قوله: {وَهُمْ يَحْمِلُونَ} الواو للحال، وصاحب الحال الواو في» قالوا «أي: قالوا: يا حَسْرَتَنا في حالةِ حَمْلِهم أوزارَهم. وصُدِّرت هذه الجملة بضمير مبتدأ ليكون ذِكْرُه مرتين فهو أبلغُ، والحَمْلُ هنا قيل: مجازٌ عن مقاساتهم العذابَ الذي سببُّه الأوزارُ، وقيل: هو حقيقةٌ. وفي الحديث:» إنه يُمَثَّل له عملُه بصورةٍ قبيحةٍ مُنْتِنَةِ الريح فيحملها «وخُصَّ الظهرُ لأنه يُطِيق من الحمل ما لا يُطِيقه غيره من الأعضاء كالرأس والكاهل، وهذا كما تقدَّم في {فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ} [الأنعام: ٧] ؛ لأن اليدَ أقوى في الإِدراك اللمسي من غيرها.
[Yüce Allah'ın:] { وَهُمْ يَحْمِلُونَ } “onlar taşırken” sözündeki vâv hâl [bildirmek] içindir. Hâl sahibi ise «قالوا» [ifadesindeki] vâv'dır (çoğul zamiridir). Yani: Günahlarını yüklendikleri hâlde “Yazıklar olsun bize!” dediler. Bu cümle, zikrinin iki kez olması ve dolayısıyla daha beliğ kılınması için mübtedâ olan bir zamirle başlatılmıştır. Buradaki haml (yüklenme/taşıma) hakkında: “Günahların sebep olduğu azaba katlanmalarından mecazdır” denildiği gibi, “Hakikattir” de denilmiştir. Hadiste [şöyle] buyrulmuştur: «Kişiye ameli, çirkin ve pis kokulu bir surette temsil edilir (somutlaştırılır), o da onu yüklenir.» Sırt özellikle zikredilmiştir; zira o, baş ve omuz gibi diğer organların güç yetiremeyeceği yükü taşımaya güç yetirir. Bu durum, daha önce geçen { فَلَمَسُوهُ بِأَيْدِيهِمْ } “elleriyle ona dokunsalar” [En'âm 7] ayetinde olduğu gibidir; çünkü el, dokunarak algılamada diğer [uzuvlardan] daha güçlüdür.
الأوزار: جمع وِزْر كحِمْل وأَحْمال وعِدْل وأعدال.
el-Evzâr (الأوزار); 'hıml ve ahmâl', 'ıdl ve a'dâl' vezinleri gibi vizr (وِزْر) kelimesinin çoğuludur.
والوِزْر في الأصل الثقل، ومنه: وَزِرْتُهُ أي: حَمَّلْته شيئاً ثقيلاً، ووزير المَلِك من هذا لأنه يتحمَّل أعباءَ ما قلَّده الملك من مؤونة رعيتَّه وحَشَمَتِه، ومنه أوزار الحرب لسلاحها وآلاتها، قال:
Vizr (وِزْر), aslen ağır yük demektir. Nitekim «vezertehû» (وَزِرْتُهُ) yani 'ona ağır bir yük yükledim' denilir. Hükümdarın veziri de buradan gelir; çünkü o, tebaasının ve maiyetinin masraflarından hükümdarın kendisine yüklediği sorumlulukları/ağırlıkları taşır. Savaş alet ve silahlarına 'evzâru'l-harb' denilmesi de bu köktendir. Şair şöyle demiştir:
١٨٩ - ٩- وأعدَدْتُ للحرب أوزارَها ... رماحاً طِوالاً وخيلاً ذُكروا
189 - 9- Savaş için onun ağırlıklarını (silahlarını) hazırladım; ... Uzun mızraklar ve anılan [yiğit] atlar.
وقيل: الأصل في ذلك الوَزَر بفتح الواو الزاي، وهو الملجأ الذي يُلْتجأ إليه من الجبل، قال تعالى: {كَلاَّ لاَ وَزَرَ} [القيامة: ١١] ثم قيل للثقل وِزْرٌ تشبيهاً بالجبل، ثم استُعير الوِزْرُ للذَّنبِ تشبيهاً به في ملاقاة المشقة منه، والحاصل أنَّ هذه المادة تَدُلُّ على الرَّزانةِ والعِصْمة.
Bunun aslının vâv ve ze harflerinin fethasıyla el-vezer (الوَزَر) olduğu da söylenmiştir; o da dağda sığınılan sığınaktır. Nitekim Yüce Allah: {كَلاَّ لاَ وَزَرَ} “Hayır! Hiçbir sığınak yoktur” [Kıyâme: 11] buyurmuştur. Daha sonra dağa benzetilerek ağır yüke vizr denilmiştir. Ardından vizr, kişiye yaşattığı meşakkat sebebiyle dağa benzetilerek günah için istiare yoluyla kullanılmıştır. Özetle bu madde, ağırlık/metanet ve korunmaya delalet eder.
قوله: {أَلاَ سَآءَ مَا يَزِرُونَ} «ساء» هنا تحتمل أوجهاً ثلاثة، أحدُها: أنها «ساء» المتصرفةُ المتعدِّية، ووزنها حينئذ فَعَل فتح العين، ومفعولُها حينئذ محذوف، وفاعلها «ما» ، و «ما» تحتمل ثلاثة أوجه: أن تكونَ موصلةً اسمية أو حرفية أو نكرة موصوفة وهو بعيدٌ، وعلى جَعْلِها اسميةً أو نكرة موصوفة تُقَدِّر لها عائداً، والحرفية غير محتاجة إليه عند الجمهور. والتقدير: ألا ساءَهم الذي يَزِرُونه أو شيء يزرونه أو وِزْرُهم. وبدأ ابن عطية بهذا الوجه قال: «كما تقول: ساءني هذا الأمر، والكلام خبر مجرد كقوله:
O'nun: {أَلاَ سَآءَ مَا يَزِرُونَ} “Dikkat edin! Yüklendikleri şeyler ne kötüdür!” kavlinde: «Sâe» (سَاءَ) burada üç ihtimale sahiptir. Birincisi: Çekimli (mutasarrıf) ve geçişli (müteaddî) olan «sâe» olmasıdır; bu durumda vezni 'ayn' harfinin fethasıyla fe'ale (فَعَلَ) olur, mef'ûlü ise mahzuftur ve faili «mâ»dır. «Mâ» ise üç veche ihtimallidir: İsm-i mevsul olması, harf-i mevsul olması veya sıfatlanmış nekre (nekre-i mevsûfe) olmasıdır ki bu uzaktır. Onun ism-i mevsul veya sıfatlanmış nekre kılınması durumunda ona bir âid zamir takdir edersin; cumhura göre harf-i mevsulün ise buna ihtiyacı yoktur. Takdiri şöyledir: 'Dikkat edin, yüklendikleri şey veya yüklendikleri bir nesne yahut onların yükleri onları ne kadar üzdü / ne kötüdür.' İbn Atıyye bu vecihle başlayarak şöyle demiştir: «Bu, 'bu iş beni üzdü/fenalaştırdı' demen gibidir ve kelam mücerred bir haberdir; şairin şu sözünde olduğu gibi:
١٩٠ - ٠- رَضِيْتَ خِطَّةَ خَسْفٍ غيرَ طائلةٍ ... فساءَ هذا رِضَىً يا قيسَ عيلانا
190 - 0- Sonu gelmez bir alçalma planına razı oldun, ... Ne kötü bir razı oluştur bu, ey Kays Aylân!
قال الشيخ:» ولا يتعيَّن أن تكون «ما» في البيت خبراً مجرداً بل تحتمل الأوجهَ الثلالثة «انتهى وهو ظاهر.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Beyitteki 'mâ'nın sadece mücerred bir haber olması zorunlu değildir, bilakis üç veche de ihtimali vardır.» İntihâ. Bu da açıktır.
الثاني: أن تكون للتعجُّبِ فتنتقل من فَعَل بفتح العين إلى فَعُل بضمها، فتُعْطى حكمَ فعل التعجب: من عدم التصرُّفِ والخروج من الخبر المحض إلا الإِنشاء، إن قلنا: إن التعجب إنشاءٌ وهو الصحيح، والمعنى: ما أسوأ - أي أقبح- الذي يَزِرُونه أو شيئاً يَزِرُونه أو وِزْرُهم، الثالث: أنها بمعنى بئس فتكون للمبالغةِ في الذم فتُعْطى أحكامَها أيضاً، ويجري الخلاف في» ما «الواقعةِ بعدها حَسْبما ذكر في {بِئْسَمَا اشتروا} [البقرة: ٩٠] . وقد ظهرالفرقُ بين هذه الأوجه الثلاثة فإنها في الأول متعدية متصرفة والكلام معها خبرٌ محض، وفي الأخيرين قاصرة جامدة إنشائية. والفرق بين الوجهين الأخيرين أنَّ التعجبيَّة لا يُشْترط في فاعلها ما يشترط في فاعل بئس. وقال الشيخ:» والفرقُ بين هذا الوجهِ - يعني كونها بمعنى بئس - والوجه الذي قبله - يعني كونَها تعجبيَّةً - أنه لا يُشترط فيه ما يُشترط في فاعل «بئس» من الأحكام ولا هو جملةٌ منعقدةٌ من مبتدأ وخبر، وإنما هو منعقدٌ من فعل وفاعل «. انتهى.
