Binûn

En'âm — 18. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قال الشيخ: «ولهم أن يجعلوا» عنها «متعلقاً بمحذوف» . وتقدَّم أيضاً خلاف أبي علي في أن هذه اللام ليست لامَ الابتداء بل لامٌ أخرى، «ويدل أيضاً على أن اللام لام ابتداء لزمت للفرق فجاز أن يتقدَّم معمولُها

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onlar için 'عنها' cer-mecrûrunu mahzuf bir unsura taalluk ettirme imkânı da vardır.» Ayrıca Ebû Ali'nin, bu lâm harfinin lâm-ı ibtidâiyye değil başka bir lâm olduğuna dair ihtilafı da geçmişti. «Lâmın, [nefiy ile müspeti] ayırmak (fark) için gerekli kılınan bir ibtida lâmı olduğuna, dolayısıyla asıl yeri olmayan bir konumda bulunması sebebiyle mamulünün onun önüne geçebilmesinin caiz olduğuna da delalet eder;

عليها لمَّا وقعت في غير ما هو لها أصل، كما جاز ذلك في:» إنَّ زيداً طعامَك لآكل «حيث وقعت في غير ما هو لها أصلٌ، ولم يَجُز ذلك فيها إذا وقعت فيما هو لها أصل وهو دخولها على المبتدأ» . وقال أبو البقاء: «واللام في» لغافلين «عوض أو فارقة بين إنْ وما» قلت: قوله «عوض» عبارة غريبة، وأكثر ما يقال إنها عوضٌ عن التشديد الذي ذهب من إنَّ، وليس بشيء.

nitekim: «إنَّ زيداً طعامَك لآكل» (Şüphesiz Zeyd senin yemeğini yemektedir) sözünde de asıl yeri olmayan bir yerde bulunduğu için bu caiz olmuş, fakat asıl yeri olan mübtedanın başına geldiğinde bu caiz olmamıştır.» Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «'لغافلين' kelimesindeki lâm ivazdır (bedeldir) veya 'in' ile 'mâ' arasını ayıran (fârika) bir harftir.» Ben derim ki: Onun «ivazdır» ifadesi garip bir ifadedir. En fazla söylenebilecek olan, 'inne'den giden teşdîde bedel olduğudur ki bu da bir şey ifade etmez.

وقوله تعالى: {فَقَدْ جَآءَكُمْ} : جواب شرط مقدر فقدَّره الزمخشري: إن صدقتم فيما كنتم تعدُّون من أنفسكم فقد جاءكم وهو من أحسن الحذوف «وقدَّره غيره: إن كنتم كما تزعمون أنكم إذا أنزل عليكم كتاب تكونون أهدى من اليهود والنصارى فقد جاءكم. ولم يؤنث الفعل؛ لأن التأنيث مجازي وللفصل بالمفعول، و» من ربكم «يجوز أن يتعلق بجاءكم، وأن يتعلق بمحذوف على أنه صفة ل» بيِّنة «. وقوله: وهدىً ورحمةً محذوف بعدهما: من ربكم.

Yüce Allah'ın: {فَقَدْ جَآءَكُمْ} kavli ise takdîrî bir şartın cevabıdır. Zemahşerî bunu: 'Eğer kendi nefislerinizden vaat edegeldiğiniz şeyde doğru sözlü iseniz, işte size gelmiştir' şeklinde takdir etmiştir ki bu, en güzel hazif takdirlerindendir. Başkası ise şöyle takdir etmiştir: 'Eğer iddia ettiğiniz gibi size bir kitap indirildiğinde Yahudi ve Hristiyanlardan daha doğru yolda olacaksanız, işte size gelmiştir.' Fiil müennes kılınmamıştır; zira müenneslik mecazîdir ve araya meful girmiştir. «من ربكم» ibaresinin «جاءكم» fiiline taalluk etmesi de, «بيِّنة» kelimesine sıfat olarak mahzuf bir unsura taalluk etmesi de caizdir. Cenâb-ı Hakk'ın «وهدىً ورحمةً» kavlinden sonra da mahzuf bir «من ربكم» takdiri vardır.

وقوله: {فَمَنْ أَظْلَمُ} الظاهر أنها جملة مستقلة. وقال بعضهم: هي جواب شرط مقدر تقديره: فإن كذَّبتم فلا أحدَ أظلمُ منكم.

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَنْ أَظْلَمُ} kavlinin zahiri, müstakil bir cümle olmasıdır. Bazıları ise şöyle demiştir: O, takdiri 'Eğer yalanlarsanız sizden daha zalim hiç kimse olamaz' şeklinde olan mahzuf bir şartın cevabıdır.

والجمهور على» كذَّب «مشدداً، وبآيات الله متعلق به. وقرأ يحيى ابن وثاب وابن أبي عبلة» كَذَبَ «بالتخفيف، وبآيات الله يجوز أن يكون مفعولاً، وأن يكون حالاً/ أي: كذَّب ومعه آيات الله. وصَدَفَ مفعوله محذوف أي: وصدف عنها غيرَه. وقد تقدم تفسير ذلك.

Cumhûr şeddeli olarak «كذَّب» şeklinde okumuştur ve «بآيات الله» ibaresi ona mütealliktir. Yahyâ b. Vessâb ve İbn Ebî Able ise şeddesiz olarak «كَذَبَ» şeklinde okumuşlardır; buna göre «بآيات الله» meful de olabilir, hal de olabilir; yani: Allah'ın ayetleri beraberinde iken yalan söyledi demektir. «صَدَفَ» fiilinin mefulü ise mahzuftur; yani: Başkasını da onlardan yüz çevirtti demektir. Bunun tefsiri daha önce geçmişti.

