قال أبو علي: «فأنَّث الإِقدام لما كان العادة في المعنى» قال: «وقد جاء في الكلام:» ما جاءت حاجتَك «فأنّث ضمير» ما «حيث كانت الحاجة في المعنى، ولذلك نصب» حاجتك «. وقال الزمشخري:» وإنما أنَّث «أن قالوا» لوقوع الخبر مؤنثاً كقولهم: من كانت أمَّك «.
Ebû Ali şöyle demiştir: «Mana bakımından adet olduğu için 'ikdâm'ı müennes kılmıştır.» Devamla şöyle demiştir: «Kelamda [Arapçada]: 'mâ câet hâceteke' (senin ihtiyacın gelmedi) şeklinde de varid olmuştur; mana bakımından ihtiyaç (hâce) olduğu için 'mâ'nın zamirini müennes kılmış, bu yüzden de 'hâceteke'yi mensub yapmıştır.» Zemahşerî ise şöyle demiştir: «'En kâlû'yu, haberin müennes olarak vaki olması sebebiyle müennes kılmıştır; nitekim 'men kânet ümmeke' (senin annen olan kimse) demeleri de böyledir.»
وقال الشيخ:» وكلام الزمخشري مُلَفَّقٌ من كلام أبي علي، وأمَّا «من كانت أمَّك» فإنه حَمَلَ اسمَ «كان» على معنى «مَنْ» فإن لها لفظاً مفرداً مذكراً، ولها معنى بحسب ما تريد من إفارد وتثنية وجمع وتذكير وتأنيث، وليس الحَمْلُ
Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Zemahşerî’nin sözü, Ebû Ali’nin sözünden derlenmiştir. 'Men kânet ümmeke'ye gelince; o, 'kâne'nin ismini 'men'in manasına hamletmiştir; zira onun lafzı müfret ve müzekkerdir, manası ise müfretlik, tesniyelik, cemilik, müzekkerlik ve müenneslikten ne kastettiğine göredir.
على المعنى لمراعاة الخبر، ألا ترى أنه يجيء حيث لا خبر، كقوله:
Manaya hamledilme [burada] haberi gözetmekten ötürü değildir; görmez misin ki haberin bulunmadığı yerlerde de gelir, nitekim O'nun şu buyruğu gibi:
{وَمِنْهُمْ مَّن يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ} [يونس: ٤٢] [وقوله] :
{وَمِنْهُمْ مَّن يَسْتَمِعُونَ إِلَيْكَ} “Onlardan seni dinleyenler de vardır” [Yûnus, 42] [ve şairin şu sözü gibi]:
١٨٨ - ٢-. . . . . . . . . . . . . . . ... نكن مثلَ مَنْ يا ذئب يَصْطحبان
188 - 2- .................................... ... Ey kurt, [seninle] arkadaşlık eden iki kişi gibi olalım.
قلت: ليت شعري ولأي معنى خصَّ الزمخشريَّ بهذا الاعتراض فإنه وارد على أبي علي أيضاً؟ إذ لقائلٍ أن يقول: التأنيث في «جاءت» للحمل على معنى «ما» فإن لها هي أيضاً لفظاً ومعنى مثل «مَنْ» على أنه يقال: للتأنيث علَّتان، فذكرا إحداهما.
Derim ki: Keşke bilseydim, bu itirazı niçin Zemahşerî’ye tahsis etti? Zira bu [itiraz] Ebû Ali için de geçerlidir. Çünkü bir kimse şöyle diyebilir: «Câet»teki müenneslik, «mâ»nın manasına hamledilmesindendir; zira tıpkı «men» gibi onun da bir lafzı ve bir manası vardır. Bununla birlikte şöyle de denilebilir: Müennes kılmanın iki illeti vardır ve ikisi de bu illetlerden birini zikretmiştir.
ورجَّح أبو عبيد قراءَة الأخوين بقراءة أُبَيّ وبان مسعود: «وما كان فتنتُهم إلا أن قالوا» فلم يُلْحِقْ الفعلَ علامةَ تأنيث. ورجَّحها غيره بإجماعهم على نصب «حُجَّتَهم» من قوله تعالى: {مَّا كَانَ حُجَّتَهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ} [الجاثية: ٢٥] . وقرئ شاذاً: {ثم لم يكنْ فتنتُهم إلا أن قالوا «بتذكير» يكنْ «ورفع» فتنتهم «ووجهُ شذوذِها سقوطُ علامةِ التأنيثِ والفاعلُ مؤنثٌ لفظاً وإن كان غيرَ حقيقي، وجَعْلُ غير الأعرف اسماً والأعرفِ خبراً، فهي عكس القراءة الأولى من الطرفين، و» أن قالوا «ممَّا يجب تأخيرُه لحَصْره سواء أجُعِلَ اسماً أم خبراً.
Ebû Ubeyd, iki kardeşin (Hamza ve Kisâî) kıraatini, Übeyy ve İbn Mes'ûd'un fiile müenneslik alameti bitiştirilmeyen «ve mâ kâne fitnetühüm illâ en kâlû» şeklindeki kıraatiyle tercih etmiştir. Bir başkası ise bunu, Yüce Allah'ın: {مَّا كَانَ حُجَّتَهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ} “Onların delilleri... demelerinden başka bir şey olmadı” [Câsiye, 25] kavlindeki «hüccetehüm» kelimesinin nasbı üzerindeki icmalarıyla tercih etmiştir. Şâzz olarak da «yekün»ün müzekker kılınması ve «fitnetühüm»ün ref'i ile: «Sümme lem yekün fitnetühüm illâ en kâlû» şeklinde okunmuştur. Bunun şâzz oluşunun vechi; fâil (isim) hakiki olmasa da lafzan müennes olduğu halde müenneslik alametinin düşmesi, daha az mârife olanın isim, daha mârife olanın ise haber yapılmasıdır. Dolayısıyla bu, her iki yönden de birinci kıraatin aksinedir. «En kâlû» ise, ister isim ister haber yapılsın, hasr sebebiyle tehir edilmesi (sonraya bırakılması) vacip olan unsurlardandır.
قوله: {رَبِّنَا} قرأ الأخَوان: {ربَّنا} نصباً والباقون جراً. ونصبه: إمَّا على النداء وإمَّا على المدح، قاله ابن عطية، وإمَّا على إضمار» أعني «قاله
Yüce Allah'ın: {رَبِّنَا} “Rabbimiz” kavline gelince: İki kardeş [Hamza ve Kisâî] nasb ile {ربَّنا} “Rabbimiz” şeklinde, diğerleri ise cer ile okumuştur. Nasb oluşu; İbn Atiyye'nin dediğine göre ya nida ya da medih üzere,
أبو البقاء والتقدير: يا ربنا. وعلى كلِّ تقديرٍ فالجملة معترضةٌ بين القسم وجوابه وهو قوله {مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} وخفضُه في ثلاثةِ أوجهٍ: النعتِ والبدلِ وعطفِ البيان. وقرأ عكرمة وسلام بن مسكين: {واللَّهُ ربُّنا} برفعهما على المبتدأ والخبر. قال ابن عطية:» وهذا على تقديمٍ وتأخير، كأنهم قالوا: واللَّهِ ما كنَّا مشركين واللَّهُ ربُّنا «قلت: يعني أن ثَمَّ قَسَماً مضمراً.
Ebü'l-Bekâ'nın dediğine göre ise «a'nî» (kastediyorum) takdiri iledir; takdiri de «Yâ rabbenâ» (Ey Rabbimiz) şeklindedir. Her takdire göre bu cümle, yemin ile onun cevabı olan {مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ} “Biz ortak koşanlar değildik” kavli arasına girmiş bir itirâziyyedir (ara cümledir). Cer oluşu ise üç vecih üzeredir: Sıfat, bedel ve atf-ı beyân. İkrime ve Sellâm b. Miskîn ise mübteda ve haber olarak ikisinin de ref'iyle {واللَّهُ ربُّنا} “Allah bizim Rabbimizdir” şeklinde okumuşlardır. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bu, takdim ve tehir üzeredir; sanki onlar 'Vallâhi mâ künnâ müşrikîne vallâhu rabbünâ' (Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik, Allah bizim Rabbimizdir) demiş gibidirler.» Derim ki: Yani orada takdir edilmiş gizli bir yemin vardır.
قوله تعالى: {كَيْفَ كَذَبُواْ} : «كيف» منصوب على حدِّ نَصْبها في قوله: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بالله} [البقرة: ٢٨] وقد تقدَّم بيانه. و «كيف» وما بعدها في محل نصب ب «انظر» لأنها معلِّقة بها عن العمل. و «كَذَبوا» وإن كان معناه مستقبلاً لأنه في يوم القيامة، فهو لتحقُّقِه أبرزه في صورة الماضي. وقوله: «وضَلَّ» يجوز أن يكونَ نَسَقاً على «كَذَبوا» فيكون داخلاً في حَيِّز النظر، ويجوز أن يكونَ استئنافَ إخبارٍ فلا يندرجُ في حَيِّزِ المنظور إليه، وقوله: «ما كانوا» يجوز في «ما» أن تكون مصدرية أي: وضلَّ عنهم افتراؤهم، وهو قولُ ابن عطية. ويجوز أن تكونَ موصولةً اسمية، أي: وضَلَّ عنهم الذين كانوا يفترونه، فعلى الأول لا يُحْتاج إلى ضمير عائد على «ما» عند الجمهور، وعلى الثاني لا بد من ضمير عند الجميع.
Yüce Allah'ın: {كَيْفَ كَذَبُواْ} “Nasıl yalan söylediler” kavlinde «keyfe», O'nun: {كَيْفَ تَكْفُرُونَ بالله} “Allah'ı nasıl inkâr ediyorsunuz?” [Bakara, 28] kavlindeki nasbı kıyasıyla mensubdur ve bunun izahı daha önce geçmişti. «Keyfe» ve sonrası «ünzur» fiili sebebiyle nasb mahallindedir; çünkü soru edatı amel etmekten ta'lik etmiştir (engellemiştir). «Kezebû» (yalan söylediler), kıyamet gününde olacağı için manası gelecek zaman olsa da, kesinlikle gerçekleşeceğinden dolayı onu mazi sûretinde ortaya koymuştur. O'nun «ve dalle» (ve kaybolup gitti) kavlinin «kezebû» üzerine atfedilmiş olması caizdir; bu durumda bakma/ibret alma kapsamına girer. Yeni bir haber cümlesi (isti'nâf) olması da caizdir; bu takdirde bakılan/ibret alınan kapsamına dahil olmaz. O'nun «mâ kânû» kavlindeki «mâ»nın masdariyye olması caizdir; yani 'onların iftiraları kendilerinden kaybolup gitti' demektir ki İbn Atiyye'nin görüşü budur. İsmi mevsûl olması da caizdir; yani 'uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gitti' demektir. Birinci görüşe göre cumhura göre «mâ»ya dönen bir âid zamire ihtiyaç yoktur; ikinciye göre ise ittifakla bir âid zamir bulunması şarttır.
قوله تعالى: {وَمِنْهُمْ مَّن يَسْتَمِعُ} : راعى لفظَ «مَنْ» فأفردَ، ولو راعى المعنى لَجَمَع كقوله في موضع آخر: {وَمِنْهُمْ مَّن يَسْتَمِعُونَ} [يونس: ٤٢] وقوله: {وَجَعَلْنَا على قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَن يَفْقَهُوهُ} إلى آخره، حُمِل على معناها.
Yüce Allah'ın: {وَمِنْهُمْ مَّن يَسْتَمِعُ} “Onlardan seni dinleyenler de vardır” sözünde; 'men' (مَنْ) lafzı gözetilerek [fiil] tekil getirilmiştir. Şayet mana gözetilseydi, başka bir yerdeki: {وَمِنْهُمْ مَّن يَسْتَمِعُونَ} “Onlardan seni dinleyenler de vardır” [Yûnus 42] sözünde olduğu gibi çoğul kılınırdı. {وَجَعَلْنَا على قُلُوبِهِمْ أَكِنَّةً أَن يَفْقَهُوهُ} “Onu anlamasınlar diye kalplerinin üzerine örtüler koyduk” sözü ve devamı ise [men lafzının] manasına hamledilmiştir.
قوله: {وَجَعَلْنَا} «جَعَلَ» هنا يحتمل أن يكونَ للتصيير فيتعدى لاثنين، أَوَّلُهما «أكنَّةً» ، والثاني الجار قبله، فيتعلَّق بمحذوف، أي: صَيَّرنا الأكِنَّةَ مستقرَّةً على قلوبهم. ويحتمل أن يكون بمعنى خلق فيتعدَّى لواحد، ويكون الجارُّ قبله حالاً فيتعلَّق بمحذوف، لأنه لو تأخر لوقع صفةً ل «أَكِنَّة» ويُحتمل أن يكونَ بمعنى «ألقى» فتتعلق «على» بها كقولك: «ألقيت على زيدٍ كذا» وقوله: {وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِّنِّي} [طه: ٣٩] .
O'nun: {وَجَعَلْنَا} “ve kıldık/koyduk” kavlinde «ce'ale» fiilinin burada 'tasyîr' (dönüştürme/kılma) anlamında olması muhtemeldir; bu durumda iki mef'ûle geçişli olur: Birincisi «ekinneten», ikincisi ise ondan önceki câr-mecrûrdur ki mahzuf bir kelimeye taalluk eder; yani 'örtüleri kalplerinin üzerinde yerleşik kıldık' demektir. 'Halka' (yaratma) anlamında olması da muhtemeldir; bu takdirde tek mef'ûle geçişli olur ve kendisinden önceki câr-mecrûr hâl olup mahzufa taalluk eder; zira sonraya kalsaydı «ekinneten» kelimesinin sıfatı olurdu. 'Elkā' (bıraktı, attı) anlamında olması da muhtemeldir; bu takdirde tıpkı «elkaytü alâ Zeydin kezâ» (Zeyd'in üzerine şunu bıraktım) sözün ve O'nun: {وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِّنِّي} “ve sana kendimden bir sevgi bıraktım” [Tâhâ, 39] kavli gibi «alâ» ona taalluk eder.
وهذه الجملةُ تحتمل وجهين، أظهرهما: أنها مستأنفة سيقت للإِخبار بما تضمَّنَتْه من الخَتْم على قلوبهم وسمعهم. ويُحْتمل أن تكون في محلِّ نصب على الحال، والتقدير: مَنْ يستمع في حال كونه مجعولاً على قلبه كِنانٌ وفي أذنه وَقْرٌ، فعلى الأول يكون قد عطف جملةً فعلية على اسمية، وعلى الثاني تكون الواو للحال، و «قد» مضمرة، بعدها عند مَنْ يقدِّرها قبل الماضي الواقع حالاً.
Bu cümle iki ihtimal taşır; en açığı: Kalpleri ve işitmeleri üzerindeki mühürlenmeyi ihtiva eden haber verme amacıyla getirilmiş bir isti'nâf cümlesi olmasıdır. Hâl olarak nasb mahallinde olması da muhtemeldir; takdiri de: 'Kalbinin üzerine örtü, kulağına da ağırlık konulmuş olduğu halde dinleyen kimse' şeklindedir. Birinci ihtimale göre fiil cümlesini isim cümlesine atfetmiş olur; ikinci ihtimale göre ise vâv hâliyye olur ve hâl olarak vaki olan maziden önce «kad» takdir edenlere göre sonrasında bir «kad» gizlidir.
