştur ki o da kelimenin 'ihâfe' (korkutmak) kökünden olmasıdır; manası: 'Öğüt ve nasihatle Allah'tan korkutulan veya Allah'ın azap tehdidinin kendilerini korkuttuğu kimselerden' demektir. Bu kıraatin başka bir yön taşıması da muhtemeldir: O da anlamın 'yuhâfûne'; yani 'kendilerine heybet ve saygı duyulan, fazilet ve hayırları sebebiyle kendilerine başvurulan kimseler' olmasıdır. Bu son iki ihtimalle birlikte, bu kıraatte o iki adamın Cebbârlardan olduğuna dair bir tercih sebebi kalmaz. Zemahşerî'nin {أَنْعَمَ الله عَلَيْهِمَا} “Allah'ın kendilerine nimet verdiği” kavlini de aynı şekilde o ikisinin Cebbârlardan olduğuna tercih sebebi kılmasına gelince; bu da açık değildir, zira bu nitelik Yûşa ve Kâleb ile Allah'ın kendilerine nimet verdiği diğer kimseler arasında müşterektir.

قوله: {أَنْعَمَ الله عَلَيْهِمَا} في هذه الجملةِ خمسةُ أوجه، أظهرهم: أنها صفةٌ ثانيةٌ فمحلُّها الرفعُ، وجِيء هنا بأفصحِ الاستعمالين من كون قَدَّم الوصفَ بالجارِّ على الوصف بالجملةِ لقُربه من المفرد. والثاني: أنها معترضةٌ، وهو أيضاً ظاهرٌ. الثالث: أنها حالٌ من الضمير في «يَخافون» قاله مكي. الرابع: أنها حالٌ من «رجلان» وجاءت الحالُ من النكرةِ لتخصُّصِها بالوصفِ. الخامس: أنها حالٌ من الضمير المستتر في الجارِّ والمجرورِّ، وهو «مِنَ الذين» لوقوعِه صفةً لموصوف، وإذا جَعَلْتَها حالاً فلا بُدَّ من إضمارِ «قد» مع الماضي على خلافٍ سلف في المسألة.

Yüce Allah'ın: {أَنْعَمَ الله عَلَيْهِمَا} “Allah'ın kendilerine nimet verdiği” [Mâide: 23] kavlindeki bu cümlede beş vecih vardır: En açığı: İkinci sıfat olmasıdır, dolayısıyla mahalli reftir. Burada müfrede yakınlığından ötürü câr-mecrur ile nitelemeyi cümle ile nitelemenin önüne geçirmek suretiyle iki kullanımdan en fasihi tercih edilmiştir. İkincisi: İtiraz (ara) cümlesi olmasıdır ki bu da açıktır. Üçüncüsü: Mekkî'nin belirttiğine göre 'yehâfûne' fiilindeki zamirden hal olmasıdır. Dördüncüsü: 'Racülâni' (iki adam) kelimesinden hal olmasıdır; sıfatla tahsis edildiği için nekreden hal gelmiştir. Beşincisi: Sıfat mevkiinde bulunduğu için câr ve mecrurdaki -yani 'mine'llezîne'deki- müstetir zamirden hal olmasıdır. Cümleyi hal kıldığın takdirde, bu meselede daha önce geçen ihtilafa binaen mazi fiille birlikte 'kad' (قد) edatını takdir etmek zorunludur.

