٢١١٤ - تَضْغُو الخَنانيصُ والغُول التي أكلَتْ ... في حاوِيَاءِ رَدُومِ الليل مِجْعارِ
2114 - Domuz yavruları ve karanlık gecede çokça pisleyen obur bir / Hayvanın bağırsaklarında [yuttuğu her şeyi] yiyip bitiren gulyabani feryat eder durur.
وأنشد أبو بكر ابن الأنباري:
Ebû Bekr İbnü'l-Enbârî de şunu inşad etmiştir:
٢١١٥ - كأنَّ نقيق الحَبّ في حاويائه ... فحيحُ الأفاعي أو نقيقُ العقارب
2115 - Sanki onun karnında/bağırsağında tanelerin ötüşü, / Engereklerin fıslaması veya akreplerin çıtırtısı gibidir.
فإن كان مفردها حاوية فوزنُها فواعل كضاربة وضوارب ونظيرها في
Eğer tekili «حاوية» ise vezni «ضاربة» ve «ضوارب» gibi «فواعل»dir. Muteledeki benzeri:
المعتل: زاوية وزوايا وراوية وروايا، والأصل حواوي كضوارب فقلبت الواو التي هي عين الكلمة همزة لأنها تالي حرفي لين اكتنفا مدة مَفاعِل، فاسْتُثقِلت همزة مكسورة فقُلِبَتْ ياءً فاستثقلت الكسرة على الياء فجُعِلَتْ فتحة، فتحرك حرف العلة وهو الياء التي هي لام الكلمة بعد فتحةٍ فقُلِبَتْ ألفاً فصارت حوايا، وإن شئت قلت: قُلِبَتْ الواو همزة مفتوحة فتحرَّكَتْ الياء وانفتح ما قبلها فقلبت ألفاً، فصارت همزة مفتوحة بين ألفَيْن يشبهانها فقلبت الهمزة ياء، وقد تقدَّم تحقيقُ هذا في قوله {نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ} [البقرة: ٥٨] / واختلافُ أهل التصريف في ذلك، وكذلك إذا قلنا مفردها «حاوياء» كان وزنها فواعل أيضاً كقاصِعاء وقواصِع وراهِطاء ورواهِط، والأصل حواوي أيضاً فَفُعِل به ما فُعل فيما قبله، وإن قلنا إن مفردها حَوِيَّة فوزنها فعائل كطرائف، والأصل حوائي فقُلِبت الهمزةُ ياءً مفتوحة، وقُلبت الياء التي هي لام ألفاً فصار اللفظ «حوايا» أيضاً فاللفظُ متَّحد والعمل مختلف.
«زاوية» ve «زوايا», «راوية» ve «روايا»dır. Aslı «ضوارب» gibi «حواوي»dir. Kelimenin aynü'l-fiili olan vav, «مَفاعِل» med harfini kuşatan iki illet harfinin ikincisi olduğu için hemzeye dönüştürülmüştür. Kesreli hemze ağır bulunduğu için ya'ya dönüştürülmüş, ya üzerindeki kesre ağır bulunduğu için fethaya çevrilmiştir. Kelimenin lâmü'l-fiili olan illet harfi ya, fethadan sonra harekeli olduğu için elife dönüştürülmüş ve «حوايا» olmuştur. Dilersen şöyle de diyebilirsin: Vav fethalı hemzeye dönüştürülmüş, ya harekeli olup mâkabli meftuh olduğu için elife dönüştürülmüş, böylece kendisine benzeyen iki elif arasında fethalı bir hemze haline gelmiş, bunun üzerine hemze ya'ya çevrilmiştir. Bunun tahkiki ve sarf ehlinin bu konudaki ihtilafı {نَّغْفِرْ لَكُمْ خَطَايَاكُمْ} [el-Bakara 2/58] “sizin hatalarınızı bağışlayalım” kavlinde geçmişti. Aynı şekilde eğer tekilinin «حاوياء» olduğunu söylersek vezni «قاصِعاء/قواصِع» ve «راهِطاء/رواهِط» gibi yine «فواعل» olur. Aslı yine «حواوي»dir ve öncekinde yapılan işlem bunda da yapılmıştır. Şayet tekilinin «حَوِيَّة» olduğunu söylersek vezni «طرائف» gibi «فعائل» olur. Aslı «حوائي»dir; hemze fethalı ya'ya dönüştürülmüş, lâm olan ya da elife dönüştürülmüş ve lafız yine «حوايا» olmuştur. Dolayısıyla lafız birdir, yapılan sarf işlemi ise farklıdır.
وقوله «أو ما اختلط بعظم» فيه ما تقدَّم في حوايا، ورأى الفراء فيه أنه منصوبٌ نَسَقاً على «ما» المستثناة في قوله «إلا ما حَمَلَتْ ظهورهما» والمراد به الأَلْيَة وقيل: هو كلُّ شحمٍ في الجَنْب والعين والأذن والقوائم.
«أو ما اختلط بعظم» (veya kemiğe karışan) kavlinde de «حوايا» hakkında geçen hususlar geçerlidir. Ferrâ, bunun «إلا ما حَمَلَتْ ظهورهما» sözündeki müstesna olan «ما»ya matuf olarak mansub olduğu görüşündedir. Bununla kuyruk yağı kastedilmiştir. Yanlarda, gözde, kulakta ve bacaklarda bulunan her yağ olduğu da söylenmiştir.
قوله: {ذلك جَزَيْنَاهُم} فيه أوجهٌ أحدها: أنه خبر مبتدأ محذوف أي: الأمر ذلك، قاله الحوفي ومكي وأبو البقاء. الثاني: أنه مبتدأٌ، والخبر ما بعده، والعائد محذوف، أي: ذلك جزيناهموه، قاله أبو البقاء وفيه
{ذلك جَزَيْنَاهُم} “İşte böylece onları cezalandırdık” kavlinde muhtelif vecihler vardır: Birincisi: Mahzuf mübtedanın haberi olmasıdır; yani: "Durum böyledir." Bunu el-Hûfî, Mekkî ve Ebü'l-Bekâ söylemiştir. İkincisi: Mübteda olup haberinin kendisinden sonraki kısım olması ve aid zamirinin mahzuf bulunmasıdır; yani: «ذلك جزيناهموه» takdirindedir. Bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir; ancak bunda
ضعف، من حيث إنه حَذَفَ العائد المنصوب وقد تقدَّم ما في ذلك في المائدة عند قوله {أَفَحُكْمَ الجاهلية يَبْغُون} [الآية: ٥٠] ، وأيضاً فقدَّر العائد متصلاً، وينبغي أن لا يُقَدَّر إلا منفصلاً ولكنه يشكل حَذْفُه وقد تقدم تحقيقه أول البقرة.
mansub aid zamirini hazfetmiş olması bakımından zayıflık vardır. Bu konudaki açıklama Mâide sûresinde {أَفَحُكْمَ الجاهلية يَبْغُون} [el-Mâide 5/50] “Yoksa cahiliye hükmünü mü istiyorlar?” kavlinde geçmişti. Ayrıca aid zamirini muttasıl olarak takdir etmiştir; halbuki munfasıl takdir edilmesinden başka yol yoktur, fakat onun hazfedilmesi de müşküldür. Bunun tahkiki Bakara sûresinin başında geçmişti.
وقال ابن عطية: «ذلك في موضع رفع» ولم يبيِّنْ على أي الوجهين المتقدمين وينبغي أن يُحْمَلَ على الأول لضعف الثاني. الثالث: أنه منصوب على المصدر، وهو ظاهر كلامِ الزمخشري فإنه قال: «ذلك الجزاء جزيناهم وهو تحريم الطيبات» . إلا أن هذا قد ينخدش بما نقله ابن مالك وهو أن المصدر إذا أشير إليه وَجَبَ أن يُتْبع ب «ذلك» المصدرُ فيقال: «ضربت ذلك الضرب» و «قمت هذا القيام» ولو قلت: «ضربت زيداً ذلك» و «قمت هذا» لم يَجُزْ، ذكر ذلك في الرد على من أجاب عن قول المتنبي:
İbn Atiyye: «'ذلك' ref mahallindedir» demiş, fakat geçen iki vecihten hangisine göre olduğunu açıklamamıştır. İkincisinin zayıflığından ötürü birinciye hamledilmesi gerekir. Üçüncüsü: Mastar olarak mansub olmasıdır; Zemahşerî'nin sözünün zahiri de budur; zira o şöyle demiştir: «'Onları o ceza ile cezalandırdık ki o da temiz/helal şeylerin haram kılınmasıdır.'» Ne var ki bu görüş, İbn Mâlik'in naklettiği şu kural sebebiyle zedelenebilir: Mastara işaret edildiğinde o mastarın «ذلك» kelimesine tabi kılınması vaciptir; dolayısıyla «ضربت ذلك الضرب» (O vuruşla vurdum) ve «قمت هذا القيام» (Bu kalkışla kalktım) denir. Eğer «ضربت زيداً ذلك» ve «قمت هذا» dersen caiz olmaz. O, bunu Mütenebbî'nin şu sözüne cevap veren kimseyi reddederken zikretmiştir:
٢١١٦ - هذي بَرَزْتِ فَهِجْتِ رسيسا ... ثم انصرفْتِ وما شَفَيْتِ نسيسا
2116 - İşte ortaya çıktın ve [kalbimdeki gizli] aşkı alevlendirdin, / Sonra çekip gittin de [can çekişen] son nefesime şifa olmadın.
فإنهم لَحَّنوا المتنبي من حيث إنه حذف حرف النداء من اسم الإِشارة إذ الأصل: يا هذي، فأجابوا عنه بأنَّا لا نُسَلِّم أن «هذي» منادى بل إشارةٌ إلى المصدر كأنه قال: بَرَزْتِ هذي البَرْزة. فردَّ ابن مالك هذا الجواب بأنه لا يَنْتَصِبُ اسم الإِشارة مشاراً به إلى المصدر إلا وهو متبوع بالمصدر. وإذا سُلِّم هذا فيكون ظاهر قول الزمخشري «إنه منصوب على المصدر» مردوداً بما رُدَّ به الجوابُ عن بيت أبي الطيب، إلا أنَّ رَدَّ ابن مالك ليس بصحيح لورود اسم الإِشارة مشاراً به إلى المصدر غيرَ متبوع به، قال الشاعر:
Onlar, Mütenebbî'yi işaret isminden nida harfini hazfettiği gerekçesiyle hatalı (lahn yapmış) saymışlardır; zira aslı «يا هذي»dir. Buna cevap olarak şöyle demişlerdir: «هذي» kelimesinin münada olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis o sanki «بَرَزْتِ هذي البَرْزة» (İşte bu şekilde ortaya çıktın) demiş gibi mastara işarettir. İbn Mâlik ise bu cevabı, işaret isminin ancak kendisinden sonra mastar getirildiği takdirde mastara işaret olarak mansub olabileceği gerekçesiyle reddetmiştir. Bu kabul edildiği takdirde, Zemahşerî'nin «mastar olarak mansubdur» şeklindeki sözünün zahiri, Ebü't-Tayyib'in [Mütenebbî'nin] beyti hakkındaki cevabın reddedildiği gerekçeyle merdud olur. Ancak İbn Mâlik'in bu reddi doğru değildir; çünkü işaret isminin peşinden mastar getirilmeksizin mastara işaret olarak kullanıldığı vârittir. Şair şöyle demiştir:
٢١١٧ - يا عمرُو إنك قد مَلِلْت صَحابتي ... وصحابَتيك إخالُ ذاك قليلُ
2117 - Ey Amr! Sen benim arkadaşlığımdan usanmışsın, / Ben de senin arkadaşlığından usandım; sanırım bu azdır.
قال النحويون: «ذاك» إشارة إلى مصدر «خال» المؤكِّد له، وقد أنشده هو على ذلك.
Nahivciler şöyle demiştir: «ذاك», «خال» fiilinin onu pekiştiren mastarına işarettir. Nitekim bizzat kendisi de [İbn Mâlik] bu beyti bu kural üzere inşad etmiştir.
الرابع: أنه منصوب على أنه مفعولٌ ثانٍ قُدِّم على عامله لأنَّ «جزى» يتعدَّى لاثنين، والتقدير: جَزَيْناهم ذلك التحريم. وقال أبو البقاء ومكي: إنه في موضع نصب بجَزَيْناهم، ولم يُبَيِّنا على أي وجه انتصب: هل على المفعول الثاني أو المصدر؟
Dördüncüsü: Amilinin önüne geçmiş ikinci meful olarak mansub olmasıdır; zira «جزى» fiili iki meful alır. Takdiri şöyledir: «جَزَيْناهم ذلك التحريم» (Onları bu haram kılma ile cezalandırdık). Ebü'l-Bekâ ve Mekkî, onun «جَزَيْناهم» fiili ile nasb mahallinde olduğunu söylemiş, fakat hangi vecihle nasb edildiğini, yani ikinci meful olarak mı yoksa mastar olarak mı mansub olduğunu açıklamamışlardır.
وقوله {لَصَادِقُونَ} معمولُه محذوفٌ أي: لصادقون في إتمام جزائهم في الآخرة إذ هو تعريضٌ بكذبهم حيث قالوا: نحن مُقْتدون في تحريم هذه الأشياءِ بإسرائيل والمعنى: لَصادقون في إخبارنا عنهم ذلك، ولا يقدَّر له معمول أي: من شأننا الصدق. والضمير في «كذَّبوك» الظاهر عَوْدُه على اليهود لأنهم أقرب مذكور. وقيل: يعود على المشركين لتقدُّم الكلام معهم في قوله {نَبِّئُونِي بِعِلْم} [الأنعام: ١٤٣] و {أَمْ كُنتُمْ شُهَدَآء} [الأنعام: ١٤٤] .
{لَصَادِقُونَ} “şüphesiz biz doğru söyleyenleriz” kavlinin mamulü mahzuftur; yani: "Ahirette cezalarını tamamlamada elbette doğru söyleyenleriz." Zira bu, onların: 'Biz bu şeylerin haram kılınmasında İsrail'e (Ya‘kûb'a) uymaktayız' şeklindeki yalanlarına bir tarizdir. Mana: "Onlar hakkında verdiğimiz bu haberde elbette doğru söyleyenleriz" demektir. Kendisi için bir mamul takdir edilmeyip "Bizim şanımız doğruluktur" manasında olması da mümkündür. «كذَّبوك» (Seni yalanlarlarsa) ifadesindeki zamirin zahir olanı, en yakın zikredilen oldukları için Yahudilere dönmesidir. {نَبِّئُونِي بِعِلْم} [el-En‘âm 6/143] “Bana bilgiyle haber verin” ve {أَمْ كُنتُمْ شُهَدَآء} [el-En‘âm 6/144] “Yoksa siz şahitler miydiniz?” kavillerinde kendileriyle hitap daha önce geçtiği için müşriklere döndüğü de söylenmiştir.