İkincisi: Taaccüb için olmasıdır; böylece 'ayn' harfinin fethasıyla fe'ale (فَعَلَ) vezninden 'ayn' harfinin dammesiyle fe'ule (فَعُلَ) veznine aktarılır ve ona taaccüb fiilinin hükmü verilir: Çekimsiz (gayr-i mutasarrıf) olması ve eğer taaccübün inşâ olduğunu söylersek -ki doğru olan da budur- sırf haber olmaktan çıkıp inşâ olması gibi. Manası şöyledir: Yüklendikleri şey yahut yüklendikleri bir nesne veya onların yükleri ne de kötüdür -yani ne kadar çirkindir-! Üçüncüsü: Bi'se (بِئْسَ) manasında olmasıdır; bu takdirde yermede (zemm) mübalağa ifade eder ve yine onun hükümlerini alır. Kendisinden sonra gelen «mâ» hakkındaki ihtilaf da {بِئْسَمَا اشتروا} “karşılığında kendilerini sattıkları şey ne kötüdür” [Bakara: 90] ayetinde zikredildiği şekilde cereyan eder. Bu üç vecih arasındaki fark ortaya çıkmıştır; zira birincisinde geçişli ve çekimli bir fiildir, onunla birlikte kelam sırf bir haberdir; son iki vecihte ise geçişsiz (kāsır), donuk (câmid) ve inşâîdir. Son iki vecih arasındaki fark ise taaccüb fiilinin failinde 'bi'se'nin failinde aranan şartların aranmamasıdır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu vecih ile -yani 'bi'se' manasında olması ile- bir önceki vecih -yani taaccübiyye olması- arasındaki fark şudur: Taaccübiye olanda 'bi'se'nin failinde aranan hükümler şart koşulmaz; o mübteda ve haberden oluşan bir cümle de değildir, aksine yalnızca fiil ve failden müteşekkildir.» İntihâ.
وظاهرهُ لا يَظْهر إلا بتأويل وهو أن الذمَّ لا بد فيه من مخصوصٍ بالذم وهو مبتدأ، والجملة الفعلية قبله خبره فانعقدَ من هذه الجملةِ متبدأٌ وخبر، إلا أنَّ لقائلٍ أن يقول: إنما يتأتَّى هذا على أحد الأعاريب في المخصوص، وعلى تقدير التسليم فلا مَدْخَل للمخصوص بالذم في جملة الذم بالنسبة إلى كونها فعليةً فحينئذ لا يظهر فرقٌ بينهم وبين التعجبية في أنَّ كلاً منها منعقدة في فعلٍ وفاعل.
Bu sözün zahiri ancak şöyle bir teville anlaşılır: Zemm (yerme) cümlesinde mutlaka bir mahsûs bi'z-zemm (yerilen unsur) bulunmalıdır ve bu mübtedadır; ondan önceki fiil cümlesi ise onun haberidir, dolayısıyla bu cümleden bir mübteda ve haber meydana gelmiştir. Ne var ki bir kimse şöyle diyebilir: Bu durum ancak mahsûs hakkındaki irab vecihlerinden birine göredir. [Mahsûsun mübteda olduğu] kabul edilse bile, fiil cümlesi olması bakımından zemm cümlesine mahsûs bi'z-zemmin bir dahli yoktur; öyle olunca da her ikisinin de bir fiil ve failden müteşekkil olması noktasında taaccübiye ile aralarında bir fark görünmez.
قوله تعالى: {وَمَا الحياة الدنيآ إِلاَّ لَعِبٌ} : يجوز أن يَكون من المبالغة جَعْلُ الحياة نفس اللعب واللهو كقولها:
Yüce Allah'ın: {وَمَا الحياة الدنيآ إِلاَّ لَعِبٌ} “Dünya hayatı bir oyundan başka bir şey değildir” kavlinde: Mübalağa kabilinden hayatın bizatihi oyun ve eğlence kılınmış olması caizdir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
١٩٠ - ١-. . . . . . . . . . . . . . ... فإنما هي إقبالٌ وإدبار
190 - 1- ... Çünkü o ancak yöneliş ve geri kaçıştan ibarettir.
وهذا أحسن، ويجوز أن يكون في الكلام حذف أي: وما أعمال الحياة، وقال الحسن البصري: «وما أهل الحياة الدنيا إلا أهل لعب» فقدَّر شيئين محذوفين.
Bu [tercih] daha güzeldir. Kelamda bir hazf bulunması da caizdir; yani: 'Dünya hayatının amelleri ancak bir oyundur' takdirindedir. Hasan-ı Basrî ise şöyle demiştir: «Dünya hayatının ehli ancak bir oyun ehlidir» diyerek hazfedilmiş iki unsur takdir etmiştir.
واللَّهْو: صَرْفُ النفس عن الجدِّ إلى الهزل. ومنه لو يلهو. وأمَّا لَهِي عن كذا فمعناه صَرَفَ نفسَه، والمادةُ واحدةٌ انقلبت الواو ياءً لانكسار ما قبلها نحو: شَقِي ورضي. وقال المهدوي: «الذي معناه الصرفُ لامُه ياء بدليل قولهم لَهْيان، ولام الأول واو» . قال الشيخ: «وليس بشيء؛ لأن الواو في التثنية انقلبت ياءً فليس أصلها الياء، ألا ترى إلى تثنية شَجٍ: شَجِيان وهو مِن الشَّجْوِ» انتهى. يعني أنهم يقولون في اسم فاعله: لَهٍ كشجٍ، والتثنيةُ مبنيَّةٌ على المفرد، وقد أنقلبت في المفرد فَلْتنقلب في المثنى [ولنا فيه بحثٌ أَوْدَعْناه في «التفسير الكبير» ولله الحمد] وبهذا يَظْهَرُ فسادُ رَدِّ المهدوي على الرماني، فإنَّ الرماني قال: «اللعب عَمَلٌ يُشْغِلُ النفسَ عما تنتفعُ به، واللَّهْوُ صَرْفُ النفسِ من الجدِّ إلى الهزل، يقال: لَهَيْتُ عنه أي صرفْتُ نفسي عنه» قال المهدوي: «وفيه ضعفٌ وبُعْدٌ؛ لأنَّ الذي فيه معنى الصرف لامه ياء، بدليل قولهم في التثنية ليهان» انتهى. وقد تقدَّم فسادُ هذا الردِّ وقال الراغب: «اللَّهْوُ ما يَشْغَلُ الإِنسانَ عما يَعْنيه ويَهُمُّه، يقال: لَهَوْتُ بكذا
Lehv (اللَّهْو): Nefsi ciddiyetten mizaha/eğlenceye çevirmektir. «Lev yelhû» (eğlenir) fiili de bundandır. «Lehiye an kezâ» (bir şeyden gafil oldu/yüz çevirdi) ifadesine gelince, bunun manası 'kendini ondan çevirdi' demektir; kökü aynıdır, öncesi kesreli olduğu için vâv harfi 'şakiye' (شَقِيَ) ve 'radiye' (رَضِيَ) kelimelerinde olduğu gibi yâ'ya dönüşmüştür. el-Mehdevî şöyle demiştir: «Yüz çevirme manasına gelen fiilin lamelharfi yâ'dır; bunun delili 'lehyân' (لَهْيان) demeleridir; birincisinin lamelharfi ise vâv'dır.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu bir şey değildir; zira tesniyedeki vâv yâ'ya dönüşmüştür, dolayısıyla aslı yâ değildir; baksana 'şacin' (شَجٍ) kelimesinin tesniyesine: 'Şaciyân' (شَجِيان) denir ve o 'eş-şecv' (الشَّجْو) kökündendir.» İntihâ. Yani ism-i failinde 'şacin' gibi 'lahin' (لَهٍ) derler; tesniye ise tekile bina edilir, mademki tekilde dönüşmüştür, tesniyede de dönüşsün [Buna dair 'et-Tefsîrü'l-Kebîr' adlı eserimize koyduğumuz bir incelememiz vardır, Allah'a hamdolsun]. Böylece el-Mehdevî'nin er-Rummânî'ye itirazının geçersizliği ortaya çıkar; zira er-Rummânî: «Oyun (la'ib), nefsi kendisine fayda verecek şeyden alıkoyan bir ameldir. Eğlence (lehv) ise nefsi ciddiyetten mizaha çevirmektir; 'leheytü anhü' yani kendimi ondan çevirdim denilir» demiştir. el-Mehdevî ise: «Bunda bir zayıflık ve uzaklık vardır; çünkü yüz çevirme manasını taşıyan fiilin lamelharfi yâ'dır; bunun delili tesniyede 'leyehân' demeleridir» demiştir. İntihâ. Bu reddiyenin geçersizliği az önce geçmişti. er-Râgıb ise şöyle demiştir: «Lehv, insanı kendisini ilgilendiren ve ilgilendirmesi gereken şeyden alıkoyan şeydir; 'lehevtü bi-kezâ'
أو لهيت عن كذا اشتغلْتُ عنه بلَهْوٍ» وهذا الذي ذكره الراغب هو الذي حَمَلَ المهدوي على التفرقة بين المادتين.
yahut 'lehiytü an kezâ', [yani] bir eğlence ile meşgul olarak ondan geri kaldım denilir.» er-Râgıb'ın zikrettiği bu husus, el-Mehdevî'yi iki maddeyi birbirinden ayırmaya sevk eden şeydir.