وقوله تعالى: {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ} : تقدم أنه على حذف

Yüce Allah'ın: {أَوْ يَأْتِيَ رَبُّكَ} kavlinin ise muzafın hazfi üzere olduğu daha önce geçmişti.

مضاف. وقرأ الأخوان: {إِلاَّ أَن يَأْتِيهُمُ الملائكة} بياء منقوطة من تحت لأن التأنيث مجازي وهو نظير {فناداه الملائكة} [آل عمران: ٣٩] . وأبو العالية وابن سيرين: «يوم تأتي بعض» بالتأنيث كقوله {تَلْتَقِطْه بعضُ السيَّارة} [يوسف: ١٠] .

İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), {إِلاَّ أَن يَأْتِيهُمُ الملائكة} ayetini alttan iki noktalı 'yâ' ile okumuşlardır; zira müenneslik mecazîdir ve bu durum {فناداه الملائكة} [Âl-i İmrân 3/39] ayetinin benzeridir. Ebû Âliye ve İbn Sîrîn ise {تَلْتَقِطْه بعضُ السيَّارة} [Yûsuf 12/10] ayetinde olduğu gibi müennes kılarak «يوم تأتي بعض» şeklinde okumuşlardır.

قوله: {يَوْمَ يَأْتِي} الجمهور على نصب «اليومَ» ، وناصبه ما بعد «لا» ، وهذا على أحد الأقوال الثلاثة في «لا» وهي أنها يتقدم معمول ما بعدها عليها مطلقاً، ولا يتقدَّم مطلقاً، ويُفَصَّل في الثالث: بين أن يكون جواب قسم فيمتنع، أو لا فيجوز. وقرأ زهير الفرقبي «يومُ» بالرفع وهو مبتدأ، وخبره الجملة بعده، والعائد منها إليه محذوف أي: لا تنفع فيه.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَوْمَ يَأْتِي} kavlinde cumhûr «اليومَ» kelimesini nasb ile okumuştur; onu nasb eden ise «لا» edatından sonraki kısımdır. Bu da «لا» edatı hakkındaki üç görüşten birine göredir; o görüşler de şunlardır: Ondan sonra gelenin mamulü mutlak olarak onun önüne geçebilir; mutlak olarak geçemez; üçüncüsünde ise kasem cevabı olursa geçemeyeceği, değilse geçebileceği şeklinde tafsilat verilir. Züheyr el-Furkanî ise «يومُ» kelimesini ref ile okumuştur; bu durumda o mübtedadır, haberi kendisinden sonraki cümledir ve o cümleden ona dönen âid zamir ise mahzuftur; yani: «لا تنفع فيه» (içinde fayda vermez) takdirindedir.

وقرأ الجمهور «ينفع» بالياء من تحت. وقرأ ابن سيرين: تنفع بالتاء من فوق. قال أبو حاتم: «ذكروا أنه غلط» . قلت: وذلك لأن الفعل مسند لمذكر، وجوابه أنه لما اكتسب بالإِضافة التأنيث أجرى عليه حكمه كقوله:

Cumhûr «ينفع» kelimesini alttan iki noktalı 'yâ' ile okumuştur. İbn Sîrîn ise üstten iki noktalı 'tâ' ile «تنفع» şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim: «Bunun bir hata olduğunu zikrettiler» demiştir. Ben derim ki: Bu [hata sayma], fiilin müzekkere isnad edilmiş olmasındandır; buna verilecek cevap ise kelimenin izafet dolayısıyla müenneslik kazanıp şu beyitte olduğu gibi ona müennes hükmünün uygulanmış olmasıdır:

٢١٢٩ - وتَشْرَق بالقول الذي قد أَذَعْتَهُ _ ... كما شَرِقَتْ صدرُ القانةِ من الدم

2129 - Yaydığın o sözle boğazın tıkanır; tıpkı mızrak ucunun kanla tıkanıp dolması gibi...

وقد تقدَّم لك تحقيق هذا في أول السورة، وأنشد سيبويه على ذلك:

Bunun tahkiki surenin başında sana geçmişti. Sibeveyh de buna dair şu beyti inşad etmiştir:

٢١٣٠ - مَشَيْنَ كما اهتزَّتْ رماحٌ تسفَّهَتْ ... أعاليهَا مَرُّ الرياحِ النَّواسمِ

2130 - Esen tatlı rüzgârların geçişinin üst kısımlarını hafifçe dalgalandırdığı mızrakların salınışı gibi yürüdüler.

وقيل: لأن الإِيمان بمعنى العقيدة فهو كقولهم: «أتته كتابي فاحتقرها» أي: صحيفتي ورسالتي. وقال النحاس: «في هذا شيء دقيق ذكره سيبويه: وذلك أن الإِيمان والنفس كل منهما مشتمل على الآخر فأنَّث الإِيمان إذ هو من النفس وبها» . وأنشد سيبويه «مَشَيْن كما اهتزَّت» البيت. وقال الزمخشري في هذه القراءة «لكون الإِيمان مضافاً إلى ضمير المؤنث الذي هو بعضه كقولهم:» ذهبت بعض أصابعه «. قال الشيخ:» وهو غلطٌ؛ لأن الإِيمان ليس بعضاً للنفس «قلت: قد تقدَّم آنفاً ما يَشْهد لصحة هذه العبارة من كلام النحاس في قوله عن سيبويه:» وذلك أنَّ الإِيمان والنفس كلٌّ منهما مشتملٌ على الآخر، فَأَنَّثَ الإِيمانَ إذ هو من النفس وبها «فلا فرقَ بين هاتين العبارتين، أي لا فرق بين أن يقولَ هو منها وبها أو هو بعضها، والمرادُ في العبارتين المجازُ.

