Binûn

En'âm — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

الأصل: حُيْق، فقلبت الياء واواً لانضمام ما قبلها «وهل يحتاج إلى تقدير مضاف قبل» ما كانوا «؟ نقل الواحدي عن أكثر المفسرين ذلك أي: عقوبة ما كانوا، أو جزاء ما كانوا، ثم قال:» وهذا إذا جعلت «ما» عبارة عن القرآن والشريعة وما جاء به النبي ﷺ، وإن جعلْتَ «ما» عبارةً عن العذاب الذي كان ﷺ يُوعدهم به إن لم يؤمنوا استغْنَيْتَ عن تقدير المضاف، والمعنى: فحاق بهم العذابُ الذي يستهزئون به وينكرونه.

aslı 'huyk' (حُيْق) olup, kendisinden önceki harfin ötreli olması sebebiyle yâ harfi vâva dönüşmüştür.» «Mâ kânû» ifadesinden önce bir muzâf (tamlanan) takdirine ihtiyaç var mıdır? Vâhidî, müfessirlerin çoğundan bunu nakletmiştir; yani: 'onların [işledikleri] şeyin cezası' veya 'onların [yaptıkları] şeyin karşılığı' demektir. Sonra şöyle demiştir: «Bu, 'mâ' lafzını Kur'an, şeriat ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği şeyler olarak kabul ettiğin takdirdedir. Şayet 'mâ' lafzını, iman etmedikleri takdirde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onları tehdit ettiği azap olarak kabul edersen, bir muzâf takdir etme ihtiyacından kurtulursun. Bu durumda mana: 'Alay edip inkâr ettikleri azap onları çepeçevre kuşatıverdi' şeklinde olur.»

والسُّخْرِيَّة: الاستهزاء والتهكم، يقال: سَخِر منه وبه، ولا يقال إلا استهزاءً به فلا يتعدَّى ب «مِنْ» وقال الراغب: «سَخَرْتُهُ إذا سَخَّرْتَه للهُزْء منه، يقال: رجل سُخَرَة بفتح الخاء إذا كان يَسْخَر من غيره، وسُخْرة بسكونها إذا كان يُسْخر منه، ومثله: ضُحَكة وضُحْكة، ولا ينقاس. وقوله: {فاتخذتموهم سِخْرِيّاً} [المؤمنون: ١١٠] يحتمل أن يكون من التسخير، وأن يكون من السُّخْرية» . وقد قرئ سُخرياً وسِخرياً بضمِّ السين وكسرها. وسيأتي له مزيد بيان في موضعه إن شاء الله تعالى.

«es-Suhriyye» (السُّخْرِيَّة); alay etmek ve istihzada bulunmaktır. «Sahira minhu» ve «sahira bihî» (onunla alay etti) denilir. İstihza için ise sadece «istihzâen bihî» denir, «min» harf-i ceriyle geçişli olmaz. Râgıb şöyle demiştir: «Onu alaya almak için boyun eğdirdiğinde 'sehartuhu' dersin. Bir kimse başkasıyla alay ettiğinde hâ harfinin fethasıyla 'raculun suharah' (رجل سُخَرَة), kendisiyle alay edildiğinde ise sükûnuyla 'suhrah' (سُخْرة) denir. Tıpkı 'duhake' ve 'duhke' gibi; ancak bunlar kıyasa tabi değildir. Allah Teâlâ'nın: {فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا} “Siz onları alaya aldınız” [Mü'minûn 110] kavlinin, 'teshîr' (boyun eğdirme) kökünden olması da 'suhriyye' (alay) kökünden olması da muhtemeldir.» Bu kelime sîn harfinin zammesiyle 'suhriyyen' ve kesresiyle 'sihriyyen' şeklinde okunmuştur. İnşâallahu Teâlâ kendi yerinde buna dair daha fazla açıklama gelecektir.

قوله تعالى: {ثُمَّ انظروا} : عطف على «سيروا» ولم يجئ في القرآن العطفُ في مثل هذا الموضع إلا بالفاء، وهنا جاء ب «ثم» فيحتاج إلى فرق، فذكر الزمخشري الفرق وهو: أَنْ جَعَل النظر مسبِّباً عن السير في قوله: {انظروا} كأنه قيل: «سيروا لأجل النظر، ولا تسيروا سيرَ الغافلين» وهنا معناه إباحةُ السَّيْر في الأرض للتجارة وغيرها من المنافع وإيجاب النظر في آثار الهالكين، ونبَّه على ذلك ب «ثم» لتباعد ما بين الواجب «والمباح» .

Allah Teâlâ'nın: {ثُمَّ انظُرُوا} “Sonra bakın” kavli, «sîrû» (dolaşın) ifadesine matuftur. Kur'an'da böyle bir yerde atıf fâ harfi dışında gelmemiştir; burada ise «sümme» ile gelmiştir, dolayısıyla bir farka ihtiyaç vardır. Zemahşerî bu farkı şöyle açıklamıştır: {انظُرُوا} “Bakın” kavlinde bakmayı dolaşmanın bir sonucu (sebeplisi) kılmıştır; sanki: «İbretle bakmak için dolaşın, gafillerin dolaştığı gibi dolaşmayın» denilmiştir. Buradaki anlamı ise, ticaret ve benzeri menfaatler için yeryüzünde dolaşmanın mubah kılınması ve helak olanların kalıntılarına ibretle bakmanın vacip kılınmasıdır. Vacip ile mubah arasındaki mesafenin uzaklığına dikkat çekmek için de «sümme» ile bildirilmiştir.

قال الشيخ: «وما ذكره أولاً متناقض لأنه جعل النظر مُتَسَبِّباً عن السير، فكان السير سبباً للنظر، ثم قال: فكأنه قيل: سيروا لأجلِ النظر، فجعل السيرَ معلولاً بالنظر، والنظرُ سببٌ له فتناقضا، ودعوى أن الفاء سببية دعوى لا دليلَ عليها، وإنما معناها التعقيب فقط، وأمَّا:» زنى ماعِزٌ فَرُجم «ففَهْمُ السببية من قرينةٍ غيرِها» قال: «وعلى تقدير تسليم إفادتها السببَ فلِمَ كان السيرُ هنا سيرَ إباحة وفي غيره سيرَ إيجاب؟ قلت: هذا اعتراضٌ صحيح إلا قولَه» إن الفاء لا تفيد السببية «فإنه غير مُرْضٍ، ودليلُه في غير هذا الموضوع. ومثل هذا المكان في كون الزمخشري جعل شيئاً علة ثم جعله معلولاً ما سيأتي إن شاء الله في أول الفتح ويأتي هناك جوابه.

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun ilk zikrettiği husus çelişkilidir. Çünkü bakmayı dolaşmanın bir sonucu kılmış, böylece dolaşma bakmanın sebebi olmuştur. Ardından 'Sanki: İbretle bakmak için dolaşın denilmiştir' diyerek dolaşmayı bakmanın sonucu, bakmayı da onun sebebi kılmıştır; dolayısıyla birbirleriyle çelişmiştir. Fâ harfinin sebebiyet ifade ettiği iddiası ise delilsiz bir iddiadır; onun anlamı yalnızca takiptir (ta'kîb). 'Mâiz zina etti ve (fe) recmedildi' ifadesine gelince, buradaki sebebiyet fâ harfinden değil, başka bir karineden anlaşılmaktadır.» Şeyh şöyle devam etmiştir: «Fâ harfinin sebebiyet bildirdiği kabul edilse bile, buradaki dolaşma niçin mubah bir dolaşma olsun da diğer yerlerdeki vacip bir dolaşma olsun?» Derim ki: Zemahşerî'nin 'Fâ harfi sebebiyet bildirmez' sözü dışındaki bu itirazı doğrudur; zira bu söz tatmin edici değildir ve bunun delili bu konunun dışındadır. Zemahşerî'nin bir şeyi önce illet (sebep) kılıp sonra ma'lûl (sonuç) kılmasına benzer bir durum, inşâallah Feth Suresi'nin başında gelecek ve cevabı da orada verilecektir.

قوله: {كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ} » كيف «خبر مقدَّم و» عاقبة «اسمها، ولم يُؤَنَّثْ فعلُها لأن تأنيثها غير حقيقي، ولأنها بتأويل المآل والمنتهى، فإنَّ العاقبة مصدرٌ على وزن فاعِله، وهو محفوظ في ألفاظ تقدَّم ذِكْرُها وهي منتهى الشيء وما يصير إليه. والعاقبة إذا أُطْلِقَتْ اختصت بالثواب. قال تعالى: {والعاقبة لِلْمُتَّقِينَ} [الأعراف: ١٢٨] ، وبالإِضافة قد تستعمل في العقوبة كقوله تعالى: {ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الذين أَسَاءُواْ السواأى} [الروم: ١٠] {فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَآ أَنَّهُمَا فِي النار} [الحشر: ١٧] فصَحَّ أن تكون استعارة مِنْ ضدِّه كقوله تعالى: {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} [آل عمران: ٢١] . و» كيف «معلِّقة للنظر فيه في محل نصب على إسقاط الخافض؛ لأنَّ معناه هنا التفكُّر والتدبُّر.

{كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ} “Sonunun nasıl olduğuna” kavlinde «keyfe» öne geçmiş haber, «‘âkıbetu» ise onun ismidir. Fiili müennes yapılmamıştır; çünkü müennesliği hakiki değildir ve akıbet, varılacak yer ve nihayet anlamındadır. Zira akıbet, 'fâ‘ile' vezninde bir masdardır ve daha önce zikri geçen kelimelerde semâî olarak korunmuştur; bu da bir şeyin nihayeti ve varacağı neticedir. Akıbet kelimesi mutlak olarak kullanıldığında sevaba özgü olur. Nitekim Allah Teâlâ: {وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ} “Güzel akıbet takvâ sahiplerinindir” [A'râf 128] buyurmuştur. İzafetle kullanıldığında ise ceza hakkında da kullanılabilir; nitekim Allah Teâlâ: {ثُمَّ كَانَ عَاقِبَةَ الَّذِينَ أَسَاءُوا السُّوأَى} “Sonra kötülük edenlerin akıbeti en kötüsü oldu” [Rûm 10] ve {فَكَانَ عَاقِبَتَهُمَا أَنَّهُمَا فِي النَّارِ} “Nihayet ikisinin akıbeti, ateşte olmak oldu” [Haşr 17] buyurmuştur. Dolayısıyla, Allah Teâlâ'nın: {فَبَشِّرْهُم بِعَذَابٍ أَلِيمٍ} “Onları acı bir azapla müjdele” [Âl-i İmrân 21] kavlinde olduğu gibi, zıddından istiare yapılmış olması sahih olur. «Keyfe», kendisinden önceki bakma/düşünme fiilini amelden alıkoymuştur (ta'lîk) ve cer edatının düşürülmesiyle (iskât-ı hâfız) nasb mahallindedir; zira buradaki anlamı tefekkür ve tedebbürdür.

قوله تعالى: {لِّمَن مَّا فِي السموات} : «لمَنْ» خبرٌ مقدَّمٌ واجبُ التقديم؛ لاشتماله على ما له صدرُ الكلام فإنَّ «مَنْ» استفهامية والمبتدأ «ما» وهي بمعنى الذي، والمعنى: لمن استقر الذي في السماوات. وقوله: {قُل للَّهِ} قيل: إنما أمَرَه أن يجيب وإن كان المقصود أن يُجيب غيرُه؛ ليكون أولَ مَنْ بادر الاعتراف بذلك، وقيل: لمَّا سألهم كأنهم قالوا: لمن هو؟ فقال الله: قل لله، ذكره الجرجاني. فعلى هذا قوله: «قل لله» جواب للسؤال المضمر الصادر من جهة الكفار، وهذا بعيدٌ، لأنهم لم يكونوا يشكُّون في أنه لله، وإنما هذا سؤال تبكيت وتوبيخ، ولو أجابوا لم يَسَعْهم أن يُجيبوا إلا بذلك. وقوله «لله» خبر مبتدأ محذوف، أي هو أو ذلك لله.

Allah Teâlâ'nın: {لِّمَن مَّا فِي السَّمَاوَاتِ} “Göklerde olanlar kimindir?” kavlinde «limen», öne geçmesi vacip olan mukaddem haberdir; çünkü kelamın başında bulunma hakkına (sadr-ı kelam) sahip olan ögeyi içermektedir. Zira «men» istifhamiyyedir (soru edatıdır), mübteda ise 'ellezî' manasındaki «mâ»dır. Mana şöyledir: Göklerde bulunan şeyler kime aittir? {قُل لِّلَّهِ} “De ki: Allah'ındır” kavline gelince: Asıl kastedilen başkasının cevap vermesi olduğu halde, bunu itiraf etmeye ilk koşan kendisi olsun diye Peygamber'e cevap vermesinin emredildiği söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre: Peygamber onlara sorduğunda, sanki onlar 'Kime aittir?' demişler, Allah da 'De ki: Allah'ındır' buyurmuştur; bunu el-Cürcânî zikretmiştir. Bu takdire göre «kul lillâh» sözü, kâfirler tarafından zımnen yöneltilen gizli soruya bir cevaptır. Ancak bu uzak bir ihtimaldir; çünkü onlar her şeyin Allah'a ait olduğundan şüphe etmiyorlardı; bu soru sadece onları susturma (tebkît) ve azarlama sorusudur. Cevap verecek olsalardı bundan başkasıyla cevap vermeleri mümkün olmazdı. «Lillâh» ifadesi ise mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani: O veya bu, Allah'ındır.

قوله: {كَتَبَ على نَفْسِهِ} أي قضى وأوجب إيجابَ تَفَضُّلٍ لا أنه مستحق عليه تعالى. وقيل: معناه القسم، وعلى هذا فقوله: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} جوابُه؛ لِما تضمن من معنى القسم، وعلى هذا فلا توقُّفَ على قوله «الرحمة» قال الزجاج: «إن الجملة من قوله: {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} في محل النصب على أنها بدل من» الرحمة «، لأن فَسَّر قوله {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} بأنه أمهلكم وأمدَّ لكم في العمر والرزق مع كفركم، فهو تفسير للرحمة. وقد ذكر الفراء هذين الوجهين: أعني أن الجملة تَمَّتْ عند قوله» الرحمة «أو أن» ليجمعنكم «بدلٌ منها فقال:» إن شئت جعلت الرحمة غايةَ الكلام ثم استأنفت بعدها «ليجمعنكم» وإن شِئْتَ جَعَلْتَها في موضع نصب كما قال: {كَتَبَ رَبُّكُمْ على نَفْسِهِ الرحمة أَنَّهُ مَن عَمِلَ مِنكُمْ} [الأنعام: ٥٤] . قلت: واستشهاده بهذه الآيةِ حسن جداً.

{كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ} “Kendi üzerine yazmıştır” kavli; hükmetmiş ve bir lütuf olarak vacip kılmıştır demektir; yoksa Allah Teâlâ üzerine bir hak olduğu için değil. Anlamının kasem (yemin) olduğu da söylenmiştir. Buna göre {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} “Sizi mutlaka toplayacaktır” kavli, kasem anlamı içerdiğinden dolayı onun cevabıdır; bu takdire göre «er-rahmete» (الرحمة) kelimesi üzerinde durulmaz. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «{لَيَجْمَعَنَّكُمْ} kavlinden oluşan cümle, 'er-rahmet' kelimesinden bedel olarak nasb mahallindedir; çünkü {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} sözünü, inkâr etmelerine rağmen onlara mühlet vermesi, ömürlerini ve rızıklarını uzatması şeklinde tefsir etmiştir; bu ise rahmetin bir tefsiridir.» el-Ferrâ bu iki vechi de zikretmiştir; yani cümlenin «er-rahmet» kelimesinde tamamlanması veya «le-yecme'annekum»un ondan bedel olması durumunu kastederek şöyle demiştir: «İstersen 'er-rahmet'i sözün sonu kılar, ardından 'le-yecme'annekum' ile yeni bir söze başlarsın (isti'nâf); istersen de Allah Teâlâ'nın: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ أَنَّهُ مَنْ عَمِلَ مِنكُمْ} “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazdı: Şüphesiz sizden kim yaparsa...” [En'âm 54] kavlinde olduğu gibi onu nasb mahallinde kılarsın.» Derim ki: Onun bu ayeti delil getirmesi son derece güzeldir.

ورَدَّ ابن عطية هذا بأنه يلزم دخولُ نونِ التوكيد في الإِيجاب قال: «وإنما تدخل على الأمر والنهي وجواب القسم» . ورَدَّ الشيخ حصر ابن عطية وردَ نون التوكيد فيما ذكر. وهو صحيح، وردَّ كونَ «ليجمعنَّكم» بدلاً من الرحمة بوجه آخر، وهو أنَّ «ليجمعنَّكم» جوابُ قسمٍ، وجملة الجواب وحدها لا موضع لها من الإِعراب، إنما يُحْكَمُ على موضع جملتي القسم والجواب بمحلِّ الإِعراب «. قلت: وقد خلط مكي المذهبين وجعلهما مذهباً واحداً فقال:» ليجمعنَّكم «في موضع نصبٍ على البدل من» الرحمة «واللام لام القسم. فهي جواب» كتب «لأنه بمعنى: أوجب ذلك على نفسه، ففيه معنى القسم، وقد يظهر جوابٌ عما أورده الشيخ على غير مكي، وذلك أنهم جعلوا» ليجمعنَّكم «بدلاً من» الرحمة «، يعني هي وقسيمها المحذوف، واستغنوا عن ذكر القسم بها؛ لأنها مذكورةٌ في اللفظ، فكأنهم قالوا: وجملة القسم في محل نصب بدلاً من الرحمة، وكما يقولون جملة القسم ويستغنون به عن ذِكْرِهم جملةَ الجواب كذلك يستغنون بالجواب عن ذكر القسم لاسيما وهو غير مذكور.