وقوله تعالى: {ذُو رَحْمَةٍ} : جيء بهذه الجملة اسمية وبقوله {وَلاَ يُرَدُّ بَأْسُهُ} فعليةً تنبيهاً على مبالغة سَعَة الرحمة، لأن الاسمية أدلُّ على الثبوت والتوكيد من الفعلية. وقوله: {عَنِ القوم المجرمين} يحتمل أن يكون مِنْ وَضْع الظاهر موضعَ المضمر تنبيهاً على التسجيل عليهم بذلك، والأصل: ولا يُرَدُّ بأسُه عنكم. وقال أبو البقاء: «فإن كَذَّبوك» شرط، جوابه «
Allah Teâlâ'nın {ذُو رَحْمَةٍ} “[geniş] bir rahmet sahibidir” kavlinin isim cümlesi, {وَلاَ يُرَدُّ بَأْسُهُ} “fakat O'nun azabı geri çevrilmez” kavlinin ise fiil cümlesi olarak getirilmesi, rahmetin genişliğindeki mübalağaya dikkat çekmek içindir; çünkü isim cümlesi sebat ve teyide delalet bakımından fiil cümlesinden daha güçlüdür. {عَنِ القوم المجرمين} “günahkârlar topluluğundan” kavlinin, bunu onların aleyhine tescil etmeye dikkat çekmek amacıyla zamir yerine zahir ismin konulması kabilinden olması muhtemeldir; aslı: «ولا يُرَدُّ بأسُه عنكم» (O'nun azabı sizden geri çevrilmez) şeklindedir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'فإن كَذَّبوك' şarttır, cevabı ise '
فقل ربكم ذو رحمة واسعة» والتقدير: فقل يصفح عنكم بتأخير العقوبة «وهذا تفسير معى لا إعراب.
فقل ربكم ذو رحمة واسعة' cümlesidir. Takdiri: 'De ki: Cezayı ertelemek suretiyle sizi bağışlamaktadır' şeklindedir.» Bu ise bir irap değil, mana tefsiridir.
وقوله تعالى: {وَلاَ آبَاؤُنَا} : عطف على الضمير المرفوع المتصل/ ولم يأتِ هنا بتأكيد بضمير رفع منفصل ولا فاصل بين المتعاطفين اكتفاءً بوجود «لا» الزائدة للتأكيد فاصلة بين حرف العطف والمعطوف، وهذا هو على قواعد البصريين. وأمَّا الكوفيون فلا يشترطون شيئاً من ذلك وقد تقدَّم إتقان هذه المسألة.
Allah Teâlâ'nın: {وَلاَ آبَاؤُنَا} “ne de atalarımız” kavli, merfu muttasıl zamire matuftur. Tevkit için zâid olan «لا» edatının atıf harfi ile matuf arasında fasıla olarak bulunmasıyla yetinilerek, burada munfasıl merfu zamirle bir teyit veya matuf olanlar arasında bir fasıla getirilmemiştir. Bu durum Basralıların kurallarına göredir. Kûfelilere gelince, onlar bunlardan hiçbirini şart koşmazlar. Bu mesele daha önce etraflıca geçmişti.
وفي هذه الآية لم يُؤَّكَّد الضمير وفي آية النحل أكَّد فقال تعالى: {مَا عَبَدْنَا مِن دُونِهِ مِن شَيْءٍ نَّحْنُ ولا آبَاؤُنَا} [النحل: ٣٥] ، وهناك أيضاً قال «من دونه» مرتين وهنا قالها مرة واحدة فقال الشيخ: «لأنَّ لفظَ العبادة يَصِحُّ أن ينسب إلى إفراد الله بها، وهذا ليس بمستنكرٍ، بل المستنكرُ عبادةُ غير الله أو شيءٍ مع الله فناسب هنا ذكر» من دونه «مع العبادة، وأمَّا لفظ» ما أشركنا «فالإِشراك يدلُّ على إثبات شريك فلا يتركَّب مع هذا الفعلِ لفظُ» من دونه «لو كان التركيب في غير القرآن» ما أشركنا مِنْ دونه «لم يصِحَّ المعنى، وأمَّا» من دونه «الثانية فالإِشراك يدلُّ على تحريم أشياء وتحليل أشياء فلم يَحْتَجْ إلى لفظ» من دونه «وأمَّا لفظ العبادة فلا يدلُّ على تحريم شيء كما يدل عليه لفظ» أشرك «فقيَّد بقوله» من دونه «، ولمَّا حَذَفَ» مِنْ دونِه «هنا ناسب أن يحذف» نحن «ليطَّرِدَ التركيب في التخفيف» . قلت: وفي هذا الكلام نظرٌ لا يَخْفى. وقوله «من شيء» : «مِنْ» زائدة في المفعول أي: ما حَرَّمنا شيئاً، و «مِنْ دونه» متعلق بحرَّمْنا أي: ما حرَّمنا من غير إذنه لنا في ذلك. و «كذلك» نعت لمصدر محذوف
Bu ayette zamir teyit edilmemişken, Nahl sûresindeki ayette teyit edilmiş ve Allah Teâlâ: {مَا عَبَدْنَا مِن دُونِهِ مِن شَيْءٍ نَّحْنُ ولا آبَاؤُنَا} [en-Nahl 16/35] “Biz de atalarımız da O'ndan başka hiçbir şeye kulluk etmezdik” buyurmuştur. Orada ayrıca iki defa «من دونه» (O'ndan başka) demiş, burada ise bir defa söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Çünkü ibadet lafzının sadece Allah'a yöneltilmesine nispet edilmesi sahihtir ve bunda yadırganacak bir şey yoktur; yadırganan şey Allah'tan başkasına veya Allah ile birlikte bir şeye ibadet edilmesidir. Dolayısıyla burada ibadet ile birlikte 'من دونه' ifadesinin zikredilmesi uygun düşmüştür. 'ما أشركنا' (ortak koşmazdık) lafzına gelince; ortak koşmak bir ortağın varlığını ispat etmeye delalet eder, dolayısıyla bu fiille birlikte 'من دونه' lafzı uyuşmaz; şayet Kur'an dışında bir terkipte 'ما أشركنا مِنْ دونه' denilseydi mana sahih olmazdı. İkinci 'من دونه' ifadesine gelince; ortak koşmak birtakım şeylerin haram kılınmasına ve birtakım şeylerin helal kılınmasına delalet eder, bu sebeple 'من دونه' lafzına ihtiyaç duymamıştır. İbadet lafzı ise 'şirk koştu' lafzının delalet ettiği gibi bir şeyin haram kılınmasına delalet etmez; bu yüzden 'من دونه' sözüyle kayıtlanmıştır. Burada 'مِنْ دونِه' lafzını hazfedince, terkipte hafifliğin devam etmesi için 'نحن' zamirini de hazfetmesi uygun düşmüştür.» Derim ki: Bu sözde gizli kalmayacak bir itiraz (nazar) vardır. «من شيء» sözündeki «مِنْ» edatı mefulde zâiddir; yani: "Hiçbir şeyi haram kılmazdık." «مِنْ دونه» ise «حرَّمْنا» fiiline mütealliktir; yani: "O'nun bize bu hususta izni olmaksızın haram kılmazdık." «كذلك» ise mahzuf bir mastarın sıfatıdır;
أي: مثل التكذيب المشار إليه في قوله «فإن كَذَّبوك» . وقرئ «كَذَب» بالتخفيف.
yani: «فإن كَذَّبوك» kavlinde işaret edilen yalanlama gibi. Şeddeli yerine şeddesiz olarak «كَذَب» şeklinde de okunmuştur.
وقوله: {حتى ذَاقُواْ} جاء به لامتداد التكذيب أو الكذب، وقوله «مِنْ علم» : يحتمل أن يكون مبتدأ و «عندكم» خبر مقدم، وأن يكون فاعلاً بالظرف لاعتماده على الاستفهام، و «مِنْ» زائدة على كلا التقديرين. وقرأ النخعي وابن وثاب «إن يتَّبعون» بياء الغيبة، قال ابن عطية: «وهذه قراءة شاذة يُضَعِّفها قولُه {وَإِنْ أَنتُمْ إَلاَّ تَخْرُصُونَ} يعني أنه أتى بعدها بالخطاب فبَعُدَتْ الغيبةُ. وقد يُجاب عنه بأن ذلك من باب الالتفات.
{حتى ذَاقُواْ} “sonunda [azabımızı] tattılar” kavli, yalanlamanın veya yalanın sürüp gitmesini ifade etmek için getirilmiştir. «مِنْ علم» sözünün mübteda, «عندكم» zarfının mukaddem haber olması muhtemel olduğu gibi, istifhama dayandığı için zarfın faili olması da muhtemeldir; «مِنْ» ise her iki takdire göre de zâiddir. Nahâî ve İbn Vessâb gayb ya'sı ile «إن يتَّبعون» şeklinde okumuşlardır. İbn Atiyye: «Bu şaz bir kıraattir; kendisinden sonraki {وَإِنْ أَنتُمْ إَلاَّ تَخْرُصُونَ} [el-En‘âm 6/148] “Siz sadece yalan uyduruyorsunuz” kavli onu zayıflatır» demiştir; yani bundan sonra hitap sîgasıyla getirilmiş, bu yüzden gayb sîgası uzak kalmıştır. Buna, bunun iltifat kabilinden olduğu şeklinde cevap verilebilir.
وقوله تعالى: {قُلْ فَلِلَّهِ} : بين «قل» وبين «فلله» شيء محذوف، فقدَّره الزمخشري شرطاً جوابه: فلله. قال: «فإن كان الأمرُ كما زعمتم مِنْ كونكم على مشيئة الله فلله الحجة» . وقَدَّره غيره جملةً اسمية والتقدير: قل أنتم لا حُجَّةَ لكم على ما ادَّعَيْتُمْ فلله الحجة البالغة عليكم.
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ فَلِلَّهِ} “De ki: ... Allah'ındır” kavlinde, «قل» ile «فلله» arasında mahzuf bir şey vardır. Zemahşerî bunu, cevabı «فلله» olan bir şart olarak takdir etmiştir. O şöyle demiştir: «Eğer durum sizin iddia ettiğiniz gibi Allah'ın dilemesiyle olmuşsa, delil Allah'ındır.» Başkası ise bunu isim cümlesi olarak takdir etmiştir; takdiri şöyledir: "De ki: İddia ettiğiniz şey hakkında sizin hiçbir deliliniz yoktur; dolayısıyla aleyhinize olan kesin delil Allah'ındır."
قوله تعالى: {قُلْ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ} : «هلمَّ» هنا اسم فعل بمعنى أحْضِروا، و «شهداءَكم» مفعول به، فإن اسم الفعل يعمل عَمَلَ مُسَمَّاه من تَعَدٍّ ولُزوم. واعلم أنَّ «هلمَّ» فيها لغتان لغةُ الحجازيين ولغة التميميين: فأمَّا لغة الحجاز فإنها فيها بصيغةٍ واحدةٍ سواء أُسْنِدَتْ لمفرد أم مثنى أم مجموع أم مؤنث نحو: هلمَّ يا زيد يا زيدان يا زيدون يا هند يا هندان يا هندات، وهي على هذه اللغة عند النحاة اسم فعل لعدم تغيُّرِها، والتزمت
Allah Teâlâ'nın: {قُلْ هَلُمَّ شُهَدَآءَكُمُ} “De ki: Şahitlerinizi getirin!” kavlinde: «هلمَّ» burada «أحْضِروا» (getirin/hazır edin) manasında ism-i fiildir. «شهداءَكم» ise mefulün bihidir; zira ism-i fiil, müteaddîlik ve lâzımlık bakımından isimlendirdiği fiilin amelini yapar. Bil ki «هلمَّ» kelimesinde Hicazlıların lehçesi ve Temîmlilerin lehçesi olmak üzere iki lehçe vardır: Hicaz lehçesinde bu kelime; ister müfrede, ister tesniyeye, ister çoğula, ister müennese isnat edilsin tek bir lafız üzeredir: «هلمَّ يا زيد يا زيدان يا زيدون يا هند يا هندان يا هندات» (Ey Zeyd, ey iki Zeyd, ey Zeydler, ey Hind, ey iki Hind, ey Hindler, gelin/getirin!) denir. Bu lehçeye göre nahivciler nezdinde değişmemesinden ötürü ism-i fiildir.
العرب فَتْحَ الميم على هذه اللغة وهي حركة بناء بُنِيت على الفتح تخفيفاً، وأمَّا لغة تميم وقد نسبها الليث إلى بني سعد فتلحقها الضمائر كما تَلْحق سائر الأفعال فيُقال: هلمَّا هلمُّوا هلمِّي هَلْمُمْن. وقال الفراء: «يقال هَلُمِّين يا نسوة» وهي على هذه اللغة فعل صريح لا يتصرَّف. هذا قول الجمهور، وقد خالفَ بعضُهم في فعليَّتها على هذه اللغة وليس بشيء، والتزمت العرب أيضاً فيها على لغة تميم فَتْحَ الميم إذا كانت مسندةً لضمير الواحد المذكر، ولو يُجيزوا فيها ما أجازوا في ردَّ وشدَّ من الضم والكسر.
Araplar bu lehçede mimin fethalı olmasını iltizam etmişlerdir; bu bir bina harekesi olup hafiflik sebebiyle fetha üzere mebni kılınmıştır. Leys'in Benî Sa‘d'a nispet ettiği Temîm lehçesinde ise diğer fiillere bitiştiği gibi buna da zamirler bitişir; dolayısıyla: «هلمَّا هلمُّوا هلمِّي هَلْمُمْن» denir. Ferrâ: «Kadınlara hitaben 'هَلُمِّين يا نسوة' denir» demiştir. Bu lehçeye göre çekimi olmayan sarih bir fiildir. Cumhurun kavli budur. Bazıları bu lehçede onun fiil olmasına muhalefet etmişse de bu bir değer taşımaz. Araplar Temîm lehçesinde de müzekker tekil zamirine isnat edildiğinde mimin fethasını iltizam etmişler; «ردَّ» ve «شدَّ» fiillerinde caiz gördükleri damme ve kesreyi bunda caiz görmemişlerdir.
واختلف النحويون فيها: هل هي بسيطة أو مركبة؟ ثم القائلون بتركيبها اختلفوا فيما رُكِّبت منه: فجمهور البصريين على أنها مركبة من «ها» التي للتنبيه، ومن «المم» أمراً مِنْ لَمَّ يَلُمُّ، فلما ركِّبتا حُذِفَتْ ألف «ها» لكثرة الاستعمال، وسقطت همزة الوصل للاستغناء عنها بحركة الميم المنقولة إليها لأجل الإِدغام، وأدغمت الميم في الميم، وبُنيت على الفتح فقيل: بل نُقِلت حركة الميم للام فسقطت الهمزةُ للاستغناء عنها فلما جيء ب «ها» التي للتنبيه التقى ساكنان: ألف ها واللام مِنْ «لَمَّ» لأنها ساكنة تقديراً، ولم يَعْتَدُّوا بهذه الحركة لأنَّ حركة النقل عارضة، فحذفت ألفُ «ها» لالتقاء الساكنين تقديراً. وقيل: بل حذفت ألف «ها» لالتقاء الساكنين، وذلك أنه لَمَّا جيء بها مع الميم سَقَطَتْ همزة الوصل في الدرج فالتقى ساكنان: ألف «ها» ولام «المم» / فحُذِفت ألف «ها» فبقي هَلْمُم، فنُقِلَتْ حركة الميم إلى اللام وأدغمت. وذهب بعضهم إلى أنها مركبة من «ها» التي للتنبيه أيضاً ومن «لَمّ» أمراً مِنْ «لَمَّ الله شَعْثَه» أي جمعه، والمعنى عليه في هلم، لأنه بمعنى: اجمع نفسك إلينا، فحُذِفت ألف «ها» لكثرة الاستعمال، وهذا سهلٌ جداً، إذ ليس فيه إلا عملٌ واحد هو حَذْفُ
Nahivciler bu kelimenin basit (yalın) mi yoksa mürekkep (birleşik) mi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Birleşik olduğunu söyleyenler de neden birleştiği hususunda ihtilaf etmişlerdir: Basralıların cumhuruna göre o, tenbih için olan «ها» ile «لَمَّ يَلُمُّ» fiilinden emir olan «المم» kelimesinden meydana gelmiştir. Bu ikisi birleştiğinde kullanım çokluğundan dolayı «ها»nın elifi hazfedilmiş, idgam sebebiyle kendisine aktarılan mimin harekesi sayesinde vasıl hemzesine ihtiyaç kalmadığından hemze düşmüş, mim mime idgam edilmiş ve fetha üzere mebni kılınmıştır. Şöyle de denilmiştir: Bilakis mimin harekesi lâma aktarılmış, ihtiyaç kalmadığı için hemze düşmüştür. Tenbih için olan «ها» getirildiğinde iki sakin karşılaşmıştır: Hâ'nın elifi ve takdiren sakin olduğu için «لَمَّ» fiilinin lâmı. Nakil harekesi arızî olduğu için bu harekeyi hesaba katmamışlar ve takdirî olarak iki sakinin karşılaşmasından ötürü «ها»nın elifi hazfedilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bilakis iki sakinin karşılaşması sebebiyle «ها»nın elifi hazfedilmiştir; zira mim ile birlikte getirildiğinde vasıl hemzesi kelime arasında düşmüş ve iki sakin karşılaşmıştır: «ها»nın elifi ve «المم» kelimesinin lâmı. Bunun üzerine «ها»nın elifi hazfedilmiş, geriye «هَلْمُم» kalmış, mimin harekesi lâma aktarılıp idgam edilmiştir. Bazıları ise onun yine tenbih için olan «ها» ile «لَمَّ الله شَعْثَه» (Allah onun dağınıklığını topladı) ifadesindeki «لَمّ» emir fiilinden birleştiği görüşüne varmışlardır; «هلم» kelimesindeki mana da buna göredir; zira: "Kendini toplayıp bize gel" manasındadır. Kullanım çokluğundan ötürü «ها»nın elifi hazfedilmiştir. Bu görüş gayet kolaydır; çünkü bunda «ها»nın elifinin hazfinden başka tek bir işlem vardır.