İmanın 'akîde' manasında olması sebebiyle böyle okunduğu da söylenmiştir; bu, onların «أتته كتابي فاحتقرها» (Ona mektubum ulaştı da onu küçümsedi); yani sayfam ve risalem manasındaki sözleri gibidir. Nehhâs şöyle demiştir: «Bunda Sibeveyh'in zikrettiği dakik bir husus vardır: Şöyle ki iman ve nefis, her biri diğerini kapsamaktadır. Dolayısıyla iman nefisten ve onunla kaim olduğu için imanı müennes kılmıştır.» Sibeveyh «مَشَيْن كما اهتزَّت» beytini inşad etmiştir. Zemahşerî bu kıraat hakkında şöyle demiştir: «İmanın, kendi cüzü olan müennes zamirine muzaf olmasından ötürüdür; nitekim 'ذهبَتْ بعضُ أصابعه' (Parmaklarının bazısı gitti/koptu) sözü de böyledir.» Şeyh [Ebû Hayyân]: «Bu bir hatadır; zira iman nefsin bir cüzü/parçası değildir» demiştir. Ben derim ki: Nehhâs'ın Sibeveyh'ten naklettiği: «Şöyle ki iman ve nefis, her biri diğerini kapsamaktadır. Dolayısıyla iman nefisten ve onunla kaim olduğu için imanı müennes kılmıştır» sözünde bu ifadenin sıhhatine şahitlik eden husus az önce geçmişti. Dolayısıyla bu iki ifade arasında bir fark yoktur; yani onun 'nefistendir ve onunladır' demesi ile 'onun bir parçasıdır' demesi arasında fark bulunmamaktadır; her iki ifadede de kastedilen mecazdır.

قوله:» لم تكنْ آمَنَتْ «في هذه الجملةِ ثلاثةُ أوجهٍ أحدها: أنها في محل نصب لأنها نعتٌ لنفساً، وفَصَل بالفاعل وهو» إيمانها «بين الصفة وموصوفها لأنه ليس بأجنبي، إذ قد اشترك الموصوف الذي هو المفعول والفاعل في العامل، فعلى هذا يجوز:» ضرب هنداً غلامُها القرشية «وقوله» أو كسبت «عطف على» لم تكن آمنت «.

Cenâb-ı Hakk'ın: «لم تكنْ آمَنَتْ» kavline gelince, bu cümlede üç vecih vardır. Birincisi: «نفساً» kelimesinin sıfatı olması hasebiyle nasb mahallinde olmasıdır. Sıfat ile mevsufunun arasını fail olan «إيمانها» kelimesi ayırmıştır; zira o ecnebî değildir, çünkü meful olan mevsuf ile fail aynı âmilde ortaklaşmıştır. Buna göre: «ضرب هنداً غلامُها القرشيةَ» (Hind'e onun Kureyşli kölesi vurdu) [cümlesi] caizdir. «أو كسبت» kavli ise «لم تكن آمنت» cümlesine matuftur.

وفي هذه الآية بحوثٌ حسنة تتعلق بعلم العربية، وعليها تُبْنى مسائل من أصول الدين، وذلك أن المعتزلي يقول: مجردُ الإِيمان الصحيح لا يكفي بل لا بد من انضمام عَمَلٍ يقترن به ويصدِّقه، واستدل بظاهر هذه الآية، وذلك

Bu ayette Arap dili ilmine dair güzel incelemeler vardır ve dinin usulüne (akaide) ait bazı meseleler bunun üzerine bina edilir. Şöyle ki Mutezilî der ki: Sırf sahih iman yeterli değildir; bilakis ona eşlik eden ve onu doğrulayan bir amelin ona katılması zorunludur. Ve bu ayetin zahirini delil getirmiştir; şöyle ki:

كما قال الزمخشري «لم تكنْ آمَنَتْ من قبلُ» صفة لقوله «نفساً» وقوله «أوكسبت في إيمانها خيراً» عُطِفت على «آمنت» والمعنى: أن أشراط الساعة إذا جاءت وهي آياتٌ مُلْجئةٌ مضطرة ذهب أوانُ التكليف عندها فلم ينفع الإِيمان حينئذ نفساً غيرَ مقدِّمَةٍ إيمانَها قبل ظهور الآيات أو مقدِّمةً إيمانَها غير كاسبة خيراً في إيمانها، فلم يفرق كما ترى بين النفس الكافرة إذا آمنت في غير وقت الإِيمان وبين النفس التي آمنت في وقته ولم تكسب خيراً ليعلم أن قوله {الذين آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصالحات} جَمْعٌ بين قرينتين لا ينبغي أن تنفك إحداهما عن الأخرى حتى يفوزَ صاحبُهما ويَسْعَدَ، وإلا فالشِّقوة والهلاك «. وقد أجاب الناس عن هذا الظاهر بأن المعنى بالآية الكريمة: أنه إذا أتى بعض الآيات لا ينفع نفساً كافرة إيمانُها الذي أوقعته إذ ذاك، ولا ينفع نفساً سَبْقُ إيمانها وما كسبت فيه خيراً، فقد عَلَّق نفع نفي الإِيمان بأحد وصفين:» إمَّا نفي سبق الإِيمان فقط وإمَّا سبقه مع نفي كسب الخير، ومفهومه أنه ينفع الإِيمان السابق وحده أو السابق ومعه الخير، ومفهوم الصفة قوي فيُسْتدل بالآية لمذهب أهل السنة فقد قَلَبوا دليلهم دليلاً عليهم.