قوله تعالى: {مَّا دَامُواْ فِيهَا} : «ما» مصدريةٌ ظرفيةٌ، و «داموا» صلتُها، وهي «دام» الناقصةُ، وخبرُها الجارُّ بعدَه، وهذا الظرفُ بدل من «أبداً» وهو بدلُ بعضٍ من كل؛ لأنَّ الأبَدَ يَعُمُّ الزمنَ المستقبل كلَّه، ودوامُ

Yüce Allah'ın: {مَّا دَامُواْ فِيهَا} “Onlar orada bulundukları sürece” [Mâide: 24] kavlindeki 'mâ' (ما) masdariyet ve zarfiyet bildiren 'mâ'dır, 'dâmû' (داموا) ise onun sılasıdır; o da nâkıs olan 'dâme' fiilidir, haberi ise kendisinden sonraki câr-mecrurdur. Bu zarf, {أَبَداً} “Asla” [Mâide: 24] lafzından bedeldir ve ba'zdan kül (parçadan bütün) bedelidir; çünkü 'ebeden' lafzı gelecekteki bütün zamanı kapsar, Cebbârların

الجبارين فيها بعضُه، وظاهرُ عبارة الزمخشري يحتمل أن يكون بدلَ كل من كل أو عطفَ بيان، والعطفُ قد يقع بين النكرتين على كلامٍ فيه تقدَّم، قال الزمخشري: «وأبداً» تعليقٌ للنفي المؤكد الدهر المتطاول، و «ما داموا فيها» بيانُ الأمر «فهذه العبارة تحتمل أنه بدلُ بعضٍ من كل، لأنَّ بدلَ البعض من الكل مبيِّنٌ للمراد نحو:» أكلت الرغيف ثلثه «ويَحْتمل أن يكون بدلَ من كل فإنه بيانٌ أيضاً للأولِ وإيضاحٌ له، نحو:» رأيت زيداً أخاك «، ويحتمل أن يكونَ عطفَ بيان.

orada kalma süreleri ise onun bir parçasıdır. Zemahşerî'nin ifadesinin zahiri, külden kül bedeli veya atf-ı beyân olmasını muhtemel kılmaktadır; zira daha önce geçen bir açıklamaya göre atf-ı beyân iki nekre arasında da vaki olabilir. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Ebeden' lafzı, pekiştirilmiş nefyin uzun bir zamana bağlanmasıdır; 'mâ dâmû fîhâ' ise durumun beyanıdır.» Bu ifade ba'zdan kül bedeli olmasını muhtemel kılar; zira ba'zdan kül bedeli: 'Ekeltu'r-rağıyfe sulusehu' (Ekmeği, üçte birini yedim) cümlesinde olduğu gibi kastedilen şeyi açıklayıcıdır. Külden kül bedeli olmasını da muhtemel kılar; zira o da: 'Raeytu Zeyden ehâke' (Zeyd'i, kardeşini gördüm) cümlesinde olduğu gibi birincinin beyanı ve açıklamasıdır; ayrıca atf-ı beyân olmasını da muhtemel kılmaktadır.

قوله: {وَرَبُّكَ} فيه أربعة أوجه، أحدهما: أنه مرفوع عطفاً على الفاعل المستتر في» اذهب «وجازَ ذلك للتأكيد بالضمير. الثاني: أنه مرفوعٌ بفعل محذوف أي: وليذهب ربك، ويكون من عطف الجمل، وقد تقدم لي نقلُ هذا القول والردُّ عليه ومخالفتهُ لنصِّ سيبويه عند قوله تعالى: {اسكن أَنْتَ وَزَوْجُكَ الجنة} [البقرة: ٣٥] . الثالث: أنه مبتدأ والخبرُ محذوفُ والواوُ للحالِ. الرابع: أن الواوَ للعطفِ وما بعدها مبتدأ محذوفُ الخبرِ أيضاً، ولا محلَّ لهذه الجملة لكونِها دعاءً، والتقدير: وربُّك يعينُك. قوله:» ههنا قاعدون «» هنا «وحدَه هو الظرف المكاني الذي لا يتصرَّفُ إلا بجرِّه ب» مِنْ «و» إلى «، و» ها «قبله للتنبيه كسائر أسماءِ الإِشارة، وعاملُه» قاعدون «وقد أُجيز أن يكونَ خبرَ» إنَّ «،» وقاعدون «خبرٌ ثان وهو بعيدٌ، وفي غير القرآن إذا اجتمع ظرف يصلح الإِخبار به مع وصفٍ آخرَ يجوزُ أن يُجْعَلَ الظرفُ خبراً والوصفُ حالاً، وأن يكونَ الخبرُ الوصفَ والظرفُ منصوبٌ به كهذه الآية.