ألف «ها» وهو مذهب الخليل وسيبويه. وذهب الفراء إلى أنها مركبة من هل التي للزجر ومن أمّ أمراً من الأَمّ وهو القصد، وليس فيه إلا عملٌ واحد وهو نقل حركة الهمزة إلى لام هل. وقد رُدَّ كل واحد من هذه المذاهب بما يطول الكتاب بذكره من غير فائدة. و «هَلُمَّ» تكون متعدية بمعنى أَحْضِر، ولازمةً بمعنى أقبلْ، فمَنْ جَعَلَها متعدية أخذها مِن اللَّمِّ وهو الجمع، ومَنْ جَعَلَها قاصرةً أخذها من اللَّمَمِ وهو الدنو والقرب.
Bu, Halîl ve Sîbeveyh'in mezhebidir. Ferrâ ise onun zecr için olan «هل» ile yönelmek/kastetmek demek olan «الأَمّ» kökünden emir fiili olan «أمّ» kelimesinden birleştiği görüşüne varmıştır; bunda da hemzenin harekesinin «هل» kelimesinin lâmına aktarılmasından ibaret tek bir işlem vardır. Bu mezheplerin her biri, faydasız yere kitabı uzatacak gerekçelerle reddedilmiştir. «هَلُمَّ» kelimesi, «أَحْضِر» (getir) manasında müteaddî, «أقبلْ» (gel) manasında lâzım olur. Onu müteaddî kılan kimse, onu toplamak demek olan «اللَّمّ» kökünden almıştır; onu lâzım (geçişsiz) kılan kimse ise yaklaşmak demek olan «اللَّمَم» kökünden almıştır.
قوله تعالى: {أَتْلُ مَا حَرَّمَ} : في «ما» هذه ثلاثة أوجه أظهرها: أنها موصولةٌ بمعنى الذي والعائد محذوف أي: الذي حَرَّمه، والموصول في محل نصب مفعولاً به. والثاني: أن تكون مصدريةً أي: أتل تحريم ربكم، ونفس التحريم لا يُتْلَى وإنما هو مصدرٌ واقع موقع المفعول به أي: أتلُ مُحَرَّم ربكم الذي حرَّمه هو. والثالث: أنها استفهامية في محل نصب بحرَّم بعدها، وهي مُعَلِّقة لأتْل والتقدير: أتل أيَّ شيء حرَّم ربكم، وهذا ضعيف لأنه لا تُعَلَّقُ إلا أفعالُ القلوب وما حُمِل عليها. وأمَّا «عليكم» ففيه وجهان أحدهما: أنه متعلق بَحَرَّم، وهذا اختيار البصريين. والثاني: أنه متعلق بأَتْلُ وهو اختيار الكوفيين يعني أن المسألة من باب الإِعمال، وقد عرفت أن اختيار البصريين إعمالُ الثاني، واختيارَ الكوفيين إعمالُ الأول.
Allah Teâlâ'nın: {أَتْلُ مَا حَرَّمَ} “[Rabbinizin] haram kıldığı şeyleri okuyayım” kavlindeki bu «ما» hakkında üç vecih vardır: En zahir olanı, «الذي» manasında ism-i mevsûl olması ve aid zamirinin mahzuf bulunmasıdır; yani: «الذي حَرَّمه» (O'nun haram kıldığı şey) takdirindedir. İsm-i mevsûl nasb mahallinde mefulün bihtir. İkincisi: Mastariyye olmasıdır; yani: "Rabbinizin haram kılmasını okuyayım" takdirindedir. Haram kılmanın kendisi okunmaz; o ancak mefulün bih makamına geçmiş bir mastardır; yani: "Rabbinizin bizzat haram kıldığı şeyi okuyayım" demektir. Üçüncüsü: Kendisinden sonraki «حرَّم» fiili ile nasb mahallinde istifhamiyye olmasıdır; bu durumda «أتْل» fiilini amelden ta‘lik etmiştir, takdiri: "Rabbiniz neyi haram kıldı okuyayım" şeklindedir. Bu zayıftır; çünkü sadece kalp fiilleri ve onlara hamledilen fiiller ta‘lik edilir. «عليكم» ifadesine gelince; bunda iki vecih vardır: Birincisi: «حَرَّم» fiiline müteallik olmasıdır ki Basralıların tercihi budur. İkincisi: «أَتْلُ» fiiline müteallik olmasıdır ki bu da Kûfelilerin tercihidir; yani mesele tenâzu‘ (i‘mâl) babındandır. Bilindiği üzere Basralıların tercihi ikinciyi amel ettirmek, Kûfelilerin tercihi ise birinciyi amel ettirmektir.
قوله: {أَلاَّ تُشْرِكُواْ} فيه أوجه أحدها: أنَّ «أَنْ» تفسيرية لأنه تَقَدَّمَها ما هو بمعنى القول لا حروفه و «لا» هي ناهية و «تشركوا» مجزومٌ بها، وهذا وجهٌ ظاهر، وهو اختيار الفراء قال: «ويجوزُ أن يكون مجزوماً ب» لا «على
{أَلاَّ تُشْرِكُواْ} “O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın” kavlinde muhtelif vecihler vardır: Birincisi: Kendisinden önce harfleriyle değil manasıyla söz (kavl) ifade eden bir kelime geçtiği için «أَنْ» edatının tefsîriyye olmasıdır; «لا» nehiy edatıdır ve «تشركوا» onunla meczumdur. Bu zahir bir vecihtir ve Ferrâ'nın tercihidir. O şöyle demiştir: «Nasb ve cezm ile senin: 'أمرتك أَنْ لا تذهب إلى زيد' (Zeyd'e gitmemeni sana emrettim) demen gibi, nehiy üzere 'لا' ile meczum olması caizdir.» Sonra şöyle demiştir: «Bu ayette cezm,
النهي كقولك: أمرتك أَنْ لا تذهب إلى زيد بالنصب والجزم. ثم قال: والجزم في هذه الآية أحبُّ إليَّ كقوله تعالى: {أَوْفُواْ المكيال والميزان} [هود: ٨٥] قلت: يعني فعطفُ هذه الجملة الأمرية يُقَوِّي أنَّ ما قبلها نهي ليتناسب طرفا الكلام، وهو اختيار الزمخشري أيضاً فإنه قال:» وأَنْ في «أن لا تشركوا» مفسرة و «لا» للنهي «ثم قال بعد كلام:» فإن قلت: إذا جعلت «أن» مفسرةً لفعل التلاوة وهو معلَّق بما حرَّم ربكم وَجَبَ أَنْ يكون ما بعده منهيَّاً عنه مُحَرَّماً كله كالشرك وما بعده مما دخل عليه حرفُ النهي فما تصنع بالأوامر؟ قلت: لَمَّا وَرَدَت هذه الأوامرُ مع النواهي، وتقدَّمهن جميعاً فعلُ التحريم، واشتركن في الدخول تحت حكمه عُلم أن التحريمَ راجعٌ إلى أضدادها وهي الإِساءة إلى الوالدين، وبَخْسُ الكيل والميزان، وتَرْكُ العدلِ في القول، ونكثُ العهد «.
Allah Teâlâ'nın: {أَوْفُواْ المكيال والميزان} [Hûd 11/85] “Ölçüyü ve tartıyı tam yapın!” kavlinde olduğu gibi bana daha sevimlidir.» Derim ki: Yani bu emir cümlesinin matuf olması, kelamın iki tarafının birbiriyle uyumlu olması için kendisinden öncekinin nehiy olmasını güçlendirir. Bu aynı zamanda Zemahşerî'nin de tercihidir; zira o şöyle demiştir: «'أن لا تشركوا' ifadesindeki 'أَنْ' tefsîriyye, 'لا' ise nehiy içindir.» Ardından bir sözden sonra şöyle demiştir: «Eğer dersen ki: 'أَنْ' edatını tilavet fiilinin müfessiri kıldığında ve bu da 'Rabbinizin haram kıldığı şeyler' ifadesine bağlandığında, şirk ve nehiy harfinin dahil olduğu sonraki şeyler gibi kendisinden sonraki her şeyin nehyedilmiş ve haram kılınmış olması vacip olur; o halde emirler hakkında ne yapacaksın? Derim ki: Bu emirler nehiylerle birlikte geldiğinde, hepsinin başında haram kılma fiili bulunduğunda ve onun hükmü altına girmede ortak olduklarında anlaşıldı ki haram kılma; anne babaya kötülük etmek, ölçü ve tartıyı eksiltmek, sözde adaleti terk etmek ve ahdi bozmak gibi emirlerin zıtlarına racidir.»
قال الشيخ:» وكونُ هذه الأشياء اشتركت في الدخول تحت حكم التحريم، وكونُ التحريم راجعاً إلى أضداد الأوامر بعيدٌ جداً وإلغازٌ في التعامي ولا ضرورةَ تدعو إلى ذلك «. قلت: ما استبعده ليس ببعيدٍ وأين الإِلغاز والتعمِّي من هذا الكلامِ حتى يرميَه به. ثم قال الشيخ:» وأمَّا عطف هذه الأوامر فيحتمل وجهين، أحدهما: أنها معطوفة لا على المناهي قبلها فيلزم انسحاب التحريم عليها حيث كانت في حَيِّز «أن» التفسيرية، بل هي معطوفة على قوله {تَعَالَوْاْ أتْلُ مَا حَرَّمَ} ، أمرهم أولاً بأمرٍ يترتب عليه ذِكْرُ مَناهٍ، ثم أمرهم ثانياً بأوامر وهذا معنى واضح.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu şeylerin haram kılma hükmü altına girmede ortak olması ve haram kılmanın emirlerin zıtlarına raci bulunması son derece uzaktır, bilmezden gelmede bir bilmecedir ve buna sevk eden hiçbir zaruret yoktur.» Derim ki: Onun uzak gördüğü şey uzak değildir; bu söze bilmece ve kapalılık isnat etmek nerede kalır ki onu bununla itham etmektedir! Sonra Şeyh şöyle demiştir: «Bu emirlerin atfına gelince, iki vecih muhtemeldir: Birincisi: Bunların kendilerinden önceki nehiylere matuf olmaması -ki bu durumda tefsîriyye olan 'أن' edatının kapsamında bulundukları için haram kılmanın bunlara da şamil olması gerekirdi-, bilakis {تَعَالَوْاْ أتْلُ مَا حَرَّمَ} “Gelin, [Rabbinizin] haram kıldığı şeyleri okuyayım” kavline matuf olmasıdır. Onlara önce zikri birtakım nehiyleri gerektiren bir emir vermiş, sonra da ikinci olarak birtakım emirler emretmiştir; bu açık bir manadır.
والثاني: أن تكون الأوامر معطوفةً على المناهي وداخلةً تحت «أن» التفسيرية، ويصحُّ ذلك على تقدير محذوف تكون «أن» مفسرةً له وللمنطوق قبله الذي دلَّ على حَذْفِه، والتقدير: وما أمركم به فحذف
İkincisi: Emirlerin nehiylere matuf olup tefsîriyye olan «أن» kapsamına girmesidir. Bu ise «أن» edatının hem kendisini hem de hazfedildiğine delalet eden önceki lafzı tefsir ettiği mahzuf bir ifade takdiriyle sahih olur. Takdiri: «وما أمركم به» (ve size neyi emrettiğini) şeklindedir;
وما أمركم به لدلالة ما حَرَّم عليه، لأن معنى ما حَرَّم ربكم: ما نهاكم ربكم عنه فالمعنى: تعالوا أتلُ ما نهاكم ربكم عنه وما أمركم به، وإذا كان التقدير هكذا صح أن تكون «أن» تفسيرية لفعل/ النهي الدالِّ عليه التحريمُ وفعل الأمر المحذوف، ألاى ترى أنه يجوز أن تقول: «أمرتك أن لا تكرم جاهلاً وأكرم عالماً» إذ يجوز أن يُعْطف الأمر على النهي والنهي على الأمر كما قال:
'neyi haram kıldı' ifadesinin ona delalet etmesi sebebiyle 've size neyi emretti' kısmı hazfedilmiştir; çünkü Rabbinizin haram kıldığı şeyin manası, Rabbinizin sizi kendisinden nehyettiği şey demektir. O halde mana: 'Gelin, Rabbinizin sizi kendisinden nehyettiği ve size emrettiği şeyleri okuyayım' şeklindedir. Takdir böyle olunca, «أن» edatının haram kılmanın delalet ettiği nehiy fiili ile mahzuf emir fiilinin müfessiri olması sahih olur. Görmez misin ki: «أمرتك أن لا تكرم جاهلاً وأكرم عالماً» (Cahile ikram etmemeni ve alime ikram etmeni sana emrettim) demen caizdir; zira şairin:
٢١١٨ -. . . . . . . . . . . . . . . . ... يقولون لا تَهْلِكْ أسىً وتجمَّلِ
2118 - ... 'Kederden helak olma, metanet göster!' derler
وهذا لا نعلم فيه خلافاً بخلاف الجمل المتباينة بالخبر والاستفهام والإِنشاء فإنَّ في جواز العطف فيها خلافاً «انتهى.
dediği gibi emrin nehiye, nehyin de emre atfedilmesi caizdir. Bunda bir ihtilaf olduğunu bilmiyoruz. Haber, istifham ve inşa bakımından birbirinden farklı cümleler ise böyle değildir; zira bunlarda atfın caiz olup olmamasında ihtilaf vardır.» [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti.