والأَكِنَّة: جمع كِنان وهو الوعاء الجامع. قال:
Ekinne (أَكِنَّة), toplayıcı kap/kılıf anlamına gelen kinân (كِنان) kelimesinin çoğuludur. Şair şöyle demiştir:
١٨٨ - ٣- إذا ما انْتَضْوها في الوغَى مِنْ أكنَّةٍ ... حَسِبْتَ بروقَ الغيث تأتي غيومُها
188 - 3- Savaş meydanında kılıçları kınlarından çektiklerinde ... Yağmur yüklü bulutların getirdiği şimşekler sanırsın.
وقال بعضهم: «الكِنُّ - بالكسر - ما يُحْفَظُ فيه الشي، وبالفتح المصدر. يقال: كنَّنْتُه كِنَّاً أي: جعلتُه في كِنّ، وجُمِعَ على أَكْنان قال تعالى: {مِّنَ الجبال أَكْنَاناً} [النحل: ٨١] . والكِنانُ: الغِطاء الساتر، والفعل من هذه المادة
Bazıları şöyle demiştir: «Kesra ile kin (كِنّ), bir şeyin içinde korunduğu yerdir; fetha ile [ken] ise masdardır. 'Kenentühû kinnen' denilir; yani 'onu bir korunağa koydum' demektir. Çoğulu eknân (أَكْنَان) şeklinde gelir; Yüce Allah: {مِّنَ الجبال أَكْنَاناً} “dağlardan da barınaklar [kıldı]” [Nahl, 81] buyurmuştur. Kinân (كِنان) ise örten örtüdür. Bu kökten türeyen fiil
يُستعمل ثلاثياً ورباعياً، يقال: كَنَنْتُ الشيء وأكنَنْتُه كِنَّاً وأكناناً، إلا أنَّ الراغبَ فرَّقَ بين فَعَل وأَفْعل فقال:» وخُصَّ كَنَنْتُ بما يَسْتُرُ من بيتٍ أو ثوب أو غير ذلك من الأجسام، قال تعالى: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَّكْنُونٌ} [الصافات: ٤٩] وأكنَنْتُ بما يُسْتَرُ في النفس، قال تعالى: {أَوْ أَكْنَنتُمْ في أَنْفُسِكُمْ} [البقرة: ٢٣٥] . قلت: ويَشْهد لما قال قوله أيضاً: {إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتَابٍ مَّكْنُونٍ} [الواقعة: ٧٧٧٨] وقوله تعالى: {مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ} [القصص: ٦٩] . وكِنانُ يُجْمع على أكِنَّة في القلة والكثرة لتضعيفه، وذلك أن فَعالاً وفِعالاً بفتح الفاء وكسرها يُجْمع في القلة على أَفْعِله كأَحْمِرَة واقْذِلة وفي الكثرة على فُعُل كحُمُر وقُذُل، إلا أن يكونَ مضاعفاً ك «بَتَات» و «كِنان» أو معتلَّ اللام كخِباء وقَباء فيُلْتَزَمَ جَمْعُه على أَفْعِلة، ولا يجوز على فُعُل إلا في قليلٍ من الكلام كقولهم عُنُن وحُجُج في جمع عِنان وحِجاج.
sülâsî (üç harfli) ve rubâî (dört harfli) olarak kullanılır. 'Kenentü'ş-şey'e ve eknentühû kinnen ve iknânen' denilir. Ancak Râgıb, 'fe'ale' ile 'ef'ale' arasını ayırarak şöyle demiştir: «'Kenentü', ev, elbise veya diğer cisimlerden örten şeylere tahsis edilmiştir; nitekim Yüce Allah: {كَأَنَّهُنَّ بَيْضٌ مَّكْنُونٌ} “Sanki onlar saklanmış yumurtalardır” [Sâffât, 49] buyurmuştur. 'Eknentü' ise nefiste gizlenen şeylere tahsis edilmiştir; nitekim Yüce Allah: {أَوْ أَكْنَنتُمْ في أَنْفُسِكُمْ} “yahut içinizde gizlediğiniz” [Bakara, 235] buyurmuştur.» Derim ki: Râgıb'ın söylediğine O'nun şu buyruğu da şahittir: {إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتَابٍ مَّكْنُونٍ} “Şüphesiz o, korunmuş bir kitaptadır” [Vâkıa, 77-78] ve Yüce Allah'ın: {مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ} “göğüslerinin gizlediği şey” [Kasas, 69] kavli. Kinân (كِنان) kelimesi, muzaaf (şeddeli) olması sebebiyle hem kıllette (azlıkta) hem kesrette (çoklukta) ekinne (أَكِنَّة) olarak cemilenir. Çünkü fâ harfinin fethası ve kesrasıyla fe'âl (فَعال) ve fi'âl (فِعال) vezinleri kıllette ahmire ve akzile gibi 'ef'ile' (أَفْعِلَة) vezninde, kesrette ise humur ve kuzul gibi 'fu'ul' (فُعُل) vezninde çoğul yapılır; ancak 'betât' ve 'kinân' gibi muzaaf veya 'hıbâ' ve 'kabâ' gibi lâm'ı illetli olursa 'ef'ile' vezninde çoğul yapılması iltizam olunur; 'inân ve hicâc'ın çoğulunda 'unun ve hücec' demeleri gibi az bir kullanım müstesna 'fu'ul' vezninde gelmesi caiz olmaz.
قوله: {أَن يَفْقَهُوهُ} في محلِّ نصب على المفعول من أجله، وفيه تأويلان سَبَقا، أحدهما: كراهةَ أن يفقهوه، وهو رأيُ البصريين، والثاني: حَذْفُ «لا» أي: أن لا يفقهوه، وهو رأيُ الكوفيين.
O'nun: {أَن يَفْقَهُوهُ} “onu anlamaları için/anlamasınlar diye” kavli, mef'ûlün lieclih olarak nasb mahallindedir. Bunda daha önce geçen iki tevil vardır: Birincisi, 'onu anlamalarından hoşlanılmadığı için' takdiridir ki bu Basralıların görüşüdür; ikincisi, 'lâ' edatının hazfedilerek 'en lâ yefkahûhu' (onu anlamamaları için) takdirinde olmasıdır ki bu da Kûfelilerin görüşüdür.
قوله: {وَقْراً} عطفٌ على «أَكِنَّة» فينصبُ انتصابَه، أي: وجَعَلْنا في آذانهم وقراً. و «في آذانهم» كقوله «على قلوبهم» وقد تقدَّم أنَّ «جَعَل» يَحْتمل معانيَ ثلاثةً فيكونُ هذا الجار مبنيَّاً عليها مِنْ كونه مفعولاً ثانياً قُدِّمَ، أو متعلقاً بها نفسِها أو حالاً.
O'nun: {وَقْراً} “ağırlık” kavli «ekinneten» üzerine matuftur; dolayısıyla onun mansub oluşu gibi mansub olur; yani 've onların kulaklarına bir ağırlık koyduk' demektir. «Fî âzânihim» (kulaklarında) ifadesi «alâ kulûbihim» (kalpleri üzerinde) sözü gibidir. Daha önce «ce'ale» fiilinin üç anlam taşıyabileceği geçmişti; dolayısıyla bu câr-mecrûr da öne geçmiş ikinci mef'ûl olması, bizzat fiilin kendisine taalluk etmesi veya hâl olması yönüyle bu üç anlama dayandırılır.
والجمهور على فتح الواو من «وَقْراً» وقرأ طلحة بن مصرف بكسرها والفرق بين الوَقْر والوِقْر أنَّ المفتوح هو الثِّقل في الأذن، يُقال منه: وَقَرِتْ أذنه بفتح القاف وكَسْرِها، والمضارع تَقِر وتَوْقَر بحسب الفعلين ك تَعِد وتَوْجَل. وحكى أبو زيد: أذنٌ مَوْقورة، وهو جارٍ على القياس، ويكون فيه دليلٌ على أن وَقَر الثلاثي يكون متعدِّياً، وسُمِع «أذن مُوْقَرَة» والفعل على هذا أَوْقَرْتُ رباعياً كأكرم. والوِقْر - بالكسر - الحِمْل للحمار والبغل ونحوهما، كالوسَق للبعير، قال تعالى: {فالحاملات وِقْراً} [الذاريات: ٢] فعلى هذا قراءةُ الجمهور واضحة أي: وجَعَلْنا في آذانهم ثِقَلاً أي: صَمَماً. وأمَّا قراءةُ طلحة فكأنه جَعَلَ آذانهم وَقِرت من/ الصَّمَم كما تُوْقَرُ الدابة بالحِمْل، والحاصل أن المادَّة تدلُّ على الثِّقَل والرِّزانة، ومنه الوَقار للتُّؤَدة والسَّكينة، وقوله تعالى: {وفي آذَانِهِمْ وَقْراً} فيه الفصلُ بين حَرْفِ العطف وما عَطَفه بالجار مع كونِ العاطف على حرفٍ واحد وهي مسألة خلافٍ تقدَّم تحقيقُها في قوله: {أَن تُؤدُّواْ الأمانات إلى أَهْلِهَا} [النساء: ٥٨] والظاهر أن هذه الآيةَ ونظائرها مثلُ قوله: {آتِنَا فِي الدنيا حَسَنَةً وَفِي الآخرة حَسَنَةً} [البقرة: ٢٠١] ليس مما فُصِل فيه بين العاطِف ومعطوفِه. وقد حقَّقْتُ جميع ذلك في الموضعِ المُشارِ إليه.
Cumhur, «vakra» (وَقْراً) kelimesinin vâv harfini fetha ile okumuştur; Talha b. Musarrif ise kesra ile [vikran] okumuştur. Vakr ile vikr arasındaki fark şudur: Fethalı olanı [vakr], kulaktaki sağırlık/ağırlıktır. Bundan dolayı kâf harfinin fethası ve kesrasıyla 'vekarat / vekırat üzünühû' denilir; müzârileri de tıpkı te'ıdü ve tevcelu gibi iki maziye göre tekıru ve tevkaru gelir. Ebû Zeyd 'üzünün mevkûratün' (sağırlaşmış kulak) rivayet etmiştir ki bu kıyasa uygundur ve sülâsî olan 'vekara' fiilinin müteaddî (geçişli) olduğuna da bir delildir. 'Üzünün mûkaratün' şeklinde de işitilmiştir ki bu durumda fiil 'ekrame' gibi rubâî olarak 'evkartü'dür. Kesralı olan vikr (وِقْر) ise devenin taşıdığı vask yükü gibi eşek, katır ve benzerlerinin sırtındaki yüktür; nitekim Yüce Allah: {فالحاملات وِقْراً} “ve o ağırlık [yük] taşıyanlara” [Zâriyât, 2] buyurmuştur. Buna göre cumhurun kıraati açıktır; yani 've onların kulaklarına bir ağırlık, yani sağırlık koyduk' demektir. Talha'nın kıraatine gelince, sanki o, hayvanın yükle ağırlaştırıldığı gibi sağırlıktan ötürü kulaklarının ağırlaştığını kastetmiştir. Netice itibarıyla bu kök ağırlık ve vakara delalet eder; temkin ve sekinet anlamındaki vakar (الوَقار) da bu köktendir. Yüce Allah'ın: {وفي آذَانِهِمْ وَقْراً} “ve kulaklarına bir ağırlık [koyduk]” kavlinde, atıf edatının tek harf olmasına rağmen atıf harfi ile matufu arasının câr-mecrûr ile ayrılması söz konusudur ki bu, O'nun: {أَن تُؤدُّواْ الأمانات إلى أَهْلِهَا} “emanetleri ehline vermenizi...” [Nisâ, 58] kavlinde tahkiki geçen ihtilaflı bir meseledir. Zahir olan odur ki bu ayet ve O'nun: {آتِنَا فِي الدنيا حَسَنَةً وَفِي الآخرة حَسَنَةً} “Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver” [Bakara, 201] kavli gibi benzerleri, atıf harfi ile matufu arasının ayrıldığı yerlerden değildir. Bütün bunları işaret edilen yerde etraflıca tahkik etmiştim.
قوله: {حتى إِذَا جَآءُوكَ} قد تقدَّم الكلام في «حتى» الداخلة على «إذا»
O'nun: {حتى إِذَا جَآءُوكَ} “nihayet sana geldiklerinde” kavline gelince: «İzâ» üzerine dahil olan «hattâ» hakkındaki açıklama,
في أول النساء. وقال أبو البقاء هنا: «إذا» في موضع نصب بجوابها وهو «يقول» وليس ل «حتى» هنا عملٌ وإنما أفادَتْ معنى الغاية كما لا تعمل في الجمل «. وقال الحوفي:» حتى «غاية، و» يُجادلونك «حال، و» تقولُ «جوابُ» إذا «وهو العامل في» إذا «وقال الزمخشري:» هي «حتى» التي تقع بعدها الجمل، والجملةُ قولُه: {حتى إِذَا جَآءُوكَ يُجَادِلُونَكَ يَقُولُ} ، و «يجادلونك» في موضع الحال، ويجوزُ أن تكونَ الجارَّةَ، ويكون «إذا جاؤوك» في محل الجَرِّ بمعنى: حتى وقت مجيئهم، ويجادلونك حال، وقوله: {يَقُولُ الذين كفروا} تفسير له، والمعنى: أنه بلغ تكذيبُهم الآياتِ إلى أنهم يجادلونك ويناكرونك، وفسَّر مجادلتهم بأنهم يقولون: إنْ هذا إلا أساطير الأولين.
Nisâ suresinin başında geçmişti. Ebü'l-Bekâ burada şöyle demiştir: «'İzâ', cevabı olan 'yekūlü' ile nasb mahallindedir; 'hattâ'nın burada bir ameli yoktur, cümlelerde amel etmediği gibi sadece gaye (son sınır) manası ifade etmiştir.» Havfî ise şöyle demiştir: «'Hattâ' gayedir, 'yücâdilûneke' hâldir, 'tekūlü' ise 'izâ'nın cevabıdır ve 'izâ'da amel eden de odur.» Zemahşerî ise şöyle demiştir: «Bu, kendisinden sonra cümleler gelen 'hattâ'dır; cümle ise O'nun: {حتى إِذَا جَآءُوكَ يُجَادِلُونَكَ يَقُولُ} “nihayet sana geldiklerinde seninle tartışarak derler ki” kavlidir. 'Yücâdilûneke' hâl konumundadır. Harf-i cer olması da caizdir; bu takdirde 'izâ câûke', 'hattâ vakti mecîihim' (ta ki onların gelme vaktine kadar) manasında cer mahallinde olur, 'yücâdilûneke' hâl olur, O'nun: {يَقُولُ الذين كفروا} “inkâr edenler derler ki” kavli ise onun tefsiri olur. Mana şöyledir: Onların ayetleri yalanlaması, seninle tartışıp inkâr etmeleri derecesine vardı; onların tartışmasını ise 'Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' demeleriyle açıklamıştır.»