قوله: {وَلَلدَّارُ الآخرة} قرأ الجمهور بلامَيْن، الأُوْلى لام الابتداء، والثانية للتعريفِ، وقرؤوا «الآخرةُ» رفعاً على أنها صفةٌ للدار، و «خيرٌ» خبرُها. وقرأ ابن عامر: «ولَدارُ» بلامٍ واحدة هي لامُ الابتداء، و «الآخرةِ» جرٌّ بالإِضافة. وفي هذه القراءة تأويلان أحدُهما قولُ البصريين وهو انه من باب حَذْف الموصوف وإقامةِ الصفةِ مُقامه، والتقدير: ولَدارُ الساعةِ الآخرة، أو لَدار الحياة الآخرة، يدلُّ عليه «وما الحياة الدنيا» ومثله قولهم: «حبة الحمقاء ومسجد الجامع وصلاة الأولى ومكان الغربي» التقدير: حبة البقلة الحمقاء، ومسجد المكان الجامع، وصلاة الساعة الأولى، ومكان الجانب الغربي. وحَسَّن ذلك أيضاً في الآية كونُ هذه الصفةِ جَرَتْ مَجْرى الجوامد في إيلائِها العواملَ كثيراً، وكذلك كلُّ ما جاء مما تُوُهِّم فيه إضافةُ الموصوفِ إلى صفته، وإنما احتاجوا إلى ذلك لِئلاً يَلْزَمَ إضافةُ الشيء إلى نفسه وهو ممتنع؛ لأن الإِضافة: إمَّا للتعريف أو للتخصيص، والشيء لا يُعْرِّف نفسه ولا يخصِّصُها.
O'nun: {وَلَلدَّارُ الآخرة} “Ahiret yurdu ise elbette...” kavlinde: Cumhûr iki lâm ile okumuştur; birincisi ibtida lâmı, ikincisi tarif lâmıdır; «el-Âhiratü» kelimesini de «ed-dâru»nun sıfatı olarak ref' ile, «hayrun» kelimesini de onun haberi olarak okumuşlardır. İbn Âmir ise «veledâru» şeklinde tek lâm ile okumuştur ki bu ibtida lâmıdır; «el-Âhirati» kelimesi de izâfetle mecrurdur. Bu kıraatte iki tevil vardır: Birincisi Basralıların görüşüdür; bu da mevsûfun hazfedilip sıfatın onun yerine kaim kılınması kabilindendir. Takdiri şöyledir: 'Son saatin yurdu' (vele-dâru's-sâ'ati'l-âhireti) yahut 'son hayatın yurdu' (vele-dâru'l-hayâti'l-âhireti); buna «Ve me'l-hayâtü'd-dünyâ» ayeti delalet eder. Bunun benzeri Arapların «habbe-i hamkā» (semizotu tohumu), «mescid-i câmi'» (cuma camii), «salât-ı ûlâ» (öğle namazı) ve «mekân-ı garbî» (batı mevkii) sözleridir; takdiri: 'el-bakletü'l-hamkā'nın tohumu', 'el-mekânü'l-câmi'in mescidi', 'es-sâatü'l-ûlâ'nın namazı' ve 'el-cânibü'l-garbî'nin mekânıdır. Bu ayette böyle bir kullanımı güzelleştiren diğer bir husus da, bu sıfatın âmillerin başına çokça gelmesi bakımından câmid isimler gibi cereyan etmiş olmasıdır. Mevsûfun sıfatına izâfe edildiği vehmedilen gelen her durum da böyledir. Bir şeyin kendisine izâfe edilmesinin imkânsızlığı gerekmesin diye buna ihtiyaç duymuşlardır; çünkü izâfet ya ta'rif (belirleme) ya da tahsis (özelleştirme) içindir; oysa bir şey ne kendisini tanıtabilir ne de kendisini tahsis edebilir.
والثاني: وهو قول الكوفيين - أنه إذا اختلف لفظ الموصوف وصفته جازت إضافته إليها، وأوردوا ما قدَّمْته من الأمثلة قال الفراء: «هي إضافةُ الشيء إلى نفسِه كقولك: بارحة الأولى ويوم الخميس وحق اليقين، وإنما يجوز عند اختلاف اللفظين» . وقراءةُ ابن عامر موافقةٌ لمصحفه؛ فإنها رُسِمَتْ في مصاحف الشاميين بلامٍ واحدة، واختارها بعضُهم لموافقتها لما أُجْمِع عليه
İkincisi ise Kûfelilerin görüşüdür; [onlara göre] mevsûf ile sıfatının lafızları farklı olduğunda mevsûfun sıfata izâfe edilmesi caizdir. Az önce takdim ettiğim örnekleri de buna delil getirmişlerdir. el-Ferrâ şöyle demiştir: «Bu, 'dünkü gün' (bârihati'l-ûlâ), 'perşembe günü' (yevmi'l-hamîs) ve 'kesin bilgi' (hakki'l-yakîn) sözlerinizde olduğu gibi bir şeyin kendisine izâfe edilmesidir; bu ancak iki lafız farklı olduğunda caiz olur.» İbn Âmir'in kıraati kendi mushafına uygundur; zira Şamlıların mushaflarında tek lâm ile yazılmıştır. Bazıları da bu kıraati, üzerinde icma edilmiş olan
في يوسف: {وَلَدَارُ الآخرة خَيْرٌ} [يوسف: ١٠٩] ، وفي مصاحف الناسِ بلامَيْنِ.
Yûsuf suresindeki: {وَلَدَارُ الآخرة خَيْرٌ} “Ahiret yurdu ise elbette daha hayırlıdır” [Yûsuf: 109] ayetine uygunluğu sebebiyle tercih etmiştir; diğer insanların mushaflarında ise iki lâm iledir.
و «خيرٌ» يجوز أن يكون للتفضيل، وحُذِف المفضَّلُ عليه للعلم به أي: خيرٌ من الحياة الدنيا، ويجوز أن يكونَ لمجرَّدِ الوَصْف بالخَيْرية كقوله تعالى: {أَصْحَابُ الجنة يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُّسْتَقَرّاً} [الفرقان: ٢٤] . و {لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَ} متعلِّقٌ بمحذوف؛ لأنه صفةٌ ل «خير» والذي ينبغي - أو يتعيَّن- أن تكونَ اللامُ للبيان، أي: أعني للذين، وكذا كلُّ ما جاء مِنْ نحوه، نحو: {خَيْرٌ لَّكَ مِنَ الأولى} [الضحى: ٤] .
«Hayrun» kelimesinin tafdîl (üstünlük) için olması caizdir; bu durumda üstün tutulan (mufaddalun aleyh) bilindiği için hazfedilmiştir, yani: 'Dünya hayatından daha hayırlıdır' takdirindedir. Yüce Allah'ın: {أَصْحَابُ الجنة يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُّسْتَقَرّاً} “O gün cennet ehli, kalacak yer bakımından daha hayırlıdır” [Furkān: 24] ayetinde olduğu gibi yalnızca hayır vasfını bildirmek için olması da caizdir. {لِّلَّذِينَ يَتَّقُونَ} “sakınanlar için” ifadesi mahzufa müteallıktır; zira «hayrun» kelimesinin sıfatıdır. Uygun olan -yahut zorunlu olan- lâmın beyan (açıklama) için olmasıdır; yani 'sakınanları kastediyorum' takdirindedir. {خَيْرٌ لَّكَ مِنَ الأولى} “senin için ilkinden daha hayırlıdır” [Duhâ: 4] gibi bu kabilden gelen her kullanım da böyledir.
قوله: {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} قد تقدَّم الكلامُ في مثل هذه الهمزةِ الداخلةِ على الفاء وأختِها الواوِ وثم وقرأ ابن عامر ونافع وحفص عن عاصم: {تَعْقِلُون} خطاباً لمن كان بحضرته ﵇ وفي زمانه. والباقون بياء الغيبة رَدَّاً على ما تقدَّم من الأسماء الغائبة، وحُذِفَ مفعول «تَعْقِلون» للعلمِ به، أي: فلا تَعْقلون أنَّ الأمرَ كما ذكر فتزهَّدوا في الدنيا، أو أنها خير من الدنيا.
O'nun: {أَفَلاَ تَعْقِلُونَ} “Hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” kavlinde: Fâ harfinin ve onun kardeşleri olan vâv ve sümme'nin başına gelen bu tür istifham hemzesine dair açıklamalar daha önce geçmişti. İbn Âmir, Nâfi' ve Âsım'dan rivayetle Hafs; aleyhisselâm'ın huzurunda ve onun zamanında bulunanlara hitap olarak {تَعْقِلُون} (akıl erdirmiyor musunuz) şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise daha önce geçen gaib isimlere döndürerek gāib yâ'sı ile [ya'kılûn / akıl erdirmiyorlar mı şeklinde] okumuşlardır. «Ta'kılûn» fiilinin mef'ûlü bilindiği için hazfedilmiştir; yani: 'İşin zikredildiği gibi olduğunu anlayıp da dünyadan yüz çevirmez misiniz?' yahut 'onun dünyadan daha hayırlı olduğunu akıl etmez misiniz?' demektir.