Yüce Allah'ın: {وَرَبُّكَ} “Ve Rabbin” [Mâide: 24] kavlinde dört vecih vardır: Birincisi: {اذْهَبْ} “Git” [Mâide: 24] fiilindeki müstetir fâile matuf olarak merfû olmasıdır; zamirle tekit edildiği için bu caiz olmuştur. İkincisi: Mahzuf bir fiille merfû olmasıdır; yani 've liyezheb Rabbuke' (Rabbin de gitsin) demektir ve cümlelerin atfı kabilinden olur. Yüce Allah'ın: {اسكن أَنْتَ وَزَوْجُكَ الجنة} “Sen ve eşin Cennette oturun” [Bakara: 35] kavlinde bu görüşü nakletmem, ona reddiye vermem ve Sîbeveyh'in nassına aykırılığı daha önce geçmişti. Üçüncüsü: Mübteda olup haberinin mahzuf olması ve vâv harfinin hal için olmasıdır. Dördüncüsü: Vâv'ın atıf için olup sonrasının yine haberi mahzuf bir mübteda olmasıdır; dua anlamı taşıdığından bu cümlenin iraptan mahalli yoktur; takdiri: 'Ve Rabbuke yuînuke' (Rabbin sana yardım etsin) şeklindedir. {ههُنَا قَاعِدُونَ} “Burada oturucularız” [Mâide: 24] kavlindeki tek başına 'hünâ' (هنا), sadece 'min' ve 'ilâ' ile cer edilmek dışında mutasarrıf olmayan bir mekân zarfıdır; başındaki 'hâ' (ها) ise diğer işaret isimlerinde olduğu gibi tenbih (uyarı) içindir. Âmili ise 'kâ'ıdûn' (قاعدون) lafzıdır. 'İnne'nin haberi olması, 'kâ'ıdûn'un ise ikinci haber olması da caiz görülmüştür ancak bu uzaktır. Kur'an dışındaki kelamda, kendisiyle haber vermeye elverişli bir zarf başka bir sıfatla (vasıfla) bir arada bulunursa, zarfın haber sıfatın ise hal kılınması da, bu ayette olduğu gibi haberin sıfat olup zarfın onunla mansup kılınması da caizdir.

قوله تعالى: {وَأَخِي} : في ستة أوجه أظهرها: أنه منصوب عطفاً على «نفسي» والمعنى: ولا أملك إلا أخي مع مِلْكي لنفسي دون غيرنا.

Yüce Allah'ın: {وَأَخِي} “Ve kardeşim” [Mâide: 25] kavlinde altı vecih vardır: En açığı: {نَفْسِي} “Nefsimden / kendimden” [Mâide: 25] kelimesine matuf olarak mansup olmasıdır; mana: 'Bizden başkasına değil, kendi nefsime sahip olmamla birlikte kardeşime de sözüm geçer / sahip olurum' şeklindedir.