قال الشيخ: «وقد وُفِّق الحوفي وأبو البقاء وغيرُهما للصواب في ذلك، ثم ذكر عبارة أبي البقاء والحوفي. وقال أيضاً:» و «حتى» إذا وقع بعدها «إذا» يُحْتمل أن تكونَ بمعنى الفاء، ويُحتمل أن تكون بمعنى إلى أن، فيكون التقدير: فإذا جاؤوك يجادلونك يقول، أو يكون التقدير: وجَعَلْنا على قلوبهم أَكِنَّة، وكذا إلى أَنْ قالوا: إنْ هذا إلا أساطير الأولين، وقد تقدَّم أن «يُجادِلونك» حالٌ من فاعل «جاؤوك» و «يقول» : إمَّا جواب «إذا» وإمَّا مفسِّرةٌ للمجيء كما تقدَّم تقريره.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Havfî, Ebü'l-Bekâ ve başkaları bu hususta doğruya muvaffak olmuşlardır.» Ardından Ebü'l-Bekâ ve Havfî'nin ifadelerini zikretmiştir. Şöyle de demiştir: «'Hattâ'dan sonra 'izâ' geldiğinde 'fâ' manasında olması da 'ilâ en' (ta ki / -e kadar) manasında olması da muhtemeldir. Bu durumda takdir: 'Fe-izâ câûke yücâdilûneke yekūlü' (sana geldiklerinde seninle tartışarak derler) veya takdir: 'Ve cealnâ alâ kulûbihim ekinneten... ve kezâ ilâ en kâlû: in hâzâ illâ esâtîru'l-evvelîn' (onların kalpleri üzerine örtüler koyduk... ve nihayet 'Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' dediler) şeklinde olur. 'Yücâdilûneke'nin 'câûke' fiilinin fâilinden hâl olduğu, 'yekūlü'nün ise daha önce açıklandığı üzere ya 'izâ'nın cevabı ya da gelişi tefsir edici olduğu geçmişti.»
و «أساطير» فيه أقوال، أحدها: أنه جمع لواحد مقدر، واختُلِفَ في ذلك المقدَّر فقيل: أُسْطورة، وقيل: أَسْطارة، وقيل: أُسْطور، وقيل: أَسْطار،
«Esâtîr» (أساطير) hakkında muhtelif görüşler vardır. Birincisi: Takdir edilmiş bir tekilin çoğuludur. Bu takdir edilen tekil hususunda ihtilaf edilmiş; üstûre (أُسْطورة), estâra (أَسْطارة), üstûr (أُسْطور), estâr (أَسْطار)
وقيل: إسْطير وقال بعضهم: بل لُفِظَ بهذه المفردات. والثاني: أنه جمعُ جمعٍ، فأساطير جمع أَسْطار، وأَسْطار جمع سطَر بفتح الطاء، وأما سَطْر بسكونها فجمعُه في القلة على أَسْطُر، وفي الكثرة على سُطور كفَلْس وأَفْلُس وفُلوس. والثالث: أنه جَمْعُ جَمْعِ الجمع، فأساطير جمع أَسْطار، وأَسْطار جمع أَسْطُر، وأَسْطُر جمع سَطْر. وهذا مرويٌّ عن الزجاج. وهذا ليس بشيء، فإنَّ «أَسْطار» ليس جمعَ أَسْطُر، بل هما مثالا جمع قلة. الرابع: أنه اسم جمع، قال ابن عطية: «وقيل: هو اسم جمعٍ لا واحد له من لفظه» وهذا ليس بشيء؛ لأنَّ النحويين قد نصُّوا على أذا كان على صيغة تَخُصُّ الجموعَ لم يُسمُّوه اسم جمع بل يقولون هو جمعٌ كعباديد وشماطيط. وظاهر كلام الراغب أن أساطير جمع سَطَر بفتح الطاءِ فإنه قال: «وجمعُ سَطَر - يعني بالفتح - أسطار وأساطير» ووقال المبرد: «هي جمع أُسْطورة نحو أُرْجوحة وأراجيح وأُحْدُوثه وأحاديث» ومعنى الأساطير الأحاديث الباطلة والتُرَّهات ممَّا لا حقيقةَ له.
ve istîr (إسْطير) olduğu söylenmiştir. Bazıları ise bilakis bu tekillerin bizzat telaffuz edildiğini söylemiştir. İkincisi: Çoğulun çoğuludur (cem'u'l-cem'). Buna göre esâtîr, estâr'ın; estâr ise tâ harfinin fethasıyla satar'ın (سَطَر) çoğuludur. Tâ harfinin sükûnuyla satr'a (سَطْر) gelince, onun kıllet çoğulu astur (أَسْطُر), kesret çoğulu ise tıpkı fels, eflüs ve fülûs gibi sutûr (سُطور) gelir. Üçüncüsü: Çoğulun çoğulunun çoğuludur (cem'u cem'i'l-cem'). Buna göre esâtîr, estâr'ın; estâr, astur'un; astur da satr'ın çoğuludur. Bu görüş Zeccâc'dan rivayet edilmiştir. Ancak bu bir şey değildir [geçersizdir]; zira «estâr», «astur»un çoğulu değildir, bilakis ikisi de kıllet cem'i kalıbıdır. Dördüncüsü: İsm-i cem'dir (topluluk ismidir). İbn Atiyye şöyle demiştir: «Kendi lafzından tekili olmayan bir topluluk ismi olduğu da söylenmiştir.» Fakat bu da bir şey değildir [geçersizdir]; zira nahivciler, çoğullara mahsus bir kalıpta olduğunda ona ism-i cem' demeyip, ebâdîd ve şemâtît gibi onun bir çoğul olduğunu belirtmişlerdir. Râgıb'ın sözünün zahiri ise esâtîr'in tâ harfinin fethasıyla satar'ın çoğulu olduğu yönündedir; nitekim o şöyle demiştir: «Satar'ın -yani fetha ile- çoğulu estâr ve esâtîr'dir.» Müberred ise şöyle demiştir: «O, urcûha-erâcîh ve ühdûse-ehâdîs gibi üstûre'nin çoğuludur.» Esâtîr'in manası ise bâtıl sözler, asılsız laflar ve aslı astarı olmayan uydurmalardır.
قوله تعالى: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ} : في الضميرين - أعني هم وهاء «عنه» - أوجه، أحدها: أن المرفوع يعود على الكفار، والمجرور يعود على القرآن، وهو أيضاً الذي عاد عليه الضميرُ المنصوب من «يَفْقهوه» ، والمشارُ إليه بقولهم: «إنْ هذا» والثاني: أنَّ «هم» يعود على مَنْ تقدَّم ذِكْرُهم مِن الكفار، وفي «عنه» يعود على الرسول، وعلى هذا فقيه التفاتٌ من الخطاب إلى الغَيْبة، فإن قوله: {جَآءُوكَ يُجَادِلُونَكَ} خطاب للرسول، فخرج
Yüce Allah'ın: {وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ} “Onlar hem ondan nehyederler...” kavlinde: İki zamirde -yani 'hüm' ile 'anhü'deki 'hâ'da- muhtelif vecihler vardır. Birincisi: Merfû zamir kâfirlere, mecrûr zamir ise Kur'an'a döner; «yefkahûhu»daki mansub zamirin ve onların «in hâzâ» sözündeki işaret edilenin döndüğü merci de odur. İkincisi: «Hüm» zamiri kâfirlerden daha önce zikredilen kimselere döner, «anhü»deki zamir ise Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] döner. Buna göre burada hitaptan gaybete iltifat vardır; zira O'nun: {جَآءُوكَ يُجَادِلُونَكَ} “sana gelip seninle tartışırlar” kavli Peygamber'e hitaptır; dolayısıyla
من هذا الخطاب إلى الغَيْبة. وقيل: يعود على المرفوع على أبي طالب وأتباعه.
bu hitaptan gaybete geçilmiştir. Merfû zamirin Ebû Tâlib ve tâbilerine döndüğü de söylenmiştir.
وفي قوله {يَنْهَوْنَ} و {وَيَنْأَوْنَ} تجنيس التصريف، وهو عبارة عن انفراد كل كلمة عن الأخرى بحرف فينهَوْن انفردت بالهاء، ويَنْأَوْن بالهمزة، ومثله قوله تعالى: {وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ} [الكهف: ١٠٤] {بِمَا كُنتُمْ تَفْرَحُونَ. . . . . . وَبِمَا كُنتُمْ تَمْرَحُونَ} [غافر: ٧٥] وقوله ﵇: «الخيلُ معقودٌ في نواصيها الخيرُ» وبعضهم يسمِّيه «تجنيس التحريف» وهو الفرق بين كلمتين بحرف، وأنشدوا:
O'nun: {يَنْهَوْنَ} “nehyederler/vazgeçirmeye çalışırlar” ve {وَيَنْأَوْنَ} “ve uzak dururlar” kavlinde tecnîs-i tasrîf (çekim cinası) vardır; bu da her kelimenin diğerinden tek bir harfle ayrılmasıdır: «Yenhevne» he harfiyle, «yen'evne» ise hemze ile ayrılmıştır. Yüce Allah'ın: {وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ} “onlar kendilerinin iyi iş yaptıklarını sanırlar” [Kehf, 104], {بِمَا كُنتُمْ تَفْرَحُونَ. . . . . . وَبِمَا كُنتُمْ تَمْرَحُونَ} “şımardığınızdan... ve böbürlendiğinizden ötürü” [Mü'min, 75] kavilleri ve Peygamber'in [aleyhisselâm]: «Atların alınlarına hayır bağlanmıştır» hadisi de bunun gibidir. Bazıları buna iki kelimenin bir harfle ayrılması demek olan «tecnîs-i tahrîf» adını verir ve şu beyti okurlar:
١٨٨ - ٤- إنْ لم أشُنَّ على أبن حرب غارةً ... لم تَخْلُ يوماً من نِهاب نفوسِ
188 - 4- Şayet İbn Harb üzerine öyle bir baskın yapmazsam ... Bir gün bile can yağmasından geri durmayan!
وذكر غيره أن تجنيسَ التحريف هو أن يكون الشكل فرقاً بين كلمتين، وجعل منه «اللُّهى تفتح اللَّهى» وقد تقدم تحقيق ذلك. وقرأ الحسن البصري «ويَنَوْن» بإلقاء حركة الهمزة على النون وحذفها، وهو تخفيف قياسي. والنَّأيُ: البُعْد، قال:
Bir başkası ise tecnîs-i tahrîfin, harekenin iki kelime arasında fark oluşturması olduğunu zikretmiş ve «el-lühâ teftehu'l-lehâ» (hediyeler/bağışlar boğazları açar) sözünü bundan saymıştır; bunun tahkiki daha önce geçmişti. Hasan-ı Basrî, hemzenin harekesini nûn'a verip hemzeyi hazfederek «ve yenovne» şeklinde okumuştur ki bu kıyasi bir tahfiftir (hafifletmedir). Ne'y (النَّأيُ) ise uzaklık demektir; şair şöyle demiştir:
١٨٨ - ٥- إذا غيَّر النأيُ المُحِبِّين لم يَزَلْ ... رَسِيسُ الهوى مِنْ حُبِّ مَيَّةَ يبرحُ
188 - 5- Uzaklık sevenleri değiştirdiğinde ... Meyye'nin aşkının içteki gizli ateşi asla dinmez.
وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
١٨٨ - ٦- ألا حَبَّذا هندٌ وأرضٌ بها هندُ ... وهندٌ أتى مِنْ دونها النأيُ البعدُ
188 - 6- Ne güzeldir Hind ve Hind'in bulunduğu diyar! ... Oysa Hind ile arama ayrılık ve uzaklık girdi.
عطف الشيء على نفسه للمغايرة اللفظية، يقال: نأى زيد يَنْأى نأياً، ويتعدَّى بالهمزة فيقال: أَنْأيْتُه، ولا يُعَدَّى بالتضعيف، وكذا كلُّ ما كان عينه همزة. ونقل الواحدي أنه يقال: نَأَيْتُه بمعنى نَأَيْتُ عنه، أنشد المبردِ:
Burada lafız farklılığından ötürü bir şey kendi üzerine atfedilmiştir. 'Ne'â Zeydün yen'â ney'en' (Zeyd uzaklaştı) denilir. Hemze ile müteaddî kılınarak 'en'eytühû' (onu uzaklaştırdım) denilir; şedde ile müteaddî kılınmaz. Aynü'l-fiili (orta harfi) hemze olan her fiil böyledir. Vâhidî, 'ne'eytü anhü' (ondan uzaklaştım) manasında 'ne'eytühû' denildiğini nakletmiştir; Müberred şu beyti inşad etmiştir:
١٨٨ - ٧- أعاذِلُ إن يُصْبحْ صَداي بقَفْرَةٍ ... بعيداً نآني صاحبي وقريبي
188 - 7- Ey beni kınayan kadın! Şayet cesedim ıssız bir çölde sabahlarsa ... Uzaklaşıp benden uzak durur arkadaşım ve yakınım.
أي: نأى عني. وحكى اللَّيث: «نَأَيْت الشيء» أي: أبعدته، وأنشد:
Yani: Benden uzaklaştı demektir. Leys ise 'ne'eytü'ş-şey'e' ifadesini 'onu uzaklaştırdım' manasında rivayet etmiş ve şu beyti inşad etmiştir:
١٨٨ - ٨- إذا ما التَقَيْنا سالَ من عَبَراتنا ... شآبيب يُنْآى سَيْلُها بالأصابع
188 - 8- Karşılaştığımızda gözyaşlarımızdan öyle sağanaklar boşandı ki ... Akıntısı parmaklarla uzaklaştırılıp siliniyordu.
فبناه للمفعول أي: يُنَحَّى ويُبْعَد. والحاصلُ أن هذه المادةَ تدلُّ على البُعْد، ومنه: أَتَنَأَّى أي: أفتعلُ النَّأيَ. والمَنْأى: الموضع البعيد، قال النابغة:
Şair fiili meçhul bina etmiştir; yani 'uzaklaştırılır ve defedilir' demektir. Netice itibarıyla bu kök uzaklığa delalet eder; 'etene''â' yani 'uzaklaşmaya çabalıyorum' ifadesi de bundandır. Men'â (المَنْأى) ise uzak yer demektir; Nâbiga şöyle demiştir:
١٨٨ - ٩- فإنَّك كالموتِ الذي هو مُدْرِكي ... وإنْ خِلْتُ أنَّ المُنْتأى عنك واسعُ
188 - 9- Şüphesiz sen bana mutlaka yetişecek olan ölüm gibisin ... Senden kaçıp sığınılacak yerin geniş olduğunu sansam bile!
وتناءَى: تباعَدَ، ومنه النُّؤيُ للحُفَيْرة التي حول الخِباء لتُبْعِدَ عنه الماء. وقُرِئ: {وناءَ بجانبه} وهو مقلوبٌ مِنْ نأى، ويدل على ذلك أن الأصلَ هو المصدرُ وهو النَّأْيُ بتقديم الهمزة على حرف العلة.
Tenâ'â (تناءَى), birbirinden uzaklaştı demektir; çadırın etrafındaki suyu uzaklaştırmak için kazılan küçük hendeğe nü'y (النُّؤيُ) denilmesi de bundandır. {وناءَ بجانبه} “ve yan çizip uzaklaştı” şeklinde de okunmuştur ki bu 'ne'â' fiilinin maklûbudur (harflerinin yer değiştirmiş hâlidir). Buna delil ise aslın masdar oluşudur; masdarı ise hemzenin illet harfinden önce geldiği en-ne'y (النَّأْيُ) kelimesidir.