قوله تعالى: {قَدْ نَعْلَمُ} : «قد» هنا حرف تحقيق. وقال الزمخشري والتبريزي: «قد نعلم: بمعنى ربما التي تجيء لزيادة الفعل وكثرته نحو قوله:
Yüce Allah'ın: {قَدْ نَعْلَمُ} “Elbette biliyoruz” kavlinde: «Kad» burada tahkik (kesinlik) harfidir. ez-Zemahşerî ve et-Tebrîzî ise şöyle demiştir: «'Kad na'lemü', fiilin fazlalığını ve çokluğunu bildirmek üzere gelen 'rubbemâ' manasındadır; şairin şu sözünde olduğu gibi:
١٩٠ - ٢-. . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . قد يُهْلِكُ المالَ نائِلُهْ
190 - 2- ... Malı, onun cömertçe bahşedicisi çokça tüketir.
قال الشيخ:» وهذا القول غير مشهور للنحاة، وإن قال به بعضهم مستدلاً بقوله:
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu görüş nahivciler arasında meşhur değildir; her ne kadar bazıları şairin şu sözünü delil getirerek bunu söylemiş olsa da:
١٩٠ - ٣- قد أَتْرُكُ القِرْن مُصْفرَّاً أناملُه ... كأنَّ أثوابه مُجَّتْ بفِرصادِ
190 - 3- Çok defa hasmımı parmak uçları sararmış halde bırakırım; ... Sanki elbiselerine dut suyu fışkırtılmıştır.
وقول الآخر:
Ve diğer şairin sözü:
أخي ثقةٍ لا تُتْلِفُ الخمرُ مالَه ... ولكنه قد يُهْلك المالَ نائلُه
O öyle güvenilir bir dosttur ki şarap onun malını telef etmez, ... Fakat onun ihsanı çok defa malı tüketir.
والذي يَظْهر أن التكثيرَ لا يُفْهَمُ من «قد» إنما فُهم من سياق الكلام؛ إذ التمدُّحُ بقتل قِرْن واحد غيرُ طائل، وعلى تقدير ذلك هو متعذِّر في الآية؛ لأنَّ علمه تعالى لا يقبل التكثير «. قلت: قد يُجاب عنه بأنَّ التكثير في متعلَّقات العلم لا في العلم، ثم قال:» وقولُه بمعنى «ربما» التي تجيء لزيادة الفعل وكثرته المشهورُ أنَّ «رُبَّ» للتقليل لا للتكثير، وزيادةُ «ما» عليها لا يُخْرجها عن ذلك بل هي مهيِّئة لدخولِها على الفعل، و «ما» المهيِّئة لا تزيلُ الكلمة عن معناها الأصلي، كما لا تزيل «لعلَّ» عن الترجِّي ولا «كأنَّ» عن التشبيه ولا «ليت» عن التمني. وقال ابن مالك «» قد «ك» ربما «في التقليل والصَّرف إلى معنى المضيّ، وتكون حينئذ للتحقيق والتوكيد نحو: {قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ} {وَقَد تَّعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ الله} [الصف: ٥] وقوله:
Açıkça anlaşılan şudur ki çokluk (teksîr) manası 'kad' harfinden değil, kelamın siyakından anlaşılmaktadır; zira sadece tek bir hasmı öldürmekle övünmenin bir kıymeti yoktur. Böyle olduğu kabul edilse bile bu durum ayette imkânsızdır; çünkü Yüce Allah'ın ilmi çokluk kabul etmez.» Derim ki: Buna şöyle cevap verilebilir: Çokluk ilmin kendisinde değil, ilmin taalluk ettiği hususlardadır (müteallakātında). Sonra Şeyh şöyle dedi: «Onun, fiilin fazlalığı ve çokluğu için gelen 'rubbemâ' manasındadır şeklindeki sözüne gelince; meşhur olan şudur ki 'rubbe' çokluk için değil azlık (teklîl) içindir. Başına 'mâ'nın ziyade edilmesi onu bundan çıkarmaz; bilakis bu 'mâ', onun fiilin başına gelmesini sağlayıcıdır (müheyyie). Hazırlayıcı 'mâ' ise kelimeyi aslî manasından çıkarmaz; nitekim 'lealle'yi tereccîden (ummak), 'keenne'yi teşbihten ve 'leyte'yi temennîden çıkarmadığı gibi. İbn Mâlik şöyle demiştir: «'Kad', azlık bildirmede ve manayı geçmişe çevirmede 'rubbemâ' gibidir; bu durumda tahkik ve tekit için olur; {قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ} “Elbette biliyoruz ki şüphesiz o seni üzüyor” ve {وَقَد تَّعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ الله} “Benim Allah'ın elçisi olduğumu bildiğiniz halde” [Saf: 5] ayetlerinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi:
١٩٠ - ٤- وقد تُدْرِكُ الإِنسانَ رحمةُ ربِّه ... ولو كان تحت الأرض سبعين واديا
190 - 4- Rabbinin rahmeti insana bazen ulaşır, ... Yerin altında yetmiş vadi derinliğinde olsa bile.
/ وقد تخلُو من التقليل وهي صارفةٌ لمعنى المضيِّ نحو قوله: {قَدْ نرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ} [البقرة: ١٤٤] .
/ Bazen de [bu edat] azlık bildirme (teklîl) anlamından soyutlanır ve geçmiş zaman anlamına çevirici olur; tıpkı [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğunda olduğu gibi: { قَدْ نَرَى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ } “Biz senin yüzünün [göğe doğru] çevrilip durduğunu muhakkak görüyoruz” [el-Bakara: 144].
وقال مكي:» قد «هنا وشبهه تأتي لتأكيد الشيء وإيجابه وتصديقه. و» نعلم «بمعنى عَلِمْنا، وقد تقدَّم الكلام في هذا الحرف وأنها متردِّدةٌ بين الحرفيةِ والاسميةِ. وقال الشيخ هنا:» قد حرف توقع، إذا دخلت على مستقبلِ الزمان كان التوقُّعُ من المتكلم كقولك: «قد ينزل المطرُ شهرَ كذا» ، وإذا كان ماضياً أو فعل حال بمعنى المضيِّ كان التوقُّع عند السامع، وأمَّا المتكلمُ فهو موجِبُ ما أخبر به، وعَبَّر هنا بالمضارع إذا المرادُ الاتِّصافُ بالعلم واستمراره، ولم يَلْحَظْ فيه الزمانَ كقولهم: «هو يعطي ويمنع» .
Mekkî şöyle demiştir: «'Kad' burada ve benzeri yerlerde bir şeyi tekit etmek, kesinleştirmek ve doğrulamak için gelir.» «Na'lemü» ise «alimnâ» (bildik) manasındadır. Bu harfin harf ile isim oluşu arasında gidip geldiğine dair açıklamalar daha önce geçmişti. Şeyh burada şöyle demiştir: «Kad bir beklenti (tevakkû) harfidir; gelecek zamanın başına girdiğinde beklenti konuşandan (mütekellimden) kaynaklanır; 'falan ayda yağmur yağabilir' demen gibi. Geçmiş zamanın veya geçmiş manasında hal fiilinin başına girdiğinde ise beklenti dinleyicide olur; konuşan kimseye gelince o haber verdiği şeyi kesinleştirendir. Burada muzari fiille ifade buyrulması, ilimle nitelenmeyi ve onun devamlılığını kastetmesindendir; Arapların 'o hem verir hem engeller' sözünde olduğu gibi burada zaman gözetilmemiştir.»
و {إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ} سادٌّ مَسَدَّ المفعولين فإنها معلِّقة عن العمل، وكُسِرت لدخول اللام في خبرها. وتقدَّم الكلامُ في «لَيَحْزُنك» وأنه قرئ بفتح الياء وضمِّها من حَزَنه وأَحْزنه في آل عمران. «والذي يقولون» فاعلٌ وعائده محذوف، أي: الذي يقولونه مِنْ نسبتهم إلى ما لا يليق به، والضمير في «إنه» ضمير الشأن والحديث، والجملة بعده خبر مفسِّرةً له، ولا يجوزُ في هذا المضارعِ أن يُقَدَّر باسم فاعلٍ رافعٍ لفاعلٍ كما يُقَدَّرُ في قولك: «إنَّ زيداً يقوم أبوه» لئلا يلزمَ تفسير ضمير الشأن بمفرد، وقد تقدَّم أنَّه ممنوعٌ عند البصريين.
{إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ} “Şüphesiz o seni üzüyor” cümlesi iki mef'ûlün yerine kaimdir; zira [kad na'lemü fiili] amelden alıkonulmuştur (ta'lîk edilmiştir). Haberine lâm girdiği için de 'inne'nin hemzesi kesreli okunmuştur. «Leyahzünuke» lafzına dair açıklamalar daha önce geçmişti; Âl-i İmrân suresinde 'hazenehû' ve 'ahzenehû' kökünden yâ'nın fethasıyla ve dammesiyle okunduğu belirtilmişti. «Ve'llezî yekūlûne» faildir ve âid zamiri mahzuftur; yani 'onların sana layık olmayan şeyleri nispet ederek söyledikleri şeyler' demektir. «İnnehû»daki zamir ise şan ve hadis zamiridir; ondan sonraki cümle onun tefsir edicisi olan haberidir. Bu muzari fiilin, 'Şüphesiz Zeyd'in babası kalkıyor' sözünde takdir edildiği gibi failini ref eden bir ism-i fail olarak takdir edilmesi caiz değildir; ta ki şan zamirinin müfred bir kelime ile tefsir edilmesi gerekmesin; zira bunun Basralılara göre caiz olmadığı daha önce geçmişti.