Zemahşerî'nin belirttiği üzere «لم تكنْ آمَنَتْ من قبلُ» kavli «نفساً» kelimesinin sıfatıdır; «أو كسبت في إيمانها خيراً» kavli ise «آمنت» fiiline matuftur. Manası şudur: Kıyamet alametleri geldiğinde -ki bunlar insanı [kabule] mecbur ve çaresiz bırakan ayetlerdir- artık mükellefiyet vakti geçmiş olur. Dolayısıyla ayetler zahir olmadan önce imanını öne geçirmemiş yahut imanını öne geçirip de imanında bir hayır kazanmamış bir nefse o vakit iman fayda vermez. Görüldüğü üzere, iman vaktinin dışında iman eden kâfir nefis ile iman vaktinde iman edip de bir hayır işlemeyen nefis arasında bir fark gözetmemiştir; tâ ki Cenâb-ı Hakk'ın {الذين آمَنُواْ وَعَمِلُواْ الصالحات} kavlinin, sahipleri kurtuluşa ve saadete ersin diye birinin diğerinden ayrılmaması gereken iki denk unsurun birleşimi olduğu bilinsin; aksi halde bedbahtlık ve helak vardır. İlim ehli ise bu zahirî yaklaşıma şöyle cevap vermiştir: Bu kerim ayette kastedilen mana şudur: Bazı ayetler geldiği vakit, kâfir bir nefse o esnada ortaya koyduğu imanı fayda vermeyeceği gibi, imanının önceden varlığı ve kendisinde hiçbir hayır kazanmamış oluşu da [tek başına] bir nefse fayda vermez. Böylece imanın faydasının nefyedilmesini iki vasıftan birine bağlamıştır: Ya sadece geçmişte imanın bulunmayışına ya da geçmişte iman bulunmakla birlikte hayır kazanılmamış olmasına. Bunun mefhum-ı muhalifi ise, tek başına geçmişteki imanın veya geçmişteki iman ile birlikte hayrın fayda vereceğidir. Sıfatın mefhumu güçlüdür; dolayısıyla bu ayet Ehl-i Sünnet mezhebi için delil kılınır ve böylece Ehl-i Sünnet onların delilini kendi aleyhlerine bir delile dönüştürmüş olur.

وقد أجاب القاضي ناصر الدين بن المنيّر عن قول الزمخشري فقال: «قال أحمد: هو يرومُ الاستدلال على أن الكافر والعاصي في الخلود سواء حيث سوّى في الآية بينهما في عدم الانتفاع بما يستدركانه بعد ظهور الآيات، ولا يتمُّ ذلك، فإن هذا الكلام في البلاغة يُلَقَّبُ باللفِّ وأصله: يوم يأتي بعض آيات ربك لا ينفع نفساً إيمانها لم تكن مؤمنة قبل إيمانها بعدُ ولا نفساً لم تكسب خيراً قبل ما تكسبه من الخير بعدُ، فلَّف الكلامَيْن فجعلهما

Kâdı Nâsıruddin b. el-Müneyyir, Zemahşerî'nin sözüne şöyle cevap vermiştir: «Ahmed [b. el-Müneyyir] der ki: O, ayetlerin zuhurundan sonra telafi edecekleri şeylerden yararlanamama hususunda ayette her ikisini eşit tuttuğundan hareketle, kâfir ile asinin ebedî azapta kalma bakımından eşit olduğuna delil getirmeye yeltenmektedir. Oysa bu tutarsızdır; zira bu söz belagatta 'leff' (sözü birleştirip dürme) olarak adlandırılır. Aslı şudur: Rabb'inin bazı ayetleri geldiği gün, daha önce iman etmemiş bir nefse sonradan iman etmesi fayda vermez; daha önce hiçbir hayır kazanmamış bir nefse de sonradan kazanacağı hayır fayda vermez. Îcâz ve belagat gayesiyle bu iki sözü birbirine katıp dürerek

كلاماً واحداً إيجازاً وبلاغةً، ويظهر بذلك أنها لا تخالف مذهب الحق فلا ينفع بعد ظهور الآيات اكتسابُ الخير وإن نفع الإِيمان المتقدم من الخلود، فهي بالردِّ على مذهبه أَوْلى من أن تدلَّ له» /.

tek bir kelam kılmıştır. Bununla da ayetin hak mezhebe (Ehl-i Sünnet'e) muhalif olmadığı açıklık kazanır; zira geçmişteki iman ebedî azaptan kurtarmaya fayda verse bile, ayetlerin zuhurundan sonra hayır kazanmak fayda vermez. Dolayısıyla bu ayet, onun mezhebine delil olmaktan ziyade onun mezhebini reddetmeye daha uygundur.»