قوله: {وَإِن يُهْلِكُونَ} «إنْ» نافيةٌ كالتي في قوله: {إِنْ هاذآ} [الأنعام: ٢٥] ، و «أنفسهم» مفعولٌ، وهو استثناء مفرغ، ومفعول «يَشْعرون» محذوف: إمَّا اقتصاراً وإمَّا اختصاراً، أي: وما يشعرون أنهم يُهْلكون أنفسَهم.
O'nun: {وَإِن يُهْلِكُونَ} “Onlar ancak helak ederler...” kavlindeki «in», O'nun: {إِنْ هاذآ} “Bu ancak...” [En'âm, 25] kavlindeki gibi nefiy (olumsuzluk) bildirir. «Enfüsehüm» ise mef'ûldür ve bu istisnâ-i müferrağdır. «Yeş'urûn» fiilinin mef'ûlü ise ya iktisâran (sözü kısa kesmek için) ya da ihtisâran (anlaşıldığı için kısaltılarak) hazfedilmiştir; yani 'onlar kendilerini helak ettiklerinin farkında değillerdir' demektir.
قوله تعالى: {وَلَوْ ترى} : جوابها محذوف لفَهْمِ
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ ترى} “Bir görsen!” kavlinde: Cevap, mananın anlaşılmasından ötürü
المعنى، التقدير: لرأيت شيئاً عظيماً وهَوْلاً مُفْظِعاً. وحَذْفُ الجواب كثيرٌ في التنزيل وفي النظم، كقوله تعالى: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً} [الرعد: ٣١] وقول الآخر:
hazfedilmiştir; takdiri: 'Büyük bir şey ve korkunç bir dehşet görürdün' şeklindedir. Cevabın hazfedilmesi Kur'an'da ve şiirde pek çoktur; nitekim Yüce Allah'ın: {وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً} “Eğer bir Kur'an olsaydı...” [Ra'd, 31] kavli ve bir diğer şairin şu sözü gibi:
١٨٩ - ٠- وجَدِّك لو شيءٌ أتانا رسولُه ... سِواك ولكن لم نَجِدْ لك مَدْفَعا
189 - 0- Dedene andolsun ki, bize elçisi gelen şey ... Senden başkası olsaydı [reddedilirdi]; fakat senin için bir defetme yolu bulamadık.
وقوله:
Ve şairin şu sözü:
١٨٩ - ١- فلو أنها نفسٌ تموتُ جميعةً ... ولكنها نفسٌ تساقَطُ أنفُسَا
189 - 1- Keşke o, bir kerede ölen tek bir can olsaydı [katlanırdım] ... Fakat o, can can dökülen bir candır.
وقوله:
Ve şairin şu sözü:
١٨٩ - ٢- كَذَبَ الغواذِلُ لو رَأَيْنَ مُنَاخَنَا ... بحَزيزِ رامةَ والمَطِيُّ سَوَامي
189 - 2- Kınayan kadınlar yalan söyledi; şayet konakladığımız yeri ... Hazîz-i Râme'de develer başları yukarıda yürürken görselerdi [bizi mazur görürlerdi].
وحَذْفُ الجواب أبلغُ: قالوا: لأنَّ السَّامع تَذْهَبُ نفسُه كلَّ مذهب، فلو صُرِّح له بالجواب وَطَّن نفسَه عليه فلم يَخْشَ منه [كثيراً، ولذلك قال كثير:
Cevabın hazfedilmesi daha beliğdir. Demişlerdir ki: Çünkü dinleyicinin zihni her türlü ihtimale gider; şayet kendisine cevap açıkça belirtilseydi nefsini ona alıştırır ve ondan pek fazla korkmazdı. Bu sebeple Kuseyyir şöyle demiştir:
١٨٩ - ٣- فقلتُ لها يا عَزُّ كلُّ مصيبةٍ ... إذا وُطِّنَتْ لها النفسُ ذَلَّتِ]
189 - 3- [Ona dedim ki: Ey Azze! Her musibet ... Nefis ona alıştırıldığında boyun eğer/kolaylaşır.]
و «ترى» يجوز أن تكونَ بَصَريةً ومفعولُها محذوف، أي: ولو ترى حالَهم، ويجوز أن تكونَ القلبيةَ، والمعنى: ولو صَرَفْتَ فكرَك الصحيح لأن تَتَدبَّر حالَهم لازْدَدْتَ يقيناً.
«Terâ» fiilinin basarî (gözle görme anlamında) olması caizdir ve mef'ûlü mahzuftur; yani 'onların hâlini bir görsen' demektir. Kalbî (bilgi/düşünce anlamında) olması da caizdir; bu takdirde mana: 'Eğer onların hâlini tefekkür etmek için sahih düşünceni sarf etseydin, yakînin (kesin bilgin) artardı' şeklinde olur.
وفي «لو» هذه وجهان، أظهرهما: أنها الامتناعية فينصرف المضارع بعدها للمضيِّ، ف «إذ» باقية على أصلها من دلالتها على الزمن الماضي،
Buradaki «lev» (لَوْ) edatında iki vecih vardır; en zahir olanı: İmtinâiyye (imkânsızlık bildiren şart edatı) olmasıdır; bu durumda kendisinden sonraki muzâri fiil geçmiş zamana dönüşür. Dolayısıyla «iz» (إِذْ) edatı da geçmiş zamana delalet etme aslı üzere kalır.
وهذا وإن كان لم يقعْ بعدُ لأنه سيأتي يوم القيامة إلا أنه أُبْرِزَ في صورة الماضي لتحَقُّقِ الوعد. والثاني: أنها بمعنى «إنْ» الشرطية «و» إنْ «هنا تكون بمعنى» إذا «والذي حَمَلَ هذا القائلَ على ذلك كونُه لم يقعْ بعدُ، وقد تقدَّم تأويله.
Bu [durum] kıyamet günü geleceğinden ötürü henüz vuku bulmamış olsa da, vaadin tahakkukunu (kesinliğini) ifade etmek için geçmiş zaman kalıbında sunulmuştur. İkincisi ise: «Lev» edatının şart bildiren «in» (إِنْ) anlamında olmasıdır; buradaki «in» ise «izâ» (إِذَا) anlamındadır. Bu görüş sahibini buna sevk eden şey olayın henüz gerçekleşmemiş olmasıdır; bunun tevili ise daha önce geçmişti.
وقرأ الجمهور: {وُقِفُوا} مبنياً للمفعول من وقف ثلاثياً. و» على «يُحْتمل أن تكونَ على بابها وهو الظاهر أي: حُبِسوا عليها، وقيل: يجوز أن تكون بمعنى في، وليس بذاك. وقرأ ابن السَّمَيْفَع وزيد بن علي:» وَقَفوا «مبنياً للفاعل. و» وقف «يتعدَّى ولا يتعدَّى، وفرَّقَتِ العرب بينهما بالمصدر، فمصدرُ اللازم على فُعول، ومصدرُ المتعدِّي على فَعْل، ولا يقال: أَوْقَفْتُ. قال أبو عمرو بن العلاء:» لم أسمعْ شيئاً في كلام العرب: أوقفت فلاناً، إلا أَنِّي لو رأيت رجلاً واقفاً فقلت: له: «ما أوقفك ههنا» لكان عندي حسناً «وإنما قال كذلك لأنَّ تعدِّيَ الفعل بالهمزة مقيس نحو: ضحك زيد وأضحكته أنا، ولكن سَمِعَ غيره في» وقف «المتعدي أوقفته. قال الراغب:» ومنه - يعني من لفظِ وَقَفْتُ القومَ - استُعير وَقَفْتُ الدابة إذا سَبَلْتُها «فَجَعَل الوقفَ حقيقةً في مَنْع المشي وفي التسبيل مجازاً على سبيل الاستعارة، وذلك أن الشيء المُسْبَل كأنه ممنوع من الحركة، والوَقْفُ لفظُ مشترك بين ما تقدَّم وبين سِوار من عاج، ومنه:» حمار مُوَقَّفٌ بأرساغه مِثْلُ الوَقْف من البياض «.
Cumhûr, sülâsî 'vekafe' fiilinden meçhul sîgada {وُقِفُوا} “Durduruldukları [zaman]” şeklinde okumuştur. «Alâ» (عَلَى) harf-i cerinin kendi asıl manasında olması muhtemeldir ki zahir olan da budur; yani 'onun üzerinde tutuklandılar/durduruldular' demektir. «Fî» (فِي) manasında olmasının caiz olduğu da söylenmiştir ancak bu pek isabetli değildir. İbnü's-Semeyfa' ve Zeyd b. Ali ise malum sîgada «vekafû» (وَقَفُوا) şeklinde okumuşlardır. 'Vekafe' fiili hem müteaddî (geçişli) hem de lâzım (geçişsiz) olur. Araplar bu ikisini masdarlarıyla ayırt etmişlerdir; zira lâzım fiilin masdarı 'fu'ûl' vezninde, müteaddî fiilin masdarı ise 'fa'l' veznindedir. 'Evkaftü' denilmez. Ebû Amr b. el-Alâ şöyle demiştir: «Arap kelâmında 'falanı durdurdum' anlamında 'evkaftü fülânen' şeklinde bir kullanım duymadım; ancak ayakta duran bir adam görüp ona 'Seni burada durduran nedir?' (mâ evkafeke hâhünâ) desem bu bana göre güzel olurdu.» O böyle demiştir çünkü fiilin hemze ile müteaddî yapılması kıyasa uygundur; nitekim 'Zeyd güldü (dahike Zeydün), onu ben güldürdüm (edhaktühû)' denir. Fakat ondan başkaları müteaddî olan 'vekafe' fiilinde 'evkaftühü' kullanımını da işitmişlerdir. Râgıb şöyle demiştir: «Bundan -yani 'kavmi durdurdum' (vekaftü'l-kavme) lafzından- hareketle, hayvanı vakfettiğinde 'hayvanı durdurdum' (vekaftü'd-dâbbete) ifadesi istiare edilmiştir.» Böylece o, vakf kelimesini yürümeyi engellemede hakikat, Allah yoluna tahsis etmede (tesbîl) ise istiare yoluyla mecaz kılmıştır; zira Allah yoluna tahsis edilen şey sanki hareketten menedilmiş gibidir. Vakf (الوَقْفُ), yukarıda geçen anlam ile fildişinden bilezik anlamı arasında müşterek bir lafızdır; nitekim ayak bileklerinde beyazlıktan bilezik gibi halkalar bulunan eşek için «bileklerinde vakf gibi [beyazlık bulunan] müvakkaf eşek» denilmesi de bundandır.
قوله: {ياليتنا} قد تقدَّم الكلام في» يا «المباشِرة للحرف والفعل.
Yüce Allah'ın: {ياليتنا} “Ah, keşke biz!” kavlinde: Harfin ve fiilin hemen başında gelen «yâ» (يَا) hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.
وقرأ: «ولا نُكَذِّبُ» و «نكونُ» برفعهما نافع وأبو عمرو وابن كثير والكسائي،
Nâfi', Ebû Amr, İbn Kesîr ve el-Kisâî her iki fiilin ref'i ile «ve lâ nükezzibü» (ولا نُكَذِّبُ) ve «nekûnü» (نكونُ) şeklinde okumuşlardır.
وبنصبهما حمزةُ عن عاصم، وبرفع الأول ونصب الثاني ابن عامر وأبو بكر. ونقل الشيخ عن ابن عامر أنه نصبَ الفعلين، ثم قال بعد كلام طويل «قال ابن عطية: وقرأ ابن عامر/ في رواية هشام بن عمار عن أصحابه عن ابن عامر: {ولا نكذِّبُ} بالرفع، و» نكون «بالنصب» . فأما قراءة الرفع فيهما ففيها ثلاثة أوجه، أحدها: أن الرفع فيهما على العطف على الفعل قبلهما وهو «نُرَدُّ» ، ويكونون قد تمنَّوا ثلاثة اشياء: الردَّ إلى دار الدنيا، وعدمَ تكذيبهم بآيات ربهم، وكونَهم من المؤمنين. والثاني: أن الواو واو الحال، والمضارع خبر مبتدأ مضمر، والجملة الاسمية في محصل نصب على الحال من مرفوع «نُرَدُّ» ، والتقدير: يا ليتنا نُرَدُّ غيرَ مكذِّبين وكائنين من المؤمنين، فيكونُ تمنِّي الرد مقيَّداً بهاتين الحالَيْن، فيكونُ الفعلان أيضاً داخلَيْن في التمني.
Âsım'dan rivayetle Hamza ise ikisini nasb ile; İbn Âmir ve Ebû Bekr ise birincisini ref', ikincisini nasb ile okumuşlardır. Şeyh [Ebû Hayyân], İbn Âmir'den her iki fiili nasb ettiğini nakletmiş, ardından uzun bir sözden sonra şöyle demiştir: «İbn Atiyye dedi ki: İbn Âmir, Hişâm b. Ammâr'ın ashâbından, onların da İbn Âmir'den rivayetinde: {ولا نكذِّبُ} “yalanlamasak” kısmını ref' ile, «ve nekûne» kısmını ise nasb ile okumuştur.» Her iki fiilin ref' ile okunuşuna gelince, bunda üç vecih vardır: Birincisi: İkisindeki ref' durumunun, kendilerinden önceki fiil olan «nüraddü» üzerine atıf yoluyla olmasıdır; bu takdirde onlar üç şeyi temenni etmiş olurlar: Dünya yurduna geri döndürülmeyi, Rablerinin ayetlerini yalanlamamayı ve müminlerden olmayı. İkincisi: Vâv harfinin hâl vâvı olması, muzâri fiilin gizli bir mübtedânın haberi olması ve isim cümlesinin «nüraddü» fiilinin merfû [nâib-i fâili]nden hâl olarak mahallen mansub olmasıdır. Takdiri ise: 'Ah keşke yalanlamayanlar ve müminlerden olan kimseler olarak geri döndürülseydik' şeklindedir. Böylece geri döndürülme temennisi bu iki hâl ile kayıtlanmış olur ve bu iki fiil de temenninin kapsamına girer.
وقد استشكل الناسُ هذين الوجهين: بأن التمني إنشاء، والإِنشاء لا يدخله الصدق ولا الكذب، وإنما يدخلان في الإِخبار، وهذا قد دخله الكذبُ لقوله تعالى: {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} وقد أجابوا عن ذلك بثلاثة أوجه أحدها - ذكره الزمشخري - قال: «هذا تمنِّ تضمَّنَ معنى العِدَة فجاز أن يدخلَه التكذيبُ كما يقول الرجل:» ليت اللَّهَ يرزقني مالاً فأُحْسِنَ إليك، وأكافئَك على صنيعك «فهذا مَتَمَنِّ في معنى الواعد، فلو رُزِق مالاً ولم يُحْسِنْ إلى صاحبه ولم يكافئه كذَّبَ، وصَحَّ أن يقال له كاذب، كأنه قال: إن رزقني الله مالاً أحسنت إليك.