قوله: {لاَ يُكَذِّبُونَكَ} قرأ نافع والكسائي: {لا يَكْذِبُونك} مخففاً من أَكْذَبَ، والباقون مثقَّلاً مِنْ كذَّب، وهي قراءة علي وابن عباس. واختلف الناس في ذلك، فقيل: هما بمعنى واحد مثل: أَكْثَر وكثَّر ونَزَّل وأنزل،
O'nun: {لاَ يُكَذِّبُونَكَ} “Onlar seni yalanlamıyorlar” kavlinde: Nâfi' ve el-Kisâî, 'ekzebe' (أَكْذَبَ) fiilinden hafifletilmiş olarak {لا يَكْذِبُونك} şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise 'kezzebe' (كَذَّبَ) fiilinden şeddeli olarak okumuşlardır ki bu Ali ve İbn Abbas'ın kıraatidir. Alimler bu hususta ihtilaf etmişlerdir; 'eksera ve kessera', 'nezzele ve enzele' fiillerinde olduğu gibi ikisinin de aynı manada olduğu söylenmiştir.
وقيل: بينهما فرق، قال الكسائي: العرب تقول «كذَّبْتُ الرجلَ» بالتشديد، إذا نَسَبْتَ الكذبَ إليه، و «أَكْذَبْتُه» إذا نسبْتَ الكذبَ إلى ما جاء به دون أن تنسبه إليه، ويقولون أيضاً: أَكْذَبْتُ الرجل إذا وجدْتُه كاذباً كأَحْمَدْتُه إذا وجدته محموداً، فمعنى «لا يُكْذِبونك» مخفَّفاً: لا يَنْسِبون الكذبَ إليك ولا يجدونك كاذباً، وهو واضحٌ.
Aralarında fark olduğu da söylenmiştir. el-Kisâî şöyle demiştir: Araplar yalanı bizzat kişinin kendisine nispet ettiğinde şeddeli olarak «kezzebtü'r-racüle» derler. Yalanı ona nispet etmeksizin getirdiği şeye nispet ettiğinde ise «ekzebtühû» derler. Yine Araplar, bir adamı yalancı bulduklarında -tıpkı övgüye değer bulduklarında 'ahmedtühû' dedikleri gibi- «ekzebtü'r-racüle» derler. Buna göre hafif okunuşuyla «lâ yükzibûneke»nin manası: 'Sana yalan isnat etmiyorlar ve seni yalancı bulmuyorlar' demektir ki bu açıktır.
وأمَّا التشديدُ فيكونُ خبراً محضاً عن عدم تكذيبهم إياه. فإن قيل: هذا مُحالٌ؛ لأنَّ بعضهم قد وُجِد منه تكذيبٌ ضرورةً. فالجاب أن هذا وإن كان منسوباً إلى جمعيهم، أعني عدمَ التكذيب فهو إنما يراد به بعضُهم مجازاً كقوله: {كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ} [الشعراء: ١٠٥] {كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ} [الشعراء: ١٦] وإن كان فيهم مَنْ لم يُكَذِّبْه فهو عامٌّ يُرادُ به الخاص. والثاني: أنه نفى التكذيب لانتقاء ما يترتَّب عليه من المَضَارِّ، فكأنه قيل: فإنهم لا يُكَذِّبونك تكذيباً يُبالى به ويَضُرَّك لأنك لست بكاذب، فتكذيبُهم كلا تكذيب، فهو مِنْ نفي السبب لانتفاءِ مُسَبِّبه. وقال الزمخشري: «والمعنى أنَّ تَكْذيبَك أمرٌ راجع إلى الله لأنك رسولُه المصدَّق، فهم لا يكذِّبونك في الحقيقة، إنما يكذبون الله بجحود آياته فانْتَهِ عن حزنك كقول السيدِ لغلامه: - وقد أهانه بعض الناس - لن يُهِينُوك وإنما أهانوني، وعلى هذه الطريقة: {إِنَّ الذين يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ الله} [الفتح: ١٠] .
Şeddeli okunuşa gelince, bu onların onu yalanlamadıklarına dair sırf bir haber olur. Şayet: 'Bu imkânsızdır; çünkü onlardan bazısının yalanlaması zarurî olarak vâki olmuştur' denilirse; cevap şudur: Bu durum -yani yalanlamanın bulunmaması- her ne kadar hepsine nispet edilmiş olsa da mecaz yoluyla onlardan bir kısmı kastedilmiştir; nitekim {كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ} “Nûh kavmi yalanladı” [Şuarâ: 105] ve {كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ} “Lût kavmi yalanladı” [Şuarâ: 160] ayetlerinde, içlerinde yalanlamayanlar bulunsa bile öyle denilmiştir; bu, geneli zikredilip özeli kastedilen (âm murad-ı hâs) bir ifadedir. İkinci cevap: Yalanlamadan doğacak zararlar bertaraf edildiği için yalanlama nefyedilmiştir; sanki şöyle denilmiştir: 'Onlar seni dikkate alınacak ve sana zarar verecek bir şekilde yalanlamıyorlar; çünkü sen yalancı değilsin. Dolayısıyla onların yalanlaması yok hükmündedir.' Bu ise sebebinin yokluğu sebebiyle müsebbibin nefyedilmesi kabilindendir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Manası şudur: Seni yalanlamak Allah'a raci olan bir durumdur; çünkü sen O'nun tasdik edilmiş elçisisin. Onlar hakikatte seni yalanlamıyorlar, bilakis ayetlerini inkâr ederek Allah'ı yalanlıyorlar; öyleyse hüznünden vazgeç! Bu, efendinin -bazı insanlar onu aşağıladığında- kölesine 'Seni aşağılamadılar, ancak beni aşağıladılar' demesi gibidir. {إِنَّ الذين يُبَايِعُونَكَ إِنَّمَا يُبَايِعُونَ الله} “Sana biat edenler, ancak Allah'a biat etmiş olurlar” [Fetih: 10] ayeti de bu üslup üzeredir.»
قوله: {بِآيَاتِ الله} يجوز في هذا الجارِّ وجهان، أحدهما: أنه متعلِّقٌ ب» يَجْحَدون «، وهو الظاهرُ الذي لاينبغي أن يُعْدَلَ عنه وجَوَّز أبو البقاء أن
O'nun: {بِآيَاتِ الله} “Allah'ın ayetlerini” kavlindeki bu car-mecrurda iki vecih caizdir. Birincisi: «Yechadûn» fiiline müteallık olmasıdır; açık ve dönülmemesi gereken tercih budur. Ebü'l-Bekā ise bunun,
يتعلَّق بالظالمين، قال:» كقوله تعالى: {وَآتَيْنَا ثَمُودَ الناقة مُبْصِرَةً فَظَلَمُواْ بِهَا} [الإِسراء: ٥٩] وهذا الذي قاله ليس بجيد، لأن الباءَ هناك سببيةٌ، أي: ظلموا بسببها، والباء هنا معناها التعدية، وهنا شيءٌ يتعلق به تعلُّقاً واضحاً، فلا ضرورة تدعو إلى الخروج عنه. وفي هذه الآية إقامةُ الظاهرِ مُقامَ المضمر، إذ الأصل: ولكنهم يَجْحدون بآيات الله، ولكنه نَبَّه على أن الظلمَ هو الحاملُ لهم على الجُحود.
«ez-zâlimîn» lafzına müteallık olmasını caiz görmüş ve şöyle demiştir: «Yüce Allah'ın: {وَآتَيْنَا ثَمُودَ الناقة مُبْصِرَةً فَظَلَمُواْ بِهَا} “Semûd'a o dişi deveyi açık bir mucize olarak verdik de onunla zulmettiler” [İsrâ: 59] kavlinde olduğu gibidir.» Onun bu söylediği iyi değildir; çünkü oradaki bâ harfi sebebiyye içindir, yani 'onun sebebiyle zulmettiler' demektir. Buradaki bâ ise geçişlilik (ta'diye) manasındadır ve burada kendisine açıkça taalluk edeceği bir amil varken bundan çıkmayı gerektirecek bir zaruret yoktur. Bu ayette zamir yerine zahir isim ikame edilmiştir; zira asıl olan 'Lakin onlar Allah'ın ayetlerini inkâr ediyorlar' şeklinde olmasıdır; ancak inkâra onları sevk eden şeyin zulüm olduğuna dikkat çekmiştir.
والجُحود والجَحْد نَفْيُ ما في القلب ثباتُه أو إثباتُ ما في القلب نفيُه. وقيل: الجَحْد: إنكار المعرفة فليس مرادفاً للنفي من كل وجه.
el-Cuhûd (الجُحود) ve el-cahd (الجَحْد): Kalpte sabit olan bir şeyi [dille] nefyetmek veya kalpte nefiy halinde olan bir şeyi [dille] ispat etmektir. Cahdın marifeti/bilgiyi inkâr etmek olduğu da söylenmiştir; dolayısıyla her bakımdan nefiy ile eş anlamlı değildir.