İbn Atıyye buna, olumlu cümleye (îcâb) tekit nûnunin dahil olmasının gerekeceği gerekçesiyle karşı çıkmış ve şöyle demiştir: «Tekit nûnu ancak emir, nehiy ve kasemin cevabına dahil olur.» Şeyh [Ebû Hayyân], İbn Atıyye'nin tekit nûnunu zikrettiği şeylerle sınırlandırmasını reddetmiştir ki bu doğrudur. «Le-yecme'annekum» ifadesinin 'er-rahmet' kelimesinden bedel olmasını ise başka bir yönden reddetmiştir; o da «le-yecme'annekum» ifadesinin bir kasem cevabı olduğu ve tek başına cevap cümlesinin iraptan mahallinin bulunmadığı, irap mahalline ancak kasem ve cevap cümlelerinin birlikte hükmedilebileceği yönüdür. Derim ki: Mekkî iki mezhebi karıştırıp tek bir mezhep haline getirmiş ve şöyle demiştir: «'Le-yecme'annekum', 'er-rahmet' kelimesinden bedel olarak nasb mahallindedir ve lâm harfi kasem lâmıdır. Dolayısıyla 'ketebe'nin cevabıdır; çünkü 'bunu kendi üzerine vacip kıldı' anlamındadır ve onda kasem manası vardır.» Şeyh'in Mekkî dışındakilere yönelttiği itiraza şöyle bir cevap verilebilir: Onlar «le-yecme'annekum»u mahzuf olan kasem cümlesiyle birlikte 'er-rahmet'ten bedel kılmışlardır ve lafızda zikredildiği için onunla yetinip kasemi zikretmeye gerek görmemişlerdir. Sanki şöyle demişlerdir: Kasem cümlesi rahmetten bedel olarak nasb mahallindedir. Tıpkı 'kasem cümlesi' deyip cevap cümlesini zikretmekten müstağni kaldıkları gibi, özellikle de zikredilmemişken cevapla yetinip kasemi zikretmekten de müstağni kalırlar.

وأمَّا مكي فلا يظهر هذا جواباً له؛ لأنه نصَّ على أنه جوابٌ ل «كَتَبَ» فَمِنْ حيث جعله جواباً لكَتَبَ لا محلَّ له، ومن حيث جَعَلَه بدلاً كان مَحَلُّه النصب فتنافيا. والذي ينبغي في هذه الآية أن يكون الوقفُ عند قوله «الرحمة، وقوله» ليجمعنَّكم «جواب قسم محذوف، اي: والله ليجمعنكم، والجملة القسمية لا تعلُّق لها بما قبلها من حيث الإِعراب، وإن تعلَّقَتْ به من حيث المعنى.

Mekkî'ye gelince, bu onun için bir cevap teşkil etmez; çünkü o, bunun «ketebe» fiilinin cevabı olduğunu açıkça belirtmiştir. Dolayısıyla onu 'ketebe'nin cevabı kılması bakımından iraptan mahalli yoktur; onu bedel kılması bakımından ise mahalli nasbtır, bu durumda iki görüş birbiriyle çelişir. Bu ayette uygun olan, «er-rahmet» kelimesinde durulması ve «le-yecme'annekum» sözünün mahzuf bir kasemin cevabı olmasıdır; yani: 'Vallahi sizi mutlaka toplayacaktır' demektir. Kasem cümlesinin anlam bakımından kendisinden öncesiyle irtibatı bulunsa bile, irap bakımından öncesiyle hiçbir bağı yoktur.

و» إلى «على بابها أي: ليجمعنَّكم منتهين إلى يوم القيامة. وقيل: هي

«İlâ» (إلى) edatı kendi asıl manasındadır (gaye bildirir); yani: 'Kıyamet gününe varacak şekilde sizi mutlaka toplayacaktır' demektir. Şöyle de denilmiştir:

بمعنى اللام كقوله: {إِنَّكَ جَامِعُ الناس لِيَوْمٍ} [آل عمران: ٩] وقيل: بمعنى» في «أي: ليجمعنَّكم في يوم القيامة. وقيل: هي زائدة أي: ليجمعنكم يوم القيامة، وقد يشهد له قراءة من قرأ {تهوى إليهم} بفتح الواو أنه ضرورةَ هنا إلى ذلك.

Allah Teâlâ'nın: {إِنَّكَ جَامِعُ النَّاسِ لِيَوْمٍ} “Şüphesiz Sen insanları bir gün için toplayacaksın” [Âl-i İmrân 9] kavlinde olduğu gibi lâm manasındadır. «Fî» manasında olduğu da söylenmiştir; yani: 'Sizi kıyamet gününde mutlaka toplayacaktır' demektir. Zâid olduğu da söylenmiştir; yani: 'Sizi kıyamet günü mutlaka toplayacaktır' demektir. {تَهْوِي إِلَيْهِمْ} kavlini vâv harfinin fethasıyla okuyan kimsenin kıraati de buna şahitlik edebilir; zira burada buna bir zorunluluk yoktur.

قوله: {لاَ رَيْبَ فِيهِ} تقدم نظيره في أول البقرة. والجملة حال من» يوم «، والضمير في» فيه «يعود على اليوم، وقيل: يعود على الجمع المدلول عليه بالفعل لأنه رَدٌّ على منكري الحشر.

{لاَ رَيْبَ فِيهِ} “Onda hiçbir şüphe yoktur” kavlinin bir benzeri Bakara Suresi'nin başında geçmişti. Bu cümle «yevm» kelimesinden hâldir. «Fîhi»deki zamir 'gün'e döner. Fiilin delalet ettiği 'toplama' (cem) eylemine döndüğü de söylenmiştir; çünkü bu, haşri inkâr edenlere bir reddir.

قوله: {الذين خسروا} فيه ستة أوجه، أحدها: أنه منصوبٌ بإضمار» أذمُّ «وقدَّره الزمخشري ب أريد، وليس بظاهر. الثاني: أنه مبتدأ أخبر عنه بقوله {فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ} وزيدت الفاءُ في خبره لِما تضمَّن من معنى الشرط، قاله الزجاج كأنه قيل: مَنْ يخسرْ نفسه فهو لا يؤمن. الثالث: أنه مجرور على أنه نعت للمكذبين. الرابع: أنه بدل منهم، وهذان الوجهان بعيدان. الخامس: أنه منصوبٌ على البدل من ضمير المخاطب، وهذا قد عَرْفْتَ ما فيه غيرَ مرَّةٍ، وهو أنه هل يُبْدَل من ضمير الحاضر بدلُ كل من كل في غير إحاطة ولا شمول أم لا؟ ومذهب الأخفش جوازه، وقد ذكرْنا دليل الجمهور ودلائله وما أُجيب عنها فأغنى عن إعادتها. وردَّ المبرد عليه مذهبه بأنه البدل من ضمير الخطاب لا يجوز، كما لا يجوز:» مررت بك زيدٍ «وهذا عجيب؛ لأنه استشهد بمحل النزاع وهو: مررت بك زيدٍ. ورَدَّ ابنُ عطية ردَّه فقال:»

{الَّذِينَ خَسِرُوا} “Hüsrana uğrayanlar” kavlinde altı vecih vardır: Birincisi: «Ezummu» (kınıyorum) fiilinin gizlenmesiyle mansubdur; Zemahşerî bunu «urîdu» (kastediyorum) takdiriyle açıklamıştır ancak bu açık değildir. İkincisi: Mübtedadır, haberi ise {فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ} “Onlar artık iman etmezler” kavlidir; şart anlamı taşıdığı için haberine fâ harfi zâid olarak getirilmiştir. Bunu ez-Zeccâc söylemiştir; sanki: 'Kim kendini hüsrana uğratırsa o iman etmez' denilmiştir. Üçüncüsü: Yalanlayanların sıfatı olarak mecrurdur. Dördüncüsü: Onlardan bedeldir. Bu iki vecih uzaktır. Beşincisi: Muhatap zamirinden bedel olarak mansubdur. Bu konuda ne olduğunu defalarca öğrenmiştin; o da şudur: İhata ve şümul olmaksızın hazır (muhatap/mütekellim) zamirinden küllden kül bedeli yapılır mı yapılmaz mı? Ahfeş'in mezhebi bunun caiz olduğu yönündedir. Cumhurun delilini, onun delillerini ve bunlara verilen cevapları zikretmiştik; bu sebeple tekrarlamaya gerek kalmamıştır. el-Müberred, 'merartu bike Zeydin' (sana, yani Zeyd'e uğradım) denilmesinin caiz olmadığı gibi hitap zamirinden bedel yapılmasının da caiz olmadığını söyleyerek onun mezhebini reddetmiştir. Bu şaşılacak bir durumdur; zira bizzat ihtilaflı olan 'merartu bike Zeydin' meselesini delil getirmiştir. İbn Atıyye ise onun bu reddini şöyle geri çevirmiştir: «

ما في الآية مخالفٌ للمثال؛ لأن الفائدة في البدل مترتبة من الثاني، فإذا قلت: «مررت بك زيدٍ» فلا فائدة في الثاني، وقوله {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} يصلح لمخاطبة الناس كافةً فيفيدنا إبدال «الذين» من الضمير أنهم هم المختصُّون بالخطاب، وخُصُّوا على جهة الوعيد، ويجيء هذا إبدالَ البعض من الكل «.

Ayetteki durum bu misale uymaz; zira bedeldeki fayda ikinci unsurdan hasıl olur. 'Merartu bike Zeydin' dediğinde ikincide hiçbir fayda yoktur. Allah Teâlâ'nın {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} kavli ise bütün insanlara hitap etmeye elverişlidir. Dolayısıyla 'ellezîne' lafzının zamirden bedel yapılması bize onların bizzat hitaba muhatap olan kimseler olduğunu bildirir ve tehdit yoluyla tahsis edilmiş olurlar; bu da küllden bâz (bütünden parça) bedeli kabilinden olur.»

قال الشيخ:» هذا الردُّ ليس بجيد لأنه إذا جَعَلْنا «ليجمعنَّكم» صالحاً لخطاب جميع الناس كان «الذين» بدل بعض، ويحتاج إذ ذاك إلى ضميرٍ، تقديره: خسروا أنفسهم منهم.

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu itiraz iyi değildir. Çünkü biz 'le-yecme'annekum' ifadesini bütün insanlara hitap etmeye elverişli kıldığımızda, 'ellezîne' bâz (parça) bedeli olur ve bu durumda takdiri: 'Onlardan kendilerini hüsrana uğratanlar' şeklinde bir zamire ihtiyaç duyar.

وقوله «فيفيدنا إبدال الذين من الضمير أنهم هم المختصون بالخطاب وخُصُّوا على جهة الوعيد» وهذا يقتضي أن يكون بدل كل من كل، فتناقض أول كلامه مع آخره؛ لأنه من حيث الصلاحيةُ بدل بعض، ومن حيث اختصاص الخطاب بهم يكون بدلَ كل فتناقضا «. قلت: ما أبعدَه عن التناقض، لأن بدل البعض من الكل من جملة المخصِّصات كالتخصُّص بالصفة والغاية والشرط، نصَّ أهل العلم على ذلك، فإذا تقرر هذا فالمبدل منه بالنسبة إلى اللفظ في الظاهر عام، وفي المعنى ليس المراد به إلا ما أراده المتكلم فإذا ورد:» اقتلوا المشركين بني فلان «مثلاً فالمشركون صالح لكل مشرك من حيث اللفظ، ولكنَّ المراد به بنو فلان، فالعموم في اللفظ والخصوص في المعنى، فكذا قول أبي محمد يَصْلُح لمخاطبة الناس، معناه أنه يَعُمُّهم لفظاً. وقوله» فيفيدنا إبدال الضمير إلى آخره «هذا هو المخصِّص فلا يجيء تناقضٌ البتةَ، وهذا مقرر في علم أصول الفقه.

Onun 'Ellezîne lafzının zamirden bedel yapılması bize onların bizzat hitaba muhatap olan kimseler olduğunu bildirir ve tehdit yoluyla tahsis edilmiş olurlar' sözü ise bunun küllden kül bedeli olmasını gerektirir. Dolayısıyla sözünün başı sonuyla çelişmiştir; çünkü elverişlilik bakımından bâz bedeli, hitabın onlara has kılınması bakımından ise kül bedeli olur ki bu ikisi çelişir.» Derim ki: Bu söz çelişkiden ne kadar da uzaktır! Zira küllden bâz bedeli; sıfat, gaye ve şartla tahsis gibi tahsis edici unsurlardan (muhassısât) biridir; ilim ehli bunu açıkça belirtmiştir. Bu sabit olduğuna göre, lafız bakımından mübdelun minh zahirde umumidir; anlam bakımından ise ancak mütekellimin kastettiği şeydir. Mesela: 'Müşrikleri, yani falan oğullarını öldürün' denildiğinde, 'müşrikler' lafız bakımından her müşrike elverişlidir; ancak kastedilen falan oğullarıdır. Dolayısıyla umumilik lafızda, hususilik ise anlamdadır. Aynı şekilde Ebû Muhammed [İbn Atıyye]'nin 'insanlara hitap etmeye elverişlidir' sözünün anlamı, lafzan onları kapsadığıdır. 'Bize zamirden bedel yapılmasını bildirir...' sözü ise muhassıstır (tahsis edicidir); dolayısıyla kesinlikle bir çelişki meydana gelmez ve bu usûl-i fıkıh ilminde yerleşmiş bir kuraldır.

السادس: أنه مرفوع على الذمِّ، قاله الزمخشري، وعبارته فيه وفي الوجه الأول:» نصبٌ على الذمِّ أو رفعٌ، أي: أريد الذين خسروا أنفسهم،

Altıncısı: Zemahşerî'nin belirttiği üzere zem (kınama) üzere merfûdur. Onun bu vecih ve birinci vecih hakkındaki ifadesi şöyledir: «Zem üzere mansub veya merfûdur; yani: 'Kendilerini hüsrana uğratanları kastediyorum'

أو أنتم خسروا أنفسهم «انتهى. قلت: إنما قَدَّر المبتدأ» أنتم «ليرتبط مع قوله» ليجمعنَّكم «وقوله» خسروا أنفسهم «من مراعاة الموصول، ولو قال:» أنتم الذين خسروا أنفسهم «مراعاةً للخطاب لجاز، تقول: أنت الذي قعد، وإن شئت: قَعَدْت.

veya 'Siz kendilerini hüsrana uğratanlarsınız' demektir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Derim ki: Mübtedayı «entüm» (siz) olarak takdir etmesi, {لَيَجْمَعَنَّكُمْ} “sizi mutlaka toplayacaktır” kavliyle irtibat kurması içindir. «Hasirû enfusehum» sözü ise sıla cümlesindeki gaib lafzına riayet edilmesindendir. Şayet hitaba riayet ederek 'entumu'llezîne hasirtum enfusekum' deseydi bu da caiz olurdu. Nitekim 'ente'llezî ka‘ade' (oturan sensin) diyebileceğin gibi, istersen 'ka‘adte' (oturdun) da diyebilirsin.

قوله تعالى: {وَلَهُ مَا سَكَنَ} : جملة من مبتدأ وخبر، وفيها قولان، أظهرهما: أنها استئناف إخبار بذلك. والثاني: أنها في محل نصب نسقاً على قوله «لله» أي على الجملة المحكية ب قل أي: قل: هو لله وقل: له ما سكن. و «ما» موصولة بمعنى الذي، ولا يجوز غيرُ / ذلك. و «سَكَنْ» قيل: معناه ثبت واستقر، ولم يذكر الزمخشري غيره. وقيل: هو مِنْ سَكَن مقابل تَحَرَّك، فعلى الأول لا حَذْفَ في الآية الكريمة، قال الزمخشري: «وتَعَدِّيه ب في كما في قوله: {وَسَكَنتُمْ فِي مساكن الذين ظلموا أَنفُسَهُمْ} [إبراهيم: ٤٥] . ورجَّح هذا التفسيرَ ابن عطية. وعلى الثاني اختلفوا، فمنهم مَنْ قال: لا بد من محذوفٍ لفهم المعنى، وقدَّر ذلك المحذوفَ معطوفاً فقال: تقديره: وله ما سكن وما تحرك، كقوله في موضع آخر: {تَقِيكُمُ الحر} [النحل: ٨١] أي: والبرد، وحَذْفُ المعطوف فاشٍ في كلامهم، وأنشد:

Allah Teâlâ'nın: {وَلَهُ مَا سَكَنَ} “Barınan/duran her şey O'nundur” kavli, mübteda ve haberden oluşan bir cümledir ve bunda iki görüş vardır: Daha zâhir olanı, bunun durumu bildiren yeni bir cümle (isti'nâf) olmasıdır. İkincisi ise «lillâh» sözüne, yani «kul» ile hikâye edilen cümleye atfedilerek nasb mahallinde olmasıdır; yani: «De ki: O Allah'ındır ve de ki: Barınan her şey O'nundur» demektir. «Mâ», 'ellezî' manasında ismi mevsûldür ve bundan başkası caiz değildir. «Sekene» fiilinin anlamının 'sabit oldu ve yerleşti' olduğu söylenmiştir; Zemahşerî bundan başkasını zikretmemiştir. 'Teharreke'nin (hareket etti) zıddı olan 'sekene'den (hareketsiz durdu) geldiği de söylenmiştir. Birinci görüşe göre yüce ayette herhangi bir hazif yoktur. Zemahşerî şöyle demiştir: «Fiilin 'fî' ile geçişli olması, Allah Teâlâ'nın: {وَسَكَنتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنفُسَهُمْ} “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz” [İbrâhîm 45] kavlinde olduğu gibidir.» İbn Atıyye bu tefsiri tercih etmiştir. İkinci görüşe göre ise ihtilaf etmişlerdir: Bazıları anlamın anlaşılması için mutlaka mahzuf bir ögenin bulunması gerektiğini söylemiş ve bu mahzuf ögeyi matuf olarak takdir ederek şöyle demiştir: Takdiri: 'Hareketsiz duran ve hareket eden her şey O'nundur' şeklindedir; tıpkı başka bir yerdeki: {تَقِيكُمُ الْحَرَّ} “Sizi sıcaktan korur” [Nahl 81] yani 've soğuktan' kavlinde olduğu gibidir. Matufun hazfedilmesi Arapların kelamında pek yaygındır; şair şöyle demiştir:

١٨٧ - ٢- كأنَّ الحصى مِنْ خلفِها وأمامِها ... إذا نَجَلَتْهُ رِجْلُها خَذْفُ أَعْسَرا

187 - 2- Sanki arkasındaki ve önündeki çakıllar / Ayağı fırlattığında, solak birinin taş atması gibidir.