İlim ehli bu iki vechi şu gerekçeyle müşkül görmüştür: Temenni bir inşâdır; inşâya ise doğruluk (sıdk) ve yalan (kizb) girmez, bunlar ancak haber bildiren cümlelere girer. Oysa Yüce Allah'ın: {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Şüphesiz onlar kesinlikle yalancıdırlar” kavli sebebiyle buraya yalan girmiştir. Buna üç vecihle cevap vermişlerdir: Birincisi -ki bunu ez-Zemahşerî zikretmiştir- şöyle demiştir: «Bu, vaat anlamı içeren bir temennidir; dolayısıyla bir adamın 'Keşke Allah bana mal verse de sana iyilik etsem ve yaptığın iyiliğe karşılık versem' demesi gibi buna da yalanlama girmesi caiz olmuştur. Zira bu kimse vaat eden anlamında bir temennide bulunandır; şayet kendisine mal verilse de arkadaşına iyilik etmeyip karşılık vermese yalan söylemiş olur ve ona 'yalancı' denmesi sahih olur; sanki o 'Eğer Allah bana mal verirse sana iyilik ederim' demiştir.»
والثاني: أن قوله تعالى: {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} ليس متعلِّقاً بالمتمنَّى، بل هو مَحْضُ إخبار من الله تعالى بأنهم دَيْدَنهم الكذب وهِجِّيراهم ذلك، فلم يدخل الكذب في التمني. وهذان الجوابان واضحان، وثانيهما أوضح.
İkincisi: Yüce Allah'ın: {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Şüphesiz onlar kesinlikle yalancıdırlar” kavlinin temenni edilen şeyle ilgili olmaması, bilakis onların âdet ve alışkanlıklarının yalan olduğunu Yüce Allah'ın sırf haber vermesinden ibaret olmasıdır; dolayısıyla temenniye yalan girmemiş olur. Bu iki cevap gayet açıktır ve ikincisi daha da açıktır.
والثالث: أنَّا لا نُسَلِّم أن التمنِّي لا يَدْخُله الصدق والا الكذب، بل يدخلانه، وعُزِي ذلك إلى عيسى بن عمر. واحتجَّ على ذلك بقول الشاعر:
Üçüncüsü: Temenniye doğruluk ve yalanın girmeyeceğini kabul etmiyoruz, bilakis her ikisi de girer; bu görüş Îsâ b. Ömer'e nispet edilmiştir. O, buna şairin şu sözünü delil getirmiştir:
١٨٩ - ٤- مُنَىً إن تكن حقاً يكنْ أحسنَ المنى ... وإلاَّ فقد عِشنا بها زمناً رغْدا
189 - 4- Temenniler... Eğer gerçek olursa temennilerin en güzeli olur ... Olmazsa da en azından onunla bir müddet bol/hoş bir hayat yaşadık.
قال:» وإذا جاز أن توصف المنى بكونها حقاً بجاز أن توصف بكونها باطلاً وكذباً «وهذا الجواب ساقط جداً، فإن الذي وُصِفَ بالحق إنما هو المنى، والمُنى جمع مُنْيَة والمُنْيَةُ توصف بالصدق والكذب مجازاً؛ لأنها كأنها تَعِد النفس بوقوعها فيُقال لِما وقع منها صادق ولِما لم يقع منها كاذب، فالصدق والكذب إنما دخلا في المُنْيَةِ لا في التمني.
Şöyle demiştir: «Temennilerin 'gerçek' (hak) olarak nitelenmesi caiz olunca, onların bâtıl ve yalan olarak nitelenmesi de caiz olur.» Bu cevap oldukça tutarsızdır; zira gerçek olarak nitelenen şey bizzat temennilerdir (münâ). Münâ (المُنى), 'ümit edilen şey' manasındaki münyenin (مُنْيَة) çoğuludur; münye ise nefse gerçekleşeceğini vaat ediyor gibi olduğu için mecazen doğruluk ve yalanla nitelenir. Dolayısıyla onlardan gerçekleşene 'doğru', gerçekleşmeyene ise 'yalancı' denir; yani doğruluk ve yalan bizzat temenni eylemine (et-temennî) değil, temenni edilen nesneye (el-münye) girmiştir.
والثالث من الأوجه المتقدمة ان قوله» ولا نكذِّبُ «خبر لمبتدأ محذوف، والجملة استنافية لا تعلُّقَ لها بما قبلها، وإنما عُطِفَتْ هاتان الجملتان الفعليَّتان على الجملة المشتملة على أداة التمني وما في حَيِّزها فليسَتْ داخلةً في التمني أصلاً، وإنما أخبر الله تعالى عنهم أنهم أَخْبروا عن أنفسهم بأنهم لا يُكَذِّبون بآيات ربهم، وأنَّهم يكونون من المؤمنين، فتكون هذه الجملة وما عُطِف عليها في محل نصبٍ بالقول، كأنَّ التقديرَ: فقالوا: يا ليتنا نُرَدُّ وقالوا: نحن لا نُكَذِّبُ ونكونُ من المؤمنين واختار سيبويه هذا الوجه، وشبَّهه بقولهم:» دعني ولا أعودُ «أي وأنا لا أعود تركتني أو لم تتركني، أي: لا أعود على كل حال، كذلك معنى الآية أَخْبروا أنهم لا يُكَذِّبون بآيات ربهم وأنهم يكونون من المؤمنين على كل حال، رُدُّوا أو لم يُرَدوا.
Geçen vecihlerin üçüncüsü: «Ve lâ nükezzibü» ifadesinin mahzuf bir mübtedânın haberi olması, cümlenin ise kendisinden öncesiyle irtibatı bulunmayan bir istînâf (başlangıç) cümlesi olmasıdır. Bu iki fiil cümlesi, temenni edatını ve onun etki alanındaki kısmı içeren cümleye atfedilmiştir; dolayısıyla asla temenninin kapsamına dâhil değildir. Yüce Allah onların kendileri hakkında, Rablerinin ayetlerini yalanlamayacaklarını ve müminlerden olacaklarını haber verdiklerini bildirmiştir. Dolayısıyla bu cümle ve ona atfedilen kısım 'kavl' (söz) fiili ile mahallen mansub olur; sanki takdiri: 'Şöyle dediler: Keşke geri döndürülsek; ve şöyle dediler: Biz yalanlamayız ve müminlerden oluruz' şeklindedir. Sîbeveyh bu vechi tercih etmiş ve bunu Arapların: «Beni bırak, ben bir daha yapmam (da'nî ve lâ e'ûdü)» -yani beni bıraksan da bırakmasan da ben bir daha dönmem, her hâlükârda yapmam- sözüne benzetmiştir. Ayetin manası da böyledir: İster geri döndürülsünler ister döndürülmesinler, her hâlükârda Rablerinin ayetlerini yalanlamayacaklarını ve müminlerden olacaklarını haber vermişlerdir.
وهذا الوجه وإن كان الناسُ قد ذكروه ورجَّحوه واختار سيبويه - كما مرَّ - فن بعضهم استشكل عليه إشكالاً وهو: أنَّ الكذبَ لا يقع في الآخرة فكيف وُصِفوا بأنهم كاذبون في الآخرة في قولهم «ولا نكذِّب ونكون» ؟ وقد أُجيب عنه بوجهين، أحدهما: أن قوله {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} استيثاقٌ لذَمِّهم بالكذب، وأن ذلك شأنهم كما تقدَّم ذلك آنفاً. والثاني: أنهم صَمَّموا في تلك الحال على أنهم لو رُدُّوا لَمَا عادوا إلى الكفر لِما شاهدوا من الأهوال والعقوبات، فأخبر الله تعالى أنَّ قولَهم في تلك الحال: «ولا نكذِّبُ» وإن كان عن اعتقاد وتصميم يتغيَّر على تقدير الرد ووقوع العَوْد، فيصير قولهم: «ولا نكذب» كذباً، كما يقول اللص عند ألم العقوبة: «لا أعود» ، ويعتقد ذلك ويصمم عليه، فإذا خُلِّص وعادَ كان كاذباً.
İlim ehli bu vechi zikredip tercih etmiş ve -geçtiği üzere- Sîbeveyh de bunu seçmiş olsa da, bazısı buna şöyle bir müşkül yöneltmiştir: Âhirette yalan vuku bulmaz; peki âhirette onların «yalanlamayız ve oluruz» sözlerinde yalancı oldukları nasıl nitelenmiştir? Buna iki vecihle cevap verilmiştir: Birincisi: {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Şüphesiz onlar kesinlikle yalancıdırlar” kavlinin, az önce geçtiği üzere onları yalanla yermenin pekiştirilmesi olması ve bunun onların şiarı olmasıdır. İkincisi: Onlar o anda şahit oldukları dehşet ve cezalar sebebiyle şayet geri döndürülseler asla küfre dönmeyeceklerine kesin karar vermişlerdir; fakat Yüce Allah onların o andaki «yalanlamayız» sözlerinin, her ne kadar bir inanç ve kararlılıktan kaynaklansa da geri döndürülmeleri ve dünyaya dönüşün gerçekleşmesi durumunda değişeceğini haber vermiştir; dolayısıyla «yalanlamayız» sözleri yalana dönüşür; nitekim hırsızın cezanın acısı anında buna inanarak ve kararlılıkla «bir daha yapmam» demesi, fakat kurtulup tekrar dönünce yalancı çıkması gibidir.
[وقد أجاب مكي أيضاً بجوابين، أحدهما] قريبٌ مما تقدَّم، والثاني لغيره، فقال: «أي: لكاذبون في الدنيا في تكذيبهم الرسل وإنكارهم البعثَ للحال التي كانوا عليها وقد أجاز أبو عمرو وغيره وقوعَ التكذيب في الآخرة لأنهم ادَّعَوا أنهم لو رُدُّوا لم يكذِّبوا بآيات الله، فعلمَ اللَّهُ ما لا يكون لو كان كيف يكون، وأنهم لو رُدُّوا لم يؤمنوا ولكذَّبوا بآيات الله، فأكذبهم الله في دعواهم» .
[Mekkî de iki cevap vermiştir; birincisi] yukarıda geçene yakındır, ikincisi ise başkasına aittir; o şöyle demiştir: «Yani: Üzerinde bulundukları hâl sebebiyle elçileri yalanlamalarında ve yeniden dirilmeyi inkâr etmelerinde dünyada yalancıdırlar. Ebû Amr ve başkaları ise âhirette yalanlamanın vuku bulmasını caiz görmüşlerdir; çünkü onlar eğer geri döndürülseler Allah'ın ayetlerini yalanlamayacaklarını iddia etmişlerdir. Allah ise olmayacak şeyin şayet olsaydı nasıl olacağını ve eğer geri döndürülselerdi iman etmeyip Allah'ın ayetlerini yalanlayacaklarını bilmiş, böylece Allah onları bu iddialarında yalancı çıkarmıştır.»
وأمَّا نَصْبُهما فبإضمار «أَنْ» بعد الواو التي بمعنى مع، كقولك: «ليت لي مالاً وأنفقَ منه» فالفعل منصوب بإضمار «أن» و «أنْ» مصدرية ينسبك منها ومن الفعل بعدها مصدرٌ، والواوُ حرف عطف فيستدعى معطوفاً عليه، وليس قبلها في الآية إلا فعلٌ فكيف يُعْطَفُ اسمٌ على فعل؟ فلا جَرَمَ أنَّا نقدِّر مصدراً
Bu iki fiilin nasb edilmesine gelince: Bu, 'beraberlik' (ma'a) anlamındaki vâv harfinden sonra gizli bir «en» (أَنْ) iledir; nitekim senin «Keşke malım olsa da ondan harcasam (leyte lî mâlen ve ünfika minhü)» demen gibidir; fiil gizli bir «en» ile mansubdur, «en» ise masdariyyedir ve kendisinden ve sonraki fiilden bir masdar teşekkül eder. Vâv harfi ise atıf harfidir, dolayısıyla üzerine atıf yapılacak bir matûfun aleyh gerektirir; oysa ayette ondan önce sadece bir fiil vardır, peki bir isim fiil üzerine nasıl atfedilir? Şüphesiz ki biz bir masdar takdir ederiz...
متوهماً يُعْطَفُ هذا المصدر المنسبك من «أَنْ» وما بعدها عليه، والتقدير: يا ليتنا لنا رَدُّ وانتفاءُ تكذيب بآيات ربنا وكون من المؤمنين، أي: ليتنا لنا ردُّ مع هذين الشيئين، فيكون عدمُ التكذيب والكونُ من المؤمنين مُتَمَنَّيَيْنِ أيضاً، فهذه الثلاثةُ الأشياءِ: أعني الردَّ وعدمَ التكذيب والكونَ من المؤمنين متمنَّاةٌ بقيد الاجتماع، لا أنَّ كلَّ واحدٍ متمنَّى وحدَه؛ لأنه كما قَدَّمْتُ لك: هذه الواوُ شرطُ إضمار «أنْ» بعدها: أن تصلح «مع» في مكانها، فالنصبُ يُعَيِّنُ أحدَ محتملاِتها في قولك «لا تأكلِ السمك وتشرب اللبن» وشبهه، والإِشكالُ المتقدم وهو إدخال التكذيب على التمني واردٌ هنا، وقد تقدم جواب ذلك، إلا أن بعضَه يتعذَّر ههنا: وهو كون لا نكذِّبُ، ونكونُ «متسأنَفَيْن سِيقا لمجرد الإِخبار، فبقي: إمَّا لكون التمني دخله معنى الوعد، وإمَّا أن قوله تعالى: {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} ليس راجعاً إلى تمنِّيهم، وإمَّا لأنَّ التمنِّي يدخله التكذيب، وقد تقدَّم فساده.
...zihnen tasavvur edilen bu masdara, «en» ve sonrasından teşekkül eden masdar atfedilir. Takdiri ise şöyledir: 'Keşke bizim için bir geri dönüş, Rabbimizin ayetlerini yalanlamama ve müminlerden olma gerçekleşse'; yani keşke bu iki şeyle birlikte bize bir geri dönüş olsa. Böylece yalanlamamak ve müminlerden olmak da temenni edilmiş olur. Dolayısıyla bu üç şey -yani geri dönüş, yalanlamamak ve müminlerden olmak- tek tek her biri ayrı olarak değil, birlikte olma kaydıyla temenni edilmiştir. Zira sana daha önce belirttiğim gibi: Bu vâv harfinden sonra «en» edatının gizlenmesinin şartı, onun yerine «ma'a» (مع / ile, beraber) kelimesinin konulabilmesidir. Dolayısıyla nasb durumu, senin «Hem balık yiyip hem süt içme (lâ te'küli's-semeke ve teşrabe'l-lebene)» sözün ve benzerlerindeki muhtemel anlamlardan birini belirler. Yukarıda geçen temenniye yalanlamanın dâhil olması müşkülü burada da geçerlidir ve bunun cevabı daha önce geçmişti; ancak o cevapların bir kısmı burada imkânsızdır: O da «lâ nükezzibü» ve «nekûnü» fiillerinin sırf haber vermek için getirilmiş istînâf cümleleri olması ihtimalidir. Geriye şunlar kalır: Ya temenniye vaat anlamının girmesinden ötürüdür ya Yüce Allah'ın: {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Şüphesiz onlar kesinlikle yalancıdırlar” kavlinin onların temennisine raci olmamasındandır ya da temenniye yalanlamanın girebilmesindendir ki bunun geçersizliği daha önce geçmişti.