الثاني: أن تكون» أَنْ «ناصبةً للفعل بعدها، وهي وما في حَيِّزها في محل نصب بدلاً من» ما حرم «. الثالث: أنها الناصبة أيضاً وهي وما في حَيِّزها بدل من العائد المحذوف إذ التقدير: ما حَرَّمه، وهو في المعنى كالذي قبله. و» لا «على هذين الوجهين زائدة لئلا يفسد المعنى كزيادتها في قوله تعالى: {أَلاَّ تَسْجُدَ} [الأعراف: ١٢] و {لِّئَلاَّ يَعْلَمَ} [الحديد: ٢٩] . قال الشيخ:» وهذا ضعيف لانحصار عموم المُحَرَّمِ في الإِشراك، إذ ما بعده من الأمر ليس داخلاً في المُحَرَّم ولا ما بعد الأمر مما فيه لا يمكن ادِّعاء زيادة «لا» فيه لظهور أنَّ «لا» فيه للنهي «. ولمَّا ذكر مكي كونَها بدلاً مِنْ» ما حرم «لم ينبِّه على زيادة» لا «ولا بد منه. وقد منع الزمخشري أن تكون بدلاً مِنْ» ما حرم «فقال:» فإن قلت: هلا قلت
İkincisi: «أَنْ» edatının kendisinden sonraki fiili nasbeden edat olması ve kendisi ile sılasının «ما حرم» ifadesinden bedel olarak nasb mahallinde bulunmasıdır. Üçüncüsü: Yine nasbeden edat olup kendisi ile sılasının mahzuf aid zamirinden bedel olmasıdır; zira takdiri «ما حَرَّمه» (O'nun haram kıldığı şey) şeklindedir ve bu mana bakımından öncekinin aynısıdır. Bu iki vechie göre mana bozulmasın diye «لا» zâiddir; tıpkı Allah Teâlâ'nın {أَلاَّ تَسْجُدَ} [el-A‘râf 7/12] “secde etmemeni” ve {لِّئَلاَّ يَعْلَمَ} [el-Hadîd 57/29] “bilmesinler diye” kavillerindeki zâid oluşu gibi. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Haram kılınan şeyin umumiliğinin sadece şirk koşmaya hasredilmesi sebebiyle bu zayıftır; zira ondan sonra gelen emirler haram kılınan şeyin kapsamına girmez; emirlerden sonra 'lâ' bulunan şeylerde ise 'lâ'nın nehiy için olduğu aşikâr olduğundan onda 'lâ'nın zâid olduğunu iddia etmek mümkün değildir.» Mekkî onun «ما حرم» ifadesinden bedel olduğunu zikrettiğinde «لا»nın zâid olduğuna dikkat çekmemiştir, halbuki bu zorunludur. Zemahşerî onun «ما حرم» ifadesinden bedel olmasını menederek şöyle demiştir: «Eğer dersen ki: 'Niçin
هي التي تنصب الفعل وجعلت «أن لا تشركوا» بدلاً من «ما حرم» . قلت: وجب أن يكون أن لا تشركوا ولا تقربوا ولا تقتلوا ولا تتبعوا السبل نواهي لانعطاف الأوامر عليها، وهي قوله «بالوالدين إحساناً» ؛ لأنَّ التقدير: وأحسنوا بالوالدين إحساناً، وأَوْفوا وإذا قلتم فاعدِلوا، وبعهد الله أَوْفوا «. فإن قلت: فما تصنع بقوله {وَأَنَّ هذا صِرَاطِي مُسْتَقِيماً فاتبعوه} [الأنعام: ١٥٣] فيمَنْ قرأ بالفتح، وإنما يستقيم عطفُه على» أَنْ لا تشركوا «إذا جعلت» أن «هي الناصبة حتى يكون المعنى: أتل عليكم نفي الإِشراك وأتل عليكم أن هذا صراطي مستقيماً؟ قلت: أجعل قولَه» وأن هذا صراطي مستقيماً «علةً للاتِّباع بتقدير اللام كقوله
onun fiili nasbeden edat olduğunu söyleyip «أن لا تشركوا» ifadesini «ما حرم»den bedel kılmadın?' Derim ki: «أن لا تشركوا», «ولا تقربوا», «ولا تقتلوا» ve «ولا تتبعوا السبل» ifadelerinin nehiy olması vaciptir; çünkü emirler onlara atfedilmiştir ki o da «بالوالدين إحساناً» kavlidir. Zira takdiri: 'Ve anne babaya güzelce iyilik edin, ölçüyü tam yapın, söylediğiniz zaman adil olun ve Allah'ın ahdine vefa gösterin' şeklindedir. Eğer dersen ki: 'O halde üstün (fetha) ile okuyan kimseye göre {وَأَنَّ هذا صِرَاطِي مُسْتَقِيماً فاتبعوه} [el-En‘âm 6/153] “Ve şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, öyleyse ona uyun!” kavli hakkında ne yapacaksın? Zira onun «أَنْ لا تشركوا» kavline atfedilmesi ancak «أن» edatını nasbeden kıldığın takdirde düzgün olur; böylece mana: 'Size şirk koşmamayı okuyayım ve size bunun dosdoğru yolum olduğunu okuyayım' şeklinde olur?' Derim ki: Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi:
{وَأَنَّ المساجد لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ مَعَ الله أَحَداً} [الجن: ١٨] بمعنى: ولأن هذا صراطي مستقيماً فاتبعوه، والدليل عليه القراءة بالكسر كأنه قيل: واتبعوا صراطي لأنه مستقيم، أو: واتبعوا صراطي أنه مستقيم «.
{وَأَنَّ المساجد لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ مَعَ الله أَحَداً} [el-Cin 72/18] “Mescitler şüphesiz Allah'ındır; öyleyse Allah ile birlikte hiç kimseye yalvarmayın!” buyruğunda olduğu gibi lâm harf-i cerri takdiriyle «وأن هذا صراطي مستقيماً» sözünü ittibânın (uymanın) illeti kılarım; yani: 'Ve şüphesiz bu benim dosdoğru yolum olduğu için ona uyun' manasındadır. Bunun delili esre (kesre) ile olan kıraattir; sanki: 'Ve dosdoğru olduğu için yoluma uyun' yahut 'dosdoğru olarak yoluma uyun' denilmiştir.»
واعترض عليه الشيخ بعد السؤال الأول وجوابه وهو» فإن قلت: هَلاَّ قلت هي الناصبة «إلى: {وَبِعَهْدِ الله أَوْفُواْ} فقال:» لا يتعيَّنْ أن تكونَ جميعُ الأوامر معطوفة على ما دخل عليه «لا» لأنَّا بيَّنَّا جواز عطف «وبالوالدين إحساناً» على «تعالَوا» وما بعده معطوف عليه، ولا يكون قوله «وبالوالدين إحساناً» معطوفاً على أن لا تشركوا «.
Şeyh [Ebû Hayyân], birinci soru ve cevabından, yani «فإن قلت: هَلاَّ قلت هي الناصبة» ifadesinden {وَبِعَهْدِ الله أَوْفُواْ} [el-En‘âm 6/152] “Allah'ın ahdine vefa gösterin” kısmına kadar olan yerden sonra ona itiraz ederek şöyle demiştir: «Bütün emirlerin üzerine 'lâ' dahil olan şeylere matuf olması gerekmez; çünkü biz 'وبالوالدين إحساناً' kavlinin 'تعالَوا' ifadesine matuf olmasının caiz olduğunu ve sonrasının da ona matuf bulunduğunu açıkladık. Dolayısıyla 'وبالوالدين إحساناً' kavli 'أن لا تشركوا' ifadesine matuf olmaz.»
الرابع: أن تكون» أَنْ «الناصبة وما في حَيِّزها منصوبةً على الإِغراء ب» عليكم «، ويكون الكلامُ الأول قَدْ تمَّ عند قوله» ربكم «، ثم ابتدأ فقال: عليكم أن لا تشركوا، أي: الزموا نفي الإِشراك وعدمه، وهذا وإن كان ذكره
Dördüncüsü: «أَنْ» edatının nasbeden olması, kendisi ile sılasının «عليكم» ism-i fiili ile iğrâ üzere mansub bulunması, ilk kelamın «ربكم» kavlinde tamamlanmış olması ve sonra yeniden başlayarak: «عليكم أن لا تشركوا» (Şirk koşmamaya sarılın), yani "şirkin nefyine ve yokluğuna sımsıkı sarılın" denilmiş olmasıdır. Her ne kadar bunu
جماعة كما نقله ابن الأنباري ضعيف لتفكك التركيب عن ظاهره؛ ولأنه لا يتبادر إلى الذهن.
İbnü'l-Enbârî'nin naklettiği gibi bir topluluk zikretmişse de, terkibin zahirinden kopması ve zihne ilk olarak gelmemesi sebebiyle zayıftır.
الخامس: أنها وما في حَيِّزها في محل نصب أو جر على حذف لام العلة والتقدير: أتل ما حرم ربكم عليكم لئلا تشركوا، وهذا منقول عن أبي إسحاق، إلا أن بعضهم استبعده من حيث إن ما بعده أمرٌ معطوف بالواو ومناهٍ معطوفة بالواو أيضاً فلا يناسب أن يكونَ تبييناً لِما حرَّم، أمَّا الأمرُ فمِنْ حيث المعنى، وأمَّا المناهي فمِنْ حيث العطف.
Beşincisi: «أن» edatının ve sılasının, sebep bildiren lâm harf-i cerrinin (lâm-ı ta‘lîl) hazfedilmesiyle nasb veya cer mahallinde olmasıdır. Takdiri: «أتل ما حرم ربكم عليكم لئلا تشركوا» (Rabbinizin size neleri haram kıldığını, şirk koşmayasınız diye okuyayım) şeklindedir. Bu görüş Ebû İshak'tan nakledilmiştir. Ne var ki bazısı, bundan sonraki kısmın vav ile matuf bir emir ve yine vav ile matuf nehiyler olması cihetiyle, haram kılınan şeylerin bir açıklaması olmasına uygun düşmeyeceğini belirterek bu görüşü uzak görmüştür. Emir manası bakımından, nehiyler ise atıf bakımından böyledir.
السادس: أن تكون هي وما بعدها في محل نصب بإضمارٍ فعلٍ تقديره: أوصيكم أن لا تشركوا؛ لأن قوله» وبالوالدين إحساناً «محمول على أوصيكم بالوالدين إحساناً، وهو مذهب أبي إسحاق أيضاً.
Altıncısı: «أن» edatının ve sonrasının, takdiri «أوصيكم أن لا تشركوا» (Size şirk koşmamanızı tavsiye/emrediyorum) olan takdirî bir fiille nasb mahallinde olmasıdır. Zira «وبالوالدين إحساناً» kavli, «أوصيكم بالوالدين إحساناً» (Size anne babaya güzelce iyilik etmenizi tavsiye/emrediyorum) ifadesine hamledilmiştir; bu da yine Ebû İshak'ın mezhebidir.
السابع: أن تكون» أَنْ «وما في حَيِّزها في موضع رفع على أنها خبر مبتدأ محذوف أي: المُحَرَّمُ أن لا تشركوا، أو المتلوُّ أن لا تشركوا، إلا أن التقدير بنحو المتلوّ أحسنُ؛ لأنه لا يُحْوج إلى زيادة» لا «، والتقدير بالمحرم أن لا تشركوا يحوج إلى زيادتها لئلا يفسد المعنى.
Yedincisi: «أَنْ» edatının ve sılasının, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mevkiinde bulunmasıdır; yani: «المُحَرَّمُ أن لا تشركوا» (Haram kılınan şey, şirk koşmamanızdır) veya «المتلوُّ أن لا تشركوا» (Okunan şey, şirk koşmamanızdır) demektir. Ancak 'el-metlüvv' (okunan şey) şeklindeki takdir daha güzeldir; çünkü «لا» edatının zâid sayılmasını gerektirmez. 'el-Muharram' (haram kılınan şey) takdiri ise anlamın bozulmaması için onun zâid sayılmasını gerektirir.
الثامن: أنها في محل رفع أيضاً على الابتداء، والخبر الجارُّ قبله والتقدير: عليكم عَدَمُ الإِشراك، ويكون الوقف على قوله» ربكم «كما تقدَّم في وجه الإِغراء، وهذا مذهب لأبي بكر بن الأنباري فإنه قال:» ويجوز أن يكونَ في موضع رفع ب «على» كما تقول: عليكم الصيام والحج «.
Sekizincisi: İbtidâ (mübteda) olarak yine ref mahallinde olması, haberin ise ondan önceki câr-mecrûr bulunmasıdır. Takdiri: «عليكم عَدَمُ الإِشراك» (Şirk koşmamak üzerinize [farz]dır) şeklindedir. Vakıf (durak) ise iğrâ vechinde geçtiği üzere «ربكم» kavli üzerinde olur. Bu, Ebû Bekir b. el-Enbârî'nin benimsediği görüştür; zira o: «Tıpkı 'Oruç ve hac üzerinize [farz]dır' dediğin gibi, 'على' ile ref mevkiinde olması caizdir» demiştir.
التاسع: أن يكون في موضع رفع بالفاعلية بالجارِّ قبلها، وهو ظاهر قول
Dokuzuncusu: Kendisinden önceki câr-mecrûr sebebiyle fâil olarak ref mevkiinde bulunmasıdır ki İbnü'l-Enbârî'nin
ابن الأنباري المتقدم، والتقدير: استقرَّ/ عليكم عدم الإِشراك. وقد تحصَّلت في محل» أن لا تشركوا «على ثلاثة أوجه، الرفع والنصب والجر، فالجر من وجه واحد وهو أن يكون على حذف حرف الجر على مذهب الخليل والكسائي، والرفع من ثلاثة أوجه، والنصب من ستة أوجه، فمجموع ذلك عشرة أوجه تقدَّم تحريرها.
daha önce geçen sözünün zahiri de budur. Takdiri ise şöyledir: «استقرَّ عليكم عدم الإِشراك» (Şirk koşmamak üzerinize sabit olmuştur). Böylece «أن لا تشركوا» ifadesinin irap mahalli hakkında üç vecih ortaya çıkmıştır: Ref, nasb ve cer. Cer vechi tek bir şekildedir; o da Halîl ve Kisâî'nin mezhebi üzere harf-i cerrin hazfedilmiş olmasıdır. Ref üç vecihle, nasb ise altı vecihledir. Bunların toplamı daha önce ayrıntısıyla açıklanmış olan on vecihtir.
و «شيئاً» فيه وجهان أحدهما: أنه مفعول به. والثاني: أنه مصدر أي إشراكاً أي: شيئاً من الإِشراك.
«شيئاً» kelimesinde iki vecih vardır: Birincisi, mef‘ûlün bih olmasıdır. İkincisi, masdar olmasıdır; yani bir ortak koşuşla [şirk koşmayın], yani şirkten hiçbir şeyle [şirk koşmayın] demektir.
وقوله {وبالوالدين إِحْسَاناً} تقدم تحريره في البقرة.
{وبالوالدين إِحْسَاناً} kavlinin açıklaması daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.
قوله: {مِّنْ إمْلاَقٍ} «مِنْ» سببية متعلقة بالفعل المنهيّ عنه أي: لا تقتلوا أولادَكم لأجل الإِملاق. والإِملاق: الفقر في قول ابن عباس. وقيل: الجوع بلغة لخم، نقله مؤرج. وقيل: الإِسراف، أَمْلق أي: أسرف في نفقته، قاله محمد بن نعيم الترمذي. وقيل الإِنفاق، أملق مالَه أي أنفقه قاله المنذر ابن سعيد. والإِملاق: الإِفساد أيضاً قاله شمر، قال: «وأَمْلَقَ يكون قاصراً ومتعدياً، أَمْلَقَ الرجل: إذا افتقر فهذا قاصر، وأملق ما عنده الدهر أي: أفسده» وأنشد النضر بن شميل على ذلك قول أوس بن حجر:
{مِّنْ إمْلاَقٍ} kavlindeki «مِنْ» edatı sebebiyye bildirip nehyedilen fiile müteallıktır; yani: Fakirlik sebebiyle çocuklarınızı öldürmeyin demektir. İbn Abbas'ın kavline göre 'el-İmlâk' (الإِملاق), fakirlik demektir. Müerric'in naklettiğine göre Lahm kabilesinin lügatinde açlık anlamına geldiği de söylenmiştir. Muhammed b. Nuaym et-Tirmizî bunun israf anlamına geldiğini söylemiştir; 'emlaka' (أَمْلق), harcamasında israf etti demektir. Münzir b. Saîd ise infak (harcama) olduğunu söylemiştir; malını emlaka etti (أملق مالَه), yani harcadı demektir. Şemir'in belirttiğine göre 'el-İmlâk' aynı zamanda ifsâd (bozma, telef etme) demektir; o şöyle demiştir: «'Emlaka' fiili hem lâzım hem de müteaddî olur. Adam fakirleştiğinde 'Emlaka'r-racul' (أَمْلَقَ الرجل) denir ki bu lâzımdır. 'Emlaka mâ indehû ed-Dehr' (أملق ما عنده الدهر) denildiğinde ise zaman onun elindekini yok etti/bozdu demektir.» Nadr b. Şümeyl buna Evs b. Hacer'in şu beytini inşad etmiştir:
٢١١٩ - ولمَّا رأيت العُدْمَ قَيَّد نائلي ... وأملق ما عندي خطوبٌ تَنَبَّلُ
2119 - Yokluğun ihsanımı bağladığını ve başıma gelen musibetlerin elimdekini yok edip götürdüğünü gördüğüm zaman...