١٨٧ - ٣- فما كان بين الخيرِ لو جاء سالماً ... أبو حُجُرٍ إلا ليلٍ قلائلُ

187 - 3- Eğer Ebû Hucr sağ salim gelseydi / İyilik ile [benim] aramda ancak birkaç gece kalırdı.

يريد: رجلها ويدها، وبين الخير وبيني. ومنهم مَنْ قال: لا حَذْفَ؛ لأنَّ كل متحرك قد يُسَكَّن. وقيل: لأن المتحرك أقلُّ والساكن أكثر، فلذلك أوثر بالذكر.

[Şairler sırasıyla] 'ayağı ve eli' ile 'iyilik ile benim aramda' [demek] istemiştir. Bazıları ise hazif olmadığını söylemiştir; çünkü hareket eden her şey durulup sâkin kılınabilir. Hareket edenin daha az, sâkin olanın ise daha çok olması sebebiyle zikredilmeye tercih edildiği de söylenmiştir.

قوله تعالى: {أَغَيْرَ الله} : مفعول أول ل «أتَّخِذُ» و «وليَّاً» مفعولٌ ثاني، وإنما قَدَّم المفعول الأول على فعله لمعنى: وهو إنكار أن يُتَّخَذَ غيرُ اللَّهِ ولياً لا اتخاذ الوليّ، ونحوُه قولك لمن يهين زيداً وهو مستحقٌّ للإِكرام: «أزيداً أهنت» ، أَنْكَرْتَ أن يكون مثله مُهاناً. وقد تقدَّم هذا موضحاً في قوله: {أَأَنتَ قُلتَ لِلنَّاسِ} [المائدة: ١١٦] ومثله: {أَغَيْرَ الله أَبْغِي رَبّاً} [الأنعام: ١١٤] {أَفَغَيْرَ الله تأمروني أَعْبُدُ} [الزمر: ٦٤] {ءَآللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} [يونس: ٥٩] {ءَآلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ} [الأنعام: ١٣] وهو كثير. ويجوز أن يكون «أتخذ» متعدياً لواحد فيكون «غيرَ» منصوباً على الحال من «وليَّاً» لأنه في الأصل صفة له، ولا يجوز أن يكون استثناءً البتة، كذا منعه أبو البقاء، ولم يُبَيِّنْ وجهَه. والذي يظهر أنَّ المانع تقدُّمه على المستثنى منه في لامعنى وهو «وليَّاً» ، وأما المعنى فلا يأبى الاستثناء، لأن الاستفهام لا يُراد به حقيقته، بل يُراد به الإِنكار، فكأنه قيل: لا أتَّخذ ولياً غير الله، ولو قيل كذا لكان صحيحاً، فظهر أن المانع عنده إنما هو التقديم على المستثنى منه، لكن ذلك جائز، وإن كان قليلاً ومنه:

Allah Teâlâ'nın: {أَغَيْرَ اللَّهِ} “Allah'tan başkasını mı?” kavli, «ettehızu» fiilinin birinci mef'ûlü, «veliyyen» ise ikinci mef'ûlüdür. Birinci mef'ûlün fiilinden öne geçirilmesi bir mana içindir ki o da: Veli edinmeyi değil, Allah'tan başkasının veli edinilmesini inkâr etmektir. Bunun benzeri, ikrama layık olduğu halde Zeyd'i aşağılayan kimseye söylediğin «E-Zeyden ehente?» (Zeyd'i mi aşağıladın?) sözündür; sen onun gibi birinin aşağılanmasını inkâr etmiş olursun. Bu durum {أَأَنتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ} “Sen mi insanlara söyledin?” [Mâide 116] kavlinde açıklanarak geçmişti. {أَغَيْرَ اللَّهِ أَبْغِي رَبًّا} “Allah'tan başka bir rab mi arayayım?” [En'âm 114], {أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ} “Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?” [Zümer 64], {ءَآللَّهُ أَذِنَ لَكُمْ} “Allah mı size izin verdi?” [Yûnus 59] ve {ءَآلذَّكَرَيْنِ حَرَّمَ} “İki erkeği mi haram kıldı?” [En'âm 143] kavilleri de böyledir ve bu çoktur. «Ettehızu» fiilinin tek mef'ûle geçişli olması da caizdir; bu durumda «gayra» kelimesi, aslında onun sıfatı olduğu için «veliyyen» kelimesinden hâl olarak mansub olur. Asla istisna olması ise caiz değildir; Ebû'l-Bekâ bunu böylece men etmiş ancak gerekçesini açıklamamıştır. Zâhir olan gerekçe şudur: Müstesna minh olan «veliyyen» kelimesinden lafzan öne geçmesidir. Anlam bakımından ise istisna olmaya bir engel yoktur; çünkü istifhamla hakiki soru kastedilmemekte, bilakis inkâr kastedilmektedir. Sanki: «Allah'tan başka bir veli edinmem» denilmiştir. Şayet böyle denseydi sahih olurdu; dolayısıyla ona göre engelin sadece müstesna minhin önüne geçirilmesi olduğu anlaşılmaktadır. Ancak bu, az da olsa caizdir; nitekim şöyle denilmiştir:

١٨٧ - ٤- وما ليَ آل أحمدَ شيعةٌ ... وما لي إلا مَشْعبَ الحقِّ مَشْعَبُ

187 - 4- Benim için Ahmed'in âlinden başka bir taraftar yoktur / Ve benim için hakkın yolundan başka bir yol yoktur.

وقرأ الجمهور «فاطرِ» بالجر، وفيها تخريجان، أحدهما - وبه قال الزمخشري والحوفي وابن عطية - صفة للجلالة المجرورة ب «غير» ، ولا يَضُرُّ الفصل بين الصفة والموصوف بهذه الجملة الفعلية ومفعولها؛ لأنها ليست بأجنبية، إذ هي عاملة في عامل الموصوف. والثاني - وإليه نحا أبو البقاء - أنه بدلٌ من اسمِ الله، وكأنه فرَّ من الفصل بين الصفة وموصوفها، فإن قيل: هذا لازمٌ له في البدل، فإنه فَصَل بين التابع ومتبوعِه أيضاً. فيقال: إن الفصل بين البدلِ والمبدلِ أسهلُ؛ لأنَّ البدل على نية تكرار العامل فهو أقرب إلى الفصل، وقد ترجَّح تخريجُه بوجهٍ آخرَ: وهو أنَّ «فاطر» اسم فاعل، والمعنى ليس على المضيِّ حتى تكون إضافتُه غيرَ محضة فيلزم وَصْفُ المعرفة بالنكرة لأنه في نية الانفصال من الإِضافة، ولا يقال: الله فاطر السماوات والأرض فيما مضى، فلا يُراد حال ولا استقبال؛ لأن كلام الله تعالى قديم متقدِّمٌ على خلق السماوات، فيكون المراد به الاستقبال قطعاً، ويدلُّ على جواز كونه في نية التنوين ما سأذكره عن أبي البقاء قريباً.

Cumhur «fâtıri» kelimesini cer ile okumuştur ve bunda iki tahrîc vardır: Birincisi —ki Zemahşerî, el-Hûfî ve İbn Atıyye bu görüştedir— «gayr» ile mecrur olan lafza-i celâlin sıfatıdır. Sıfat ile mevsuf arasının bu fiil cümlesi ve mef'ûlü ile ayrılması zarar vermez; çünkü bu cümle mevsufun âmilinde amel ettiği için yabancı (ecnebî) bir öge değildir. İkincisi —ki Ebû'l-Bekâ buna meyletmiştir— Allah isminden bedel olmasıdır; o, sanki sıfat ile mevsufunun arasının ayrılmasından kaçınmıştır. Şayet 'Bu durum bedel için de geçerlidir, zira o da tâbi ile metbûunun arasını ayırmıştır' denilirse, şöyle cevap verilir: Bedel ile mübdelun minh arasının ayrılması daha kolaydır; çünkü bedel, âmilin tekrarı niyetindedir ve dolayısıyla ayrılmaya daha yakındır. Onun bu tercihi başka bir yönden de kuvvet kazanmıştır: «Fâtır» ismi fâildir ve buradaki anlam geçmiş zaman (mazi) üzerine değildir ki izafeti lafzî (gayr-i mahza) olsun da nekranın marifeye sıfat yapılması gereksin; zira o, izafetten ayrılma (tenvin alma) niyetindedir. Geçmiş zaman kastedilerek 'Allah geçmişte gökleri ve yeri yaratandır' denilmez, şimdiki zaman veya gelecek zaman da kastedilmez; çünkü Allah Teâlâ'nın kelamı kadimdir ve göklerin yaratılmasından öncedir, dolayısıyla kastedilen kesinlikle gelecek zamandır (istikbal). Tenvin niyetinde olmasının caiz olduğuna, az sonra Ebû'l-Bekâ'dan nakledeceğim husus delalet etmektedir.

وقرأ ابن أبي عبلة برفعه، وتخريجه سهل، وهو أنه خبر مبتدأ محذوف. وخَرَّجه ابن عطية على أنه مبتدأ فيحتاج إلى تقدير خبر، الدلالةُ عليه خفيةٌ بخلاف تقدير المبتدأ فإنه ضمير الأول أي: هو فاطر: وقرئ شاذاً بنصبه، وخرَّجه أبو البقاء على وجهين، أحدهما: أنه بدل من «وليَّاً» قال: «والمعنى على هذا أجعلُ فاطر السماوات والأرض غيرَ الله» كذا قدَّر وفيه نظر؛ فإنه جعل المفعول الأول وهو «غير الله» مفعولاً ثانياً، وجعل البدل المفعول الثاني مفعولاً أول، فالتقدير عكسُ التركيب الأصلي.

İbn Ebî Able ise bu kelimeyi ref ile okumuştur; bunun tahrîci kolaydır, o da mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır. İbn Atıyye ise bunu mübteda olarak değerlendirmiştir; ancak bu durumda bir haber takdirine ihtiyaç duyulur ki buna delalet gizlidir. Mübtedanın takdiri ise böyle değildir; zira o önceki zamirdir, yani: 'Huve fâtıru' (O yaratandır) demektir. Şâzz olarak nasb ile de okunmuştur; Ebû'l-Bekâ bunu iki vecihle açıklamıştır: Birincisi: «Veliyyen» kelimesinden bedel olmasıdır; o şöyle demiştir: «Buna göre mana: Göklerin ve yerin yaratanını Allah'tan başkası mı kılarım? şeklindedir.» O böyle takdir etmiştir ancak bunda eleştiriye açık bir yön vardır; zira birinci mef'ûl olan «gayrallâh»ı ikinci mef'ûl, bedel olan ikinci mef'ûlü ise birinci mef'ûl kılmıştır; dolayısıyla bu takdir asıl yapının tersidir.

والثاني: أنه صفةٌ ل «وليَّاً» قال: «

İkincisi ise «veliyyen» kelimesinin sıfatı olmasıdır. Şöyle demiştir: «

ويجوز أن يكون صفة ل» وليَّاً «والتنوينُ مرادٌ» قلت: يعني بقوله: «التنوين مراد» أن اسم الفاعل عامل تقديراً / فهو في نية الانفصال، ولذلك وقع وصفاً للنكرة كقوله: {هذا عَارِضٌ مُّمْطِرُنَا} [الأحقاف: ٢٤] .

Tenvin kastedilerek 'veliyyen' kelimesine sıfat olması da caizdir.» Derim ki: Onun «tenvin kastedilerek» sözü, ismi fâilin takdiren amel ettiği ve dolayısıyla izafetten ayrılma niyetinde olduğu anlamına gelir. Bu sebeple tıpkı: {هَذَا عَارِضٌ مُّمْطِرُنَا} “Bu bize yağmur getirecek bir buluttur” [Ahkâf 24] kavlinde olduğu gibi nekraya sıfat olmuştur.

وهذا الوجه لا يكاد يَصِحُّ إذ يصير المعنى: أأتخذ غيرَ الله وليَّاً فاطر السماوات إلى آخره، فيصفُ ذلك الولي بأنه فاطر السماوات. وقرأ الزهري: «فَطَر» على أنه فعل ماضٍ وهي جملة في محل نصب على الحال من الجلالة كما كان «فاطر» صفتها في قراءة الجمهور. ويجوز على رأي أبي البقاء أن تكون صفة ل «ولياً. ولا يجوز أن تكون صفةً للجلالة، لأن الجملة نكرة.

Bu vecih pek sahih görünmemektedir; zira bu durumda mana: 'Allah'tan başka gökleri yaratan bir veli mi edinirim...' şeklini alır ve o veliyi gökleri yaratan olarak nitelemiş olur. ez-Zührî ise «fatara» şeklinde mazi fiil olarak okumuştur. Bu, cumhurun kıraatinde «fâtır» kelimesinin lafza-i celâlin sıfatı olması gibi, lafza-i celâlden hâl olarak nasb mahallinde bir cümledir. Ebû'l-Bekâ'nın görüşüne göre ise «veliyyen» kelimesinin sıfatı olması caizdir. Ancak lafza-i celâlin sıfatı olması caiz değildir; çünkü cümle nekradır.

والفَطْر: الشَّقُّ مطلقاً، وقيَّده الراغب بالشق وقيَّده الواحدي بشَقِّ الشي عند ابتدائه. والفَطْر: الإِبداع والاتخاذ على غير مثال، ومنه» فاطر السماوات «أي أوجدها على غير مثالٍ يُحتذى. وعن ابن عباس:» ما كنت أدري ما معنى فَطَر وفاطِر، حتى اختصم إليَّ أعرابيان في بئر فقال أحدهما: «أنا فَطَرْتُها» أي: أنشأتها وابتدأتها. ويقال: فَطَرْتُ كذا فَطْر هو فُطوراً، وانفطر انفطاراً وفَطَرْتُ الشاة: حَلَبْتُها بأصبعين، وفَطَرْت العجين: خبزته مِنْ وقته، وقوله تعالى: {فِطْرَتَ الله التي فَطَرَ الناس عَلَيْهَا} [الروم: ٣٠] إشارةً منه إلى ما فَطَر أي أبدع وركَّز في الناس من معرفته، ففطرةُ الله ما رُكِّز من القوة المُدْرِكة لمعرفته، وهو المشار إليه بقوله تعالى: {وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ الله} [الزخرف: ٨٧] ، وعليه: «كلُّ مولودٍ يَوْلَدُ على الفطرة. . .» الحديث، وهذا أحسنُ ما سمعت في تفسير «فطرة الله» في الكتاب والسنة.

«el-Fatr» (الفَطْر); mutlak olarak yarmaktır. Râgıb bunu yarmakla, Vâhidî ise bir şeyin başlangıcında yarılmasıyla kayıtlamıştır. «el-Fatr» aynı zamanda benzersiz icat etmek ve örneksiz var etmektir. «Fâtıru's-semâvât» da buradan gelir; yani gökleri uyulacak bir örnek olmaksızın var eden demektir. İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: «İki bedevi bir kuyu hakkında bana gelip davalaşıncaya kadar 'fatara' ve 'fâtır' kelimelerinin ne anlama geldiğini bilmiyordum. Onlardan biri: 'Ene fatartuhâ' (Onu ilk ben kazıp başlattım) dedi.» 'Fatartu kezâ fatran' denilir; o da 'futûran' (فُطوراً) olur. 'İnfatara infitâran' da denir. 'Fatartu'ş-şâte' koyunu iki parmakla sağdım; 'fatartu'l-‘acîne' ise hamuru yoğurduktan hemen sonra bekletmeden pişirdim demektir. Allah Teâlâ'nın: {فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا} “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı...” [Rûm 30] kavli, O'nun insanlarda yarattığı, yani icat edip yerleştirdiği kendi marifetine (kendisinin bilinmesine) bir işarettir. Dolayısıyla Allah'ın fıtratı, O'nun bilinmesi için yerleştirilen idrak gücüdür. Nitekim Allah Teâlâ'nın: {وَلَئِن سَأَلْتَهُم مَّنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ} “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler” [Zuhruf 87] kavliyle işaret edilen husus da budur. «Her doğan fıtrat üzere doğar...» hadisi de bu kabildendir. Kitap ve Sünnet'te geçen «fıtratullâh» ifadesinin tefsiri hakkında duyduğum en güzel açıklama budur.