الثاني: أن هذه الجملةَ في محل نصب على الحال من الضمير المجرور، قاله أبو البقاء يعني من «ها» في إيمانها. الثالث: أن تكون مستأنفة. وبهذا بدأ أبو البقاء وثَّنى بالحال، وجعل الوصفَ ضعيفاً كأنه استشعر ما ذكره الزمخشري ففرَّ مِنْ جَعْلها نعتاً، والشيخ جعل الحال بعيداً والاستئناف أبعد منه.

İkincisi: Bu cümlenin, mecrur zamirden -yani Ebü'l-Bekâ'nın belirttiği üzere «إيمانها» kelimesindeki 'hâ' zamirinden- hal olarak nasb mahallinde olmasıdır. Üçüncüsü: İstînâfiyye (yeni bir başlangıç cümlesi) olmasıdır. Ebü'l-Bekâ söze bununla başlamış, ikinci olarak hali zikretmiş, sanki Zemahşerî'nin zikrettiği hususu sezinleyip onu sıfat kılmaktan kaçarcasına sıfat olma vechini ise zayıf saymıştır. Şeyh [Ebû Hayyân] ise hal olmayı uzak, istînâf olmayı ise ondan daha uzak görmüştür.

وقرأ الأخوان: {فَارَقُوا} : من المفارقة وفيها وجهان أحدهما: أن فاعَلَ بمعنى فَعَّل نحو: ضاعَفْتُ الحساب وضعَّفْتُه. وقيل: هي من المفارقة، وهي التركُ والتخلِيَةُ ومَنْ فرَّق دينه فآمن ببعض وكفر ببعض فقد فارق الدين القيم. وقرأ الباقون فرَّقوا بالتشديد. وقرأ الأعمش وأبو صالح وإبراهيم فَرَقوا مخفف الراء. قال أبو البقاء: «وهو بمعنى المشدد، ويجوز أن يكون بمعنى فَصَلُوه عن الدين الحق» وقد تقدم معنى الشيع.

İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), {فَارَقُوا} şeklinde okumuşlardır; bu 'müfâraka' kökünden gelir. Bunda iki vecih vardır: Birincisi: 'Fâale' vezninin 'Fa''ale' manasında olmasıdır; nitekim 'ضاعَفْتُ الحساب وضعَّفْتُه' (hesabı katbekat artırdım) denilir. Bir görüşe göre de 'müfâraka'dan (ayrılmaktan) gelir ki bu da terk etmek ve kendi haline bırakmaktır; dinini fırkalara ayırıp bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr eden kimse dosdoğru dinden ayrılmış olur. Diğer [kıraat imamları] ise şeddeli olarak «فرَّقوا» şeklinde okumuşlardır. A'meş, Ebû Salih ve İbrahim ise rā harfini şeddesiz (hafif) kılarak «فَرَقوا» şeklinde okumuşlardır. Ebü'l-Bekâ: «Bu, şeddeli olanla aynı anlamdadır; onu hak dinden ayırdılar manasında olması da caizdir» demiştir. «Şiya'» (fırkalar) kelimesinin anlamı ise daha önce geçmişti.

وقوله: {لَسْتَ مِنْهُمْ} في محل رفع خبراً لإِنَّ، و «منهم» هو خبر «ليس» إذ به تتمُّ الفائدة كقول النابغة:

Cenâb-ı Hakk'ın: {لَسْتَ مِنْهُمْ} kavli 'inne'nin haberi olarak ref mahallindedir. «منهم» ibaresi ise «ليس» fiilinin haberidir; zira anlam onunla tamamlanmaktadır; nitekim Nâbiğa şöyle demiştir:

٢١٣١ - إذا حاولْتَ في أسد فُجورا ... فإني لستُ منك ولست مني

2131 - Esed kabilesi hakkında bir kötülüğe ve fücura yeltenirsen, bilesin ki ben senden değilim, sen de benden değilsin!

ونظيره في الإِثبات: {فَمَن تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي} [إبراهيم: ٣٦] ، وعلى هذا فيكون «في شيء» متعلقاً بالاستقرار الذي تعلق به منهم أي: لست مستقراً منهم في شيء أي: مِنْ تفريقهم. ويجوز أن يكون «في شيء» الخبر و «منهم» حال مقدمة عليه، وذلك على حذف مضاف أي: لست في شيء كائن من تفريقهم، فلمَّا قُدِّمت الصفة نصبت حالاً.

Bunun olumlu cümledeki benzeri ise: {فَمَن تَبِعَنِي فَإِنَّهُ مِنِّي} “Artık kim bana uyarsa, şüphesiz o bendendir” [İbrâhîm 14/36] ayetidir. Buna göre «في شيء» ibaresi, «منهم» lafzının taalluk ettiği istikrar [manasına] müteallik olur; yani: Sen onların hiçbir şeyinde -yani onların tefrikasından hiçbir hususta- onlardan sayılmazsın demektir. «في شيء» ibaresinin haber, «منهم» lafzının ise onun önüne geçmiş bir hal olması da caizdir; bu da mahzuf bir muzaf takdiriyle olur; yani: 'Sen onların tefrikasından hâsıl olan hiçbir şey içinde değilsin' demektir. Sıfat öne geçirildiğinde hal olarak nasb edilmiştir.