وقال ابن الأنباري: «أَكْذَبَهم في معنى التمني؛ لأن تمنِّيَهم راجعٌ إلى معنى:» نحن لا نكذِّب إذا رُدِدْنا «فغلَّب ﷿ تأويلَ الكلام فأكذبهم، ولم يُسْتعمل لفظ التمني» وهذا الذي قاله ابن الأنباري تقدَّم معناه بأوضح من هذا. قال الشيخ: «وكثيراً ما يوجد في كتب النحو أنَّ هذه الواوَ المنصوبُ بعدها هو على جواب التمني، كما قال الزمخشري:» وقرئ: ولا نكذِّبَ ونكونَ بالنصب بإضمار أَنْ على جواب التمني، ومعناه: إنْ رُدِدْنا لم نكذِّبْ ونكنْ من المؤمنين «. قال:» وليس كما ذكر، فإنَّ نَصْبَ الفعل بعد الواو ليس على جهة الجواب؛ لأنَّ الواوَ لا تقع [في] جواب الشرط فلا ينعقد
İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «[Allah] onları temenni anlamında yalancı çıkarmıştır; çünkü onların temennisi 'Biz geri döndürülürsek yalanlamayız' manasına dönüktür; dolayısıyla Aziz ve Celil olan [Allah] kelâmın tevilini esas alarak onları yalancı çıkarmış, temenni lafzını dikkate almamıştır.» İbnü'l-Enbârî'nin söylediği bu sözün manası bundan daha açık bir şekilde daha önce geçmişti. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Nahiv kitaplarında, kendisinden sonraki fiil mansub olan bu vâv harfinin temenninin cevabı olduğu sıkça yer alır; nitekim ez-Zemahşerî şöyle demiştir: '«Ve lâ nükezzibe ve nekûne» şeklinde, temenninin cevabı olarak «en» edatının gizlenmesiyle nasb ile de okunmuştur; manası ise: Eğer geri döndürülürsek yalanlamayız ve müminlerden oluruz, demektir.'» [Ebû Hayyân devamla] dedi ki: «Olay onun zikrettiği gibi değildir; zira vâv harfinden sonraki fiilin nasbı cevap cihetiyle değildir; çünkü vâv harfi şartın cevabında yer almaz; dolayısıyla ne...»
ممَّا قبلها ولا ممَّا بعدها شرط وجواب، وإنما هي واو «مع» يُعْطَفُ ما بعدها على المصدر المتوهَّم قبلها، وهي واو العطف يتعيَّنُ مع النصب أحدُ محامِلها الثلاثة: وهي المعيَّةُ ويُمَيِّزها من الفاء تقديرُ «مع» موضعها، كما أن فاء الجواب إذا كان بعدها فعلٌ منصوب ميِّزها تقدير شرطٍ قبلها أو حال مكانها. وشُبْهَةُ مَنْ قال إنها جواب أنها تنصب في المواضع التي تنصب فيها الفاء فتوهَّم أنها جواب. وقال سيبويه: «والواو تنصب ما بعدها في غير الواجب من حيث انتصب ما بعد الفاء، والواو والفاء معناهما مختلفان، ألا ترى:
...kendisinden öncesinden ne de sonrasından şart ve cevap oluşmaz. Bu ancak «ma'a» (ile/birlikte) anlamındaki vâvdır ve kendisinden sonraki kısım, kendisinden önce zihnen tasavvur edilen masdara atfedilir. Bu bir atıf vâvıdır ve nasb ile birlikte onun üç muhtemel manasından biri kesinleşir: O da maiyyettir (birliktelik); onun yerine «ma'a» takdir edilmesi onu fâ harfinden ayırt eder; nitekim cevap fâ'sından sonra mansub bir fiil bulunduğunda, öncesinde bir şart veya yerinde bir hâl takdir edilmesi onu ayırt eder. Bunun cevap olduğunu söyleyenlerin şüphesi ise fâ harfinin nasb ettiği yerlerde onun da nasb etmesidir; bu yüzden onun cevap olduğunu zannetmişlerdir. Sîbeveyh şöyle demiştir: «Vâv harfi, fâ harfinden sonra gelen fiilin nasb edildiği cihetten hareketle gayr-i vâcip (olumsuz/talep) kelâmda sonrasını nasb eder; oysa vâv ile fâ'nın anlamları birbirinden farklıdır, görmez misin:»
١٨٩ - ٥- لا تَنْهَ عن خلق وتأتيَ مثله ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
189 - 5- Bir ahlâktan nehyedip de onun benzerini kendin yapma! ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
لو دخلت الفاءُ هنا لأفسدت المعنى، وإنما أراد: لا تجمع النهيَ والإِتيان وتقول:» لا تأكلِ السمكَ وتشربَ اللبن «لو أَدْخَلْتَ الفاء فَسَدَ المعنى» قال الشيخ: «ويوضِّح لك أنها ليست بجوابٍ انفرادُ الفاءِ دونها بأنها إذا حُذِفت انجزم الفعلُ بعدها بما قبلها لِما تضمَّنه من معنى الشرط إلا في النفي، فإن ذلك لا يجوز» . قلت: قد سبق الزمخشري إلى هذه العبارة أبو إسحاق الزجاج شيخُ الجماعة. قال أبو إسحاق: «نصبٌ على الجواب بالواو في التمني كما تقول:» ليتك تصير إلينا ونكرمَك «المعنى: ليت مصيرَك يقع وإكرامَنا، ويكون المعنى: ليت ردَّنا وقع وأن لا نكذِّب» .
Şayet buraya fâ harfi girseydi manayı bozardı; zira şair 'Nehyetmek ile o fiili yapmayı bir arada toplama' demek istemiştir. Yine sen: «Hem balık yiyip hem süt içme (lâ te'küli's-semeke ve teşrabe'l-lebene)» dersin; şayet fâ harfini dâhil etseydin mana bozulurdu.» Şeyh [Ebû Hayyân] dedi ki: «Vâvın cevap olmadığını sana açıklayan husus, fâ harfinin ondan ayrı olarak, hazfedildiği takdirde -içerdiği şart manasından ötürü- kendisinden sonraki fiilin öncesiyle meczûm kılınmasıdır; ancak nefiyle (olumsuzlukta) bu caiz olmaz.» Derim ki: ez-Zemahşerî'den önce bu ifadeyi topluluğun şeyhi Ebû İshâk ez-Zeccâc da kullanmıştır. Ebû İshâk şöyle demiştir: «Tıpkı senin 'Keşke bize gelsen de sana ikram etsek (leyteke tasîru ileynâ ve nükrimeke)' demen gibi temennide vâv ile cevap üzere nasbdır. Mana: 'Keşke senin gelişin ve bizim ikramımız vuku bulsa' demektir; ayetteki mana da: 'Keşke geri dönüşümüz ve yalanlamayışımız vuku bulsa' şeklinde olur.»
وأمَّا كونُ الواو ليست بمعنى الفاء فصحيحٌ، على ذلك جمهورُ النحاة. إلى أني رأيت أبا بكر ابن الأنباري خرَّج النصب على وجهين، أحدهما: أن
Vâvın fâ anlamında olmadığı hususu ise doğrudur ve cumhûr nahivciler bu görüştedir. Şu kadar var ki Ebû Bekr İbnü'l-Enbârî'nin nasbı iki vecihle açıkladığını gördüm; birincisi:
الواو بمعنى الفاء. قال أبو بكر: «في نصب» نكذِّبَ «وجهان، أحدهما: أن الواو مُبْدَلةٌ من الفاء، والتقدير: يا ليتنا نُرَدُّ فلا نكذِّبَ ونكونَ، فتكون الواو هنا بمنزلة الفاء في قوله: {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ المحسنين} [الزمر: ٥٨] يؤكد هذا قراءةُ ابنِ مسعود وابن أبي إسحاق:» يا ليتنا نردُّ فلا نكذبَ «بالفاء منصوباً. والوجه الآخر: النصب على الصرف ومعناه الحال، أي: يا ليتنا نُرَدُّ غيرَ مكذِّبين/.
Vâvın fâ anlamında olmasıdır. Ebû Bekr şöyle demiştir: «'Nükezzibe' fiilinin nasbında iki vecih vardır; birincisi: Vâvın fâ harfinden bedel olmasıdır, takdiri: 'Keşke geri döndürülsek de yalanlamasak ve olsak' şeklindedir; dolayısıyla buradaki vâv, O'nun: {لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ المحسنين} “Keşke benim için bir kere daha [dünyaya dönüş] olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım!” [Zümer, 58] kavlindeki fâ konumundadır. Bunu İbn Mes'ûd ve İbn Ebî İshâk'ın fâ ile mansub olarak «yâ leytenâ nüraddü felâ nükezzibe» şeklindeki kıraati de teyit etmektedir. Diğer vecih ise: Sarf üzere nasbdır ve manası hâldir; yani 'Keşke yalanlamayanlar olarak geri döndürülseydik' demektir.»
وأمَّا قراءة ابن عامر - برفع الأول ونصب الثاني - فظاهرةٌ بما تقدَّم؛ لأنَّ الأولَ يرتفع على حدِّ ما تقدَّم من التأويلات، وكذلك نصبُ الثاني يتخرَّج على ما تقدَّم، ويكون قد أدخل عدم التكذيب في التمني أو استأنفه، إلا أنَّ المنصوبَ يحتمل أن يكون من تمام قوله» نُرَدُّ «أي: تَمَنَّوا الردَّ مع كونهم من المؤمنين، وهذا ظاهر إذا جَعَلْنا» ولا نكذِّب «معطوفاً على» نردُّ «أو حالاً منه. وأما إذا جَعَلْنا» ولا نكذِّبُ «مستأنفاً فيجوز ذلك أيضاً ولكن على سبيل الاعتراض، ويحتمل أن يكونَ من تمامِ» ولا نكذِّب «أي: لا يكونُ منا تكذيب مع كوننا من المؤمنين، ويكون قوله» ولا نكذب «حينئذ على حاله، أعني مِنْ احتماله العطفَ على» نُرَدُّ «أو الحالية أو الاستئناف، ولا يخفى حينئذٍ دخولُ كونِهم مع المؤمنين في التمني وخروجُه منه بما قرَّرْتُه لك.
İbn Âmir'in -birincisini ref', ikincisini nasb ile okuduğu- kıraatine gelince; bu, yukarıda geçenler doğrultusunda gayet açıktır; zira birincisi yukarıda geçen tevillere göre merfû olur, aynı şekilde ikincisinin nasbı da yukarıda geçene göre temellendirilir. Böylece o, yalanlamamayı temenniye dâhil etmiş veya istînâf yapmış olur. Ancak mansub olan fiilin «nüraddü» kavlinin tamamlayıcısı olması muhtemeldir; yani onlar müminlerden olmakla birlikte geri döndürülmeyi temenni etmişlerdir; «ve lâ nükezzibü» ifadesini «nüraddü» fiiline matûf veya ondan hâl kılarsak bu durum gayet açıktır. «Ve lâ nükezzibü» fiilini müste'nef (yeni bir başlangıç) kılarsak bu da câizdir, fakat i'tirâz (ara cümle) yoluyla olur. Mansub fiilin «ve lâ nükezzibü» kavlinin tamamlayıcısı olması da muhtemeldir; yani 'müminlerden olmamızla birlikte bizden bir yalanlama sadır olmaz' demektir; bu durumda «ve lâ nükezzibü» kavli yine kendi hâli üzere kalır; yani «nüraddü» fiiline atıf, hâl veya istînâf olma ihtimallerini korur. Sana açıkladığım üzere, onların müminlerle beraber olmasının temenniye girmesi veya dışına çıkması durumu bu takdirde gizli kalmaz.
وقُرئ شاذاً عكسَ قراءة ابن عامر، أي: بنصب» نكذبَ «ورفع» نكون «وتخريجها على ما تقدم، إلا أنها يضعف فيها جَعْلُ» ونكونُ من المؤمنين «حالاً لكونه مضارعاً مُثْبَتاً إلا بتأويل بعيد كقوله:
Şâz olarak İbn Âmir'in kıraatinin aksiyle, yani «nükezzibe» fiilinin nasbı ve «nekûnü» fiilinin ref'i ile de okunmuştur. Bunun tahrîci de yukarıda geçene göredir; ancak bunda «ve nekûnü mine'l-mü'minîn» kısmının hâl yapılması, müspet muzâri fiil olmasından ötürü uzaktır; meğerki şairin şu sözündeki gibi uzak bir teville olsun:
١٨٩ - ٦-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... نَجَوْتُ وأَرْهَنُهم مالكاً
189 - 6- . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Ben kurtuldum, Mâlik'i ise onlara rehin bırakıyorum.
أي: وأنا أَرْهَنُهم، وقولهم:» قمتُ وأصكُّ عينه «، ويدل على حذف هذا المبتدأ قراءةُ أُبيٍّ:» ونحن نكونُ من المؤمنين «.
Yani: 'Ve ben onlara rehin bırakırken...' demektir. Nitekim Arapların: «Gözüne vururken ayağa kalktım (kumtü ve esukku aynehû)» sözü de böyledir. Bu mübtedânın hazfedildiğine Übeyy'in: «ve nahnü nekûnü mine'l-mü'minîn» (وَنَحْنُ نَكُونُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ) şeklindeki kıraati delalet eder.
قوله تعالى: {بَلْ بَدَا} : «بل» هنا لانتقالٍ من قصة إلى أخرى وليست للإِبطالِ، وعبارةُ بعضهم توهم أن فيها إبطالاً لكلام الكفرة فإنه قال: «بل» رَدٌّ لِما تمنَّوه، أي: ليس الأمر على ما قالوه لأنهم لم يقولوا ذلك رغبةً في الإِيمان، بل قالوه إشفاقاً من العذاب وطمعاً في الرحمة. قال الشيخ: «ولا أدري ما هذا الكلام؟» . قلت: ولا أدري ما وَجْهُ عدمِ الدراية منه؟ وهو كلام صحيح في نفسه، فإنهم لمَّا قالوا: يا ليتنا كأنهم قالوا تمنَّيْنا، ولكن هذا التمنِّيَ ليس بصحيح، لأنهم إنما قالوه تقيَّةً، فقد يتمنى الإِنسان شيئاً بلسانه وقلبه فارغ منه. وقال الزجَّاج «بل» هنا استدراكٌ وإيجابُ نفي كقولهم: ما قام زيد بل قام عمرو «. قال الشيخ:» ولا أدري ما النفيُ الذي سَبَق حتى توجَبه «بل» ؟ قلت: الظاهرُ أنَّ النفي الذي أراده الزجاج هو الذي في قوله: {وَلاَ نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا} إذا جعلناه مستأنفاً على تقدير: ونحن لا نكذِّبُ، والمعنى: بل إنهم مُكَذِّبون.