قوله: {وَهُوَ يُطْعِمُ وَلاَ يُطْعَمُ} القراءة المشهورة ببناء الأول للفاعل والثاني للمفعول، والضمير لله تعالى، والمعنى: وهو يَرْزق ولا يُرْزَق، وهو موافقٌ لقوله تعالى: {مَآ أُرِيدُ مِنْهُم مِّن رِّزْقٍ وَمَآ أُرِيدُ أَن يُطْعِمُونِ} [الذاريات: ٥٧] . وقرأ سعيد بن جبير ومجاهد بن جبر والأعمش وأبو حيوة وعمرو بن عبيد وأبو عمرو بن العلاء في رواية عنه: «ولا يَطْعَمُ» بفتح الياء والعين بمعنى ولا يأكل، والضمير لله تعالى.

{وَهُوَ يُطْعِمُ وَلاَ يُطْعَمُ} “O doyurur, Kendisi doyurulmaz” kavlinde meşhur kıraat, birincisinin fâil (etken), ikincisinin ise mef'ûl (edilgen) kalıbında okunmasıdır. Zamir Allah Teâlâ'ya aittir; mana: 'O rızık verir, Kendisine rızık verilmez' şeklindedir ve bu, Allah Teâlâ'nın: {مَآ أُرِيدُ مِنْهُم مِّن رِّزْقٍ وَمَآ أُرِيدُ أَن يُطْعِمُونِ} “Ben onlardan bir rızık istemiyorum ve Beni doyurmalarını da istemiyorum” [Zâriyât 57] kavline uygundur. Saîd b. Cübeyr, Mücâhid b. Cebr, el-A'meş, Ebû Hayve, Amr b. Ubeyd ve kendisinden gelen bir rivayette Ebû Amr b. el-Alâ, yâ ve ayn harflerinin fethasıyla «ve lâ yat'amu» (وَلا يَطْعَمُ) şeklinde 've [Kendisi] yemez' manasında okumuşlardır; buradaki zamir de Allah Teâlâ'ya aittir.

وقرأ ابن أبي عبلة ويمان العماني: ولا يُطْعِم، بضم الياء وكسر العين كالأول، فالضميران - أعني هو والمستكنُّ في «يطعم» - عائدان على الله تعالى، والضمير في ولا يُطْعِم للوليّ. وقرأ يعقوب في رواية ابن المأمون.

İbn Ebî Able ve Yemân el-Ummânî ise, birincisinde olduğu gibi yâ harfinin zammesi ve ayn harfinin kesresiyle «ve lâ yut'ımu» (ولا يُطْعِم) şeklinde okumuşlardır. Bu durumda iki zamir —yani 'huve' ve 'yut'ımu' fiilindeki müstetir zamir— Allah Teâlâ'ya döner; «ve lâ yut'ımu»daki zamir ise veliye döner. Ya'kûb ise İbnü'l-Me'mûn rivayetinde,

«وهو يُطْعَمُ ولا يُطْعِم» ببناء الأول للمفعول، والثاني للفاعل، على عكس القراءة المشهورة، والضمائر الثلاثة أعني هو والمستترَيْنِ في الفعلين للولي فقط، أي: وذلك الوليُّ يُطْعمه غيره ولا يُطْعِمُ هو أحداً لعَجْزه.

meşhur kıraatin aksine, birincisini mef'ûl (edilgen), ikincisini ise fâil (etken) kalıbıyla «ve huve yut'amu ve lâ yut'ımu» (وهو يُطْعَمُ ولا يُطْعِم) şeklinde okumuştur. Bu durumda üç zamir —yani 'huve' ve iki fiildeki müstetir zamirler— yalnızca veliye döner; yani: 'O veliyi başkası doyurur; kendisi ise acziyetinden ötürü kimseyi doyuramaz' demektir.

وقرأ الأشهب: {وهو يُطْعِمُ ولا يُطْعِم} ببنائهما للفاعل. وذكر الزمخشري فيها تخريجين ثانيهما لنفسه، فإنه قال - بعد أن حكى القراءة -: «وفُسِّر بأن معناه وهو يُطْعِم ولا يَسْتَطْعِم» . وحكى الأزهري: أطعمت بمعنى استطعمت، ونحوه: أَفَدْت، ويجوز أن يكون المعنى: وهو يُطْعِم تارة ولا يُطْعم أخرى على حسب المصالح كقولك: هو يعطي ويمنع ويَقْدِر ويبسط ويغني ويفقر «قلت: [هكذا ذكر الشيخ هذه القراءة، وقراءةُ الأشهب هي] كقراءة ابن أبي عبلة والعماني سواء، لا تخالُفَ بينهما،

el-Eşheb ise iki fiili de fâil (etken) kalıbıyla {وَهُوَ يُطْعِمُ وَلاَ يُطْعِمُ} şeklinde okumuştur. Zemahşerî bu kıraat hakkında ikincisi kendisine ait olan iki tahrîc zikretmiştir; zira kıraati aktardıktan sonra şöyle demiştir: «Bunun manasının 'O doyurur fakat kimseden yemek istemez (yedirilmesini talep etmez)' şeklinde olduğu tefsir edilmiştir.» el-Ezherî, 'et'amtu' fiilinin 'isteta'amtu' (yemek istedim) manasında kullanıldığını nakletmiştir; 'efedtu' fiilinin kullanımı da bu kabildendir. Mananın şöyle olması da caizdir: 'O, tıpkı senin 'O verir ve engeller, daraltır ve genişletir, zengin eder ve fakirleştirir' demen gibi, maslahatlara göre kimi zaman doyurur, kimi zaman doyurmaz.' Derim ki: [Şeyh bu kıraati böyle zikretmiştir; oysa el-Eşheb'in kıraati] İbn Ebî Able ve el-Ummânî'nin kıraatiyle tamamen aynıdır, aralarında bir fark yoktur.

فكان ينبغي أن يذكر هذه القراءة لهؤلاء كلِّهم، وإلاَّ يوهمْ هذا أنهما قراءتان متغايرتان وليس كذلك.

Dolayısıyla bu kıraati bütün bu isimlere nispet ederek zikretmesi gerekirdi; aksi takdirde bunların iki farklı kıraat olduğu zannını uyandırır, oysa durum böyle değildir.

وقرئ شاذاً: {يَطْعَم} بفتح الياء والعين، ولا يُطْعِم بضم الياء وكسر العين أي: وهو يأكل ولا يُطْعِم غيره، ذكر هذه القراءةَ أبو البقاء وقال:» والضمير راجع على الولي الذي هو غير الله. فهذه ست قراءات وفي بعضها - وهي تَخَالُفُ الفعلين - من صناعة البديع تجنيس التشكيل: وهو أن يكون الشكل فارقاً بين الكلمتين، وسمَّاه أسامة بن منقذ تجنيس التحريف، وهو تسمية فظيعة، فتسميتُه بتجنيس التشكيل أَوْلى.

Şâzz olarak da; yâ ve ayn harflerinin fethasıyla {يَطْعَمُ}, ardından yâ harfinin zammesi ve ayn harfinin kesresiyle «ve lâ yut'ımu» şeklinde okunmuştur; yani: 'O yer, başkasını ise doyurmaz' demektir. Bu kıraati Ebû'l-Bekâ zikretmiş ve şöyle demiştir: «Zamir, Allah'tan başka olan veliye dönmektedir.» İşte bunlar altı kıraattir ve bazısında —ki o da iki fiilin harekece farklılaşmasıdır— bedî' sanatlarından olan 'tecnîs-i teşkîl' (hareke cinası) vardır: Bu da harekenin iki kelimeyi birbirinden ayıran unsur olmasıdır. Üsâme b. Münkız buna 'tecnîs-i tahrîf' adını vermiştir ki bu çirkin bir isimlendirmedir; dolayısıyla bunun 'tecnîs-i teşkîl' olarak adlandırılması daha evladır.

قوله: {مَنْ أَسْلَمَ} «مَنْ» يجوز أن تكون نكرةً موصوفة واقعةً موقعَ اسمِ جمع، أي: أول فريق أسلم، وأن تكون موصولة أي: أول الفريق الذي أسلم. وأفرد الضمير في «اسلم» إمَّا باعتبار لفظ «فريق» المقدَّر، وإمَّا باعتبار لفظ «مَنْ» وقد تقدَّم الكلام على «أول» وكيف يُضاف إلى مفرد بالتأويل المذكور في البقرة.

{مَنْ أَسْلَمَ} “Teslim olan kimselerin” kavlinde «men», ism-i cem' yerine geçmiş mevsûf bir nekra olabilir; yani: 'Teslim olan ilk topluluk' demektir. İsmi mevsûl olması da mümkündür; yani: 'Teslim olan topluluğun ilki' demektir. «Esleme» fiilindeki zamirin müfred getirilmesi ya takdir edilen «ferîk» (topluluk) lafzına ya da bizzat «men» lafzına itibar edilmesindendir. «Evvel» kelimesi ve Bakara Suresi'nde zikredilen teville müfrede nasıl izafe edildiğine dair açıklamalar daha önce geçmişti.

قوله: {وَلاَ تَكُونَنَّ} فيه تأويلان، أحدهما على إضمار القول أي: وقيل لي: لا تكونَنَّ، قال أبو البقاء: «ولو كان معطوفاً على ما قبله لفظاً لقال: و» أنْ لا أكون «وإليه نحا أبو القاسم الزمخشري فإنه قال:» ولا تكونَنَّ: وقيل لي لا تكونَنَّ ومعناه: وأُمرت بالإِسلام ونُهيت عن الشرك «والثاني: أنه معطوف على معمول» قل «حملاً على المعنى، والمعنى: قل إني قيل لي:

{وَلاَ تَكُونَنَّ} “Ve sakın olma!” kavlinde iki tevil vardır: Birincisi, 'kavl' (söz) fiilinin gizlenmesi üzerinedir; yani: 'Bana: Sakın olma! denildi' takdirindedir. Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «Şayet lafzan kendisinden öncekine matuf olsaydı, 've en lâ ekûne' (olmamam emredildi) derdi.» Ebu'l-Kâsım ez-Zemahşerî de bu görüşe meyletmiş ve şöyle demiştir: «'Ve lâ tekûnenne': Bana 'sakın olma!' denildi demektir. Manası ise: İslâm ile emrolundum ve şirkten nehyolundum şeklindedir.» İkincisi ise, anlama hamledilerek «kul» (de ki) fiilinin ma'mûlüne matuf olmasıdır. Mana şöyledir: De ki: Bana şöyle denildi:

كن أولَ مَنْ أسلم ولا تكونن من المشركين [فهما] جميعاً محملان على القول، لكن أتى الأول بغير لفظ القول وفيه معناه، فحمل الثاني على المعنى. وقيل] : هو عطف على» قل «أُمِرَ بأن يقول كذا ونهى عن كذا.

'Teslim olanların ilki ol ve sakın müşriklerden olma!' [Böylece her ikisi de] söze hamledilmiştir. Ancak birincisi 'kavl' lafzı olmaksızın fakat onun manasını içerecek şekilde gelmiş, ikincisi ise anlama hamledilmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu ifade «kul» fiiline matuftur; yani şöyle demesi emredilmiş ve şundan da nehyedilmiştir.

قوله تعالى: {إِنْ عَصَيْتُ} : شرط حُذِفَ جوابه لدلالة ما قبله عليه، ولذلك جيء بفعل الشرط ماضياً، وهذه الجملة الشرطية فيها وجهان، أحدهما: أنه معترضٌ بين الفعل وهو «أخاف» وبين مفعوله وهو «عذاب» . والثاني: أنها في محلِّ نصب على الحال. قال الشيخ: «كأنه قيل: إني أخاف عاصياً ربِّي» وفيه نظرٌ، إذ المعنى يأباه. و «أخاف» وما في حَيِّزه. خبر ل «إنَّ» وما في حيزها في محل نصب ب «قل» .

Allah Teâlâ'nın: {إِنْ عَصَيْتُ} “Eğer isyan edersem” kavli, öncesinin delaleti sebebiyle cevabı hazfedilmiş bir şart cümlesidir; bu yüzden şart fiili mazi olarak getirilmiştir. Bu şart cümlesinde iki vecih vardır: Birincisi: «Ehâfu» (korkarım) fiili ile onun mef'ûlü olan «‘azâbe» (azaptan) kelimesi arasında itirâziyye (ara cümle) olmasıdır. İkincisi: Hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Sanki: Rabbime isyan etmiş halde korkarım denilmiştir» demiştir; ancak bu eleştiriye açıktır, zira anlam buna elvermez. «Ehâfu» fiili ve onun kapsamındaki ögeler «inne»nin haberidir; 'inne' ve kapsamındakiler ise «kul» fiili sebebiyle nasb mahallindedir.

قوله تعالى: {مَّن يُصْرَفْ} : «مَنْ» شرطية، ومحلُّها يحتمل الرفع والنصب كما سيأتي بيانه بعد ذِكْر القراءتين فنقول: قرأ الأخوان وأبو بكر عن عاصم: «يَصْرِف» بفتح الياء وكسر الراء على تسمية الفاعل. والباقون بضمِّ الياء وفتح الراء على ما لم يُسَمَّ فاعله.

Allah Teâlâ'nın: {مَّن يُصْرَفْ} “Kimden savılırsa” kavlinde «men» şartiyye olup, iki kıraati zikrettikten sonra açıklanacağı üzere mahalli ref veya nasb olabilir. Şöyle ki: İki İmam (Hamza ve Kisâî) ile Âsım'dan Ebû Bekr, fâili isimlendirerek (etken olarak) yâ'nın fethası ve râ'nın kesresiyle «yasrif» (يَصْرِف) şeklinde okumuşlardır. Diğer kırâat imamları ise fâili isimlendirilmeyerek (edilgen olarak) yâ'nın zammesi ve râ'nın fethasıyla «yusraf» (يُصْرَف) şeklinde okumuşlardır.

فأمَّا القراءة الأولى ف «مَنْ» فيها تحتمل الرفع والنصب: فالرفع من وجه واحد وهو الابتداء، وخبرها فعل الشرط أو الجواب أو هما، على حسب الخلاف، وفي مفعول «يَصْرِف» حينئذ احتمالان، أحدهما: أنه مذكور وهو «يومئذ» ، ولا بد من حذف مضاف أي: يَصْرِف الله عنه هَوْل يؤمئذ - أو عذاب يومئذ - فقد رحمه، فالضمير في «يَصْرِف» يعود على الله تعالى، ويدلُّ عليه قارءة أُبَيّ بن كعب «مَنْ يَصْرِف اللَّهُ» بالتصريح به. والضميران في «عنه» و «رَحِمَة» ل «مَنْ» والثاني: أنه محذوف لدلالة ما ذكر

Birinci kıraate göre «men» edatı ref ve nasb mahallerini muhtemeldir: Ref mahalli tek bir vecihten olur, o da mübtedadır; haberi ise ihtilafa göre şart fiili, cevap fiili veya her ikisidir. Bu durumda «yasrif» fiilinin mef'ûlü hakkında iki ihtimal vardır: Birincisi: Zikredilmiş olmasıdır ki o da «yevmeizin» kelimesidir; bu takdirde bir muzâfın hazfedilmesi zorunludur, yani: 'Allah o günün dehşetini —veya o günün azabını— kimden savarsa, ona merhamet etmiştir' demektir. «Yasrif» fiilindeki zamir Allah Teâlâ'ya döner; Übey b. Ka'b'ın açıkça ismi zikrederek «men yasrifillâhu» şeklindeki kıraati de buna delalet eder. «‘Anhu» ve «rahimehu»daki zamirler ise «men»e aittir. İkincisi ise daha önce geçen ifadenin delaleti sebebiyle

عليه قبل ذلك أي: مَنْ يَصْرف اللَّهُ عنه العذابَ. و «يومئذ» منصوبٌ على الظرف. وقال مكي: «ولا يَحْسُن أن تقدَّرَ هاءً؛ لأن الهاء إنما تُحْذف من الصلات» . قلت: يعني أنه لا يُقَدَّرُ المفعولُ ضميراً عائداً على عذاب يوم؛ لأن الجملة الشرطية عنده صفةٌ ل «عذاب» والعائد منها محذوف، لكنَّ الحذف إنما يكون من الصلة لا من الصفة، وهذا معنى قول الواحدي أيضاً، إلا أنَّ قولَ مكيّ «إنما يُحْذف من الصلات» يريد في الأحسن، وإلاَّ فيحذف من الصفات والأخبار والأحوال، ولكنه دون الصلة.

mef'ûlün mahzuf olmasıdır; yani: 'Allah kimden azabı savarsa' demektir. «Yevmeizin» kelimesi ise zarf olarak mansubdur. Mekkî şöyle demiştir: «Mef'ûlü bir hâ zamiri olarak takdir etmek uygun olmaz; çünkü hâ zamiri ancak sıla cümlelerinden hazfedilir.» Derim ki: Mekkî, mef'ûlün 'yevm' kelimesinin azabına dönen bir zamir olarak takdir edilemeyeceğini kastetmektedir; çünkü ona göre şart cümlesi «‘azâb» kelimesinin sıfatıdır ve bu cümleden dönen zamir hazfedilmiştir; oysa zamirin hazfi sıfattan değil ancak sıla cümlesinden olur. Bu, aynı zamanda Vâhidî'nin sözünün de anlamıdır. Ne var ki Mekkî'nin 'ancak sıla cümlelerinden hazfedilir' sözü, 'en uygun olan budur' anlamındadır; aksi takdirde sıfatlardan, haberlerden ve hâllerden de hazfedilebilir, ancak bu sılaya nispetle daha azdır.