قوله تعالى: {مِّن قَبْلِكَ} : متعلَّقٌ ب «كَذَّبَتْ» ومنع أبو البقاء أن يكون صفةً لرسل لأنه زمانٌ، والزمان لا يُوصف به الجثث، وقد تقدَّم البحث في ذلك غيرَ مرةٍ وأَتْقَنْتُه في البقرة وذكرته قريباً هنا في قوله: {وَأَنْشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْناً} [الأنعام: ٦] .
Yüce Allah'ın: {مِّن قَبْلِكَ} “senden önce” kavli «küzzibet» fiiline müteallıktır. Ebü'l-Bekā, zaman bildirdiği ve zaman ile de cisimler nitelenemeyeceği gerekçesiyle bunun 'rusul' kelimesine sıfat olmasını men etmiştir. Bu konudaki inceleme defalarca geçmişti; Bakara suresinde bunu sağlamlaştırmıştım ve burada yakın bir yerde {وَأَنْشَأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْناً} “onların ardından başka bir nesil var ettik” [En'âm: 6] kavlinde de zikretmiştim.
قوله: {وَأُوذُواْ} يجوز/ فيه أربعة أوجه أظهرها: أنه عطفٌ على قوله «كُذِّبَتْ» أي: كُذِّبَت الرسلُ وأُوْذُوا فصبروا على كل ذلك. والثاني: أنه معطوفٌ على «صَبَروا» أي: فصبروا وأُوْذُوا. والثالث: - وهو بعيدٌ- أن يكونَ معطوفاً على «كُذِّبوا» فيكون داخلاً في صلة الحرف المصدري والتقدير: فصَبروا على تكذيبهم وإيذائهم. والرابع: أن يكون مستأنفاً قال أبو البقاء: «ويجوز أن يكون القف تَمَّ على قوله» كُذِّبوا «ثم استأنف فقال:» أُوْذوا «.
O'nun: {وَأُوذُواْ} “ve eziyete uğratıldılar” kavlinde dört vecih caizdir; en açığı: «Küzzibet» fiiline matuf olmasıdır; yani: 'Peygamberler yalanlandılar ve eziyete uğratıldılar da bütün bunlara sabrettiler' demektir. İkincisi: «Saberû» fiiline matuf olmasıdır; yani: 'Sabrettiler ve eziyete uğratıldılar' demektir. Üçüncüsü -ki bu uzaktır-: «Küzzibû» fiiline matuf olmasıdır; bu takdirde masdariyyet harfinin sılasına dahil olur, takdiri de: 'Yalanlanmalarına ve eziyete uğratılmalarına sabrettiler' şeklinde olur. Dördüncüsü: Müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olmasıdır. Ebü'l-Bekā şöyle demiştir: «Vakfın 'küzzibû' kavlinde tamamlanması, sonra 've ûzû' denilerek istînâf yapılması caizdir.»
وقرأ الجمهور: {وأُوْذُوا} بواو بعدَ الهمزةِ من آذى يؤذي رباعياً. وقرأ ابن عامر في روايةٍ شاذةٍ:» وأُذوا «من غير واو بعد الهمزة، وهو من أَذَيْتُ الرجل ثلاثياً لا من» آذيت «رباعياً.
Cumhûr, dört harfli 'âzâ - yü'zî' (آذى يؤذي) kökünden hemzeden sonra vâv ile {وأُوْذُوا} şeklinde okumuştur. İbn Âmir ise şâz bir rivayette hemzeden sonra vâv olmaksızın «ve üzû» (وَأُذُوا) şeklinde okumuştur ki bu, dört harfli 'âzeytü'den değil üç harfli 'ezeytü'r-racüle' (أَذَيْتُ الرجل) fiilindendir.
قوله: {حتى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا} الظاهر أن هذه الغايةَ متعلقةٌ بقوله:» فصبروا «أي: كان غايةُ صبرهم نَصْرَ الله إياهم، وإن جَعَلْنا» وأوذوا «عطفاً عليه كانت غايةً لهما، وهو واضح جداً. وإن جعلناه مستأنفاً كانت غايةً له فقط، وإن جَعَلْناه معطوفاً على» كُذِّبَتْ «فتكون الغاية للثلاثة. والنصر مضافٌ لفاعله ومفعوله محذوف، أي: نَصْرُنا إياهم. وفيه التفاتٌ من ضمير الغيبة إلى التكلُّم، إذ قلبه» بآيات الله «فلو جاء على ذلك لقيل: نَصْرُه. وفائدةُ الالتفات إسناد النصر إلى ضمير المتكلم المُشْعر بالعظمة.
O'nun: {حتى أَتَاهُمْ نَصْرُنَا} “nihayet onlara yardımımız gelinceye kadar” kavlinde: Açık olan şudur ki bu gaye (nihayet bildiren edat), «fe-saberû» fiiline müteallıktır; yani sabırlarının son noktası Allah'ın kendilerine yardım etmesi olmuştur. Şayet «ve ûzû» fiilini ona matuf kılarsak gaye her ikisi için olur ki bu gayet açıktır. Eğer onu müste'nefe kılarsak gaye sadece onun için olur; şayet «küzzibet»e matuf kılarsak gaye her üçü için olur. «en-Nasr» kelimesi failine izâfe edilmiştir, mef'ûlü ise mahzuftur; yani 'onlara yardımımız' demektir. Burada gāib zamirinden mütekellim zamirine iltifat sanatı vardır; zira öncesinde «bi-âyâtillâh» (Allah'ın ayetleri) buyrulmuştur; şayet o minval üzere gelseydi 'O'nun yardımı' (nasruhû) denilirdi. İltifatın faydası ise yardımı azameti hissettiren mütekellim zamirine isnat etmektir.
قوله: {وَلَقدْ جَآءَكَ مِن نَّبَإِ المرسلين} في فاعل» جاء «وجهان، أحدهما: هو مضمر، واختلفوا فيما يعود عليه هذا الضمير، فقال ابن عطية:» الصواب عندي أن يقدر: «جَلاء، وبيان» . وقال الرماني: «تقديره: ولقد جاءك نبأ» وقال الشيخ: «الذي يظهر لي أنه يعود على ما دل عليه المعنى من الجملة السابقة، أي: ولقد جاءك هذا الخبرُ من تكذيبِ أَتْباع الرسل للرسل والصبر والإِيذاء إلى أن نُصِروا» . وعلى هذه الأقوال يكون «من نبأ المرسلين» في محل نصب على الحال من ذلك الضمير، وعاملها هو «جاء» لأنه عاملٌ في صاحبها. والثاني: أنَّ «من نبأ» هو الفاعل، ذكره الفارسي، وهذا إنما يتمشَّى له على رأي الأخفش؛ لأنه
O'nun: {وَلَقدْ جَآءَكَ مِن نَّبَإِ المرسلين} “Andolsun peygamberlerin haberlerinden bir kısmı sana da geldi” kavlinde: «Câe» fiilinin faili hususunda iki vecih vardır. Birincisi: Failin müstetir (gizli) bir zamir olmasıdır. Bu zamirin neye döneceği hususunda ihtilaf etmişlerdir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bana göre doğru olan; 'açıklık ve beyan' (celâün ve beyânün) şeklinde takdir edilmesidir.» er-Rummânî: «Takdiri: 'Andolsun sana bir haber geldi' (ve lekad câeke nebeün) şeklindedir» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Bana açık görünen, önceki cümlenin manasının delalet ettiği şeye dönmesidir; yani: 'Peygamberlere uyanların peygamberleri yalanlamasından, sabırdan ve zafere ulaşıncaya kadar eziyet görmelerinden ibaret olan bu haber andolsun sana geldi' demektir.» Bu görüşlere göre «min nebe'i'l-murselîn» o zamirden hal olarak nasb mahallindedir; amili ise sahibinde amel ettiği için «câe» fiilidir. İkincisi: «Min nebe'i» ifadesinin fail olmasıdır; bunu el-Fârisî zikretmiştir. Bu görüş ancak el-Ahfeş'in mezhebine göre tutarlılık kazanır; çünkü o,
لا يَشْترط في زيادتها شيئاً وهذا - كما رأيت - كلامٌ موجَبْ، والمجرور ب «مِنْ» معرفة. وضُعِّفَ أيضاً من جهة المعنى بأنه لم يَجِئْه كلُّ نبأ للمرسلين لقوله:
['min' harf-i cerrinin] ziyadeliğinde hiçbir şart aramaz. Oysa gördüğün gibi bu olumlu (mûceb) bir kelamdır ve «min» ile mecrur olan kelime de marifedir. Bu görüş mana bakımından da zayıf bulunmuştur; zira Yüce Allah'ın şu kavlinden ötürü peygamberlerin bütün haberleri ona gelmemiştir:
{مِنْهُم مَّن قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَّن لَّمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} [غافر: ٧٨] ، وزيادة «مِنْ» تؤدي إلى أنه جاءه جميع الأنباء؛ لأنه اسم جنس مضاف، والأمر بخلافِه.