قوله تعالى: {فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} : إنما ذكَّر العددَ والمعدودُ مذكَّر لأوجه منها: أنَّ الإِضافة لها تأثيرٌ كما تقدَّم غيرَ مرة فاكتسب المذكر من المؤنث التأنيث فأُعطي حكمَ المؤنث من سقوط التاء من عدده؛ ولذلك يؤنث فعلُه حالةَ إضافتهِ لمؤنث نحو: {تَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السيارة} [يوسف: ١٠] ، [وقوله] :

Yüce Allah'ın: {فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “İşte ona, onun on katı vardır” kavline gelince: Sayılan şey (ma'dûd) müzekker olduğu halde sayının müzekker getirilmesi birtakım gerekçelerden ötürüdür. Bunlardan biri: İzafetin daha önce defalarca geçtiği üzere bir tesiri olmasıdır; böylece müzekker olan kelime müennesten müenneslik kazanmış ve sayısından 'tâ' harfinin düşürülmesi hususunda müennes hükmü verilmiştir. Bu sebepledir ki bir müennese muzaf olduğu takdirde fiili müennes kılınır; nitekim {تَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السيارة} [Yûsuf 12/10] ayetinde ve [şairin]:

٢١٣٢ -. . . . . . . . . . . . . . . . ... كما شَرِقت صدرُ القَنَاةِ. . . . .

2132 - ... Tıpkı mızrak ucunun dolup tıkandığı gibi... [sözünde]

[وقوله] :

[ve şairin]:

٢١٣٣ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... تسفَّهت أعاليَها مرُّ الرياح. . .

2133 - ... Rüzgârların geçişinin onun üst kısımlarını hafifçe dalgalandırdığı... [sözünde olduğu gibidir]

إلى غير ذلك مما تقدم تحقيقه. ومنها: أن هذا المذكر عبارة عن مؤنث، فروعي المراد دون اللفظ وعليه قوله:

ve tahkiki daha önce geçen diğer örneklerde olduğu gibidir. Bir diğer gerekçe: Bu müzekker lafzın müennes bir manadan ibaret olmasıdır; dolayısıyla lafza değil kastedilen manaya riayet edilmiştir. Şairin şu sözü de bunun üzerinedir:

٢١٣٤ - وإنَّ كلاباً هذه عشرُ أَبْطُنٍ ... وأنت بريء من قبائلها العشرِ

2134 - Şüphesiz bu Kilâb [kabilesi] on oymaktır; sen ise onun on kabilesinden de uzaksın!

لم يُلْحِق التاء في عدد أبطن وهي مذكرة لأنها عبارة عن مؤنث وهي القبائل فكأنه قيل: وإن كلاباً هذه عشر قبائل، ومثله قول عمر ابن أبي ربيعة:

Müzekker olduğu halde 'ebtun' kelimesinin sayısına 'tâ' harfini bitiştirmemiştir; zira o müennes bir manadan, yani kabilelerden ibarettir; sanki: 'Şüphesiz bu Kilâb on kabiledir' denilmiş gibidir. Ömer b. Ebî Rebîa'nın şu sözü de bunun benzeridir:

٢١٣٥ - وكان مِجَنِّي دونَ مَنْ كنت أتَّقي ... ثلاثُ شُخوصٍ كاعبانِ ومُعْصِرُ

2135 - Çekindiğim kimseye karşı kalkanım, [biri] göğüsleri yeni belirginleşmiş [diğeri] ergenlik çağına girmiş üç şahıstı (kadındı).

لم يُلحِق التاء في عدد «شخوص» وهي مذكرة لَمَّا كانت عبارة عن النسوة، وهذا أحسنُ مما قبله للتصريح بالمؤنث في قوله: كاعبان ومعصر، وهذا كما أنه إذا أريد بلفظ مؤنث معنى مذكر فإنهم ينظرون إلى المراد دون اللفظ فيُلْحقون التاء في عدد المؤنث، ومنه قول الشاعر:

Müzekker olan «شخوص» kelimesi kadınlardan ibaret olduğu için sayısına 'tâ' harfini bitiştirmemiştir. Bu beyit, şairin «كاعبان ومعصر» sözünde müennesi açıkça ifade etmesinden ötürü bir önceki örnekten daha açıktır. Bu durum, tıpkı müennes bir lafızla müzekker bir mana kastedildiğinde lafza değil kastedilen manaya bakarak müennesin sayısına 'tâ' harfini bitiştirmeleri gibidir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

٢١٣٦ - ثلاثةُ أنفسٍ وثلاثُ ذُوْدٍ ... لقد جار الزمانُ على عِيالي

2136 - Üç can ve üç-on arası deve... Zaman gerçekten çoluk çocuğuma haksızlık etti!

فألحق التاءَ في عدد «أنفس» وهي مؤنثة لأنها يراد بها ذكور، ومثله: {اثنتي عَشْرَةَ أَسْبَاطاً} [الأعراف: ١٦٠] في أحد الوجهين وسيأتي إن شاء الله في موضعه.

Müennes olan «أنفس» kelimesinin sayısına 'tâ' harfini bitiştirmiştir; zira bununla erkekler kastedilmektedir. İki vecihten birine göre {اثنتي عَشْرَةَ أَسْبَاطاً} [el-A'râf 7/160] ayeti de bunun gibidir ve inşallah kendi yerinde gelecektir.