Yüce Allah'ın: {بَلْ بَدَا} “Bilakis açığa çıktı” kavlinde: Buradaki «bel» (بَلْ) bir kıssadan diğerine intikal (geçiş) içindir, ibtâl (önceki hükmü iptal) için değildir. Bazılarının ifadesi kâfirlerin sözünü iptal etme anlamı taşıdığı vehmini uyandırmaktadır; zira o şöyle demiştir: «'Bel', onların temenni ettikleri şeyi reddir; yani durum onların söylediği gibi değildir; zira onlar bunu imana rağbet ettikleri için değil, azaptan korktukları ve rahmete tamah ettikleri için söylemişlerdir.» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Bu sözün ne manaya geldiğini bilmiyorum!» Derim ki: Onun bunu anlamayışının gerekçesini ben de bilmiyorum; zira bu kendi içinde doğru bir sözdür. Çünkü onlar «Ah, keşke biz!» dediklerinde sanki 'temenni ettik' demiş gibi oldular; fakat bu temenni sahih değildir, çünkü bunu sırf takıyye (kendilerini kurtarma) amacıyla söylemişlerdir; nitekim insan diliyle bir şeyi temenni eder de kalbi ondan bomboş olabilir. ez-Zeccâc ise şöyle demiştir: «Buradaki 'bel', istidrâktır ve tıpkı 'Zeyd kalkmadı, bilakis Amr kalktı' sözlerinde olduğu gibi bir nefyi (olumsuzluğu) ispat etmektir.» Şeyh [Ebû Hayyân] dedi ki: «'Bel' edatının ispat edeceği daha önce geçen nefiy hangisidir, bilmiyorum?» Derim ki: Zahir olan şudur ki, ez-Zeccâc'ın kastettiği nefiy, {وَلاَ نُكَذِّبَ بِآيَاتِ رَبِّنَا} “ve Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak” kavlini 've biz yalanlamayız' takdiriyle müste'nef kıldığımızda geçen nefiydir; mana ise: 'Bilakis onlar yalanlayıcıdırlar' şeklindedir.
وفاعلُ «بدا» قوله: {مَّا كَانُواْ} و «ما» يجوز أن تكونَ موصولةً اسميةً وهو الظاهر، أي: ظهر لهم الذي كانوا يُخْفونه. والعائد محذوف. ويجوز أن تكونَ مصدريةً، أي ظهر لهم إخفاؤهم، أي: عاقبته، أو أُطْلِق المصدرُ على اسم المفعول، وهو بعيد، والظاهر أن الضميرين: أعني المجرورَ والمرفوعَ في قوله {بَدَا لَهُمْ مَّا كَانُواْ يُخْفُونَ} عائدان على شيء واحد، وهم الكفار أو اليهود والنصارى خاصة، وقيل: المجرورُ للأتباع والمرفوعُ للرؤساء، أي: بل بدا للأتباع ما كان الوجهاء المتبعون يُخْفُونه.
«Bedâ» fiilinin fâili: {مَّا كَانُواْ} “oldukları şeyler” kavlidir. «Mâ» (مَا) edatının ism-i mevsûl olması caizdir ki zahir olan da budur; yani 'gizlemekte oldukları şey kendilerine açığa çıktı' demektir ve âid zamir mahzuftur. Masdariyye olması da caizdir; yani 'gizlemeleri kendilerine açığa çıktı' -ki bu da onun akıbetidir- veya masdar ism-i mef'ûl yerine kullanılmıştır ki bu uzaktır. Zahir olan şudur ki: {بَدَا لَهُمْ مَّا كَانُواْ يُخْفُونَ} “Gizlemekte oldukları şeyler kendilerine açığa çıktı” kavlindeki iki zamir -yani mecrûr ve merfû zamirler- tek bir şeye racidir; onlar da genel olarak kâfirler veya özel olarak Yahudi ve Hristiyanlardır. Mecrûr zamirin tâbilere, merfû zamirin ise reis/önderlere ait olduğu da söylenmiştir; yani 'bilakis, uyulan ileri gelenlerin gizlemekte oldukları şeyler tâbilere açığa çıktı' demektir.
قوله: {وَلَوْ رُدُّواْ} قرأ الجمهور بضم الراء خالصاً. وقرأ الأعمش
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ رُدُّواْ} “Geri döndürülseler bile” kavlinde: Cumhûr, hâlis zamme ile rı harfini ötreli [«ruddû»] okumuştur. el-A'meş,
ويحيى بن وثاب وإبراهيم: «رِدُّوا» بكسرها خالصاً. وقد عَرَفْتَ أن الفعلَ الثلاثي المضاعف العين واللام يجوز في فائه إذا بُني للمفعول ثلاثة الأوجه المذكورة في فاء المعتل العين إذا بُني للمفعول نحو: قيل وبيع، وقد تقدَّم ذلك. وقال الشاعر:
Yahyâ b. Vessâb ve İbrâhîm ise hâlis kesre ile «riddû» (رِدُّوا) şeklinde okumuşlardır. Ayn ve lâm harfleri muzaaf (şeddeli) olan sülâsî fiil meçhul yapıldığında, tıpkı «kîle» (قِيلَ) ve «bî'a» (بِيعَ) gibi aynı illetli fiiller meçhul yapıldığında fâü'l-fiilinde caiz olan üç vechin bunda da caiz olduğunu öğrenmiştin; bu husus daha önce geçmişti. Nitekim şair şöyle demiştir:
١٨٩ - ٧- وما حِلَّ مِنْ جهلٍ حُبا حُلمائِنا ... ولا قائلُ المعروف فينا يُعَنَّفُ
189 - 7- Bir cahillik sebebiyle akıllılarımızın kemerleri çözülmedi ... İçimizde iyiliği söyleyen kimse de asla azarlanmaz.
بكسر الحاء.
Hâ harfinin kesresiyle [«hille» şeklinde okunmuştur].
قوله: {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} تقدَّم الكلام على هذه الجملة: هل هي مستأنفة أو راجعة إلى قوله {يا ليتنا} ؟
Yüce Allah'ın: {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Şüphesiz onlar kesinlikle yalancıdırlar” kavlinde: Bu cümlenin müste'nefe mi yoksa {يا ليتنا} “Ah, keşke biz!” kavline mi raci olduğu hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {وقالوا} : هل هذه الجملة معطوفة على جواب «لو» والتقدير: ولو رُدُّوا لعادوا ولقالوا، أو هي مستأنفة ليست داخلةً في حَيِّز «لو» ، / أو هي معطوفةٌ على قوله: {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} ؟ ثلاثة أوجه، ذكر الزمخشري الوجهين الأول والآخِر فإنه قال: «وقالوا عطف على» لعادوا «أي: لو رُدُّوا لكفروا ولقالوا: إنْ هي إلا حياتنا الدنيا، كما كانوا يقولون قبل معاينة القيامة، ويجوز أن يُعْطف على قوله: {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} على معنى: وإنهم لقوم كاذبون في كل شيء» . والوجهُ الأولُ منقول عن ابن زيد، إلا أن ابن عطية ردَّه فقال: «وتوقيفُ اللَّهِ لهم في الآية بعدها على البعث والإِشارة إليه في قوله {أَلَيْسَ هذا بالحق} [آل عمران: ٣٠] يردُّ على هذا التأويل» . وقد يُجاب عن هذا باختلاف حالين: فإنَّ إقرارَهم بالبعث حقيقةً إنما هو في الآخرة، وإنكارَهم ذلك إنما هو الدنيا بتقدير عَوْدِهم إلى الدنيا، فاعترافهم به في الدار الآخرة غيرُ منافٍ لإِنكارهم إياه في الدنيا.
Yüce Allah'ın: {وقالوا} “Ve dediler ki” kavlinde: Bu cümle «lev» edatının cevabına matûf olup takdiri: 'Eğer geri döndürülselerdi dönerlerdi ve derlerdi' şeklinde midir, yoksa «lev»in kapsamında olmayan müste'nef bir cümle midir, yoksa O'nun: {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} “Şüphesiz onlar kesinlikle yalancıdırlar” kavline mi matûftur? Bu hususta üç vecih vardır; ez-Zemahşerî birinci ve sonuncu vecihleri zikrederek şöyle demiştir: «'Ve kâlû' ifadesi 'le'âdû' fiiline matûftur; yani: Şayet geri döndürülselerdi inkâr ederlerdi ve kıyameti bizzat görmeden önce dedikleri gibi 'Bu, dünya hayatımızdan başkası değildir' derlerdi. 'Ve şüphesiz onlar her hususta yalancı bir topluluktur' manasında O'nun: {وَإِنَّهُمْ لَكَاذِبُونَ} kavline atfedilmesi de caizdir.» Birinci vecih İbn Zeyd'den nakledilmiştir; ancak İbn Atiyye bunu reddederek şöyle demiştir: «Bir sonraki ayette Allah'ın onları yeniden diriliş konusunda sorguya çekmesi ve {أَلَيْسَ هذا بالحق} “Bu gerçek değil miymiş?” [En'âm, 30] kavlindeki buna işaret, bu tevili reddeder.» Buna iki farklı hâl ile cevap verilebilir: Zira onların yeniden dirilişi hakikaten ikrar etmeleri ancak âhirettedir; onu inkâr etmeleri ise ancak dünyaya geri dönüşleri takdirinde dünyadadır; dolayısıyla âhiret yurdunda onu itiraf etmeleri, dünyada inkâr etmelerine mani değildir.
قوله: {إِنْ هِيَ إِلاَّ حَيَاتُنَا} «إنْ» نافية و «هي» مبتدأ، و «حياتُنا» خبرها، ولم يكتفُوا بمجرَّد الإِخبار بذلك حتى أبرزوها محصورةً في نفيٍ وإثبات، و «هي» ضمير مُبْهَم يفسِّره خبره، أي: ولا نعلم ما يُراد به إلا بذكر خبره، وهو من الضمائر التي يفسِّرها ما بعدها لفظاً ورتبة، وقد قَدَّمْتُ ذلك عند قوله: {فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ} [البقرة: ٢٩] ، وكونُ هذا ممَّا يفسِّره ما بعده لفظاً ورتبةً فيه نظرٌ، إذ لقائل أن يقول «هي» تعود على شيء دلَّ عليه سياقُ الكلام، كأنهم قالوا: إنَّ العادةَ المستمرة أو إن حالتنا وما عَهِدْنا إلا حياتنا الدنيا، واستند هذا القائل إلى قولِ الزمخشري: «هذا ضميرٌ لا يُعْلَمُ ما يُراد به إلا بِذِكْر ما بعده» ومثَّل الزمخشري بقول العرب: «هي النفس تتحمَّل ما حَمَلَتْ» و «هي العرب تقول ما شاءت» .
O'nun: {إِنْ هِيَ إِلاَّ حَيَاتُنَا} “Bu, bizim hayatımızdan başkası değildir” kavlinde: «İn» (إِنْ) nefiy bildirir, «hiye» (هِيَ) mübtedâ, «hayâtünâ» (حَيَاتُنَا) ise onun haberidir. Bununla sadece haber vermekle yetinmeyip nefiy ve ispat ile hasredilmiş (sınırlandırılmış) olarak ortaya koymuşlardır. «Hiye» haberi tarafından tefsir edilen müphem bir zamirdir; yani haber zikredilmedikçe onunla neyin kastedildiği bilinmez. Bu, lafzan ve rütbeten kendisinden sonra gelenin tefsir ettiği zamirlerdendir; bunu O'nun: {فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ} “Onları yedi gök olarak düzenledi” [Bakara, 29] kavlinde daha önce açıklamıştım. Bunun lafzan ve rütbeten sonrasının tefsir ettiği şeylerden olması tartışmalıdır; zira bir kimse «hiye» zamirinin sözün akışının delalet ettiği bir şeye raci olduğunu söyleyebilir; sanki onlar 'Süregelen âdet veya bizim hâlimiz ve bildiğimiz şey ancak dünya hayatımızdır' demişlerdir. Bu sözü söyleyen kimse ez-Zemahşerî'nin: «Bu, sonrasındaki zikredilmedikçe kendisiyle neyin kastedildiği bilinmeyen bir zamirdir» sözüne dayanmıştır; ez-Zemahşerî buna Arapların «O nefistir, yüklendiği şeyi taşır» ve «Onlar Araplardır, dilediklerini söylerler» sözlerini misal vermiştir.
وليس فيما قاله الزمخشري دليل له؛ لأنه يعني أنه لا يُعلم ما يعود عليه الضمير إلا بذكر ما بعده، وليس في هذا ما يدلُّ على أن الخبر مفسِّرٌ للضمير، ويجوز أن يكون المعنى: إنِ الحياة إلا حياتنا الدنيا، فقوله {إِلاَّ حَيَاتُنَا الدنيا} دالٌّ على ما يفسِّر الضمير وهو الحياة مطلقاً، فَصَدَقَ عليه أنه لا يعمل ما يُراد به إلا بذكر ما بعده من هذه الحيثية لا من حيثيَّة التفسيرِ، ويدلُّ على ما قلتُه قولُ أبي البقاء: «هي كنايةٌ عن الحياة، ويجوز أن يكون ضميرَ القصة» .
ez-Zemahşerî'nin söylediğinde o kimse için bir delil yoktur; çünkü o, zamirin neye döndüğünün ancak sonrasının zikredilmesiyle bilineceğini kastetmektedir; bunda ise haberin zamiri tefsir ettiğine delalet eden bir şey yoktur. Mananın: 'Hayat ancak bizim dünya hayatımızdır' şeklinde olması da caizdir; dolayısıyla {إِلاَّ حَيَاتُنَا الدنيا} “ancak bizim dünya hayatımız” kavli, zamiri tefsir eden mutlak hayat kavramına delalet etmektedir. Böylece tefsir cihetinden değil de bu cihetten kendisiyle ne kastedildiğinin ancak sonrasının zikriyle bilineceği tespiti doğru olur. Söylediğime Ebü'l-Bekâ'nın şu sözü delalet eder: «'Hiye' hayattan kinayedir, damîr-i kıssa olması da caizdir.»
قلت: أمَّا أولُ كلامِه فصحيحٌ، وأمَّا آخرُه وهو قوله: «إن هي ضمير القصة» فليس بشيء؛ لأن ضمير القصة لا يفسِّر إلا بجملةٍ مصرَّحٍ بجزْأَيْها. فإن قلت: الكوفي يجوِّزُ تفسيره بالمفرد فيكون نحا نحوَهم. فالجوابُ أن الكوفيَّ إنما يُجَوِّزه بمفرد عامل عملَ الفعل نحو: «إنه قائم زيد» «وظنتُه قائِماً زيدٌ» لأنه في صورة الجملة، إذ في الكلام مسندٌ ومسندٌ إليه. أما نحو «
Derim ki: Sözünün başı doğrudur; ancak sonundaki «'hiye' damîr-i kıssadır» sözü ise tutarlı değildir; çünkü damîr-i kıssa ancak her iki cüzü de açıkça zikredilmiş bir cümle ile tefsir edilir. Eğer 'Kûfeliler onun müfred ile tefsirini caiz görürler, dolayısıyla o da onların yolunu tutmuştur' dersen, cevap şudur: Kûfeli nahivciler buna ancak fiil gibi amel eden müfred bir lafızda cevaz verirler; nitekim «İnnehû kâimün Zeydün» ve «Zanentühû kâimen Zeydün» sözlerinde olduğu gibidir; zira bu cümle sûretindedir çünkü kelâmda müsned ve müsnedün ileyh bulunmaktadır. Ancak...