أي: تَذْهب بالمال. تَنَبَّلَتْ بما عندي: أي ذهبت به.
Yani: Malı alıp götürür. 'Tenabbelet bi-mâ indî' (تَنَبَّلَتْ بما عندي), elimdekini alıp götürdü demektir.
وفي هذه الآية الكريمة {نَّحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ} ، فقدَّم المخاطبين، وفي الإِسراء قَدَّمَ ضمير الأولاد عليهم فقال {نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُم} [الإِسراء: ٣١] فقيل: للتفنُّنِ في البلاغة. وأحسن منه أن يقال: الظاهر من قوله «من إملاق» حصول الإِملاق للوالد لا توقُّعُه وخشيته فبُدِئ أولاً بالعِدَةِ برزق الآباء بشارةً لهم بزوال ما هم فيه من الإِملاق، وأما في آية سبحان فظاهرها أنهم مُوْسرون وإنما يخشَوْن حصول الفقر ولذلك قال: خَشْيَةَ إملاقٍ، وإنما يُخْشى الأمور المتوقعة فبُدئ فيها بضمان رزقهم فلا معنى لقتلكم إياهم، فهذه الآية تفيد النهيَ للآباء عن قتل الأولاد وإن كانوا متلبِّسين بالفقر، والأخرى عن قتلهم وإن كانوا مُوْسِرين، ولكن يخافون وقوع الفقر وإفادة معنى جديد أولى من ادِّعاء كون الآيتين بمعنى واحد للتأكيد.
Bu kerim ayette {نَّحْنُ نَرْزُقُكُمْ وَإِيَّاهُمْ} [el-En‘âm 6/151] “Sizi de onları da biz rızıklandırırız” buyrularak muhataplar öne geçirilmiş; İsrâ Suresi'nde ise {نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِيَّاكُم} [el-İsrâ 17/31] “Onları da sizi de biz rızıklandırırız” buyrularak çocukların zamiri onlara takdim edilmiştir. Bunun belagatteki üslup çeşitliliği (tefennün) için olduğu söylenmiştir. Bundan daha güzeli ise şöyle denilmesidir: «مِنْ إملاقٍ» kavlinden zahir olan, fakirliğin gerçekleşmesini beklemek ve ondan korkmak değil, bizzat babanın fakirliğe fiilen düşmüş olmasıdır. Bu sebeple içinde bulundukları fakirliğin zail olacağına dair bir müjde olmak üzere önce babaların rızkının vaat edilmesiyle başlanmıştır. Sübhân (İsrâ) Suresi'ndeki ayetin zahirinde ise onların varlıklı oldukları, ancak fakirliğin meydana gelmesinden korktukları anlaşılmaktadır; nitekim bu sebeple «خَشْيَةَ إملاقٍ» (fakirlik korkusuyla) demiştir. Zira ancak gelecekte vuku bulması beklenen durumlardan korkulur; bu yüzden orada çocukların rızkının teminat altına alınmasıyla başlanmıştır, yani onları öldürmenizin hiçbir anlamı yoktur. Dolayısıyla bu ayet, bizzat fakirlik içinde bulunsalar bile babalara çocuklarını öldürmeyi yasaklamakta; diğer ayet ise varlıklı olsalar bile fakirliğin gerçekleşmesinden korkarak onları öldürmeyi yasaklamaktadır. Yeni bir anlam ifade etmek, pekiştirme (tekit) amacıyla iki ayetin aynı manada olduğunu iddia etmekten daha evladır.
قوله {مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} في محل نصب بدلاً من الفواحش بدلَ اشتمال أي: لا تَقْرَبوا ظاهرها وباطنها كقولك: ضربْتُ زيداً ما ظهر منه وما بطن، ويجوز أن تكون «مَنْ» بدل البعض من الكل. و «منها» متعلِّقٌ بمحذوفٍ لأنه حالٌ من فاعل «ظهر» . وحُذِفَ منها بعد قوله «بطن» لدلالة قوله «منها» في الأول عليه.
{مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} kavli, «الفواحش» kelimesinden bedel-i iştimal olarak nasb mahallindedir; yani: «ضربْتُ زيداً ما ظهر منه وما بطن» (Zeyd'in görünen ve görünmeyen yerlerine vurdum) sözünde olduğu gibi, 'onun açığına da gizlisine de yaklaşmayın' demektir. «مَا» edatının bedel-i ba'z-ı kül olması da caizdir. «منها» ise «ظهر» fiilinin fâilinden hâl olduğu için mahzuf bir kelimeye müteallıktır. «بطن» kavlinden sonra ise birincideki «منها» kavlinin delaleti sebebiyle «منها» hazfedilmiştir.
قوله {إِلاَّ بالحق} في محلِّ نصب على الحال من فاعل «تقتلوا» أي: لا تقتلوها إلا متلبِّسين بالحق، ويجوز أن يكون وصفاً لمصدر محذوف أي: إلا قَتْلاً متلبِّساً بالحق، وهو أن يكون القتل للقِصاص أو للرِدَّة أو للزنا بشرطه كما جاء مبيَّناً في السنَّة. وقوله: «ولا تَقْتلوا» هذا شبيهٌ بما هو مِنْ ذِكْر الخاص بعد العام اعتناءً بشأنه؛ لأن الفواحشَ يندرج فيها قَتْلُ النفسِ، فجرَّد منها هذا استفظاعاً له وتهويلاً، ولأنه قد استثنى منه في قوله «إلا بالحق» ولو لم يَذْكر
{إِلاَّ بالحق} kavli, «تقتلوا» fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir; yani: Hakka sarılmış olmanız müstesna, onu öldürmeyin demektir. Mahzuf bir masdarın sıfatı olması da caizdir; yani: Hakka dayalı bir öldürme müstesna demektir ki bu da sünnette açıklandığı üzere öldürmenin kısas, irtidat veya şartlarına uygun zina sebebiyle olmasıdır. «ولا تَقْتلوا» kavli ise durumunun önemine binaen umumdan sonra hususun zikredilmesine benzemektedir; çünkü 'el-fevâhiş' (kötülükler/çirkinlikler) kavramının içine cana kıymak da girmektedir. Korkunçluğunu ve vahametini vurgulamak amacıyla bu fiil ondan tecrit edilmiştir; bir de {إِلاَّ بالحق} buyruğuyla ondan istisna yapılmıştır. Eğer bu
هذا الخاصَّ لم يَصِحَّ الاستثناء من عموم الفواحش، لو قيل في غير القرآن: «لا تَقْرَبوا الفواحشَ إلا بالحق» لم يكن شيئاً.
hususi durum zikredilmeseydi fahiş fiillerin umumundan istisna yapmak sahih olmazdı; şayet Kur'an dışında «لا تَقْرَبوا الفواحشَ إلا بالحق» (Hak ile olması müstesna çirkinliklere yaklaşmayın) denilseydi bu tutarsız ve anlamsız bir söz olurdu.
قوله {ذلكم وَصَّاكُمْ} في محله قولان أحدهما: أنه مبتدأ، والخبر الجملة الفعلية بعده. والثاني: أنه في محل نصب بفعلٍ مقدَّر من معنى الفعل المتأخر عنه، وتكون المسألة من باب الاشتغال، والتقدير: ألزمكم أو كلَّفكم ذلك، ويكون «وصَّاكم به» مفسِّراً لهذا العامل المقدر كقوله تعالى: {والظالمين أَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً أَلِيماً} [الإِنسان: ٣١] وناسب قوله هنا «لعلكم تعقلون» لأنَّ العقل مَنَاطُ التكليف والوصية بهذه الأشياء المذكورة.
{ذلكم وَصَّاكُمْ} kavlinin irap mahalli hakkında iki görüş vardır: Birincisi, mübteda olması, sonrasındaki fiil cümlesinin de haber bulunmasıdır. İkincisi, kendisinden sonra gelen fiilin manasından takdir edilen bir fiille nasb mahallinde olmasıdır; bu durumda mesele iştigâl babından olur. Takdiri: «ألزمكم أو كلَّفكم ذلك» (Size bunu gerekli kıldı veya bunu yükledi) şeklindedir. «وصَّاكم به» ise Allah Teâlâ'nın {والظالمين أَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً أَلِيماً} [el-İnsân 76/31] “Zalimlere ise acı bir azap hazırlamıştır” kavlinde olduğu gibi bu takdirî amili tefsir etmektedir. Zikredilen bu şeylerle mükellef tutulmanın ve tavsiyenin dayanağı akıl olduğu için burada «لعلكم تعقلون» “Umulur ki aklınızı kullanırsınız” buyrulması münasip düşmüştür.
قوله تعالى: {إِلاَّ بالتي هِيَ أَحْسَنُ} : استثناء مفرغ أي: لا تَقْرَبُوه إلا بالخَصْلة الحسنى، فيجوز أن يكون حالاً، وأن يكون نعت مصدر، وأتى بصيغة التفضيل تنبيهاً على أنه يَتَحَرَّى في ذلك، ويَفْعل الأحسنَ ولا يَكْتفي بالحسن.
Allah Teâlâ'nın {إِلاَّ بالتي هِيَ أَحْسَنُ} kavli istisnâ-i müferrağdır; yani: 'Ona ancak en güzel hasletle/tutumla yaklaşın' demektir. Dolayısıyla hâl olması da bir masdarın sıfatı olması da caizdir. Bu hususta titizlik göstermesi, sırf güzel olanla yetinmeyip en güzelini yapması gerektiğine dikkat çekmek için tafdîl (üstünlük) sîgasıyla gelmiştir.
قوله: {حتى يَبْلُغَ} هذه غايةٌ من حيث المعنى فإن المعنى: احفظوا ما لَه حتى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ ولو/ جعلناه غاية للفظ كان التقدير: لا تقربوه حتى يبلغَ فاقربوه، وليس ذلك مراداً.
{حتى يَبْلُغَ} kavli mana cihetiyle bir gayedir (sınırdır); zira mana: 'O, rüşt çağına erişinceye kadar onun malını koruyun' şeklindedir. Şayet bunu lafza gaye yapsaydık takdiri: 'Rüşt çağına erişinceye kadar yaklaşmayın, erişince yaklaşın' olurdu ki kastedilen bu değildir.
والأَشَدُّ: اختلف النحويون فيه على خمسة أقوال فقيل: هو جمع لا واحد له، وهو قول الفراء فإنه قال: «الأشدُّ واحدها» شَدّ «في القياس ولم أسمع لها بواحد» ، وقيل: هو مفردٌ لا جمعٌ، نقل ابن الأنباري عن بعض أهل اللغة ذلك، وأنه بمنزلة الآنُك، ونَقَلَ الشيخ عنه أن هذا الوجه
Nahivciler 'el-Eşüdd' (الأَشَدُّ) kelimesinde beş farklı görüşe ayrılmışlardır: Tekili olmayan bir çoğul olduğu söylenmiştir ki bu Ferrâ'nın görüşüdür; nitekim o şöyle demiştir: «'el-Eşüdd' kelimesinin kıyasa göre tekili 'şedd' (شَدّ)dir; ancak onun için bir tekil işitmedim.» Çoğul değil müfret (tekil) olduğu da söylenmiştir. İbnü'l-Enbârî bunu bazı dil âlimlerinden ve 'ânük' (آنُك - kurşun) kelimesi konumunda olduğunu nakletmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] da bu vechin
مختاره في آخرين، ثم قال: «وليس بمختار لفقدان أَفْعُل في المفردات وضَْعاً» وقيل: هو جمع «شِدَّة» ، وفِعْلة يجمع على أَفْعُل كنِعْمَة وأنعُم، قاله أبو الهيثم وقال: «وكأن الهاء في الشدة والنعمة لم تكن في الحرف إذ كانت زائدة، وكان الأصل نِعم وشِدّ فجمعا على أَفْعُل كما قالوا: رجل وأرجُل وقدح وأقْدُح وضِرس وأضرُس. وقيل: هو جمع شُد بضم الشين نقله ابن الأنباري عن بعض البصريين قال:» كقولك: هو وُدٌّ، وهم أَوَدّ. وقيل: هو جمع شَدّ بفتحها وهو محتمل. والمراد هنا ببلوغ الأشد بلوغ الحُلُمِ في قول الأكثر لأنه مَظِنَّة ذلك. وقيل: هو مبلغ الرجال من الحيلة والمعرفة. وقيل: هو أن يبلغ خمسة عشر إلى ثلاثين. وقيل: أن يبلغ ثلاثة وثلاثين. وقيل: أربعين. وقيل: ستين، وهذه لا تليق بهذه الآية، إنما تليق بقوله تعالى {حتى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً} [الأحقاف: ١٥] . والأَشَدُّ: مشتق من الشِدَّة وهي القوة والجَلادة، وأنشد الفراء:
diğer bazı âlimlerle birlikte onun tercihi olduğunu nakletmiş, ardından şöyle demiştir: «Vaz' (dilin kök yapısı) bakımından müfret isimlerde 'ef'ul' (أَفْعُل) vezninin bulunmaması sebebiyle tercih edilen bir görüş değildir.» 'Şiddet' (شِدَّة) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; 'fi'le' (فِعْلة) vezni, tıpkı 'ni'met' (نِعْمَة) ve 'en'um' (أنعُم) kelimelerinde olduğu gibi 'ef'ul' vezninde çoğul yapılır. Bunu Ebü'l-Heysem söylemiş ve şöyle demiştir: «Zâid olduğu için şiddet ve nimet kelimelerindeki hâ (tâ) harfi sanki kelimede hiç yokmuş gibidir; asılları 'ni'm' ve 'şidd' olup tıpkı 'racul - ercul', 'kadeh - akduh' ve 'dırs - edrus' dedikleri gibi 'ef'ul' vezninde çoğul yapılmışlardır.» Şın harfinin ötresiyle 'şüdd' (شُد) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir; İbnü'l-Enbârî bunu bazı Basralılardan nakletmiş ve şöyle demiştir: «Tıpkı 'O sevgidir (vüdd), onlar da sevenlerdir (evedd)' demen gibidir.» Şın harfinin fethasıyla 'şedd' (شَدّ) kelimesinin çoğulu olduğu da söylenmiştir ki bu da muhtemeldir. Çoğunluğun görüşüne göre burada rüşt çağına (eşüdd) ulaşmaktan maksat büluğ çağına ermektir; çünkü rüştün zannolunduğu yer orasıdır. Kişinin çare bulma ve kavrayış bakımından erginlik seviyesine ulaşması olduğu da söylenmiştir. On beş ile otuz yaş arasına ulaşması olduğu da söylenmiştir. Otuz üç yaşına ulaşması olduğu da söylenmiştir. Kırk yaşına veya altmış yaşına ulaşması olduğu da söylenmiştir. Ancak bu sonuncular bu ayete uygun düşmeyip, sadece Allah Teâlâ'nın {حتى إِذَا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَبَلَغَ أَرْبَعِينَ سَنَةً} [el-Ahkâf 46/15] “Nihayet güçlü çağına erip kırk yaşına vardığında” kavline uygundur. 'el-Eşüdd' kelimesi güç, kuvvet ve dayanıklılık anlamına gelen 'eş-şiddet' (الشِّدَّة) kökünden türemiştir. Ferrâ şu beyti inşad etmiştir:
٢١٢٠ - قد ساد وهو فتىً حتى إذا بلغت ... أَشُدُّهُ وعلا في الأمر واجتمعا
2120 - O daha bir delikanlı iken efendi oldu; nihayet rüşt çağına erip işinde yükseldiğinde ve olgunluğa kavuştuğunda da öyleydi.