ومنها: أنه راعى الموصوف المحذوف والتقدير: فله عشرُ حسناتٍ أمثالها، ثم حذف الموصوف وأقام صفته مُقامَه تاركاً العدد على حاله، ومثله «مررت بثلاثة نسابات» ألحقت التاء في عدد المؤنث مراعاةً للموصوف المحذوف، إذ الأصل: بثلاثة رجال نسابات. وقال أبو علي: «اجتمع ههنا أمران كلُّ منهما يوجب التأنيث، فلمَّا اجتمعا قوي التأنيث، أحدهما: أن الأمثالَ في المعنى» حسنات «فجاز التأنيثُ كقوله:

Bir diğer gerekçe: Mahzuf mevsufa riayet etmiş olmasıdır; takdiri: 'فله عشر حسنات أمثالها' (ona o iyiliklerin misli olan on sevap/hasene vardır) şeklindedir. Sonra mevsuf hazfedilmiş, sıfatı onun yerine konulmuş ve sayı da [mevsufuna göre] olduğu hal üzere bırakılmıştır. «مررت بثلاثة نسابات» (Üç büyük nesep âlimine uğradım) sözü de böyledir; mahzuf mevsufa riayet edilerek müennesin sayısına 'tâ' harfi bitiştirilmiştir, zira aslı: «بثلاثة رجال نسابات» (üç nesep bilgini adama) şeklindedir. Ebû Ali şöyle demiştir: «Burada her biri müennes kılmayı gerektiren iki husus bir araya gelmiştir; ikisi bir araya gelince de müenneslik kuvvet kazanmıştır. Birincisi: Emsâl kelimesi mana bakımından 'hasenât'tır; dolayısıyla şairin:

٢١٣٧ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... ثلاثُ شخوصٍ كاعبان ومعصر

2137 - ... Göğüsleri yeni belirginleşmiş ve ergenlik çağına girmiş üç şahıs...

أراد بالشخوص النساء، الآخر: أن المضاف إلى المؤنث قد يؤنَّث وإن كان مذكراً كقول من قال:» قُطِعَتْ بعض أصابعه « {يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السيارة} [يوسف: ١٠] .

sözünde şahıslarla kadınları kastettiği gibi müennes kılınması caiz olmuştur. Diğeri ise: Müennese muzaf olan kelimenin, müzekker dahi olsa 'قُطِعَتْ بعض أصابعه' (Parmaklarının bazısı kesildi) ve {يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السيارة} [Yûsuf 12/10] diyen kimsenin sözünde olduğu gibi müennes kılınabilmesidir.»

وقرأ يعقوب والحسن وسعيد بن جبير والأعمش وعيسى بن عمر بالتنوين» أمثالُها «بالرفع صفة لعشر أي: فله عشر حسنات أمثال تلك الحسنة، وهذه القراءة سالمةٌ من تلك التآويل المذكورة في القراءة المشهورة.

Ya'kûb, Hasan, Saîd b. Cübeyr, A'meş ve Îsâ b. Ömer ise tenvin ile «عشرٌ» şeklinde, «أمثالُها» kelimesini de 'aşr' kelimesinin sıfatı olarak ref ile okumuşlardır; yani: 'Ona o hasenenin benzeri on hasene vardır' demektir. Bu kıraat, meşhur kıraatte zikredilen o tevillere ihtiyaç bırakmayacak şekilde selametlidir.

قوله تعالى: {دِيناً} : نصبه من أوجه، أحدها: أنه مصدر على المعنى أي: هداني هداية دين قيم، أو على إضمار «عَرَّفني ديناً» أو الزموا ديناً. وقال أبو البقاء: «إنه مفعول ثان لهداني، وهو غلط؛ لأن المفعول الثاني هنا هو المجرور بإلى فاكتفى به. وقال مكي: إنه منصوب على البدل من محل» إلى صراط «. وقيل: بهداني مقدرةً لدلالة» هداني «الأول عليها، وهو كالذي قبله في المعنى.

Yüce Allah'ın: {دِيناً} kavline gelince: Bunun nasb edilmesi birkaç vecihtendir. Birincisi: Manaya dayalı bir masdar olmasıdır; yani: 'Beni dosdoğru bir dinin hidayetiyle hidayete erdirdi' yahut takdîrî bir 'عَرَّفني ديناً' (bana bir din tanıttı/öğretti) veya 'bir dine sarılın' manasındadır. Ebü'l-Bekâ: «O, 'هداني' fiilinin ikinci mefulüdür» demiştir ki bu bir hatadır; zira buradaki ikinci meful 'ilâ' ile mecrur olan kısımdır ve onunla yetinilmiştir. Mekkî ise: «'إلى صراط' ibaresinin mahallinden bedel olarak mansubdur» demiştir. Birinci «هداني» fiilinin delalet etmesi sebebiyle takdîrî bir 'هداني' fiiliyle [mansub olduğu] da söylenmiştir ki bu da mana bakımından bir önceki gibidir.

وقرأ الكوفيون وابن عامر:» قِيَماً «بكسر القاف وفتح الياء خفيفة والباقون بفتحها وكسر الياء شديدة، وتقدَّم توجيه إحدى القراءتين في/ النساء والمائدة. و» مِلَّة «بدل من» ديناً «أو منصوب بإضمار أعني. و» حنيفاً «قد ذكر في البقرة.