{مِنْهُم مَّن قَصَصْنَا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَّن لَّمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ} “Onlardan kimini sana anlattık, kimini de sana anlatmadık” [Gāfir: 78]. «Min» harfinin ziyade kabul edilmesi ise bütün haberlerin ona geldiği neticesini doğurur; çünkü o izâfe edilmiş bir cins ismidir; oysa durum böyle değildir.
ولم يتعرَّض الزمخشري للفاعل إلا أنه قال: «ولقد جاءك من نبأ المرسلين بعضُ أبنائهم وقصصهم» وهذا تفسير معنى لا تفسير إعراب، إذ «مِنْ» لا تكون فاعلة، ولا يجوز أن يكون «من نبأ» صفةً لمحذوف هو الفاعل، أي: ولقد جاءك نبأ من نبأ المرسلين، لأن الفاعلَ لا يُحْذَفُ بحالٍ إلا في مواضع ذُكِرت، كذا قالوا. قال أبو البقاء: «ولا يجوز عند الجميع أن تكون» مِنْ «صفةً لمحذوف، لأن الفاعلَ لا يُحْذف، وحرف الجر إذا لم يكن زائداً لم يصحِّ أن يكون فاعلاً لأنَّ حرف لاجر يُعَدِّي، وكل فعل يعمل في الفاعل من غير تعدٍّ» يعني بقولِهِ «لم يصحَّ أن يكونَ فاعلاً» لم يَصِحَّ أن يكون المجرور بذلك الحرف، وإلاَّ فالحرفُ لا يكونُ فاعلاً البتة.
ez-Zemahşerî faile hiç temas etmemiş, ancak şöyle demiştir: «Andolsun, peygamberlerin haberlerinden bazı haberler ve onların kıssaları sana geldi.» Bu ise bir irab açıklaması değil mana açıklamasıdır; zira «min» fail olamaz. «Min nebe'i» ifadesinin fail olan mahzuf bir kelimenin sıfatı olması da caiz değildir; yani: 'Andolsun peygamberlerin haberlerinden bir haber sana geldi' şeklinde takdir edilemez; çünkü fail, zikredilen istisnai yerler müstesna hiçbir surette hazfedilemez; alimler böyle demiştir. Ebü'l-Bekā şöyle demiştir: «Herkesin ittifakıyla 'min'in mahzuf bir kelimenin sıfatı olması caiz değildir; zira fail hazfedilmez. Harf-i cer ziyade olmadığı takdirde [mecruruyla birlikte] fail olması sahih olmaz; çünkü harf-i cer geçişli kılar (ta'diye yapar), her fiil ise failinde geçişsiz olarak amel eder.» Ebü'l-Bekā'nın 'fail olması sahih olmaz' sözüyle kastettiği, o harf ile mecrur olan ismin fail olmasının sahih olmayacağıdır; aksi takdirde harfin kendisi asla fail olamaz.
قوله تعالى: {وَإِن كَانَ كَبُرَ} : هذا شرطٌ، جوابه الفاء الداخلة على الشرط الثاني، وجواب الثاني محذوف تقديره: فإن استطعت أن تبتغي فافعلْ، ثم جُعِل الشرطُ الثاني وجوابُه جواباً للشرط الأول، وقد تقدَّم مِثْلُ ذلك في قوله: {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم. . . . . فَمَن تَبِعَ هُدَايَ فَلاَ خَوْفٌ} [البقرة: ٣٨] . وتقدَّم تحرير القول فيه، إلا أن جواب الثاني هناك مُظْهَرٌ. و «كان» في اسمها وجهان، أحدهما: أنه «إعراضهم» و «كَبُرَ» جملة فعلية في محل نصب خبراً
Yüce Allah'ın: {وَإِن كَانَ كَبُرَ} “Eğer ağır geldiyse...” kavlinde: Bu bir şarttır; cevabı ise ikinci şartın başına dahil olan fâ harfidir. İkincisinin cevabı mahzuf olup takdiri şöyledir: 'Eğer arayıp bulmaya gücün yetiyorsa durma yap!' Sonra ikinci şart ve cevabı, birinci şartın cevabı kılınmıştır. Bunun benzeri daha önce {فَإِمَّا يَأْتِيَنَّكُم. . . . . فَمَن تَبِعَ هُدَايَ فَلاَ خَوْفٌ} “Eğer benden size... kim benim hidayetime uyarsa onlara hiçbir korku yoktur” [Bakara: 38] kavlinde geçmiş ve hakkındaki sözün tahkiki yapılmıştı; şu kadar var ki oradaki ikinci şartın cevabı açıktır. «Kâne»nin isminde iki vecih vardır: Birincisi, onun «i'râduhüm» (onların yüz çevirmesi) olması, «kebura» fiil cümlesinin de nasb mahallinde
مقدماً على الاسم، وهي مسألة خلاف: هل يجوزُ تقديمُ خبرِ كان على اسمها إذا كان فعلاً رافعاً لضمير مستتر أم لا؟ وأمَّا إذا كان خبراً للمبتدأ فلا يجوزُ البتةَ، لئلا يلتبسَ بباب الفاعل واللَّبْسُ هنا مَأْمون. وَوَجْهُ المَنْع استصحابُ الأصل. و «كَبُر» إذا قيل: إنه خبر «كان» فهل يُحتاج إلى إضمار «قد» أم لا؟ والظاهر أنه لا يحتاج، لأنه كثر وقع الماضي خبراً لها من غير «قد» نظماً ونثراً بعضهم يَخُصُّ ذلك ب «كان» ويمنعه في غيرها من أخواتها إلا ب «قد» ظاهرةً أو مضمرةً ومن مجيء ذلك في خبر أخواتها قولُ النابغة:
ismin önüne geçmiş bir haber olmasıdır. Bu ise ihtilaflı bir meseledir: Müstetir bir zamiri ref eden bir fiil olduğunda kâne'nin haberinin isminin önüne geçmesi caiz midir değil midir? Mübtedanın haberi olduğunda ise fail bahsiyle karışmasın diye asla caiz değildir; burada ise karışma tehlikesi yoktur. Men edenlerin gerekçesi aslolan durumu sürdürmektir (istıshâbü'l-asl). «Kebura» fiilinin «kâne»nin haberi olduğu söylendiğinde, 'kad' harfinin takdir edilmesine ihtiyaç var mıdır yok mudur? Açık olan şudur ki buna ihtiyaç yoktur; zira şiirde ve nesirde geçmiş zaman fiilinin 'kad' olmaksızın onun haberi olarak gelmesi çokça vâkidir. Bazıları bu durumu sadece «kâne»ye has kılmış ve açıkça yahut gizlice 'kad' bulunmadıkça kâne'nin dışındaki kardeşlerinde bunu caiz görmemiştir. Kâne'nin kardeşlerinin haberinde bunun geldiğine dair en-Nâbiğa'nın şu sözü örnek gösterilir:
١٩٠ - ٥- أمسَتْ خَلاءً وأمسى أهلُها احَتَمَلُوا ... أَخْنى عليها الذي أخنى على لُبَدِ
190 - 5- Orası bomboş kaldı, halkı da göçüp gitti; Lübed’i yok eden felaket orayı da yok etti.
والثاني: أن يكونَ اسمُها ضميرَ الأمر والشأن، والجملة الفعلية مفسِّرةٌ له في محل نصب على الخبر، فإعراضُهم مرفوعٌ ب «كَبُر» وفي الوجه الأول ب «كان» ، ولا ضمير في «كَبُر» على الثاني، وفيه ضمير على الأول. ومثلُ ذلك في جواز هذين الوجهين قوله تعالى: {وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ} [الأعراف: ١٣٧] {وَأَنَّهُ كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا} [الجن: ٤] ، ففرعون يحتمل أن يكون اسماً، وأن يكون فاعلاً وكذلك «سفيهُنا» ومثلُه أيضاً قولُ امرئ القيس.
İkincisi: «Kâne»nin isminin şe’n zamiri olması, fiil cümlesinin de onu açıklayıp haber olarak nasb mahallinde bulunmasıdır. Bu durumda «i'râduhüm», «kebura» ile merfû olur; birinci vecihte ise «kâne» ile merfû idi. İkinci veche göre «kebura»da zamir yoktur, birinciye göre ise içinde zamir vardır. Bu iki vechin caiz olması hususunda Yüce Allah'ın şu kavilleri de bunun gibidir: {وَدَمَّرْنَا مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ} “Firavun ve kavminin yapmakta olduklarını yerle bir ettik” [A'râf: 137], {وَأَنَّهُ كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا} “Doğrusu bizim beyinsizimiz söylüyormuş” [Cin: 4]. Burada «Fir'avn» kelimesinin isim olması da fail olması da muhtemeldir; aynı şekilde «sefîhunâ» da öyledir. İmruü'l-Kays'ın şu beyti de bunun gibidir:
١٩٠ - ٦- وإنْ تَكُ قد ساءَتْكِ مني خَليقةٌ ... فَسُلِّي ثيابي مِنْ ثيابك تَنْسُلِ
190 - 6- Eğer benim bir huyum seni üzdüyse, elbiselerimi elbiselerinden çekip ayır da ayrılsınlar.