وقيل: أصله من الارتفاع، مِنْ شَدَّ النهارُ إذا ارتفع وعلا، قال عنترة:
Aslının yükseklikten geldiği de söylenmiştir; gün yükselip tepeye vardığında 'şedde'n-nehâr' (شَدَّ النهارُ) denir. Antere şöyle demiştir:
٢١٢١ - عهدي به شَدَّ النهار كأنما ... خُضِبَ البَنانُ ورأسُه بالعِظْلِمِ
2121 - Benim onu bildiğim günün en yüksek vaktinde, sanki parmak uçları ve başı çivit otuyla boyanmış gibiydi.
والكَيْل والميزان: هما الآلة التي يُكال بها ويوزن، وأصل الكيل المصدر ثم أطلق على الآلة. والميزان: مِفْعال من الوَزْن لهذه الآلة كالمصباح والمقياس لما يُستصبح به ويُقاس، وأصل ميزان مِوْزان ففُعِلَ به ما فُعِلَ بميقات وقد تقدم في البقرة.
'el-Keyl' (ölçü) ve 'el-Mîzân' (tartı), kendisiyle ölçülen ve tartılan alettir. Keyl kelimesinin aslı masdardır, sonradan alete isim verilmiştir. Mîzân ise kendisiyle aydınlanılan şey için 'mısbâh' ve kendisiyle ölçüm yapılan şey için 'mikyâs' dendiği gibi, bu alet için 'vezn' (tartmak) kökünden gelen 'mif'âl' (مِفْعال) veznindedir. Mîzân kelimesinin aslı 'mivzân' (مِوْزان) olup 'mîkât' kelimesine yapılan dönüşüm buna da yapılmıştır; bu husus daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.
و «بالقسط» حال من فاعل «أَوْفوا» أي: أوفوهما مُقْسِطين أي: ملتبسين بالقسط، ويجوز أن يكون حالاً من المفعول أي: أوفوا الكيل والميزان متلبسين بالقسط أي تامَّين. وقال أبو البقاء: «والكَيْلُ هنا مصدر في معنى المكيل، وكذلك الميزان. ويجوز أن يكون فيه حذف مضاف، تقديره: مكيل الكيل وموزون الميزان» ، ولا حاجة إلى ما ادَّعاه من وقوع المصدر موقع اسم المفعول ولا من تقدير المضاف لأن المعنى صحيح بدونهما، وأيضاً فميزان ليس مصدراً إلا أنه يعضُد قولَه ما قاله الواحدي فإنه قال: «والميزان أي: وزن الميزان لأن المراد إتمام الوزن لا إتمام الميزان، كما أنه قال» وأَوْفوا الكيل «ولم يقل المِكْيال فهو من باب حذف المضاف» انتهى.
«بالقسط» ifadesi «أَوْفوا» fiilinin fâilinden hâldir; yani: Adaleti gözeterek, adaletle muttasıf olarak ikisini de tam yapın demektir. Mef‘ûlden hâl olması da caizdir; yani: Ölçüyü ve tartıyı adaletle iç içe olarak, yani eksiksiz ve tastamam biçimde ifa edin demektir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Burada 'el-keyl' ölçülen şey (mekîl) anlamında bir masdardır; mîzân da böyledir. Masdarın içinde 'ölçünün ölçüleni ve tartının tartılanı' şeklinde bir muzaf hazfi bulunması da caizdir.» Ancak masdarın ism-i mef‘ûl yerine geçtiğine dair onun bu iddiasına da muzaf takdirine de gerek yoktur; çünkü mana bu ikisi olmaksızın da sahihtir. Ayrıca mîzân bir masdar değildir. Ne var ki Vâhidî'nin şu sözü onun kavlini desteklemektedir; zira o şöyle demiştir: «'Ve'l-mîzâne' tartının tartılması demektir; çünkü murat tartı aletinin tamamlanması değil, tartmanın tam yapılmasıdır. Nitekim 've evfü'l-mikyâle' demeyip 've evfü'l-keyle' (ölçmeyi tam yapın) buyurmuştur. Dolayısıyla bu, muzafın hazfi kabilindendir» diyerek sözünü bitirmiştir.
والظاهرُ عدم الاحتياج إلى ذلك وكأنه لم يعرف أن الكيل يُطْلق على نفس المكيال حتى يقول «ولم يقل المكيال» .
Zahir olan ise buna ihtiyaç bulunmadığıdır; sanki o, «ve evfü'l-mikyâle demedi» diyebilmek için 'el-keyl' kelimesinin bizzat mikyâl (ölçü aleti) için de kullanıldığını bilmemektedir.
قوله {لاَ نُكَلِّفُ} معترض بين هذه الأوامر، وقوله «ولو كان» أي: ولو كان المقول له والمقول عليه ذا قرابة. وقد تقدَّم نظير هذا التركيب مراراً. وقوله «وبعهدِ الله» يجوز أن يكونَ من باب إضافة المصدر لفاعله أي: بما عاهدكم الله عليه، وأن يكون مضافاً لمفعوله أي: بما عاهدتم الله عليه كقوله {صَدَقُواْ مَا عَاهَدُواْ الله عَلَيْهِ} [الأحزاب: ٢٣] {بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهِ الله} [الفتح: ١٠] وأن تكون الإِضافة لمجرد البيان أضيف إلى الله من حيث إنه الآمرُ بحفظه، والمراد به العهد الواقع بين الآيتين.
{لاَ نُكَلِّفُ} kavli bu emirler arasında yer alan bir itiraziyye (ara) cümlesidir. «ولو كان» ifadesi ise; lehine veya aleyhine konuşulan kimse akraba bile olsa demektir. Bu terkibin benzeri daha önce defalarca geçti. «وبعهدِ الله» kavlinde ise masdarın fâiline izafeti caizdir; yani: Allah'ın size emrettiği ahdine demektir. Allah Teâlâ'nın {صَدَقُواْ مَا عَاهَدُواْ الله عَلَيْهِ} [el-Ahzâb 33/23] “Allah'a verdikleri sözü yerine getirdiler” ve {بِمَا عَاهَدَ عَلَيْهِ الله} [el-Feth 48/10] “Allah'a verdiği sözü” kavillerinde olduğu gibi mef‘ûlüne izafe edilmiş olması da caizdir; yani: Sizin Allah'a verdiğiniz ahde demektir. İzafetin sırf açıklama (beyan) için olması da mümkündür; zira korunmasını emreden olması hasebiyle Allah'a izafe edilmiştir. Bundan maksat ise iki ayet arasında geçen ahiddir.
وخُتِمَت هذه بالتذكُّر لأنَّ الأربعة قبلها خفيَّةٌ تحتاج إلى إعمال فكر ونظر حتى يقفَ متعاطيها على العدل فناسبها التذكُّر، وهذا بخلاف الخمسة الأشياء
Bu ayet 'tezekkür' (iyice düşünüp öğüt alma) ile sonlandırılmıştır; çünkü ondan önceki dört husus kapalı olup, bunları uygulayan kimsenin adalete tam olarak riayet edebilmesi için derinlemesine düşünmeye ve nazar etmeye ihtiyacı vardır. Dolayısıyla buna tezekkür uygun düşmüştür. Bu durum, diğer beş şeyin
فإنها ظاهرة بحسبِ تعقُّلها وتفهُّمها فلذلك خُتِمَت بالفعل. وتَذَكَّرون حيث وقع يقرؤه الأخوان وعاصم في رواية حفص بالتخفيف، والباقون بالتشديد والأصل: تتذكرون، فَمَنْ خَفَّفَ حَذَفَ إحدى الياءين، وهل هي تاء المضارعة أو تاء التفعُّل؟ خلاف مشهور. ومَنْ ثقَّل أدغم التاء/ في الذال.
akıl erdirilmesi ve anlaşılması bakımından açık ve aşikâr olmasından farklıdır; bu sebeple onlar akıl fiiliyle sonlandırılmıştır. «تَذَكَّرون» kelimesini her nerede geçerse geçsin İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) ile Hafs rivayetinde Âsım hafif (şeddesiz: tezkerûn) olarak, diğer kıraat imamları ise şeddeli (tezekkerûn) olarak okurlar. Kelimenin aslı «تتذكرون» şeklindedir. Hafif okuyan iki 'tâ' harfinden birini hazfetmiştir; hazfedilenin muzâraat tâ'sı mı yoksa tefa‘‘ul bâbının tâ'sı mı olduğu meşhur bir ihtilaftır. Şeddeli okuyan ise tâ harfini zâl harfine idğam etmiştir.
قوله {وَأَنَّ هذا} قرأ الأخوان بكسر «إن» على الاستئناف و «فاتبعوه» جملة معطوفة على الجملة قبلها. وهذه الجملة الاتئنافية تفيد التعليل لقوله «فاتبعوه» ، ولذلك استشهد بها الزمخشري على ذلك كما تقدَّم، فعلى هذا يكون الكلام في الفاء في «فاتَّبِعوه» كالكلام فيها في قراءة غيرهما وستأتي.
{وَأَنَّ هذا} kavlini İki Kardeş (Hamza ve Kisâî), isti'nâf (başlangıç) cümlesi olarak «إنَّ» edatının hemzesini kesre ile okumuşlardır; «فاتبعوه» ise kendisinden önceki cümleye matuf bir cümledir. Bu isti'nâf cümlesi «فاتبعوه» kavli için gerekçe (ta'lîl) ifade eder; nitekim Zemahşerî daha önce geçtiği üzere buna delil getirmiştir. Buna göre «فاتَّبِعوه» ifadesindeki fâ harfi hakkındaki açıklama, ikisi dışındakilerin kıraatindeki fâ harfi hakkındaki açıklama gibi olup birazdan gelecektir.
وقرأ ابن عامر «وأَنْ» بفتح الهمزة وتخفيف النون، والباقون بالفتح أيضاً والتشديد. فأمَّا قراءة الجماعة ففيها أربعة أوجه، أحدها: وهو الظاهر أنها في محل نصب نَسَقاً على ما حرَّم أي: أتل ما حرم وأتل أنْ هذا صراطي، والمراد بالمتكلم النبي ﷺ لأنَّ صراطه صراط لله ﷿، وهذا قول الفراء قال: «بفتح» أن «مع وقوع» أتلُ «عليها يعني: أتل عليكم أنَّ هذا صراطي مستقيماً. والثاني: أنها منصوبة المحل أيضاً نسقاً على» أن لا تشركوا «إذا قلنا بأنَّ» أَنْ «المصدرية وأنها وما بعدها بدل من» ما حَرَّم «قاله الحوفي.
İbn Âmir hemzenin fethası ve nûn harfinin tahfifiyle «وأَنْ» şeklinde, diğer kıraat imamları ise yine fetha ve nûn harfinin teşdidiyle («وأنَّ») okumuşlardır. Cemaatin (çoğunluğun) kıraatine gelince, bunda dört vecih vardır: Birincisi ve zahir olanı, «ما حرَّم» ifadesine atfen nasb mahallinde olmasıdır; yani: Haram kıldıklarını okuyayım ve şüphesiz bunun benim yolum olduğunu da okuyayım demektir. Buradaki mütekellimden murat Hz. Peygamber ﷺ'dir; zira onun yolu Azîz ve Celîl olan Allah'ın yoludur. Bu, Ferrâ'nın görüşüdür; o şöyle demiştir: «'Etlû' fiilinin üzerine vaki olmasıyla 'أن' fethalı kılınmıştır; yani: Size şüphesiz bunun benim dosdoğru yolum olduğunu okuyayım demektir.» İkincisi: Şayet «أَنْ» edatının masdariyye olduğunu ve kendisiyle sılasının «ما حَرَّم» kavlinden bedel olduğunu söylersek, Havfî'nin belirttiği gibi «أن لا تشركوا» kavline atfen yine nasb mahallinde olmasıdır.
الثالث: أنها على إسقاط لام العلة أي: ولأنَّ هذا صراطي مستقيماً فاتَّبِعوه كقوله تعالى: {وَأَنَّ المساجد لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ} [الجن: ١٤] قال أبو علي: «من فتح» أنَّ «فقياس قول سيبويه أنَّه حَمَلها على» فاتَّبعوه «والتقدير: ولأن هذا صراطي
Üçüncüsü: Sebep bildiren lâm harf-i cerrinin düşürülmüş (hazfedilmiş) olmasıdır; yani Allah Teâlâ'nın {وَأَنَّ المساجد لِلَّهِ فَلاَ تَدْعُواْ} [el-Cin 72/18] “Mescitler şüphesiz Allah'ındır; öyleyse [O'nunla birlikte başkasına] yalvarmayın” kavlinde olduğu gibi, 'Ve şüphesiz bu benim dosdoğru yolum olduğu için ona uyun' demektir. Ebû Ali şöyle demiştir: «'أنَّ' edatını fetha ile okuyan kimseye göre Sîbeveyh'in kavlinin kıyası, onu 'فاتَّبعوه' ifadesine hamletmiş olmasıdır. Takdiri ise şöyledir: Ve şüphesiz bu benim dosdoğru yolum olduğu için
مستقيماً فاتَّبعوه كقوله: {وَأنَّ هذه أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} [المؤمنون: ٥٢] . قال سيبويه:» ولأن هذه أمتكم «وقال في قوله تعالى:» وأن المساجد لله «: ولأن المساجد» . قال بعضهم: وقد صرَّح بهذه اللام في نظير هذا التركيب كقوله تعالى: {لإِيلاَفِ قُرَيْشٍ إِيلاَفِهِمْ. . . فَلْيَعْبُدُواْ} [قريش: ١] ، والفاء على هذا كهي في قولك: زيداً فاضرب، وبزيد فامرر. وقد تقدم تقريره في البقرة. قال الفارسي: «قياس قول سيبويه في فتح الهمزة أن تكون الفاء زائدة كهي في» زيد فقائم «قلت: سيبويه لا يجوِّز زيادتها في مثل هذا الخبر، وإنما أراد أبو علي بنظيرها في مجرد الزيادة وإن لم يَقُلْ به، بل قال به غيرُه. الرابع: أنها في محل جر نسقاً على الضمير المجرور في» به «أي: ذلكم وصَّاكم به وبأن هذا، وهو قول الفراء أيضاً. وردَّه أبو البقاء بوجهين أحدهما: العطف على الضمير المجرور من غير إعادةِ الجار. والثاني: أنه يصير المعنى: وَصَّاكم باستقامة الصراط وهذا فاسدٌ» . قلت: والوجهان مردودان، أمَّا الأول فليس هذا من باب العطف على المضمر من غير إعادة الجار لأن الجارَّ هنا في قوة المنطوق به، وإنما حُذِفَ لأنه يَطَّرد حَذْفُه مع أنَّ وأنْ لطولهما بالصلة، ولذلك كان مذهب الجمهور أنها في محل جر بعد حذفه لأنه كالموجود، ويدل على ما قلته ما قال الحوفي قال: «حُذِفت الباء لطول الصلة وهي مرادة، ولا يكون في هذا عَطْفُ مُظْهَرٍ على مضمر لإِرادتها» . وأمَّا الثاني فالمعنى صحيح غير فاسد؛ لأن معنى توصيتنا باستقامة الصراط أن لا نتعاطى ما يُخْرِجنا عن الصراط، فوصيتنا باستقامته مبالغة في اتباعه.