والنصب من وجهين أحدهما: أنه مفعول مقدَّمٌ ل «يَصْرِف» والضمير في «عنه» على هذا يتعيَّن عَوْدُه على العذاب المتقدم، والتقدير: أيَّ شخص يَصْرِف اللَّهُ عن العذاب. والثاني: أنه منصوب على الاشتغال بفعل مضمر لا يبرز، يفسره هذا الظاهر من معناه لا من لفظه، والتقدير: مَنْ نُكْرِمْ أو مَنْ نُنَجِّ يَصْرِفِ الله. والضمير في «عنه» للشرطية. وأمَّا مفعول «يَصْرِفْ» على هذا فيحتمل الوجهين المتقدمين، أعني كونه مذكوراً وهو «يومئذ» على حذفِ مضاف، أو محذوفاً اختصاراً.

Nasb mahalli ise iki vecihten olur: Birincisi: «Yasrif» fiilinin öne geçmiş mef'ûlü olmasıdır. Buna göre «‘anhu»daki zamirin daha önce geçen azaba dönmesi zorunlu olur; takdiri ise şöyledir: 'Allah hangi şahsı azaptan uzaklaştırırsa...' İkincisi: Açığa çıkmayan gizli bir fiille iştigâl üzere mansub olmasıdır; bu gizli fiili, lafzından değil manasından anlaşılan zahirdeki fiil tefsir eder. Takdiri şöyledir: 'Kime ikram edersek veya kimi kurtarırsak Allah [ondan azabı] savar.' «‘Anhu»daki zamir şartiyye olan «men»e aittir. Bu takdire göre «yasrif» fiilinin mef'ûlü ise daha önce geçen iki vechi muhtemeldir; yani bir muzâfın hazfiyle zikredilmiş olan «yevmeizin» olması veya kısaltma amacıyla tamamen hazfedilmiş olmasıdır.

وأمَّا القراءة الثانية ف «مَنْ» تحتمل وجهين، أحدهما: أنها في محل رفعٍ بالابتداء، وخبره ما بعده على ما تقدَّم، والفاعل المحذوف هو الله تعالى، يدلُّ عليه قراءة أبي المتقدمة، وفي القائمِ مَقامَه أربعةُ أوجه، أحدهما: أنه ضمير العذاب، والضمير في «عنه» يعود على «مَنْ» فقط، والظرف فيه حينئذ ثلاثة أوجه، أحدها: أنه منصوب ب «يُصْرَف» الثاني: أنه منصوب بالعذاب أي: الذي قام ضميره مقام الفاعل، قاله أبو البقاء، ويلزم

İkinci kıraate göre ise «men» iki vechi muhtemeldir: Birincisi: İbtidâ yoluyla ref mahallinde olmasıdır; haberi ise daha önce geçtiği üzere kendisinden sonraki kısımdır. Hazfedilen fâil ise Allah Teâlâ'dır; Übey'in daha önce geçen kıraati buna delalet eder. Fâilin yerine geçen (nâib-i fâil) hakkında ise dört vecih vardır: Birincisi: Azabın zamiri olmasıdır; «‘anhu»daki zamir ise sadece «men»e döner. Bu durumda zarf hakkında üç vecih ortaya çıkar: Birincisi: «Yusraf» fiiliyle mansub olması. İkincisi: Fâil yerine geçen zamirin sahibi olan «el-‘azâb» ile mansub olması; bunu Ebû'l-Bekâ söylemiştir. Ancak bu durum,

منه إعمال المصدر مضمراً، وقد يقال: يُغْتفر ذلك في الظروف.

masdarın zamir halinde amel ettirilmesini gerektirir; zarflarda bunun hoş görülebileceği de söylenebilir.

الثالث: قال أبو البقاء: «إنه حال من الضمير» قلت: يعني الضمير الذي قام مقام الفاعل، وجاز وقوعُ الحال ظرف زمان لأنها عن معنًى لا عن جثة.

Üçüncüsü: Ebû'l-Bekâ şöyle demiştir: «O, zamirden hâldir.» Derim ki: Fâil yerine geçen zamiri kastetmektedir; hâlin zaman zarfı olarak gelmesi caiz olmuştur, çünkü bu durum somut bir cisimden (cüsse) değil bir manadan kaynaklanmaktadır.

الثاني من الأوجه الأربعة: أن القائم الفاعل ضمير «مَنْ» والضمير في «عنه» يعود على العذاب، والظرف منصوب: إمَّا ب «يُصْرف» ، وإمَّا على الحال من هاء «عنه» . والثالث من أوجه العامل في «يومئذ» متعذَّر هنا وهو واضح، والتقدير: أي شخصٍ يُصْرف هو عن العذاب. الثالث: أن القائم مقام الفاعل «يومئذ» إمَّا على حذف مضاف أي: من يُصرف عنه فَزَعُ يومئذ أو هول يومئذ، وإمَّا على قيام الظرف دون مضاف كقولك: «سير يوم الجمعة» وإنما بُني «يومئذ» على الفتح لإِضافته إلى غير متمكن، ولو قرئ بالرفع لكان جائزاً في الكلام، وقد قرئ: {ومِنْ خزي يؤمئذ} فتحاً وجراً بلاعتبارين، وهما اعتباران متعايران، فإن قيل: يلزمُ على عدم تقدير حذف المضاف إقامةُ الظرف غير التام مقامَ الفاعل، وقد نصُّوا على أن الظرف المقطوع عن الإِضافة لا يُخبر به ولا يقوم مقام فاعل، لو قلت: «ضُرب قبلُ» لم يجز، والظرف هنا في حكم المقطوع عن الإِضافة فلا يجوز قيامه مقام / الفاعل إلا على حذف مضاف، فالجواب أن هذا في قوة الظرف المضاف، إذ التنوين عوضٌ عنه، وهذا ينتهض على رأي الجمهور، أما الأخفش فلا، لأن التنوين عنده تنوين صَرْفٍ والكسر كسر إعراب، وقد أوضحت ذلك إيضاحاً شافياً في غير هذا الموضوع.

Dört vecihten ikincisi: Fâil yerine geçenin «men»in zamiri olmasıdır. «‘Anhu»daki zamir ise azaba döner. Zarf ise ya «yusraf» fiiliyle ya da «‘anhu»daki zamirden hâl olarak mansubdur. «Yevmeizin» zarfında amel eden ögenin üçüncü vechi ise burada imkânsızdır ve bu açıktır; takdiri: 'Hangi şahıs azaptan savılırsa...' şeklindedir. Üçüncüsü: Nâib-i fâilin «yevmeizin» olmasıdır; bu da ya bir muzâfın hazfiyle olur, yani: 'Kimden o günün korkusu veya o günün dehşeti savılırsa' demektir ya da 'sîre yevmu'l-cum‘ati' (cuma günü yüründü) sözünde olduğu gibi bir muzâf olmaksızın bizzat zarfın nâib-i fâil olmasıyladır. «Yevmeizin» kelimesinin fetha üzere mebni kılınması gayr-i mütemekkin (mürekkep) bir kelimeye izafe edilmesindendir; şayet ref ile okunsaydı bu da dilde caiz olurdu. Nitekim {وَمِنْ خِزْيِ يَوْمِئِذٍ} kavli birbirinden farklı iki itibar sebebiyle hem fetha hem de cer ile okunmuştur. Şayet 'Muzâfın hazfi takdir edilmediğinde, tam olmayan zarfın fâil yerine geçirilmesi gerekir; oysa onlar izafetten kesilmiş zarfın haber yapılamayacağını ve nâib-i fâil olamayacağını açıkça belirtmişlerdir; nitekim 'duribe kablu' desen caiz olmaz, buradaki zarf da izafetten kesilmiş hükmündedir, dolayısıyla ancak bir muzâfın hazfiyle fâil yerine geçmesi caiz olur' denilirse; buna verilecek cevap şudur: Bu ifade, izafe edilmiş zarf hükmündedir; zira tenvin izafetin yerini tutmaktadır (ivazdır). Bu cevap cumhurun görüşüne göre geçerlidir; Ahfeş'e göre ise geçerli değildir, çünkü ona göre buradaki tenvin sarf tenvinidir, kesre ise irap kesresidir. Bunu bu konunun dışında gayet tatmin edici bir şekilde açıklamıştım.

الرابع: أن القائم مَقامَه «عنه» والضمير في «عنه» يعود على «مَنْ» و «يومئذ» منصوب على الظرف، والعامل فيه «يُصْرَفْ» ولا يجوز الوجهان الأخيران، أعني نصبَه على الحال؛ لأنَّ الضميرَ للجُثَّة، والزمانُ لا يقع حالاً عنهما كما لا يقع خبراً، وأعني كونَه معمولاً للعذاب، إذ ليس هو قائماً مقام الفاعل.

Dördüncüsü: Fâil yerine geçenin «‘anhu» car-mecrûru olmasıdır; «‘anhu»daki zamir «men»e döner, «yevmeizin» ise zarf olarak mansubdur ve onda amel eden «yusraf» fiilidir. Son iki vecih ise caiz değildir: Yani hâl olarak mansub olması caiz değildir; çünkü zamir somut bir varlığa (cüsse) aittir ve tıpkı haber olamayacağı gibi zaman da somut varlıktan hâl olamaz. 'Azâb' kelimesinin ma'mûlü olması da caiz değildir; çünkü o nâib-i fâil kılınmamıştır.

والثاني من وجهي «مَنْ» : أنها في محل نصب بفعل مضمر يفسره الظاهر بعده، وهذا إذا جعلنا «عنه» في محل نصب بأَنْ يُجْعَلَ القائم مقام الفاعل: إمَّا ضميرَ العذاب وإمَّا «يومئذ» والتقدير: مَنْ يكرم اللَّهُ أو من يُنَجِّ يُصْرف عنه العذابُ أو هولُ يومئذ، ونظيره: «زيدٌ مُرَّ به مرورٌ حسن» ، أقمت المصدر فبقي «عنه» منصوب المحل، والتقدير: جاوزت زيداً مُرَّ به مرورٌ حسن. وأمَّا إذا جُعل «عنه» قائماً مقام الفاعل تعيَّن رَفْعُه بالابتداء.

«Men»in iki vechinden ikincisi: Kendisinden sonraki zahir fiilin tefsir ettiği gizli bir fiille nasb mahallinde olmasıdır. Bu, «‘anhu» ifadesini; nâib-i fâil olarak ya azabın zamirini ya da «yevmeizin» kelimesini tayin etmek suretiyle nasb mahallinde kıldığımızda geçerlidir. Takdiri şöyledir: 'Allah kime ikram ederse veya kimi kurtarırsa, azap yahut o günün dehşeti ondan savılır.' Bunun benzeri: 'Zeydun murra bihî merrun hasenun' (Zeyd, onun yanından güzel bir geçişle geçildi) sözündür; masdarı nâib-i fâil kıldın, dolayısıyla «bihî» car-mecrûrunun mahalli nasb olarak kaldı; takdiri: 'Câveztu Zeyden murra bihî merrun hasenun' (Zeyd'i geçtim, onun yanından güzel bir geçişle geçildi) şeklindedir. «‘Anhu» car-mecrûru fâil yerine kaim kılındığında ise «men» edatının ibtidâ yoluyla ref olması zorunlu hale gelir.

واعلم أنه متى قلت: منصوب على الاشتغال فإنما يُقَدَّر بعد «مَنْ» لأنَّ لها صدر الكلام، ولذلك لم أُظْهِره إلا مؤخراً، ولهذه العلَّةِ منه بعضهم الاشتغالَ فيما له صدر الكلام كالاستفهام والشرط. والتنوين في «يومئذ» عوض عن جملة محذوفة تضمَّنها الكلام السابق، التقدير: يوم إذ يكون الجزاء، وإنما قلت كذلك لأنه لم يتقدَّم في الكلام جملةٌ مُصَرَّحٌ بها يكون التنوين عوضاً منها، وقد تقدَّم خلاف الأخفش.

Bil ki ne zaman 'iştigal üzere mansubdur' dersen, bu [gizli fiil] ancak «men»den sonra takdir edilir; zira onun kelâmın başında bulunma hakkı (sadr-ı kelâm) vardır. Bu sebeple ben de onu ancak sonraya bırakarak izhar ettim. İşte bu illetten dolayı bazısı, istifham ve şart gibi kelâmın başında bulunma hakkı olan lafızlarda iştigali menetmiştir. «Yevmeizin»deki tenvin ise önceki kelâmın içerdiği hazfedilmiş bir cümlenin yerini tutmaktadır (ivazdır). Takdiri: 'Yevme iz yekûnü'l-cezâ' (cezanın vuku bulduğu gün) şeklindedir. Böyle söylememin sebebi, kelâmda tenvinin kendisine ivaz olacağı açıkça zikredilmiş bir cümlenin daha önce geçmemiş olmasıdır. Ahfeş'in buna muhalefeti ise daha önce geçmişti.

وهذه الجملة الشرطية يجوز فيها وجهان: الاستئناف والوصف ل «عذاب يوم» ، فحيث جعلنا فيها ضميراً يعود على عذاب يوم إمَّا مِنْ «يُصْرف» وإمَّا مِنْ «عنه» جاز أن تكونَ صفةً وهو الظاهر، وأن تكونَ مستأنفةً، وحيث لم نجعلْ فيها ضميراً يعود عليه - وقد عرفت كيفية ذلك - تَعَيَّن أن تكون مستأنفة، ولا يجوز أن تكون صفةً لخلوِّها من الضمير.

Bu şart cümlesinde iki vecih caizdir: İsti'nâf [cümlesi] olması ve «‘azâbe yevmin» ifadesinin sıfatı olmasıdır. Bu cümlede gerek «yusraf» fiilinden gerekse «‘anhu» ifadesinden «‘azâbe yevmin»e dönen bir zamir kıldığımız her durumda, sıfat olması caizdir ki zahir olan da budur; isti'nâfiye olması da caizdir. Onda «‘azâbe yevmin»e dönen bir zamir kılmadığımız durumda ise -ki bunun keyfiyetini öğrenmiştin- isti'nâfiye olması zorunlu hale gelir; zamirden hali olduğu için sıfat olması caiz olmaz.

وقد تكلَّم الناس في ترجيح إحدى هاتين القراءتين على الأخرى، وذلك

İnsanlar (âlimler) bu iki kıraatten birini diğerine tercih etme konusunda -ki bu

على عادتهم، فقال أبو علي الفارسي: «قراءة» يَصْرِفْ «يعني المبنيَّ للفاعل أحسن لمناسبة قوله» رحمه «. يعني أن كلاً منهما مبني للفاعل ولم يقل» فقط رُحِمَ «. واختارها أبو حاتم وأبو عبيد، ورجَّح بعضهم قراءة المبني للمفعول بإجماعهم على قراءة قوله: {ليس مصروفاً عنهم} يعني في كونه أتى بصيغة اسم المفعول المسند إلى ضمير العذاب المذكور أولاً. ورجَّحها محمد بن جرير بأنها أقلُّ إضماراً ومكي ﵀ تلعثهم في كلامه في ترجيحه لقراءة الأخوين وأتى بأمثلةٍ فاسدةٍ في كتاب» الهداية «له، قاله ابن عطية. وقد قدَّمْتُ أول الكتاب عن العلماء ثعلب وغيره أن ذلك - أعني ترجيحَ إحدى القراءات المتواترة على الأخرى بحيث تُضَعَّفُ الأخرى - ولا يجوز. والجملة من قوله: {يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ} في محل جزم على جواب الشرط، والفاء واجبة.

onların adetidir- söz söylemişlerdir. Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: «‘Yasrif’ kıraati, yani mâlûm sîgası, O'nun 'rahimehû' kavline münasebeti sebebiyle daha güzeldir.» Yani her ikisi de mâlûm sîgasıdır ve 'fekad ruhime' dememiştir. Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd de bu kıraati tercih etmişlerdir. Bazıları ise {لَيْسَ مَصْرُوفاً عَنْهُمْ} “onlardan savuşturulacak değildir” kavlinin kıraatindeki icmaları sebebiyle meçhul sîgasını tercih etmişlerdir; yani başta zikredilen azabın zamirine isnad edilen ism-i mef'ûl kalıbında gelmiş olmasını gerekçe göstermişlerdir. Muhammed b. Cerîr ise daha az zamir takdiri gerektirdiği için meçhul kıraatini tercih etmiştir. Mekkî -rahimehullâh- ise el-Hidaye adlı kitabında iki kardeşin (Hamza ve Kisâî) kıraatini tercih ederken sözlerinde bocalayışa düşmüş ve bozuk örnekler getirmiştir; bunu İbn Atiyye söylemiştir. Ben ise kitabın başında Sa'leb ve diğer âlimlerden naklen, mütevatir kıraatlerden birini diğerini zayıflatacak şekilde tercih etmenin caiz olmadığını belirtmiştim. {يَوْمَئِذٍ فَقَدْ رَحِمَهُ} “o gün, gerçekten [Allah] ona merhamet etmiştir” kavlinden oluşan cümle, şartın cevabı olarak cezm mahallindedir ve fâ harfinin gelmesi zorunludur.