Kûfeliler ve İbn Âmir kâf harfinin kesresi ve yâ harfinin şeddesiz fethası ile «قِيَماً» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise kâf harfinin fethası ve yâ harfinin şeddeli kesresi ile [«قَيِّماً» şeklinde] okumuşlardır. Bu iki kıraatten birinin gerekçelendirilmesi en-Nisâ ve el-Mâide surelerinde geçmişti. «مِلَّة» kelimesi «ديناً» lafzından bedeldir veya takdîrî bir 'a'nî' (yani / kastediyorum) fiiliyle mansubdur. «حنيفاً» kelimesi ise el-Bakara suresinde zikredilmişti.

وقرأ نافع ومَحْيايْ بسكون ياء المتكلم وفيها الجمع بين ساكنين.

Nâfi‘, mütekellim yâ'sının sükûnu ile «ومَحْيايْ» şeklinde okumuştur; bunda iki sâkinin bir araya gelmesi (ictimâ-i sâkineyn) söz konusudur.

قال الفارسي كقوله» التقت حَلْقتا البطان «» ولفلان ثلثا المال «يعنون الألفين. وقد طعن بعض الناس على هذه القراءة بما ذكرت من الجمع بين الساكنين، وتعجَّبْتُ من كون هذا القارئ يحرِّك ياء» مماتي «ويُسَكِّن ياء» مَحْياي «. وقد نقل بعضهم عن نافع الرجوع عن ذلك. قال أبو شامة:» فينبغي أن لا يَحِلَّ نَقْلُ تسكين ياء «محياي» عنه «. وقرأ نافع في رواية» محيايِ «بكسر الياء وهي تُشْبه قراءة حمزة في {بِمُصْرِخِيَّ} [إبراهيم: ٢٢] وستأتي إن شاء الله تعالى. وقرأ ابن أبي إسحاق وعيسى الجحدري: ومَحْيَيَّ» بإبدال الألف ياء وإدغامها في ياء المتكلم، وهي لغة هذيل، وقد أنشدْتُ عليها قول أبي ذؤيب:

[Ebû Ali] el-Fârisî şöyle demiştir: «Tıpkı 'التقت حَلْقتا البطان' (semerin iki halkası kavuştu) ve 'ولفلان ثلثا المال' (falancaya malın üçte ikisi aittir) sözlerinde olduğu gibi; [burada da] iki elifi kastetmektedirler.» Bazı kimseler zikrettiğim iki sâkinin bir araya gelmesi gerekçesiyle bu kıraate itiraz etmişlerdir. [Hatta biri şöyle demiştir:] «Bu kârînin 'مماتي' kelimesinin yâ'sını harekeli kılıp 'مَحْياي' kelimesinin yâ'sını sâkin kılmasına şaştım.» Bazıları Nâfi‘den bundan rücû ettiğini nakletmiştir. Ebû Şâme şöyle demiştir: «Dolayısıyla 'محياي' lafzının yâ'sının sâkin okunmasının ondan nakledilmesinin helal olmaması gerekir.» Nâfi‘ bir rivayette yâ'nın kesresiyle «محيايِ» şeklinde okumuştur ki bu, Hamza'nın {بِمُصْرِخِيَّ} “beni kurtaracak” [İbrâhîm 14/22] ayetindeki kıraatine benzemektedir ve inşâallahu teâlâ gelecektir. İbn Ebî İshâk ve Îsâ el-Cahderî ise elifi yâ harfine çevirip mütekellim yâ'sına idğam ederek «ومَحْيَيَّ» şeklinde okumuşlardır; bu da Hüzeyl kabilesinin lügatidir. Bunun üzerine Ebû Züeyb'in şu beytini inşad etmiştim:

٢١٣٨ - سبقوا هَوَيَّ وأعنقوا لهواهُمُ ... فَتُخُرِّمُوا ولكلِّ جَنْبٍ مَصْرَعُ

2138 - Onlar benim arzumu aşıp kendi arzularına koştular, derken helak olup gittiler; zira her böğrün bir devrileceği yer (ölüm anı) vardır.

في سورة البقرة. ومن هنا إلى آخر السورة إعرابُه ظاهر لِما تكرر من النظائر. وأكَّد قوله «لغفور» باللام دلالةً على سَعة رحمته، ولم يؤكد سرعة العقاب بذلك هنا وإن كان قد أكد ذلك في سورة الأعراف، لأن هناك المقامَ مقامُ تخويف وتهديد وبعد ذكر قصة المعتدين في السبت وغيره فناسب تأكيدَ العقاب هناك، وأتى بصفتي الغفران والرحمة، ولم يأت في جانب العقاب إلا بصفة واحدة دلالة على حلمه وسَعَة مغفرته ورحمته.

[Bu beyit] el-Bakara suresinde [geçmişti]. Buradan surenin sonuna kadar olan kısmın irabı, benzerlerinin tekrarlanmış olmasından dolayı açıktır. Rahmetinin genişliğine delalet etmesi için «لغفور» sözünü lâm ile tekit etmiş; el-A‘râf suresinde bunu tekit etmiş olsa da burada cezanın çabukluğunu bununla tekit etmemiştir. Çünkü oradaki makam, korkutma ve tehdit makamıdır; cumartesi yasağını çiğneyenlerin kıssası ve diğerlerinin zikrinden sonradır, dolayısıyla orada cezanın tekit edilmesi uygun düşmüştür. [Burada ise] hilmine, mağfiret ve rahmetinin genişliğine delalet etmesi için mağfiret ve rahmet vasıflarını birlikte getirmiş, ceza tarafında ise sadece tek bir sıfat zikretmiştir.