ona uyun; nitekim {وَأنَّ هذه أُمَّتُكُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً} [el-Mü'minûn 23/52] kavlinde de böyledir. Sîbeveyh: 'Ve şüphesiz bu sizin ümmetiniz olduğu için' demiştir; Allah Teâlâ'nın «وأن المساجد لله» kavlinde de: 'Mescitler şüphesiz Allah'ın olduğu için' demiştir.» Bazı âlimler şöyle demiştir: Allah Teâlâ'nın {لإِيلاَفِ قُرَيْشٍ إِيلاَفِهِمْ. . . فَلْيَعْبُدُواْ} [Kureyş 106/1-3] “Kureyş'in alıştırılması için... öyleyse [bu evin Rabbine] kulluk etsinler” kavlinde olduğu gibi bu terkibin benzerinde bu lâm açıkça zikredilmiştir. Buna göre fâ harfi, tıpkı senin «زيداً فاضرب» (Zeyd'i vur) ve «بزيد فامرر» (Zeyd'e uğra) sözündeki gibidir; bunun açıklaması daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti. el-Fârisî şöyle demiştir: «Sîbeveyh'in hemzenin fethası konusundaki kavlinin kıyası, fâ harfinin tıpkı 'Zeydün fe-kâimün' (زيد فقائم) sözündeki gibi zâid olmasıdır.» Derim ki: Sîbeveyh böylesi bir haberde fâ harfinin ziyade kılınmasını caiz görmez; Ebû Ali ise onun görüşü olmasa ve bunu başkası söylemiş olsa bile sırf ziyadelik bakımından bir benzerini kastetmiştir. Dördüncüsü: «به» kelimesindeki mecrûr zamire atfen cer mahallinde olmasıdır; yani: «ذلكم وصَّاكم به وبأن هذا» (İşte O, size bunu ve şüphesiz bunun dosdoğru yol olduğunu vasiyet/emretti) demektir; bu da yine Ferrâ'nın görüşüdür. Ebü'l-Bekâ bunu iki vecihle reddetmiştir: Birincisi, harf-i cer tekrar edilmeksizin mecrûr zamire atıf yapılmasıdır. İkincisi, mananın: 'Size sıratın dosdoğru olmasını vasiyet etti' şekline dönüşmesidir ki bu fasittir (anlamsızdır).» Derim ki: Bu iki vecih de merduttur. Birincisine gelince; bu durum, harf-i cer tekrar edilmeksizin zamire atıf yapılması kabilinden değildir; çünkü buradaki harf-i cer telaffuz edilmiş kuvvetindedir. Sılasının uzunluğu sebebiyle 'enne' ve 'en' edatlarıyla birlikte harf-i cerrin hazfi kurallı olarak çokça yapıldığı için hazfedilmiştir. Bu sebeple cumhurun mezhebi, hazfedildikten sonra da mevcut gibi kabul edilerek cer mahallinde olması yönündedir. Nitekim Havfî'nin şu sözü benim dediğime delalet etmektedir; o şöyle demiştir: «Sılanın uzunluğu sebebiyle bâ harf-i cerri hazfedilmiştir, ancak kendisi murattır; kastedilmiş olduğu için de burada açık ismin zamire atfedilmesi söz konusu değildir.» İkincisine gelince: Mana fasit olmayıp gayet sahihtir; zira bize sıratın dosdoğru olmasının vasiyet edilmesi, bizi o sırattan çıkaracak şeyleri yapmamamız manasınadır. Dolayısıyla onun dosdoğru oluşunun bize tavsiye edilmesi, ona uyulmasını mübalağalı bir şekilde istemektir.
وأمَّا قراءةُ ابنِ عامر فقالوا: «أنْ» فيها مخففة من الثقيلة، واسمها ضمير الأمر والشأن أي: «وأنَّه» كقوله تعالى: {أَنِ الحمد للَّهِ} [يونس: ١٠] وقوله:
İbn Âmir'in kıraatine gelince; onlar şöyle demişlerdir: Buradaki «أنْ» edatı şeddeli olandan hafifletilmiştir (muhaffefedir), ismi ise Allah Teâlâ'nın {أَنِ الحمد للَّهِ} [Yûnus 10/10] “Hamd Allah'a mahsustur diye...” kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi emir ve şan zamiridir; yani: «وأنَّه» (şüphesiz durum şudur ki) demektir:
٢١٢٢ -. . . . . . . . . . . . . . . ... أنْ هالكٌ كلُّ مَنْ يَْحفَى ويَنْتَعِلُ
2122 - ... Yalınayak yürüyen ve pabuç giyen herkes helak olucudur.
وحينئذٍ ففيها أربعةُ الأوجه المذكورة في المشددة. و «مستقيماً» حال، العامل: إمَّا «ها» التنبيه، وإمَّا اسم الإِشارة، وفي مصحف عبد الله «وهذا صراطي» بدون «أنَّ» وهي قراءة الأعمش، وبها تتأيَّد قراءةُ الكسر المؤذنة بالاستئناف.
Bu durumda şeddeli kıraatte zikredilen dört vecih bu kıraat için de geçerlidir. «مستقيماً» ise hâldir; amili ya tenbih bildiren «ها» edatı ya da işaret ismidir. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında «أنَّ» olmaksızın «وهذا صراطي» şeklindedir ki bu A'meş'in de kıraatidir; isti'nâf (başlangıç) bildiren kesreli kıraat de bununla teyit edilmektedir.
قوله: {فَتَفَرَّقَ} منصوب بإضمار «أن» بعد الفاء في جواب النهي والجمهور على «فتفرق» بتاء خفيفة، والبزي بتشديدها، فَمَنْ خَفَّف حذف إحدى التاءين، ومَنْ شدَّد أدغم، وتقدم هذا آنفاً في {تَتَذَكَّرُونَ} [الأنعام: ٨٠] . و «بكم» يجوز أن تكون مفعولاً به في المعنى أي: فيفرقكم، ويجوز أن تكون حالاً أي: وأنتم معها كقوله:
{فَتَفَرَّقَ} kavli, nehyin cevabında fâ harfinden sonra takdir edilen gizli bir «أن» ile mansubdur. Çoğunluk hafif tâ ile «فتفرق» şeklinde, Bezzî ise şeddeli tâ ile («فتفرّق») okumuştur. Hafif okuyan iki tâ harfinden birini hazfetmiş, şeddeli okuyan ise idğam yapmıştır; bu husus az önce {تَتَذَكَّرُونَ} [el-En‘âm 6/80] kavlinde geçmişti. «بكم» ifadesinin mana itibariyle mef‘ûlün bih olması caizdir; yani: Sizi fırkalara ayırır demektir. Şairin şu sözünde olduğu gibi: 'Siz de onunla beraberken' anlamında bir hâl olması da caizdir:
٢١٢٣ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... تَدُوس بنا الجماجمَ والتَّرِيبا
2123 - ... Bizi de taşıyarak kafataslarını ve göğüs kemiklerini çiğner.
وختم هذه بالتقوى وهي اتقاء النار لمناسبة الأمر باتباع الصراط، فإنَّ مَنْ اتَّبعه وقى نفسه من النار.
Bu ayet, sırat-ı müstakime uyma emrine uygunluğu sebebiyle takva ile, yani cehennem ateşinden sakınmakla sonlandırılmıştır; zira o yola uyan kimse nefsini cehennem ateşinden korumuş olur.
قوله تعالى: {ثُمَّ آتَيْنَا} : أصل «ثم» المهلة في الزمان، وقد تأتي للمهلة في الأخبار. وقال الزجاج: «هو معطوف على» أتل «تقديره: أتل
Allah Teâlâ'nın {ثُمَّ آتَيْنَا} kavline gelince: «ثم» edatının asıl anlamı zamanda mühlet (terâhî) bildirmektir; bazen de haberler arasında sıralama ve mühlet bildirmek için gelir. Zeccâc şöyle demiştir: «'أتل' fiiline matuftur; takdiri: Haram kılınanları oku,
ما حَرَّم ثم أتل آتينا، وقيل: هو عطف على» قل «على / إضمار قل أي: ثم قل آتينا. وقيل: تقديره ثم أخبركم آتينا. وقال الزمخشري:» عطف على وصَّاكم به «. قال:» فإن قلت: كيف صح عطفه عليه ب ثم، والإِيتاء قبل التوصية به بدهر طويل؟ قلت: هذه التوصية قديمة لم يزل تتواصاها كل أمة على لسان نبيها فكأنه قيل: ذلكم وصاكم به يا بني آدم قديماً وحديثاً، ثم أعظم من ذلك أنَّا آتينا موسى الكتاب. وقيل: هو معطوف على ما تقدم قبل شطر السورة من قوله {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ} [الأنعام: ٨٤] . وقال ابن عطية: «مُهْلَتُها في ترتيب القول الذي أمر به محمد ﷺ كأنه قال: ثم ممَّا وصَّيناه أنَّا آتينا موسى الكتاب ويدعو إلى ذلك أن موسى ﵇ متقدِّم بالزمان على محمد ﵇» . وقال ابن القشيري: «في الكلام محذوف تقديره: ثم كنَّا قد آتينا موسى الكتاب قبل إنزالنا القرآن على محمد ﵊» . وقال الشيخ: «والذي ينبغي أن يُسْتعمل للعطف كالواو من غير اعتبار مهلة، وبذلك قال بعض النحويين» . قلت: وهذه استراحة، وأيضاً لا يلزمُ من انتفاء المهلة انتفاء الترتيب فكان ينبغي أن يقول من غير اعتبار ترتيب ولا مُهْلَةٍ على أن الفرض في هذه الآية عدمُ الترتيب في الزمان.
sonra verdiğimizi oku şeklindedir.» Takdiri 'Sonra de ki verdik' olmak üzere gizli bir 'kul' (de ki) takdiriyle «قل» fiiline matuf olduğu da söylenmiştir. Takdirinin 'Sonra size verdiğimizi haber veriyorum' şeklinde olduğu da söylenmiştir. Zemahşerî ise: «'وصَّاكم به' ifadesine matuftur» demiştir. Devamında şöyle demiştir: «Eğer: 'Kitabın verilmesi bu tavsiyeden uzun çağlar önce olduğu halde, sümme (ثم) edatıyla ona nasıl sahih bir şekilde atfedilebilir?' dersen; derim ki: Bu tavsiye kadîmdir; her ümmet kendi peygamberinin diliyle bunu birbirine vasiyet edegelmiştir. Sanki: 'Ey Âdemoğulları, eskiden ve yeniden size bunu tavsiye etti; sonra bundan daha büyüğü olarak Mûsâ'ya Kitab'ı verdik' denilmiştir.» Surenin ilk yarısında geçen {وَوَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ} [el-En‘âm 6/84] “Biz ona İshak'ı bağışladık” kavline matuf olduğu da söylenmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Buradaki mühlet, Muhammed ﷺ'e emredilen sözün tertibindedir; sanki şöyle denilmiştir: 'Sonra ona tavsiye ettiklerimiz cümlesinden olarak Mûsâ'ya Kitab'ı verdik.' Buna sevk eden sebep ise Mûsâ aleyhisselâm'ın zaman bakımından Muhammed aleyhisselâm'dan önce gelmesidir.» İbnü'l-Kuşeyrî şöyle demiştir: «Kelamda mahzuf bir kısım vardır; takdiri: 'Sonra biz Kur'an'ı Muhammed aleyhisselâm'a indirmeden önce Mûsâ'ya Kitab'ı vermiştik' şeklindedir.» Şeyh [Ebû Hayyân] ise: «Uygun olan, mühlet gözetilmeksizin tıpkı vav harfi gibi sadece atıf için kullanılmasıdır; bazı nahivciler de bu görüşü benimsemiştir» demiştir. Derim ki: Bu görüş bir kaçış ve kolaya kaçmadır; ayrıca mühletin olmamasından tertibin de bulunmaması gerekmez. Bu ayette zamansal bir tertibin bulunmadığı varsayılsa bile onun 'ne tertip ne de mühlet gözetilmeksizin' demesi gerekirdi.
قوله: {تَمَاماً} يجوز فيه خمسة أوجه، أحدها: أنه مفعول من أجله أي: لأجل تمام نعمتنا. الثاني: أنه حال من الكتاب أي: حال كونه تماماً.
{تَمَاماً} kavlinde beş vecih caizdir: Birincisi, mef‘ûlün lieclih olmasıdır; yani: Nimetimizi tamamlamak için demektir. İkincisi, el-Kitâb'dan hâl olmasıdır; yani: Bir tamamlama/mükemmellik olarak [verdik] demektir.
الثالث: أنه نصب على المصدر لأنه بمعنى: آتيناه إيتاء تمامٍ لا نقصان. الرابع: أنه حال من الفاعل أي متمّين. الخامس: أنه مصدر منصوب بفعل مقدر من لفظه، ويكون مصدراً على حذف الزوائد والتقدير: أتممناه إتماماً.
Üçüncüsü: 'Ona noksansız tastamam bir verişle verdik' manasında olduğu için masdar üzere mansub olmasıdır. Dördüncüsü: Fâilden hâl olmasıdır; yani: 'Tamamlayıcılar olarak' demektir. Beşincisi: Kendi lafzından takdir edilen bir fiille mansub masdar olmasıdır ki zevâidi (ek harfleri) hazfedilmiş bir masdar olur; takdiri: «أتممناه إتماماً» (Onu tastamam tamamladık) şeklindedir.
و {عَلَى الذي} متعلق ب «تماماً» أو بمحذوف على أنه صفة، هذا إذا لم يُجْعَلْ مصدراً مؤكِّداً فإنْ جُعِلَ تَعَيَّن جَعْلُه صفة.
{عَلَى الذي} ifadesi «تماماً» kelimesine veya sıfat olarak mahzuf bir kelimeye müteallıktır; bu, tekit edici bir masdar kılınmadığı takdirdedir. Şayet tekit edici masdar kılınırsa sıfat yapılması zorunlu olur.
و {أَحْسَنَ} فيه وجهان أظهرهما: أنه فعلٌ ماضٍ واقع صلةً للموصول، وفاعله مضمر يعود على موسى أي: تماماً على الذي أحسن، فيكون الذي عبارة عن موسى. وقيل: كل مَنْ أحسن. وقيل: «الذي» عبارة عن ما عمله موسى وأتقنه أي: تماماً على الذي أحسنه موسى. والثاني: أن «أحسن» اسم على وزن أفعل كأفضل وأكرم، واستغنى بوصف الموصول عن صلته، وذلك أن الموصول متى وُصِف بمعرفة نحو: «مررت بالذي أخيك» ، أو بما يقارب المعرفة نحو: «مررت بالذي خيرٍ منك وبالذي أحسن منك» جاز ذلك واستغنى به عن صلته، وهو مذهب الفراء وأنشد:
{أَحْسَنَ} kelimesinde iki vecih vardır: Daha açık olanı, mevsûlün sılası olarak vaki olmuş mazi bir fiil olmasıdır; fâili ise Mûsâ'ya dönen gizli bir zamirdir. Yani: İyilik edene bir tamamlık olmak üzere demektir ki bu durumda 'ellezî', Mûsâ'dan ibaret olur. 'İyilik yapan herkes' olduğu da söylenmiştir. 'Ellezî'nin Mûsâ'nın yapıp en güzel şekilde ortaya koyduğu amellerden ibaret olduğu da söylenmiştir; yani: Mûsâ'nın en güzel şekilde yaptığı şey üzerine bir tamamlık olmak üzere demektir. İkincisi: «أحسن» kelimesinin 'efdal' ve 'ekrem' gibi 'ef'al' vezninde bir isim olması ve mevsûlün sıfatıyla yetinilerek sılasına ihtiyaç duyulmamasıdır. Şöyle ki mevsûl; «مررت بالذي أخيك» (Kardeşin olan o kimseye uğradım) örneğindeki gibi bir marife ile veya «مررت بالذي خيرٍ منك وبالذي أحسن منك» (Senden daha hayırlı ve senden daha güzel olan o kimseye uğradım) örneğindeki gibi marifeye yakın bir lafızla sıfatlandığı vakit bu caiz olur ve bu sıfatla sılasından müstağni kalınır. Bu, Ferrâ'nın mezhebidir; nitekim şu beyti inşad etmiştir:
٢١٢٤ - حتى إذا كانا هما اللَّذيْنِ ... مثلَ الجَدِيْلَيْنِ المُحَمْلَجَيْنِ
2124 - Nihayet o ikisi, bükülüp sağlamlaştırılmış iki ip gibi olan iki nesne haline geldikleri zaman...