قوله: {وَذَلِكَ الفوز} مبتدأ وخبر جيء بهذه الجملة مقرِّره لما تقدَّم من مضمون الجملةِ قبلها، والإِشارة ب» ذلك «إلى المصدر المفهوم من قوله» يُصْرف «أي ذلك الصرف. و» المبين «يحتمل أن يكون متعدِّياً فيكون المفعول محذوفاً أي: المبين غيرَه، وأن يكون قاصراً بمعنى يبين، وقد تقدَّم أن» أبان «يكون قاصراً بمعنى ظهر، ومتعدياً بمعنى أظهر.

O'nun: {وَذَلِكَ الفوز} “İşte bu, kurtuluştur” kavli mübteda ve haberdir. Bu cümle, kendisinden önceki cümlenin ifade ettiği anlamı pekiştirmek için getirilmiştir. «Zâlike» ile yapılan işaret, «yusraf» sözünden anlaşılan masdara râcidir; yani 'işte bu savuşma / uzaklaştırma' demektir. «El-Mubîn» lafzının müteaddi olması muhtemeldir; bu takdirde mef'ûlü hazfedilmiş olur, yani 'başkalarını apaçık kılan' demektir. 'Açık olmak' anlamında lâzım olması da muhtemeldir. Zira «ebâne» fiilinin 'belirdi, açık oldu' anlamında lâzım, 'açıkladı, ortaya koydu' anlamında ise müteaddi olarak kullanıldığı daha önce geçmişti.

قوله تعالى: {بِضُرٍّ} : الباء هنا للتعدية وكذا في «بخير» والمعنى: وإن يمسسك الله الضرَّ أي: يجعلك ماسَّاً له، وإذا مسست الضر

Cenâb-ı Hakk'ın: {بِضُرٍّ} “bir zarar ile” kavlindeki bâ harfi burada ta'diye (geçişlilik) içindir; aynı şekilde «bi-hayrin» ifadesinde de böyledir. Anlamı şudur: Şayet Allah sana bir zararı dokundurursa, yani seni ona dokunan kılarsa. Sen zarara dokunduğunda

فقد مَسَّك، إلا أنَّ التعدية بالباء في الفعل المتعدي قليلة جداً، ومنه قولهم: صَكَكْتُ أحد الحجرين بالآخر. وقال الشيخ: «ومنها قوله:» ومنها قوله: {وَلَوْلاَ دَفْعُ الله الناس بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} [البقرة: ٢٥١] . وقال الواحدي: «إن قيل: إنَّ المسَّ من صفة الأجسام فكيف قال: وإن يمسَسْك الله؟ فالجواب أن الباء للتعدية والباء والألف يتعاقبان في التعدية، والمعنى: إن أَمَسَّك الله ضراً أي: جعله ماسَّك فالفعل للضرّ وإن كان في الظاهر قد أسند إلى اسم الله تعالى كقولك:» ذهب زيد بعمرو «وكان الذهاب فعلاً لعمرو، غير أنَّ زيداً هو المسبب له والحامل عليه، كذلك ههنا المسُّ للضرِّ والله تعالى جعله ماسَّاً.

o da sana dokunmuş olur. Ne var ki müteaddi fiilin bâ harfiyle geçişli kılınması oldukça azdır; Arapların 'sakaktu ehade'l-hacerayni bi'l-âhar' (iki taştan birini diğerine çarptım) sözü de bu kabildendir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bunun bir örneği de O'nun: {وَلَوْلاَ دَفْعُ الله الناس بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ} “Eğer Allah'ın, insanların bir kısmını diğerleriyle savması olmasaydı...” [Bakara, 251] kavlidir.» Vâhidî ise şöyle demiştir: «Şayet 'Dokunma (mess) cisimlerin bir sıfatıdır; öyleyse nasıl 'Eğer Allah sana dokundurursa' denilmiştir?' diye sorulursa, cevabı şudur: Bâ harfi ta'diye içindir; bâ ile hemze (elif) ise ta'diyede birbirinin yerine geçer. Anlamı: 'Eğer Allah sana bir zararı dokundurursa', yani onu sana dokunur kılarsa demektir. Dolayısıyla fiil zarara aittir; zahirde Allah Teâlâ'nın ismine isnad edilmiş olsa bile. Tıpkı senin: 'Zehebe Zeydun bi-Amrin' (Zeyd Amr'ı götürdü) sözün gibidir; burada gitme fiili Amr'a aittir, ne var ki Zeyd onun sebebi ve yönlendiricisidir. İşte burada da dokunma fiili zarara aittir, Allah Teâlâ ise onu dokunan kılmıştır.»

قوله: {فَلاَ كَاشِفَ لَهُ} » له «: خبر لا، وثَمَّ محذوف تقديره: فلا كاشفَ له عنك، وهذا المحذوفُ ليس متعلقاً ب» كاشف «إذ كان يلزم تنوينه وإعرابه بل يتعلق بمحذوف أي: أعني عنه.

O'nun: {فَلاَ كَاشِفَ لَهُ} “onu kaldıracak hiçbir güç yoktur” kavlinde «lehu» ifadesi cinsini nefyeden lâ'nın haberidir. Burada takdiri 'felâ kâşife lehu ‘anke' (senden onu kaldıracak hiç kimse yoktur) şeklinde olan hazfedilmiş bir ifade vardır. Bu hazfedilmiş ifade «kâşif» lafzına müteallık değildir; zira o takdirde «kâşif»in tenvinlenmesi ve mureb olması gerekirdi; bilakis mahzuf bir fiile taalluk eder, yani: 'ondan [savacak]' demeyi kastederim.

و» إلا هو «فيه وجهان: أحدهما: أنه بدل من محل» لاكاشف «فإن محله الرفع على الابتداء، والثاني: أنه بدل من الضمير المستكنِّ في الخبر، ولا يجوز أن/ يرتفع باسم الفاعل وهو» كاشف «لأنه يصير مطولاً ومتى كان مطوَّلاً أُعْرب نصباً، وكذلك لا يجوزُ أن يكونَ بدلاً من الضمير المستكنِّ في» كاشف «للعلة المتقدمة، إذ البدل يحلُّ محل المبدل منه.

«İllâ hû» ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi: «Lâ kâşife»nin mahallinden bedel olmasıdır; zira onun mahalli ibtida sebebiyle refdir. İkincisi: Haberdeki müstetir zamirden bedel olmasıdır. İsm-i fâil olan «kâşif» ile merfû olması caiz değildir; zira bu durumda şibh-i muzâf (uzatılmış) olur ve ne zaman böyle olursa nasb ile iraplanır. Aynı şekilde yukarıda geçen illetten dolayı «kâşif» içindeki müstetir zamirden bedel olması da caiz değildir; zira bedel, mübdelün minhin yerine geçer.

فإن قيل: المقابل للخير هو الشر فكيف عَدَلَ عن لفظ الشر؟ والجواب أنه أراد تغليب الرحمة على ضدها فأتى في جانب الشر بأخص منه وهو الضرُّ، وفي جانب بالعام الذي هو الخير تغليباً لهذا الجانب. قال

Şayet: 'Hayrın karşıtı şerdir, peki nasıl oldu da şer lafzından udûl edildi?' denilirse, cevabı şudur: Cenâb-ı Hak rahmeti zıddına galip kılmayı murad etmiş, bu sebeple şer tarafında onun daha özel hali olan 'durr' (zarar) lafzını getirmiş, [rahmet] tarafında ise bu tarafı galip kılmak maksadıyla genel olan 'hayr' lafzını getirmiştir.

ابن عطية:» ناب الضرُّ هنا مناب الشرُّ وإن كان الشر أعمَّ منه فقابل الخير، وهذا من الفصاحة عدول عن [قانون التكليف والصيغة، فإن باب التكليف وصيغ الكلام] أن يكون الشيء مقترناً بالذي يختص به بنوع من أنواع الاختصاص موافقةً أو مضاهاة، فمن ذلك: {إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيهَا وَلاَ تعرى وَأَنَّكَ لاَ تَظْمَأُ فِيهَا وَلاَ تضحى} [طه: ١١٨١١٩] فجاء بالجوع مع العري وبابه أن يكون مع الظمأ ومنه قول امرئ القيس:

İbn Atiyye şöyle demiştir: «Burada zarar, şer daha genel olsa da onun yerine geçmiş ve hayrın karşısına konmuştur. Bu, teklif ve kalıp kuralından [kelâmın teklif ve lafız kalıpları kuralından] bir udûl olup fesahattendir. Zira teklif ve kelâm kalıpları babının kuralı, bir şeyin uygunluk veya tezat yönünden bir nevi tahsis ile kendine has olan şeyle eşleştirilmesidir. Şunun gibi: {إِنَّ لَكَ أَلاَّ تَجُوعَ فِيهَا وَلاَ تعرى وَأَنَّكَ لاَ تَظْمأُ فِيهَا وَلاَ تضحى} “Şüphesiz senin için orada acıkmamak ve çıplak kalmamak vardır. Ve sen orada susamazsın ve sıcaktan yanmazsın” [Tâhâ, 118-119]. Cenâb-ı Hak açlığı çıplaklıkla birlikte zikretmiştir; oysa onun kaidesi susuzlukla birlikte zikredilmesidir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bu kabildendir:

١٨٧ - ٥- كأنّيَ لم أركبْ جواداً لِلَّذةٍ ... ولم أَتَبَطَّنْ كاعِباً ذاتَ خَلْخال

187 - 5- Sanki zevk için soylu bir ata binmemişim ... ve halhallı, dolgun göğüslü bir cariyeyi koynuma almamışım gibi,

ولم أَسْبَأ الزِّقَّ الرَّويَّ ولم أقْلْ ... لخيلي كُرِّي كَرَّةً بعد إجْفالِ

Dolu şarap tulumunu satın almamış ve atlarıma: ... 'Geri çekilişin ardından bir daha hücum edin!' dememişim gibi!»

ولم يوضح ابن عطية ذلك. وإيضاحه في آية طه اشتراك الجوع والعري في شيء خاص وهو الخلوُّ، فالجوع خلوٌّ وفراغ في الباطن، والعريُّ خلوٌّ وفراغ في الظاهر، واشتراك الظمأ والضحى في الاحتراق، فالظمأ احتراق في الباطن ولذلك تقول: «بَرَّد الماء حرارة كبدي وأوام عطشي» ، والضحى: احتراق الظاهر.

İbn Atiyye bunu açıklamamıştır. Tâhâ suresindeki ayette bunun açıklaması şöyledir: Açlık ve çıplaklık özel bir hususta, yani 'boşluk ve mahrumiyette' ortaktır; açlık batındaki boşluk ve mahrumiyet, çıplaklık ise zahirdeki boşluk ve mahrumiyettir. Susuzluk ve sıcağa maruz kalmak (duhâ) ise 'yanma' hususunda ortaktır; susuzluk batındaki yanmadır, bu sebeple 'Su ciğerimin hararetini ve susuzluğumun ateşini teskin etti' dersin; duhâ ise zahirin yanmasıdır.

وأمَّا البيتان فالجماع بين الركوب للَّذة وهو الصيد وتبطُّن الكاعب اشتراكهما في لذة الاستعلاء والقهر والاقتناص والظفر بمثل هذا المركوب، ألا ترى تسميتهم هَنَ المرأة «رَكَباً» بفتح الراء والكاف وهو فَعَل بمعنى مَفْعول كقوله:

İki beyte gelince; zevk için [ata] binmek -ki bu avlanmaktır- ile dolgun göğüslü kadını koynuna almak arasındaki ortak payda, her ikisinin de üstün gelme, hâkimiyet kurma, avlama ve bu tür bir bineği elde etme hazzında ortak olmalarıdır. Görmez misin ki kadının tenasül uzvuna râ ve kâf harflerinin fethasıyla 'rakeb' adını verirler; bu, mef'ûl anlamında fa'al veznidir, şairin şu sözünde olduğu gibi:

١٨٧ - ٦- إنَّ لها لَرَكَباً إرْزَبَّا ... كأنه جبهةُ ذَرَّى حَبَّا

187 - 6- Şüphesiz onun öyle şişkin bir ferci vardır ki ... sanki tohum savuranın alnı gibidir.

وأما البيت الثاني فالجامعُ بين سبأ الخمر والرجوع بعد الهزيمة اشتراكهما في البذل، فشراء الخمر بَذْل المال، والرجوع بعد الانهزام بذل الروح. وقدَّم ﵎ مَسَّ الضرِّ على مسِّ الخير لمناسبة اتصال مسِّ الضر بما قبله من الترهيب المدلول عليه بقوله: إن أخاف. وجاء جواب الشرط الأول بالحصر إشارةً إلى استقلاله بكشف الضر دون غيره، وجاء الثاني بقوله {فَهُوَ على كُلِّ شَيْءٍ قَدُيرٌ} إشارةً إلى قدرته الباهرة فيندرجُ فيها المَسُّ بخير وغيره، على أنه لو قيل: إن جواب الثاني محذوف لكان وجهاً أي: وإنْ يَمْسَسْك فلا رادَّ لفضله للتصريح بمثله في موضع آخرَ.

İkinci beyte gelince; şarabı satın almak ile bozgun sonrası tekrar savaşa dönmek arasındaki ortak payda ise fedakarlıkta (bezl) bulunmaktır. Zira şarap satın almak malı feda etmek, bozgundan sonra dönmek ise canı feda etmektir. Cenâb-ı Hak, zararın dokunmasını hayrın dokunmasından önce zikretmiştir; çünkü zararın dokunması, kendisinden önce geçen ve 'innî ehâfu' sözüyle delalet edilen korkutma (terhîb) ile münasebet halindedir. Birinci şartın cevabı, zararı gidermenin başkasına değil yalnızca O'na mahsus olduğuna işaret etmek üzere hasr sîgasıyla gelmiştir; ikincisi ise {فَهُوَ على كُلِّ شَيْءٍ قَدُيرٌ} “artık O, her şeye hakkıyla güç yetirendir” kavliyle gelmiştir ki bu, O'nun üstün kudretine işaret eder ve bu kudretin içine hayır dokundurmak ve diğer hususlar da girer. Bununla birlikte şayet ikincinin cevabı mahzuftur denilirse bu da bir vecih olur; yani: 'Şayet sana [bir hayır] dokundurursa O'nun lütfunu geri çevirecek kimse yoktur' takdirindedir, zira başka bir yerde benzeri açıkça zikredilmiştir.

قوله: {فَوْقَ} : فيه أوجه أظهرها: أنه منصوب باسم الفاعل قبله. والفوقيَّةُ هنا عبارة عن الاستعلاء والغلبة. والثاني: أنه مرفوع على أنه خبر ثان، أخبر عنه بشيئين أحدهما: أنه قاهرٌ، والثاني: أنه فوق عباده بالغلبة والقهر. الثالث: أنه بدلٌ من الخبر. الرابع: أنه منصوبٌ على الحالِ من الضمير في «القاهر» كأنه قيل: وهو القاهرُ مُسْتعلياً أو غالباً، ذكره المهدوي وأبو البقاء الخامس: أنها زائدةٌ، والتقدير وهو: القاهر عباده، ومثلُه: {فاضربوا فَوْقَ الأعناق} [الأنفال: ١٢] وهذا مردودٌ، لأن الأسماء لا تُزاد.

O'nun: {فَوْقَ} “üstünde” kavlinde muhtelif vecihler vardır; en zahir olanı: Kendisinden önceki ism-i fâil ile mansub olmasıdır. Buradaki fevkiyyet (üstünlük), galebe ve hâkimiyetten ibarettir. İkincisi: İkinci haber olarak merfû olmasıdır; zira O'ndan iki şey haber verilmiştir: Birincisi, O'nun kāhir (mutlak galip) olduğu; ikincisi ise galebe ve kahır yoluyla kullarının fevkinde olduğudur. Üçüncüsü: Haberden bedel olmasıdır. Dördüncüsü: «El-Kâhir» lafzındaki zamirden hâl olarak mansub olmasıdır; sanki 'Ve hüve'l-kâhiru müsta'liyen ev gâliben' (O, üstün ve galip olarak mutlak hâkimdir) denilmiş gibidir; bunu Mehdevî ve Ebü'l-Bekâ zikretmiştir. Beşincisi: Zâid olmasıdır; takdiri 'Ve hüve'l-kâhiru ‘ibâdehû' (Kullarına mutlak galip olandır) şeklindedir, nitekim: {فاضربوا فَوْقَ الأعناق} “artık boyunların üstüne vurun” [Enfâl, 12] ayeti de böyledir; ancak bu görüş reddedilmiştir, çünkü isimler zâid olmaz.