الثاني: أنه منصوبٌ عطفاً على اسمِ «إنَّ» ، وخبرُه محذوفٌ للدلالة اللفظية عليه أي: وإنَّ أخي لا يملك إلا نفسَه. الثالث: أنه مرفوعٌ عطفاً على محل اسم «إنَّ» لأنه بعد استكمالِ الخبر، على خلافٍ في ذلك، وإن كان بعضُهم قد ادَّعى الإِجماعَ على جوازِه. الرابع: أنه مرفوعٌ بالابتداء وخبرُه محذوفٌ للدلالة المتقدمة، ويكون قد عَطَف جملةً غيرَ مؤكدة على جملة مؤكَّدة ب «إنَّ» الخامس: انه مرفوع عطفاً على الضمير المستكنِّ في «أملك» ، والتقدير: ولاَ يَمْلِكُ أخي إلا نفسَه، وجاز ذلك للفصلِ بقوله: {إِلاَّ نَفْسِي} وقال بهذا الزمخشري ومكي وابن عطية وأبو البقاء وردَّ الشيخ هذا الوجهَ بأنه يلزم منه أن موسى وهرون لا يملكان إلا نفسَ موسى فقط، وليس المعنى على ذلك «. وهذا الردُّ ليس بشيءٍ، لأنه القائلَ بهذا الوجهِ صرَّح بتقدير المفعول بعد الفاعل المعطوف، وأيضاً اللَّبْسُ مأمونٌ، فإنَّ كلَّ أحدٍ يتبادر إلى ذهنه انه يملك أمرَ نفسِه. السادس: أنه مجرورٌ عطفاً على الياء في» نفسي «أي: إلا نفسي ونفسَ أخي، وهو ضعيفٌ على قواعد البصريين للعطف على الضمير المجرور مِنْ غيرِ إعادةِ الجارّ وقد تقدَّم ما فيه.

İkincisi: 'İnne'nin ismine matuf olarak mansup olmasıdır ve lafzî delaletten ötürü haberi mahzuftur; yani 'Şüphesiz kardeşim de sadece kendi nefsine maliktir' demektir. Üçüncüsü: Bu husustaki ihtilafa binaen -her ne kadar bazıları bunun caiz olduğuna dair icmâ iddia etmişse de- haber tamamlandıktan sonra geldiği için 'inne'nin isminin mahalline matuf olarak merfû olmasıdır. Dördüncüsü: İbtidâ yoluyla merfû olması ve daha önce geçen delaletten ötürü haberinin mahzuf bulunmasıdır; bu takdirde tekit edilmemiş bir cümleyi 'inne' ile tekit edilmiş bir cümleye atfetmiş olur. Beşincisi: {أَمْلِكُ} “Gücüm yeter / malikim” [Mâide: 25] fiilindeki müstetir zamire matuf olarak merfû olmasıdır; takdiri: 'Ve lâ yemliku ahî illâ nefsehû' (Kardeşim de ancak kendi nefsine maliktir) şeklindedir. {إِلاَّ نَفْسِي} “Kendimden başkasına” [Mâide: 25] kavliyle fasıla yapıldığı için bu caiz olmuştur. Zemahşerî, Mekkî, İbn Atiyye ve Ebû'l-Bekâ bu görüşü savunmuşlardır. Şeyh [Ebû Hayyân] ise bu veche karşı çıkarak: «Bundan, Mûsâ ve Hârûn'un sadece Mûsâ'nın nefsine malik oldukları neticesi çıkar ki mana kesinlikle bu değildir» demiştir. Fakat bu itiraz bir değer taşımaz; zira bu vechi savunan kimse, matuf fâilden sonra mef'ûlün takdir edileceğini açıkça belirtmiştir; ayrıca karışıklık (iltibas) ihtimali de yoktur, çünkü her ferdin aklına öncelikle kendi nefsinin işine malik olduğu gelir. Altıncısı: 'Nefsî'deki yâ'ya matuf olarak mecrur olmasıdır; yani 'kendi nefsim ve kardeşimin nefsi müstesna' demektir. Ancak harf-i cer tekrar edilmeksizin mecrur zamire atıf yapıldığı için Basralıların kurallarına göre bu zayıftır; bu konudaki açıklama daha önce geçmişti.

والحسن البصري يقْرأ فتحِ ياء» نفسي «و» أخي «وقرأ يوسف ابن

Hasan-ı Basrî, 'nefsî' (نفسي) ve 'ahî' (أخي) kelimelerinin yâ'larını fetha ile okumaktadır. Yûsuf b.