بنصب مثل على أنه صلة ل «اللذين» المنصوب على خبر كان. ويجوز أن تكون «الذي» مصدرية، وأحسن فعل ماض صلتها، والتقدير: تماماً على إحسانه أي إحسان الله إليه وإحسان موسى إليهم، وهو رأي يونس والفراء كقوله:
Beyitte 'misl' kelimesi, kâne'nin haberi olarak mansub olan «اللذين» kelimesinin sılası olarak nasb edilmiştir. «الذي» edatının masdariyye, «أحسن» kelimesinin ise onun sılası olan mazi fiil olması da caizdir. Takdiri: İhsanı üzere bir tamamlık olarak demektir; yani Allah'ın ona ihsanı ve Mûsâ'nın da onlara ihsanı demektir. Şairin şu sözünde olduğu gibi bu, Yûnus ve Ferrâ'nın görüşüdür:
٢١٢٥ - فَثَبَّتَ اللهُ ما آتاك مِنْ حَسَنٍ ... تثبيتَ عيسى ونصراً كالذي نُصِرُوا
2125 - Allah sana verdiği her güzelliği, İsa'yı sebat ettirdiği gibi sebat ettirsin ve onlara yardım edildiği gibi bir yardım versin!
وقد تقدَّم لك تحقيق هذا.
Bunun tahkiki daha önce sana geçmişti.
وفتحُ نون «أحسن» قراءة العامة. وقرأ يحيى بن يعمر وابن أبي إسحاق برفعها، وفيها وجهان، أظهرهما: أنه خبر مبتدأ محذوف أي: على الذي هو أحسن، فحذف العائد، وإن لم تَطُل الصلة فهي شاذة من جهة ذلك، وقد تقدَّم ذلك بدلائله عند قوله: {مَّا بَعُوضَةً} [البقرة: ٢٦] فيمن رفع «بعوضة» . والثاني: أن يكون «الذي» واقعاً موقع الذين، وأصل «أَحْسن» أَحْسَنوا بواو الضمير حُذِفَت الواو اجتزاءً بحركة ما قبلها، قاله التبريزي وأنشد:
«أحسن» kelimesinin nûn harfinin fethası genel kıraattir. Yahyâ b. Ya'mer ve İbn Ebî İshak ise nûn harfini ref (ötre) ile okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Daha açık olanı, mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: «على الذي هو أحسنُ» (En güzel olan kimseye) demektir. Sıla uzamadığı halde âid zamiri hazfedilmiştir; dolayısıyla bu yönden şâzz bir kıraattir. Bunun delilleriyle açıklaması daha önce {مَّا بَعُوضَةً} [el-Bakara 2/26] kavlinde «بعوضة» kelimesini merfû okuyanlara dair bahiste geçmişti. İkincisi: «الذي» kelimesinin 'ellezîne' (çoğul) yerine geçmiş olması, «أَحْسن» kelimesinin aslının ise cemaat zamiri olan vav ile «أَحْسَنوا» şeklinde bulunmasıdır; önceki harfin harekesiyle yetinilerek vav hazfedilmiştir. Bunu Tebrîzî söylemiş ve şu beyti inşad etmiştir:
٢١٢٦ - فلو أنَّ الأَطِبَّا كانُ حولي ... وكان مع الأطباء الأُساةُ
2126 - Keşke tabipler çevremde olsalardı [ve] tabiplerle birlikte cerrahlar da bulunsaydı!
وقول الآخر:
Bir diğer [şairin] şu sözü de [bu kabildendir]:
٢١٢٧ - إذا ما شاءُ ضرُّوا مَنْ أرادوا ... ولا يألوهُمُ أحدٌ ضِرارا
2127 - Diledikleri vakit, istedikleri kimseye zarar verirler ve hiç kimse onlara zarar verme konusunda elinden geleni ardına koyamaz.
وقول الآخر:
Bir diğer [şairin] şu sözü de [bu kabildendir]:
٢١٢٨ - شَبُّوا على المجد وشابوا واكتهلْ ... يريد: اكتهلوا فحذف الواو وسكن الحرف قبلها، وقد تقدَّم أبياتُ أُخَرُ كهذه في تضاعيف هذا التصنيف، ولكن جماهير النحاة تخصُّ هذا بضرورة الشعر/.
2128 - Şan ve şeref üzere serpilip büyüdüler, yaşlandılar ve olgunluk çağına erdiler... [Şair] «اكتهلوا» demek istemiş, ancak vav harfini hazfedip ondan önceki harfi sâkin kılmıştır. Bu eserin muhtelif yerlerinde buna benzer başka beyitler de geçmişti; fakat nahivcilerin cumhuru bunu şiir zaruretine tahsis ederler.
وقوله: «وتفصيلاً» وما عُطِف عليه منصوب على ما ذُكِر في «تماما» .
Cenâb-ı Hakk'ın «وتفصيلاً» kavli ile buna matuf olan lafızlar, «تماما» kelimesinde zikredilen [gerekçeler] doğrultusunda mansubdur.
قوله تعالى: {وهذا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} : يجوز أن يكون كتاب وأنزلناه ومبارك إخباراً عن اسم الإِشارة عند مَنْ يُجيز تعدُّدَ الخبر مطلقاً، أو بالتأويل عند مَنْ لم يُجَوِّز ذلك. ويجوز أن يكون أنزلناه ومبارك وَصْفَيْن لكتاب عند مَنْ يجيز تقديمَ الوصف غير الصريح على الوصف الصريح. وقد تقدَّم تحقيق ذلك في السورة قبلها في قوله {بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} بالمائدة: ٥٤] ، قال أبو البقاء: «ولو كان قُرِئ» مباركاً «بالنصب على الحال لجاز» ولا حاجة إلى مثل هذا وقُدِّم الوصف بالإِنزال لأن الكلام مع منكري أن الله ينزِّل على البشر كتاباً ويرسله رسولاً، وأمَّا وصفُه بالبركة فهو أمر متراخٍ عنهم، وجيء بصفة الإِنزال بجملةٍ فعلية أُسند الفعل فيها إلى ضمير المعظِّمِ نفسه مبالغة في ذلك بخلاف ما لو جيء بها اسماً مفرداً.
Yüce Allah'ın: {وهذا كِتَابٌ أَنزَلْنَاهُ مُبَارَكٌ} “İşte bu [Kur'an] da indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” kavline gelince: Haberin birden fazla olmasını mutlak olarak caiz görenlere göre «كتاب», «أنزلناه» ve «مبارك» lafızlarının işaret isminden haber olması caizdir; bunu caiz görmeyenlere göre ise teville [caiz olur]. Gayr-i sarih sıfatın sarih sıfattan önce gelmesini caiz görenlere göre ise «أنزلناه» ve «مبارك» lafızlarının «كتاب» kelimesinin iki sıfatı olması caizdir. Bunun tahkiki bir önceki surede {بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَهُ} [el-Mâide 5/54] ayetinde geçmişti. Ebü'l-Bekâ: «Şayet hal olarak mansub kılınıp 'مباركاً' şeklinde okunsaydı caiz olurdu» demiştir; ancak böylesi bir [takdire] ihtiyaç yoktur. İndirilme sıfatı öne alınmıştır; zira hitap, Allah'ın bir beşere kitap indireceğini ve onu elçi göndereceğini inkâr eden kimseleredir. Bereketle nitelenmesi ise onlardan sonraki bir husustur. İndirme vasfı, fiilin tazim zamirine (mütekellim-i maalgayr zamirine) isnad edildiği bir fiil cümlesiyle getirilmiştir ki bu, müfred bir isim olarak getirilmesine kıyasla bu hususta bir mübalağa ifade etsin.
قوله تعالى: {أَن تقولوا} : فيه وجهان أحدهما: أنه مفعول من أجله. قال الشيخ: «والعاملُ فيه» أنزلناه «مقدَّراً مدلولاً عليه بنفس» أنزلناه «الملفوظ به تقديره: أنزلناه أن تقولوا. قال:» ولا جائزٌ أن يعمل فيه «أنزلناه» الملفوظ به لئلا يلزمَ الفصلُ بين العامل ومعموله بأجنبي، وذلك أن «مبارك» : إمَّا صفة وإمَّا خبر وهو أجنبي بكل من التقديرين، وهذا الذي مَنَعَه هو ظاهر قول الكسائي والفراء. والثاني: أنها مفعول به، والعامل فيه «واتقوا» أي: واتقوا قولكم كيت وكيت، وقوله «لعلكم ترحمون» معترضٌ جارٍ مجرى التعليل، وعلى كونه مفعولاً من أجله يكون تقديرُه عند البصريين على حذف مضاف تقديره: كراهةَ أن تقولوا، وعند الكوفيين يكون تقديره: أن لا تقولوا
Yüce Allah'ın: {أَن تقولوا} kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Mefulün lieclih olmasıdır. Şeyh [Ebû Hayyân] der ki: «Bunda âmil, telaffuz edilen 'أنزلناه' kelimesinin delalet ettiği takdîrî bir 'أنزلناه' fiilidir; takdiri de 'أنزلناه أن تقولوا' (şunu demeyesiniz diye indirdik) şeklindedir.» Yine der ki: «Âmil ile mamulünün arasının ecnebi (yabancı) bir unsurla ayrılmasına yol açmamak için, telaffuz edilen 'أنزلناه' fiilinin onda amel etmesi caiz değildir. Zira 'مبارك' kelimesi ya sıfattır ya da haberdir ve her iki takdire göre de ecnebîdir.» Onun bu menettiği husus, Kisâî ve Ferrâ'nın sözünün zahiridir. İkincisi: Mefulün bih olmasıdır; bundaki âmil ise «واتقوا» fiilidir; yani: 'Şöyle şöyle demenizden sakının' demektir. «لعلكم ترحمون» kavli ise ta'lil (gerekçelendirme) mesabesinde cereyan eden bir ara cümlesidir. Mefulün lieclih oluşuna göre bunun takdiri Basralılara göre mahzuf bir muzaf ile: 'كراهةَ أن تقولوا' (şunu demenizi kerih görerek / demeyesiniz diye) şeklindedir; Kûfelilere göre ise takdiri: 'أن لا تقولوا' (demeyesiniz diye) biçimindedir;
كقوله: {رَوَاسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمْ} [النحل: ١٥] أي: أن لا تميد بكم وهذا مطَّردٌ عندهم في هذا النحوِ، وقد تقدَّم ذلك غيرَ مرة. وقرأ الجمهور «تقولوا» بتاء الخطاب وقرأه ابن محيصن «يقولوا» بياء الغيبة.
nitekim {رَوَاسِيَ أَن تَمِيدَ بِكُمْ} [en-Nahl 16/15] kavlinde de yani: «أن لا تميد بكم» (sizi sarsmasın diye) takdirindedir. Bu durum onlara (Kûfelilere) göre bu tür [kullanımlarda] kurallı ve süreklidir; bu husus daha önce defalarca geçmişti. Cumhûr «تقولوا» kelimesini hitap 'tâ'sı ile, İbn Muhaysın ise gaybet 'yâ'sı ile «يقولوا» şeklinde okumuştur.
قوله: {وَإِنْ كُنَّا} «إنْ» مخففةٌ من الثقيلة عند البصريين، وهي هنا مهملةٌ ولذلك وَلِيَتْها الجملة الفعلية، وقد تقدَّم تحقيق ذلك، وأن الكوفيين يجعلونها بمعنى «ما» النافية، واللام بمعنى إلا، والتقدير: ما كنا عن دراستهم إلا غافلين. وقال الزجاج بمثل ذلك، فنحا نحو الكوفيين. وقال قطرب: «إنْ» بمعنى قد واللام زائدة. وقال الزمخشري بعد أَنْ قَرَّر مذهب البصريين كما قدمته: «والأصل: إنَّه كنا عن عبادتهم» فقدَّر لها اسماً محذوفاً هو ضمير الشأن، كما يُقَدِّر النحويون ذلك في «أَنْ» بالفتح إذا خُفِّفَتْ، وهذا مخالف لنصوصهم وذلك أنهم نصُّوا على أنَّ «إنْ» بالكسر إذا خُفِّفت ولِيَتْها الجملة الفعلية الناسخة فلا عَمل لها لا في ظاهر ولا مضمر. و «عن دراستهم» متعلق بخبر «كنا» وهو «غافلين» ، وفيه دلالة على بطلان مذهب الكوفيين في زعمهم أن اللام بمعنى إلا، ولا يجوز أن يعمل ما بعد «إلا» فيما قبلها فكذلك ما هو بمعناها.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِنْ كُنَّا} kavlindeki «إنْ», Basralılara göre şeddeli olan 'inne'den hafifletilmiştir (muhaffefedir) ve burada mühmeldir (amelden düşmüştür); bu sebeple de peşinden fiil cümlesi gelmiştir. Bunun tahkiki daha önce geçmişti. Kûfeliler ise onu olumsuzluk bildiren «ما» anlamında, lâm harfini de 'illâ' manasında kılarlar; takdiri: 'Biz onların derslerinden ve okumalarından ancak habersizdik (habersiz kimselerden başkası değildik)' şeklinde olur. Zeccâc da benzer bir görüş belirtmiş ve Kûfelilerin mezkûr tutumunu benimsemiştir. Kutrub: «'إنْ' edatı 'قد' (kesinlik) anlamındadır, lâm ise zâiddir» demiştir. Zemahşerî, daha önce sunduğum üzere Basralıların mezhebini ortaya koyduktan sonra şöyle demiştir: «Aslı: 'إنَّه كنا عن عبادتهم' (Doğrusu biz onların ibadetlerinden...) şeklindedir.» Böylece onun için, hafifletilmiş fethalı 'en' edatında nahivcilerin takdir ettiği gibi mahzuf bir şe'n zamiri olan bir isim takdir etmiştir. Oysa bu, nahivcilerin açık naslarına aykırıdır; zira onlar, kesreli 'in' edatı hafifletilip peşine nâsih bir fiil cümlesi geldiğinde ne zahirde ne de zamirde amel etmeyeceğini açıkça belirtmişlerdir. «عن دراستهم» ibaresi, «كنا» fiilinin haberi olan «غافلين» kelimesine mütealliktir. Bunda, Kûfelilerin lâm harfinin 'illâ' manasında olduğu yönündeki iddialarının batıl olduğuna delil vardır; zira 'illâ'dan sonraki lafzın ondan önceki lafızda amel etmesi caiz olmadığı gibi onun manasında olan şeyde de böyledir.