قوله تعالى: {أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ} : مبتدأ وخبر، وقد عَرَفْتَ مما مرَّ «أيَّاً» بعضُ ما تضاف إليه، فإذا كانت استفهاميةً اقتضى الظاهرُ أن تكون مسمَّى باسم ما أضيفت إليه. قال أبو البقاء: «وهذا يوجب أن يُسَمَّى الله تعالى» شيئاً «فعلى هذا تكون الجلالةُ خبرَ مبتدأ محذوف أي: ذلك الشيء

Cenâb-ı Hakk'ın: {أَيُّ شَيْءٍ أَكْبَرُ} “Hangi şey daha büyüktür?” kavli mübteda ve haberdir. Daha önce geçen açıklamalardan bildiğin üzere «eyyü», kendisine izafe edildiği şeyin bir parçasıdır; istifhâmiyye olduğunda zahir olan, kendisine izafe edildiği şeyin ismiyle isimlendirilmesidir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu durum Allah Teâlâ'nın 'şey' olarak isimlendirilmesini gerektirir; buna göre lafza-i celâl hazfedilmiş bir mübtedanın haberi olur, takdiri: 'O şey

هو الله تعالى. ويجوز أن تكون الجلالة مبتدأ خبره محذوف، والتقدير: الله أكبر شهادة. و» شهيد «على هذين القولين خبرُ مبتدأ محذوف أي: هو شهيد بيني وبينكم. والجملة من قوله: {قُلِ الله} على الوجهين المتقدمين جواب ل» أيّ «من حيث اللفظ والمعنى. ويجوز أن تكون الجلالة مبتدأ، و» شهيد «خبرها، والجملة على هذا جوابٌ ل» أيّ «من حيث المعنى أي: إنها دالة على الجواب وليست به.

Allah Teâlâ'dır' şeklindedir. Lafza-i celâlin mübteda, haberinin ise mahzuf olması da caizdir; takdiri: 'Allahu ekberu şehâdeten' (Allah şahitlikçe en büyüktür) şeklindedir. «Şehîdun» lafzı bu iki kavle göre hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir; yani 'O, benimle sizin aranızda şahittir' demektir. {قُلِ الله} “De ki: Allah” kavlinden oluşan cümle, geçen iki veche göre lafız ve mana bakımından «eyyü»nün cevabıdır. Lafza-i celâlin mübteda, «şehîdun» lafzının ise onun haberi olması da caizdir; buna göre cümle, mana yönünden «eyyü»nün cevabı olur; yani cevaba delalet etmektedir ancak bizzat cevabın kendisi değildir.

قوله: {شَهَادةً} نصبٌ على التمييز، وهذا هو الذي لا يَعْرِفُ النحاةُ غيرَه. وقال ابن عطية:» ويَصِحُّ على المفعول بأن يُحْمَلَ «أكبر» على التشبيه بالصفة المشبهة باسم الفاعل «. وهذا ساقطٌ جداً. إذ نصَّ النحويون على أن معنى شبهها باسم الفاعل في كونها تؤنث وتثنَّى وتجمع، وأفعلُ مِنْ لا يؤنَّثُ ولا يُثَنَّى ولا يُجْمع فلم يُشْبِه اسم الفاعل، حتى إن الشيخ نسب هذا الخِباط إلى الناسخ دون أبي محمد.

O'nun: {شَهَادةً} “şahitlik olarak” kavli temyiz olarak mansubdur; nahivcilerin bundan başkasını bilmediği vecih de budur. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «'Ekber' lafzının ism-i fâile benzeyen sıfat-ı müşebbeheye hamledilmesiyle mef'ûl olması da sahih olur.» Bu görüş son derece tutarsızdır. Zira nahivciler, onun ism-i fâile benzemesinin manasının müennes, tesniye ve cemi olabilmesinde yattığını açıkça belirtmişlerdir; oysa min ile kullanılan ef'al kalıbı müennes, tesniye ve cemi yapılamaz, dolayısıyla ism-i fâile benzemez. Hatta Şeyh [Ebû Hayyân] bu karmaşık hatayı Ebû Muhammed'e [İbn Atiyye'ye] değil, müstensihin hatasına nispet etmiştir.

قوله: {بِيْنِي وَبَيْنَكُمْ} متعلِّقٌ ب» شيهد «وكان الأصل: قل الله شهيد بيننا فكُرِّرَتْ» بين «توكيداً، وهو نظير قوله:

O'nun: {بِيْنِي وَبَيْنَكُمْ} “benimle sizin aranızda” kavli «şehîd» lafzına müteallıktır. Aslı: 'Kulillâhu şehîdun beynenâ' (De ki: Allah aramızda şahittir) şeklinde idi; tekit maksadıyla «beyne» kelimesi tekrar edilmiştir. Bu, şairin şu sözünün benzeridir:

١٨٧ - ٧- فأيِّي ما وأيُّك كان شراً ... فَسِيقَ إلى المَقامةِ لا يراها

187 - 7- Hangimiz daha şerli ise ... meclise öyle bir sürülsün ki orayı hiç görmesin!

وقوله:

Ve şu sözü gibidir:

١٨٧ - ٨- يا ربَّ موسَى أظلمي وأَظْلَمُهْ ... فاصْبُبْ عليه ملِكاً لا يَرْحَمُهْ

187 - 8- Ey Mûsâ'nın Rabbi! Hangimiz daha zalimse ... ona acımayan bir hükümdarı musallat et!

وقوله:

Ve şu sözü gibidir:

١٨٧ - ٩-

187 - 9-

فلئِنْ لَقِيْتُك خالِيَيْنِ لَتَعْلَمَنْ ... أيِّي وأيُّك فارسُ الأحزابِ

Seninle baş başa karşılaşırsak andolsun bileceksin: ... Hangimiz fatihi imiş bu fırkaların!

والجامع بينها أنه لَمَّا أضاف إلى الياء وحدها احتاج إلى تكرير ذلك المضاف. وجَوَّز أبو البقاء أن يكون» بيني «متعلقاً بمحذوفٍ على أنه صفة لشهيد فيكون في محل رفع، والظاهر خلافه.

Bu örneklerin ortak noktası şudur: Mütekellim yâ'sına tek başına izafe edildiğinde, o muzâfı tekrar etmeye ihtiyaç duyulmuştur. Ebü'l-Bekâ, «beynî» ifadesinin şehîd için sıfat olarak mahzuf bir lafza müteallık olmasını ve dolayısıyla ref mahallinde bulunmasını caiz görmüştür; ancak zahir olan bunun hilafınadır.

قوله: {وَأُوحِيَ} الجمهور على بنائه للمفعول وحُذِف الفاعلُ للعِلْمِ به وهو الله تعالى.» والقرآن «رفع به. وقرأ أبو نهيك والجحدري وعكرمة وابن السَّمَيْفَع.» وأَوْحَى «ببنائه للفاعل،» القرآن «نصباً على المفعول به. و» لأنذركم «متعلِّقٌ ب» أُوحِي «قيل: وثَمَّ معطوف حُذف لدلالة الكلام عليه أي: لأنذركم به وأبَشِّركم به، كقوله: {تَقِيكُمُ الحر} [النحل: ٨١] وتقدَّم منه جملةٌ صالحة. وقيل: لا حاجة إليه لأن المَقام مَقامُ تخويف.

O'nun: {وَأُوحِيَ} “Ve vahyolundu” kavlinde cumhur fiili meçhul okumuştur; fâil ise bilindiği için hazfedilmiştir ki O da Allah Teâlâ'dır. «El-Kur'ânu» lafzı onunla nâib-i fâil olarak merfû kılınmıştır. Ebû Neheyk, Cahderî, İkrime ve İbnu's-Sümeyfa ise fiili mâlûm olarak «evhâ», «el-Kur'âne» lafzını da mef'ûlün bih olarak nasb ile okumuşlardır. «Li-ünziraküm» ifadesi «ûhiye» fiiline müteallıktır. Denildi ki: Kelâmın delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiş bir matûf vardır; yani: 'Onunla sizi uyarayım ve onunla sizi müjdeleyeyim diye' takdirindedir; nitekim: {تَقِيكُمُ الحر} “sizi sıcaktan koruyan” [Nahl, 81] kavlinde de böyledir ve buna dair yeterli açıklama daha önce geçmişti. Denildi ki: Buna gerek yoktur, zira makam korkutma (inzar) makamıdır.

قوله: {وَمَن بَلَغَ} فيه ثلاثة أقوال، أحدها: أنه في محل نصب عطفاً على المنصوب في» لأُنْذِرَكم «وتكون» مَنْ «موصولة والعائدُ عليها مِنْ صلتها محذوف أي: ولأنذَر الذي بلغه القرآن.

O'nun: {وَمَن بَلَغَ} “ve kime ulaşırsa” kavlinde üç görüş vardır. Birincisi: «Li-ünziraküm»deki mansub zamire matûf olarak nasb mahallinde olmasıdır. «Men» mevsûl olup sılasından ona dönen zamir mahzuftur; yani 've Kur'an'ın kendisine ulaştığı kimseyi uyarayım diye' takdirindedir.

والثاني: أنَّ في «بَلَغ» ضميراً مرفوعاً يعود على «مَنْ» ويكون المفعولُ محذوفاً، وهو منصوب المحل أيضاً نسقاً على مفعول «لأنذركم» ، والتقدير: ولأنذر الذي بَلَغ الحُلُمَ، فالعائد هنا مستتر في الفعل. والثالث: أن «مَنْ» مرفوعةُ المحلِّ نَسَقاً على الضمير المرفوع في «لأنذرَكم» وجاز ذلك لأنَّ الفصلَ بالمفعول والجارِّ والمجرور أغنى عن تأكيده، والتقدير: لأنذركم به ولينذركم الذي بلغه القرآن.

İkincisi: «Belağa» fiilinde «men»e dönen merfû bir zamir bulunması ve mef'ûlün mahzuf olmasıdır; yine «li-ünziraküm»ün mef'ûlüne atfedilerek nasb mahallindedir; takdiri: 'Bülûğ çağına erişen kimseyi de uyarayım diye' şeklindedir. Burada râbıt zamir fiil içinde müstetirdir. Üçüncüsü: «Men» lafzının «li-ünziraküm»deki merfû zamire (fâile) atfedilerek ref mahallinde olmasıdır. Mef'ûl ve car-mecrûr ile araya fasıla girmesi tekit getirme ihtiyacını ortadan kaldırdığı için bu caiz olmuştur; takdiri: 'Onunla sizi uyarayım ve Kur'an'ın ulaştığı kimse de [başkalarını] uyarsın diye' şeklindedir.

قوله: {أَئِنَّكُمْ} الجمهور على القراءة بهمزتين أولاهما للاستفهام، وهو استفهام تقريعٍ وتوبيخ، وقد تقدَّم الكلام في قراءاتٍ مثلِ هذا. قال

O'nun: {أَئِنَّكُمْ} “Siz gerçekten mi...?” kavlinde cumhur, ilki istifham olmak üzere iki hemze ile okumuştur; bu azarlama ve kınama (takrî‘ ve tevbîh) istifhamıdır. Bunun benzeri kıraatlere dair açıklamalar daha önce geçmişti. Şeyh

الشيخ: «وبتسهيل الثانية وبإدخال ألفٍ بين الهمزة الأولى والهمزةِ المُسَهَّلَة، روى هذا الأخيرةَ الأصمعيُّ عن أبي عمرو ونافع» . انتهى. وهذا الكلام يُؤذن بأنها قراءة مستغربة وليس كذلك، بل المرويُّ عن أبي عمرو المدُّ بين الهمزتين، ولم يُخْتَلَفْ عن قالون في ذلك. وقرئ بهمزة واحدة وهي محتملة للاستفهام وإنما حُذفت لفهم المعنى، ودلالة القراءة الشهيرة عليها، وتحتمل الخبر المحض.

[Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «İkinci hemzenin teshili ile birinci hemze ile teshil edilen hemze arasına bir elif idhal edilmesi suretiyle de okunmuştur; bu sonuncusunu Asmaî, Ebû Amr ve Nâfi'den rivayet etmiştir.» [Şeyh'in sözü] bitti. Bu ifade, söz konusu kıraatin garip karşılanan bir kıraat olduğu intibaını vermektedir; oysa öyle değildir, bilakis Ebû Amr'dan rivayet edilen, iki hemze arasını uzatmaktır (med) ve Kālûn'dan gelen rivayette de bunda bir ihtilaf yoktur. Tek hemze ile de okunmuştur; bu kıraatin istifham anlamı taşıması muhtemeldir ve anlamın anlaşılması ile meşhur kıraatin buna delalet etmesi sebebiyle [istifham hemzesi] hazfedilmiştir; sırf haber cümlesi olması da muhtemeldir.

ثم هذه الجملة الاستفهامية يحتمل أن تكون منصوبةَ المحلِّ لكونها في حيز القول وهو الظاهر، كأنه أُمِرَ أن يقول: أيُّ شيء أكبرُ شهادةً، وأن يقول: أإنكم لتشهدون. ويحتمل أن لا تكونَ داخلةً في حيِّزه فلا محلَّ لها حينئذ. و «أخرى» صفةٌ ل «آلهة» لأنَّ ما لا يَعْقِل يُعامَل جمعُه معاملةَ الواحدةِ المؤنثة كقوله: {مَآرِبُ أخرى} [طه: ١٨] و {الأسمآء الحسنى} [الأعراف: ١٨٠] .

Sonra bu istifham cümlesinin 'kavil' (söyleme emri) dairesinde yer alması sebebiyle nasb mahallinde olması muhtemeldir ki zahir olan da budur; sanki ona 'Hangi şey şahitlik bakımından daha büyüktür?' demesi ve 'Siz gerçekten şahitlik ediyor musunuz?' demesi emredilmiş gibidir. Bu daireye dahil olmaması da muhtemeldir, bu takdirde iraptan mahalli olmaz. «Uhrâ» kelimesi «âliheten» lafzının sıfatıdır; zira akıl sahibi olmayan varlıkların çoğulu, tekil müennes muamelesi görür; nitekim O'nun: {مَآرِبُ أخرى} “başka ihtiyaçlar” [Tâhâ, 18] ve {الأسمآء الحسنى} “en güzel isimler” [A'râf, 180] kavillerinde olduğu gibidir.

قوله: {إِنَّمَا هُوَ إله وَاحِدٌ} يجوز في «ما» هذه وجهان، أظهرهما: أنها كافة ل «إنَّ» عن عملها، و «هو» مبتدأ، و «إله» خبر و «واحد» صفته. والثاني: أنها موصولة بمعنى الذي و «هو» مبتدأ «وإليه» خبره، وهذه الجملةُ صلةٌ وعائد، والموصول في محل نصب اسماً ل «إن» ، و «واحد» خبرها. والتقدير: إن الذي هو إله واحد، ذكره أبو البقاء، وهو ضعيفٌ، ويدلُّ على صحة الوجه الأولِ تعيُّنُه في قوله تعالى: {إِنَّمَا الله إله وَاحِدٌ} [النساء: ١٧١] ، إذ لا يجوز فيه أن تكون موصولة لخلوِّ الجملة من ضمير الموصول. وقال أبو البقاء: - في هذا الوجه - «وهو أليقُ مما قبله» ولا أدري ما وجه ذلك؟ .

O'nun: {إِنَّمَا هُوَ إله وَاحِدٌ} “De ki: O ancak tek bir ilahtır” kavlindeki bu «mâ»da iki vecih caizdir. En zahir olanı: «İnne»yi amel etmekten alıkoyan kâffe olmasıdır; «hüve» mübteda, «ilâhun» haber, «vâhidun» ise onun sıfatıdır. İkincisi: «Ellezî» anlamında ism-i mevsûl olmasıdır; «hüve» mübteda, «ilâhun» onun haberi olup bu cümle sıla ve âiddir; mevsûl ise «inne»nin ismi olarak nasb mahallindedir, «vâhidun» da onun haberidir. Takdiri: 'İnne'llezî hüve ilâhun vâhidun' (İlah olan O, tek bir ilahtır) şeklindedir; bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir fakat bu zayıftır. Birinci vechin sıhhatine delil ise Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّمَا الله إله وَاحِدٌ} “Allah ancak tek bir ilahtır” [Nisâ, 171] kavlinde bu vechin zorunlu olmasıdır; zira cümle mevsûl zamirinden hali olduğu için orada [mâ'nın] mevsûle olması caiz değildir. Ebü'l-Bekâ bu ikinci vecih hakkında: «Öncekinden daha uygundur» demiştir; bunun gerekçesi nedir bilmiyorum.

قوله تعالى: {الذين آتَيْنَاهُمُ الكتاب} : الموصول مبتدأ، و «يَعْرِفونه» خبره والضميرُ المنصوبُ يجوز عَوْدُه على / الرسول أو على القرآن لتقدُّمه في قوله: {وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذا القرآن} أو على التوحيد لدلالة قوله: {إِنَّمَا هُوَ إله وَاحِدٌ} أو على كتابهم أو على جميع ذلك. وأَفْرد الضمير باعتبار المعنى كأنه قيل: يعرفون ما ذَكَرْنا وقصصنا. وقد تقدَّم إعراب هذه الجملة في البقرة.

Cenâb-ı Hakk'ın: {الذين آتَيْنَاهُمُ الكتاب} “Kendilerine kitap verdiklerimiz” kavlinde mevsûl mübteda, {يَعْرِفونه} “onu tanırlar” kavli ise onun haberidir. Mansub zamirin Resûl'e dönmesi caiz olduğu gibi, {وَأُوحِيَ إِلَيَّ هذا القرآن} “Bana şu Kur'an vahyolundu” kavlinde önceden geçtiği için Kur'an'a dönmesi, yahut {إِنَّمَا هُوَ إله وَاحِدٌ} “O ancak tek bir ilahtır” kavlinin delaleti sebebiyle tevhide dönmesi, yahut onların kitaplarına veya bütün bunlara dönmesi de caizdir. Mana itibarıyla zamir tekil kılınmıştır; sanki 'Zikrettiğimiz ve anlattığımız şeyleri tanırlar' denilmiş gibidir. Bu cümlenin irabı daha önce Bakara suresinde geçmişti.