هو زيد» فلا يُجيزه أحدٌ، على أن يكونَ «هو» ضميرَ شأنٍ ولا قصة، والدنيا صفة الحياة، وليست صفةً مزيلةً اشتراكاً عارضاً، يعني أن ثَمَّ حياةً غيرَ دنيا يُقِرُّون بها، لأنهم لا يَعْرفون إلا هذه، فهي صفةٌ لمجرد التوكيد، كذا قيل، ويَعْنون بذلك أنها لا مفهومَ لها، وإلاَّ فحقيقةُ التوكيد غير ظاهرةٍ بخلاف {نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ} [الحاقة: ١٣] . والباء في قوله «بمبعوثين» زائدةٌ لتأكيد الخبر المنفي، ويحتمل مجرورها أن يكونَ منصوبً المحلِّ على أنَّ «ما» حجازيةٌ، أو مرفوعةٌ على أنها تميمية.
...«hüve Zeydün» gibi bir yapıda hiç kimse «hüve» zamirinin damîr-i şân veya damîr-i kıssa olmasına cevaz vermez. «ed-Dünyâ» ise hayatın sıfatıdır; ârızî bir ortaklığı giderici bir sıfat değildir; yani onların ikrar ettiği dünyadan başka bir hayatın varlığı anlamında değildir, çünkü onlar bundan başkasını bilmezler; dolayısıyla sırf tekit için gelmiş bir sıfattır; böyle denilmiştir. Bununla onun mefhûm-i muhalifi olmadığını kastederler; aksi takdirde {نَفْخَةٌ وَاحِدَةٌ} “tek bir üfleme” [Hâkka, 13] kavlinin aksine hakiki tekit açık değildir. «Bi-meb'ûsîn» kavlindeki bâ harfi ise menfî haberi tekit etmek için zâiddir. Onun mecrûrunun, «mâ» harfinin Hicaz lehçesine göre olması durumunda mahallen mansub, Temîm lehçesine göre olması durumunda ise mahallen merfû olması muhtemeldir.
قوله تعالى: {على رَبِّهِمْ} : فيه وجهان، أحدهما: أنه من باب الحذف، تقديره: على سؤال ربهم أو ملك ربهم أو جزاء ربهم. والثاني: أنه من باب المجاز؛ لأنه كنايةٌ عن الحَبْسِ للتوبيخ، كما يوقَفُ العبدُ بين يدي سيِّده ليعاتبَه، ذكر ذلك الزمخشري، ورجَّح المجاز على الحذف لأنه بدأ بالمجاز، ثم قال: «وقيل [وقُفوا] على جزاء ربهم» . وللناس خلافٌ في ترجيح أحدهما على الآخر. وجملة القول فيه أن فيه ثلاثةَ مذاهب، أشهرُها: ترجيحُ المجاز على الإِضمار، والثاني عكسُه، والثالث: هما سواء.
Yüce Allah'ın: {على رَبِّهِمْ} “Rablerinin huzuruna” kavlinde: İki vecih vardır; birincisi: Hazif kabilinden olmasıdır, takdiri: 'Rablerinin sorgusuna' veya 'Rablerinin meleğine' yahut 'Rablerinin cezasına' şeklindedir. İkincisi: Mecaz kabilinden olmasıdır; çünkü bu, kınama amacıyla alıkonulmaktan kinayedir; nitekim kölenin azarlanmak üzere efendisinin huzurunda durdurulması gibidir. Bunu ez-Zemahşerî zikretmiş ve mecaz ile başladığı için mecazı hazfe tercih etmiştir; sonra da «'Rablerinin cezası karşısında durduruldular' da denilmiştir» demiştir. Âlimler birini diğerine tercih etme hususunda ihtilaf etmişlerdir. Bu konudaki sözün özü şudur ki üç mezhep vardır: En meşhuru: Mecazın idmâra (gizlemeye/hazfe) tercih edilmesidir; ikincisi bunun aksidir; üçüncüsü ise ikisinin eşit olmasıdır.
قوله: {قَالَ أَلَيْسَ} في هذه الجملة وجهان، أحدهما: أنها استفهاميةٌ أي: جواب سؤال مقدر، قال الزمشخري: «قال» مردودٌ على قولِ قائلٍ قال: ماذا قال لهم ربُّهم إذا وُقِفوا عليه؟ فقيل: قال لهم: أليس هذا بالحق «. والثاني: أن تكون الجملة حالية، وصاحبُ الحال» ربُّهم «كأنه قيل: وُقِفوا عليه قائلاً: أليس هذا بالحق. والمشارُ إليه قيل: هو ما كانوا يكذِّبون به من البعث. وقيل: هو العذاب يدلُّ عليه {فَذُوقُواْ العذاب} .
O'nun: {قَالَ أَلَيْسَ} “[Allah] 'Değil miymiş?' dedi” kavlinde: Bu cümlede iki vecih vardır; birincisi: İstifhâmiyye (istînâf-ı beyânî) olmasıdır; yani mukadder bir sorunun cevabıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'Kâle' fiili, 'Huzuruna çıkarıldıklarında Rableri onlara ne dedi?' diyen bir kimsenin sözüne karşılıktır; bu soruya cevaben 'Onlara: Bu gerçek değil miymiş? dedi' denilmiştir.» İkincisi: Cümlenin hâl olmasıdır, hâl sahibi ise «Rabbühüm» lafzıdır; sanki 'O: Bu gerçek değil miymiş? derken O'nun huzuruna çıkarıldılar' denilmiştir. Kendisine işaret edilen şeyin, yalanlayıp durdukları yeniden diriliş (ba's) olduğu söylenmiştir. Bunun azap olduğu da söylenmiştir ki buna {فَذُوقُواْ العذاب} “Öyleyse azabı tadın!” kavli delalet eder.
وقوله: {بِمَا كُنتُمْ} يجوز أن تكونَ» ما «موصولةً اسميةً والتقدير: تكفرونه، والأصل: تكفرون به، فاتصل الضمير بالفعل بعد حذف الواسطةِ، ولا جائزٌ أن يُحْذَف وهو مجرور بحاله، وإن كان مجروراً بحرفٍ جُرَّ بمثله الموصولُ لاختلاف المتعلَّق، وقد تقدَّم إيضاحُه غيرَ مرة. والأَوْلَى أن تُجْعَلَ» ما «مصدرية ويكون متعلَّق الكفر محذوفاً، والتقدير: بما كنتم تكفرون بالعبث أو بالعذاب أي بملاقاته أي بكفركم بذلك.
O'nun: {بِمَا كُنتُمْ} “...olmanız sebebiyle” kavlinde: «Mâ» (مَا) edatının ism-i mevsûl olması caizdir, takdiri 'tekfürûnehû' (onu inkâr ediyordunuz) şeklindedir; aslı ise 'tekfürûne bihî' (ona küfrediyordunuz) şeklindedir, vasıta (harf-i cer) hazfedildikten sonra zamir fiile bitişmiştir. [Zamir] kendi hâlinde mecrûr iken hazfedilmesi caiz değildir; mevsûlün cer edildiği harfin bir benzeriyle mecrûr olsa bile müteallakın (bağlantı noktasının) farklılığından ötürü hazfedilemez; bunun açıklaması defalarca geçmişti. Evlâ olan ise «mâ»nın masdariyye kılınması ve küfrün müteallakının mahzuf olmasıdır; takdiri: 'Yeniden dirilişi veya azabı -yani onunla karşılaşmayı- inkâr etmeniz sebebiyle', yani 'bunu inkâr etmeniz yüzünden' şeklindedir.
قوله تعالى: {بَغْتَةً} : في نصبها أربعة أوجه، أحدها: أنها مصدرٌ في موضع الحال من فاعل «جاءَتْهم» أي: مباغتةً، وإمَّا من مفعوله أي: مَبْغوتين. الثاني: أنها مصدرٌ على غير الصدر؛ لأنَّ معنى «جاءتهم» بَغَتَتْهُمْ بغتة، فهو كقولهم: «أتيته رَكْضاً» . الثالث: أنَّها منصوبةٌ بفعلٍ محذوف من لفظها، أي: تَبْغَتُهم بَغْتة. الرابع: بفعلٍ من غير لفظها، أي: أتتهم بغتة.
Yüce Allah'ın: {بَغْتَةً} “ansızın” kavlinde: Bunun nasbında dört vecih vardır: Birincisi: «Câethüm» fiilinin fâilinden hâl konumunda bir masdar olmasıdır; yani 'mübâğateten' (ansızın basarak) veya mef'ûlünden [hâl olarak] 'mebğûtîne' (ansızın yakalanmışlar olarak) takdirindedir. İkincisi: Gayr-i masdar olan [fiilin] masdarı olmasıdır; çünkü «câethüm»ün manası 'onları ansızın bastırdı' (beğatethüm beğteten) demektir; bu da Arapların «Ona koşarak geldim (eteytühû rakzan)» sözü gibidir. Üçüncüsü: Kendi lafzından mahzuf bir fiille mansub olmasıdır; yani 'onları ansızın bastırır' (tebğatühüm beğteten) takdirindedir. Dördüncüsü: Kendi lafzından olmayan bir fiille [mansub olmasıdır]; yani 'onlara ansızın geldi' (etet-hüm beğteten) takdirindedir.
والبَغْتُ والبَغْتةُ مفاجأة الشيء بسرعة من غير اعتدادٍ به ولا جَعْلِ بالٍ منه حتى لو استشعر الإِنسانُ به ثم جاءه بسرعةٍ لا يُقال فيه بَغْتَة، ولذلك قال الشاعر:
Baht (البَغْتُ) ve beğte (البَغْتةُ), hesaba katılmadan ve hiç dikkat edilmeden bir şeyin süratle aniden gelmesidir; öyle ki insan onu önceden sezer de sonra ona süratle gelirse buna 'beğte' denilmez. Bu sebeple şair şöyle demiştir:
١٨٩ - ٨- إذا بَغَتَتْ أشياءُ قد كان قبلها ... قديماً فلا تَعْتَدَّها بَغَتَاتِ
189 - 8- Öncesinde eskiden beri [belirtileri] var olan şeyler aniden çıkagelirse ... Sen onları ansızın gelmiş sayma!
والألف واللام في «الساعة» للغلبة كالنجم والثريا، لأنها غلبت على يوم القيامة، وسمِّيَتِ القيامةُ ساعةً لسرعة الحساب فيها على الباري تعالى. وقوله «قالوا» هو جواب «إذا» .
«es-Sâ'at» (الساعة) kelimesindeki elif-lâm, 'en-Necm' ve 'es-Süreyyâ' kelimelerinde olduğu gibi galebe (özel adlaşma) içindir; zira bu lafız kıyamet gününe galebe çalmıştır. Kıyamete 'sâat' (vakit/an) denilmesi ise Bârî Teâlâ katında oradaki hesabın süratli olmasından ötürüdür. O'nun «kâlû» (dediler) kavli ise «izâ» (إِذَا) şartının cevabıdır.
قوله: {ياحسرتنا} هذا مجازٌ، لأنَّ الحسرةَ لا يتأتَّى منها الإِقبال، وإنَّما
O'nun: {ياحسرتنا} “Eyvah bize! / Yazıklar olsun bize!” kavlinde: Bu mecazdır; çünkü hasretin (pişmanlığın) yönelip gelmesi düşünülemez; ancak...
المعنى على المبالغة في شدة التحرُّ، وكأنهم نادوا التحسُّر، وقالوا: إن كان لكِ وقتٌ فهذا أوان حضورك. ومثله: «يا ويلتا» ، والمقصودُ التنبيهُ على خطأ المنادي حيث ترك ما أحوجه تركه إلى نداء هذه الأشياء.
...mana, pişmanlığın ve yanıp tutuşmanın şiddetinde mübalağa bildirmektedir; sanki onlar hasrete/pişmanlığa seslenerek: 'Eğer senin [gelecek] bir vaktin varsa, işte hazır bulunma vaktin şimdidir!' demişlerdir. «Yâ veyletâ» (eyvahlar olsun) ifadesi de böyledir. Bundaki maksat ise nida eden kimsenin, terk etmesi kendisini bu şeyleri çağırmaya muhtaç kılan şeyi terk etmesindeki hatasına dikkat çekmektir.
قوله: {على مَا فَرَّطْنَا} متعلقٌ بالحَسْرة، و «ما» مصدريةٌ، أي: على تفريطنا. والضمير في «فيها» يجوز أن يعود على الساعة، ولا بد من مضاف أي: في شأنها والإِيمان بها، وأن يعود على الصفقة المتضمَّنة في قوله: {قَدْ خَسِرَ الذين} قاله الحسن، أو يعود على الحياة الدنيا وإن لم [يَجْرِ] لها ذِكْرٌ لكونها مَعْلومةً، قاله الزمخشري. وقيل: يعود على مازلهم في الجنة إذا رأَوْها. وهو بعيدٌ.
O'nun: {على مَا فَرَّطْنَا} “yaptığımız kusurdan dolayı” kavli «hasret» kelimesine müteallıktır; «mâ» masdariyyedir, yani 'kusur etmemiz sebebiyle' (alâ tefrîtınâ) demektir. «Fîhâ»daki zamirin 'es-Sâat' (kıyamet) lafzına dönmesi caizdir, bu durumda takdiri bir muzaf gerekir; yani 'onun hakkında ve ona inanma hususunda' demektir. {قَدْ خَسِرَ الذين} “Kesinlikle hüsrana uğramıştır o kimseler” kavlinin içerdiği alışverişe/muameleye dönmesi de caizdir; bunu el-Hasan söylemiştir. Yahut bilindiğinden ötürü daha önce açıkça zikredilmemiş olsa bile dünya hayatına döner; bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Cennetteki konaklarını gördüklerinde oradaki konaklarına döndüğü de söylenmiştir ki bu uzaktır.
والتفريطُ: التقصيرُ في الشيء مع القدرة على فعله. وقال أبو عبيد: «هو التضييع» وقال ابن بحر: «هو السَّبْق، منه الفارط أي السابق للقوم، فمعنى فرَّط بالتشديد خلَّى السبق لغيره، فالتضعيف فيه للسَّلْب كجلَّدْتُ البعير ومنه {فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً} [الإِسراء: ٧٩] .
Tefrît (التفريط): Yapmaya gücü yettiği halde bir şeyde kusur ve ihmal göstermektir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: «O, zayi etmektir.» İbn Bahr ise şöyle demiştir: «O, öne geçmektir (es-sebk); nitekim kavmin önüne geçene 'el-fârit' denilir. Buna göre şeddeli olarak 'ferrata' (فَرَّطَ) kelimesinin manası, öne geçmeyi başkasına bıraktı demektir. Dolayısıyla buradaki şedde (tezkîr/taz'îf), 'devenin derisini yüzdüm' (cellemtü'l-ba'îr) ifadesinde olduğu gibi giderme (selb) içindir. {فَتَهَجَّدْ بِهِ نَافِلَةً} “Sana mahsus bir nafile olarak onunla gece uykudan kalkıp namaz kıl” [İsrâ: 79] ayeti de bu kabildendir.»