قوله: {الذين خسروا} في محله أربعة أوجه، أظهرها: أنه مبتدأ، وخبره الجملة من قوله: {فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ} ودخلت الفاء لما عَرَفْتَ من شبه الموصول بالشرط. الثاني: أنه نعت للذين آتيناهم الكتاب. قال الزجاج الثالث: أنه خبر مبتدأ محذوف أي: هم الذين خسروا. الرابع: أنه منصوبٌ على الذم، وهذان الوجهان فرعان على النعت لأنهما مقطوعان عنه، وعلى الأقوال الثلاثة الأخيرة يكون {فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ} من باب عَطْفِ جملة اسمية على مثلها، ويجوز أن يكونَ عطفاً على «خسروا» وفيه نظرٌ من حيث إنَّه يؤدِّي إلى ترتُّب عدم الإِيمان على خسرانهم. والظاهر أن الخُسْران هو المترتِّبُ على عدم الإِيمان، وعلى الوجه الأول يكون الذين خسروا أعمَّ من أهل الجاحدين من المشركين، وعلى غيره خاصاً بأهل الكتاب، والتقدير: الذين خسروا أنفسهم منهم أي: من أهل الكتاب.

O'nun: {الذين خسروا} “Kendilerini hüsrana uğratanlar” kavlinin mahallinde dört vecih vardır. En zahir olanı: Mübteda olmasıdır, haberi ise {فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ} “işte onlar inanmazlar” cümlesidir; fâ harfi ise mevsûlün şarta benzemesi sebebiyle dahil olmuştur. İkincisi: «Ellezîne âteynâhümü'l-kitâbe» ifadesinin sıfatı olmasıdır. Zeccâc [şöyle] demiştir: Üçüncüsü: Mahzuf bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani 'Hümüllezîne hasirû' (Onlar, hüsrana uğrayanlardır) takdirindedir. Dördüncüsü: Zem (kınama) üzere mansub olmasıdır. Bu son iki vecih sıfata bağlı tâbi vecihlerdir; zira ondan munkatı kılınmışlardır. Son üç kavle göre {فَهُمْ لاَ يُؤْمِنُونَ} “işte onlar inanmazlar” cümlesi, isim cümlesinin kendi misline atfedilmesi babından olur. «Hasirû» fiiline matûf olması da caizdir; ancak iman etmemelerinin hüsrana uğramalarına bağlanması neticesini doğurması bakımından bu görüşte tereddüt vardır. Zahir olan ise hüsranın, iman etmemenin bir neticesi olmasıdır. Birinci veche göre 'kendilerini hüsrana uğratanlar', müşriklerden olan münkirleri de kapsayacak şekilde daha geneldir; diğer vecihlere göre ise ehl-i kitaba hastır; takdiri: 'Onlardan, yani ehl-i kitaptan kendilerini hüsrana uğratanlar' şeklindedir.

واسْتُشْكِل على كونه نعتاً الاستشهادُ بهم على كفار قريش وغيرهم من العرب، يعني كيف يُسْتشهد بهم ويُذَمُّون في آية واحدة؟ فقيل: إن هذا سِيق للذمِّ لا للاستشهاد. وقيل: بل سيق للاستشهاد وإن كان في بعض الكلام ذمٌّ

Sıfat olması durumunda, Kureyş kâfirleri ve diğer Araplara karşı onların şahit gösterilmesi müşkil görülmüştür; yani tek bir ayette hem nasıl şahit gösterilip hem de nasıl yerilebilirler? Denildi ki: Bu ifade şahit göstermek için değil, kınamak için sevk edilmiştir. Denildi ki: Bilakis kelâmın bir kısmında onlar için bir kınama bulunsa bile

لهم، لأن ذلك بوجيهن واعتبارين. قال ابن عطية: «فصَحَّ ذلك لاختلاف ما استشهد بهم فيه وما ذُمُّوا فيه، وأنَّ الذمَّ والاستشهاد ليسا من جهة واحدة» .

şahit göstermek için sevk edilmiştir; zira bu durum iki ayrı yön ve iki ayrı itibar iledir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Kendileriyle şahitlik yapılan husus ile kınandıkları hususun farklı olması ve kınama ile şahitliğin aynı yönden olmaması sebebiyle bu [kullanım] sahih olmuştur.»

قوله تعالى: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ} فيه خمسة أوجه، احدها: أنه منصوبٌ بفعلٍ مضمرٍ بعده، وهو على ظرفيَّته، أي: ويوم نحشرهم كان كيت وكيت، وحُذِفَ ليكونَ أبلغَ في التخويف. والثاني: أنه معطوف على ظرفٍ محذوف، وذلك الظرف معمول لقوله: {لاَ يُفْلِحُ الظالمون} والتقدير: إنه لا يفلح الظالمون اليوم في الدنيا ويوم نحشرهم، قاله محمد بن جرير. الثالث: أنه منصوب بقوله: {انظر كَيْفَ كَذَبُواْ} وفيه بُعْدٌ لعبده من عامله بكثرة الفواصل. الرابع: أنه مفعول به باذكر مقدراً. الخامس. أنه مفعول به أيضاً، وناصبه احذروا أو اتقوا يوم نحشرهم، كقوله: {واخشوا يَوْماً} [لقمان: ٣٣] وهو كالذي قبله فلا يُعَدُّ خامساً.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ} “Ve onları toplayacağımız gün” kavlinde beş vecih vardır. Birincisi: Kendisinden sonraki gizli bir fiille mansub olmasıdır ve zarfiyeti üzere kalır; yani: 'Onları toplayacağımız gün şöyle şöyle oldu' takdirindedir ve korkutmayı daha beliğ kılmak için [fiil] hazfedilmiştir. İkincisi: Mahzuf bir zarfa matûf olmasıdır; bu zarf ise O'nun: {لاَ يُفْلِحُ الظالمون} “zalimler asla kurtuluşa ermez” kavlinin ma'mûlüdür; takdiri: 'Şüphesiz zalimler bugün dünyada da onları toplayacağımız gün de kurtuluşa eremezler' şeklindedir; bunu Muhammed b. Cerîr söylemiştir. Üçüncüsü: O'nun: {انظر كَيْفَ كَذَبُواْ} “Bak nasıl yalan söylediler” kavli ile mansub olmasıdır; ancak araya çok sayıda fasılanın girmesi sebebiyle âmilinden uzak kaldığı için bu görüş zayıftır. Dördüncüsü: Takdir edilen 'uzkür' (hatırla) fiili ile mef'ûlün bih olmasıdır. Beşincisi: Yine mef'ûlün bih olmasıdır; nâsıbı ise 'Onları toplayacağımız günden sakının veya korkun' takdirinde bir fiildir, nitekim O'nun: {واخشوا يَوْماً} “bir günden korkun” [Lokmân, 33] kavlinde olduğu gibidir; bu görüş bir önceki gibidir, dolayısıyla beşinci olarak sayılmaz.

وقرأ الجمهور «نَحْشرهم» بنون العظمة وكذا «ثم نقول» وقرأ حميد ويعقوب بياء الغيبة فيهما وهو الله تعالى. والجمهور على ضم الشين من «نَحْشُرهم» وأبو هريرة بكسرها، وهما لغتان في المضارع. والضمير المنصوب في «نحشرهم» يعود على المفترين الكذب، وقيل: على الناس كلهم فيندرج هؤلاء فيهم، والتوبيخ مختص بهم. وقيل: يعود على المشركين وأصنامهم، ويدل عليه قوله: {احشروا الذين ظَلَمُواْ وَأَزْوَاجَهُمْ وَمَا كَانُواْ يَعْبُدُونَ} [الصافات: ٢٢] . و «جميعاً» حال من مفعول «نحشُرهم» . ويجوز أن يكونَ توكيداً عند مَنْ أثبته من النحويين كأجمعين. وعطف هنا ب «ثُمَّ» للتراخي الحاصل

Cumhur «nahşüruhüm» fiilini ve aynı şekilde «sümme nekūlü» fiilini azamet nûnu ile okumuştur. Humeyd ve Ya'kûb ise her ikisini gaib yâ'sı ile [yahşüruhüm / yekūlü] okumuştur ki O da Allah Teâlâ'dır. Cumhur «nahşüruhüm» fiilinde şın harfinin dammesiyle, Ebû Hüreyre ise kesresiyle okumuştur; bunlar muzâri fiilde iki ayrı lehçedir. «Nahşüruhüm»deki mansub zamir, iftira edip yalan uyduranlara râcidir. Denildi ki: Bütün insanlara râcidir; dolayısıyla bunlar da onların arasına girer, kınama ise bunlara hastır. Denildi ki: Müşriklere ve onların putlarına râcidir; nitekim O'nun: {احشروا الذين ظَلَمُواْ وَأَزْوَاجَهُمْ وَمَا كَانُواْ يَعْبُدُونَ} “O zulmedenleri, onların yandaşlarını ve tapmakta olduklarını toplayın” [Sâffât, 22] kavli buna delalet eder. «Cemî‘an» lafzı «nahşüruhüm»ün mef'ûlünden hâldir. Nahivcilerden bunu tekit kabul edenlere göre 'ecme'în' gibi tekit olması da caizdir. Burada «sümme» ile atfedilmesi, haşir ile söz söyleme arasında gerçekleşen

بين الحشر والقول. ومفعولا «تَزْعُمون» محذوفان للعِلْمِ بهما أي: تزعمونهم شركاء أو تزعمون أنهما شفعاؤكم.

zaman aralığı (terâhî) sebebiyledir. «Tez'umûn» fiilinin iki mef'ûlü bilindiği için hazfedilmiştir; yani: 'Ortaklar olduklarını iddia ediyordunuz' yahut 'onların şefaatçileriniz olduğunu iddia ediyordunuz' takdirindedir.

وقوله: {ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ} إن جَعَلْنا الضمير في «نحشرهم» عائداً على المفترين الكذبَ كان ذلك من باب إقامة الظاهرِ مُقام المضمر، إذ الأصل: ثم نقول لهم وإنما أُظِهِرَ تنبيهاً على قبح الشرك.

O'nun: {ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ} “Sonra o kimselere deriz ki” kavline gelince; şayet «nahşüruhüm»deki zamiri iftira edip yalan uyduranlara râci kılarsak, bu durum zahir ismin zamir yerine konulması kabilinden olur; zira aslı: 'Sümme nekūlü lehüm' (Sonra onlara deriz ki) şeklindedir; şirkin çirkinliğine dikkat çekmek için açık isim getirilmiştir.

قوله تعالى: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ} : قرأ حمزة والكسائي: «يكن» بالياء من تحت، «فتنتهم» نصباً، وابن كثير وابن عامر وحفص عن عاصم: «تكن» بالتاء من فوق، «فتنتُهم» رفعاً. والباقون بالتاء من فوق أيضاً، «فتنتهم» نصباً. فأمَّا قراءة الأخوين فهي أفصحُ هذه القراءات لإِجرائها على القواعد من غير تأويل، وستعرفه في القراءتين الأُخْرَيَيْن، وإعرابها ظاهر. وذلك أن «فتنتهم» خبر مقدم، و «أَنْ قالوا» بتأويل اسم مؤخر، والتقدير: ثم لم تكن فتنتهم إلا قولُهم، وإنما كانت أفصحَ لأنه إذا اجتمع اسمان، أحدهما: أعرفُ، فالأحسنُ جَعْلُه اسماً مُحَدَّثاً عنه والآخر خبراً حديثاً عنه، و «أَنْ قالوا» يشبه المضمر، والمضمر أعرف المعارف، وهذه القراءة جُعِل الأعرفُ/ فيها اسماً ل «كان» وغيرُ الأعرف خبرَها، ولم يؤنَّث الفعل لإِسناده إلى مذكر. وأما قراءة ابن كثير ومَنْ تبعه ف «فتنتُهم» اسمها، ولذلك أُنِّثَ الفعلُ لإِسناده إلى مؤنث. و «إلا أَنْ قالوا» خبرها، وفيه أنك جعلت غير الأعرف اسماً والأعرفَ خبراً، فليست في قوة الأولى.

Cenâb-ı Hakk'ın: {ثُمَّ لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ} “Sonra onların fitnesi ... olmadı” kavlinde Hamza ve Kisâî, alttan yâ ile «yekün» ve nasb ile «fitnetehüm» şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım'dan rivayetle Hafs, üstten tâ ile «tekün» ve ref ile «fitnetühüm» okumuşlardır. Geri kalanlar ise yine üstten tâ ile «tekün» ve nasb ile «fitnetehüm» okumuşlardır. İki kardeşin (Hamza ve Kisâî) kıraatine gelince; tevil gerektirmeksizin kurallara uygun işlemesi sebebiyle bu kıraatlerin en fasih olanıdır; diğer iki kıraatte bunu anlayacaksın ve onun irabı zahirdir. Şöyle ki: «Fitnetehüm» öne geçmiş haberdir; «en kâlû» ise teville sonraya bırakılmış isimdir (kânenin ismidir); takdiri: 'Sümme lem yekün fitnetehüm illâ kavlühüm' (Sonra onların fitnesi sözlerinden başkası olmadı) şeklindedir. Bunun en fasih olmasının sebebi şudur: Biri diğerinden daha mârife olan iki isim bir araya geldiğinde, en güzel olanı [daha mârife olanı] hakkında hüküm verilen isim yapmak, diğerini ise ona dair haber kılmaktır. «En kâlû» ise zamire benzemektedir ve zamir mârifelerin en mârifesidir. Bu kıraatte daha mârife olan 'kâne'ye isim, daha az mârife olan ise haber yapılmıştır; fiil de müzekkere isnad edildiği için müennes kılınmamıştır. İbn Kesîr ve ona tâbi olanların kıraatine gelince: «Fitnetühüm» onun ismidir, bu sebeple fiil müennese isnad edildiği için müennes kılınmıştır. «İllâ en kâlû» ise haberidir; bu kıraatte daha az mârife olanı isim, daha mârife olanı haber yapmış olursun; bu sebeple ilki derecesinde kuvvetli değildir.

وأمَّا قراءةُ الباقين ف «فتنتَهم» خبر مقدم، و «إلا أن قالوا» اسمٌ مؤخَّرٌ، وهذه القراءةُ - وإن كان فيها جَعْلُ الأعرفِ اسماً - كالقراءة الأولى، إلا أن

Geri kalanların kıraatine gelince: «Fitnetehüm» öne geçmiş haber, «illâ en kâlû» ise sonraya bırakılmış isimdir. Bu kıraat -her ne kadar birinci kıraat gibi onda da daha mârife olan isim yapılmış olsa da-

فيها لَحاقَ علامة تأنيث في الفعل مع تذكير الفاعل ولكنه بتأويل. فقيل: لأن قوله: {إِلاَّ أَن قَالُواْ} في قوة مقالتهم. وقيل: لأنه هو الفتنة في المعنى، وإذا أخبر عن الشيء بمؤنَّثٍ اكتسب تأنيثاً فعومل معاملته، وجعل أبو علي منه {فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} [الأنعام: ١٦٠] لما كانت الأمثال هي الحسنات في المعنى عومل معاملةَ المؤنث فسقطت التاء من عدده. ومثلُ الآيةِ قولُه:

fâilin (ismin) müzekker olmasına rağmen fiile bir tevil ile müenneslik alametinin bitişmesi durumunu barındırır. Denildi ki: Çünkü O'nun: {إِلاَّ أَن قَالُواْ} “...demelerinden başka” kavli onların sözü (makāletühüm) hükmündedir. Denildi ki: Çünkü o, mana bakımından fitnenin kendisidir; bir şey müennes bir lafızla haber verildiğinde müenneslik kazanır ve ona müennes muamelesi yapılır. Ebû Ali: {فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا} “artık onun için onun on misli vardır” [En'âm, 160] ayetini bu kabilden saymıştır; zira emsâl lafzı mana bakımından hasenât (iyilikler) olduğu için müennes muamelesi görmüş ve sayısından tâ harfi düşmüştür. Bu ayetin bir benzeri şairin şu sözüdür:

١٨٨ - ٠- ألم يكُ غَدْراً ما فَعَلْتُم بسَمْعَلٍ ... وقد خاب مَنْ كانَتْ سريرتَه الغَدْرُ

188 - 0- Sem'al'e yaptığınız şey bir kalleşlik değil miydi? ... Huyu kalleşlik olan kimse muhakkak hüsrana uğramıştır.

ف «كانت» مسند إلى الغدر وهو مذكَّر، لكن لما أخبر عنه بمؤنث أنَّث فِعْلَه، ومثله قول لبيد:

Burada «kânet» fiili müzekker olan 'gadre' isnad edilmiştir; ancak müennes bir kelime ile haber verildiği için fiili müennes kılınmıştır. Lebîd'in şu sözü de bunun benzeridir:

١٨٨ - ١- فمضى وقدَّمها وكانت عادةً ... إذا هي عَرَّدَتْ إقدامُها

188 - 1- Çekip gitti ve onu öne sürdü; oysa [at] ürküp kaçtığında ... ileri atılmak onun bir adeti idi.