فخليقة يحتمل الأمرين. وإظهار «قد» هنا يرجَّح قولَ مَنْ يشترطها، وهل يجوز في مثل هذا التركيب التنازعُ؟ وذلك أن كلاً من «كان» وما بعدها من الأفعال المذكورة في هذه الأمثلةِ يطلب المرفوع من جهة المعنى، وشروط الإِعمال موجودة. وكنت قديماً سألت الشيخ عن ذلك فأجابَ بالمنع، محتَّجاً
Burada «halîkatün» kelimesi her iki durumu da muhtemel kılmaktadır. 'Kad' harfinin burada açıkça getirilmesi, onu şart koşanların görüşünü destekler. Peki, bu gibi bir terkipte tenâzu' (amelde çekişme) caiz midir? Şöyle ki: Bu örneklerde zikredilen «kâne» ve sonrasındaki fiillerin her biri mana yönünden merfû bir kelimeyi talep etmektedir ve i'mâl (amel ettirme) şartları da mevcuttur. Vaktiyle Şeyh'e bunu sormuştum, o ise caiz olmadığı cevabını verip şu delili getirmişti:
بأنَّ شرط الإِعمال أن لا يكونَ أحدُ المتنازعين مفتقراً إلى الآخر، وأن يكونَ من تمام معناه، و «كان» مفتقرةٌ إلى خبرها وهو من تمام معناها. وهذا الذي ذكره من المنع وترجيحِه ظاهرٌ، إلا أن النَّحْويين لم يذكروه في شروط الإِعمال.
İ'mâlin şartı, çekişen iki âmilden birinin diğerine muhtaç olmaması ve onun anlamının tamamlayıcısı olmamasıdır; «kâne» ise haberine muhtaçtır ve haber onun anlamının tamamlayıcısıdır. Onun zikrettiği bu men etme ve bunu tercih etme gerekçesi açıktır; ancak nahivciler bunu i'mâl şartları arasında zikretmemişlerdir.
وقوله: {وَإِن كَانَ كَبُرَ} مؤولٌ بالاستقبال وهو التَبيُّن والظهور فهو كقوله:
Yüce Allah'ın: {وَإِن كَانَ كَبُرَ} “Eğer ağır geldiyse” kavli, geleceğe (istikbale) tevil edilmiştir ki bu da durumun açığa çıkması ve belirginleşmesidir. Dolayısıyla şu kavil gibidir:
{إِن كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن قُبُلٍ} [يوسف: ٢٦] أي: إنْ تبيَّن وظَهَر، وإلاَّ فهذه الأفعالُ قد وقعتْ وانقضتْ فكيف تقع شرطاً؟ وقد تقدَّم أنَّ المبردَ يُبْقي «كان» خاصةً على مضيِِّها في المعنى مع أدوات الشرط، وليس بشيء. وأمَّا: «فإن استطعتَ» فهو مستقبلٌ معنى لأنه لم يقعْ بخلافِ كونه كَبُر عليه إعراضُهم وقَدِّ القميص «وأن تبتغي» مفعولُ الاستطاعة. «ونَفَقاً» مفعول الابتغاء.
{إِن كَانَ قَمِيصُهُ قُدَّ مِن قُبُلٍ} “Eğer gömleği önden yırtılmışsa” [Yûsuf: 26], yani: Eğer [böyle olduğu] açığa çıkar ve belirginleşirse demektir. Aksi takdirde bu fiiller gerçekleşip sona ermiştir, öyleyse nasıl şart cümlesi olabilirler? El-Müberred'in şart edatlarıyla birlikte sadece «kâne»yi mana bakımından geçmiş zaman üzere bıraktığı daha önce geçmişti; ancak bu bir şey değildir. «Fe-ini'steta'te» (gücün yeterse) ifadesine gelince; o, gerçekleşmediği için mana bakımından gelecektir; onların yüz çevirmesinin ona ağır gelmesi ve gömleğin yırtılması durumunun aksine. «Ve en tebteğıye» (arayıp bulman), istitâat (güç yetirme) fiilinin mefulüdür. «Nefekan» (bir tünel) ise ibtiğâ (arama) fiilinin mefulüdür.
والنَّفَقُ: السَّرَب النافذ في الأرض وأصله في جُحْرة اليربوع ومنه النافقاء والقاصِعاء، وذلك أن اليربوعَ يَحْفِر [في] الأرض سَرَباً ويجعل له بابين، وقيل: ثلاثة؛ النَّافِقاء والقاصعاء والدَّابِقاء، ثم يَرِقُّ بالحفر ما تقارب وجه الأرض، فإذا نابه أمرٌ دفع تلك القشرةَ الرقيقةَ وخرجَ، وقد تقدَّم لك استيفاء هذه المادة عند ذكر {يُنْفِقُونَ} [البقرة: ٣] و {المنافقين} [النساء: ٦١] .
Nefak (نفق): Yerin altında boydan boya uzanan tünel demektir. Aslı arap tavşanının (yerbû) yuvasına dayanır; nâfikā ve kāsı'â kelimeleri de buradan gelir. Şöyle ki: Arap tavşanı yerde bir tünel kazar ve ona iki, bir rivayete göre üç delik açar: Nâfikā, kāsı'â ve dâbikā. Sonra kazı esnasında yer yüzeyine yaklaşan kısmı iyice inceltir; başına bir tehlike geldiğinde o ince kabuğu itip dışarı çıkar. {يُنْفِقُونَ} “harcarlar” [Bakara: 3] ve {المنافقين} “münafıklar” [Nisâ: 61] zikredilirken bu kökle ilgili açıklamalar eksiksiz olarak daha önce geçmişti.
وقوله {فِي الأرض} ظاهرُه أنه متعلقٌ بالفعل قبله، ويجوز أن يكون صفةً ل «نَفَقاً» فيتعلَّقَ بمحذوف، وهي صفة لمجرد التوكيد إذ النفق لا يكون إلا في الأرض. وجوَّز أبو البقاء مع هذين الوجهين أن يكونَ حالاً من فاعل «تَبْتغي» أي: وأنت في الأرض، قال: «وكذلك في السماء» يعني مِنْ جوازِ الأوجه الثلاثة، وهذا الوجهُ الثالث ينبغي أن لا يجوز لخُلُوِّه عن الفائدة.
Yüce Allah'ın: {فِي الأرض} “yerde” kavli: Zahir olan, kendisinden önceki fiile müteallik olmasıdır. «Nefekan» kelimesinin sıfatı olup mahzuf bir kelimeye taalluk etmesi de caizdir; bu sıfat sırf tekit içindir, zira tünel ancak yerde olur. Ebü'l-Bekā bu iki vechin yanında «tebteğî» fiilinin failinden hâl olmasını da caiz görmüştür; yani: Sen yerde iken demektir. Ebü'l-Bekā: «Aynı şekilde semada ifadesi de böyledir» diyerek bu üç vechin caiz olduğunu kastetmiştir; fakat bu üçüncü vechin hiçbir fayda sağlamadığı için caiz olmaması gerekir.
والسُّلَّم: قيل: المِصْعَد، وقيل: الدَّرَج، وقيل: السبب، تقول العرب: اتَّخِذْني سُلَّماً لحاجتك أي: سبباً، قال كعب بن زهير:
Süllem (سُلَّم): Merdiven, basamak veya sebep manasına geldiği söylenmiştir. Araplar: 'İhtiyacın için beni bir merdiven (süllem) edin', yani vesile/sebep kıl derler. Kâ'b b. Züheyr şöyle demiştir:
١٩٠ - ٧- ولا لكما مَنْجَىً من الأرض فابغِيا ... بها نَفَقاً أو في السماوات سُلَّماً
190 - 7- İkiniz için de yeryüzünden bir kurtuluş yoktur; öyleyse ya orada bir tünel arayın yahut göklerde bir merdiven!
وهو مشتقٌّ من السَّلامة، قالوا: لأنه يُسْلَمُ به إلى المصعد. والسُّلَّم مذكر، وحكى الفراء تأنيثه، قال بعضهم، ليس ذلك بالوضع، بل لأنه بمعنى المِرْقاة كما أنَّث بعضهم الصوت في قوله:
Bu kelime 'selâmet' kökünden türemiştir. Âlimler: 'Çünkü onunla yukarı çıkılan yere selametle ulaşılır' demişlerdir. Süllem müzekkerdir; el-Ferrâ ise müennes olarak kullanıldığını da nakletmiştir. Bazıları şöyle demiştir: Bu durum kelimenin asıl vazedilişinden dolayı değil, merdiven (mirkāt) anlamında olmasındandır; nitekim bazılarının şu beyitte 'savt' (ses) kelimesini müennes kıldığı gibi:
١٩٠ - ٨-. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... سائِلْ بني أَسَدٍ ما هذه الصَّوْتُ
190 - 8- ... Esedoğulları'na sor, nedir bu ses?
لمَّا كان في معنى الصرخة.
Çünkü buradaki ses, haykırış (sarha) anlamındadır.
قوله تعالى: {والموتى يَبْعَثُهُمُ الله} : فيه ثلاثةُ أوجه، أظهرها: أنها جملة من مبتدأ وخبر سِيْقَتْ للإِخبار بقدرته، وأنَّ مَنْ قَدَرَ على بعث الموتى يَقِدْرُ على إحياء قلوب الكفرة بالإِيمان فلا تتأسَّفْ على مَنْ كفر. والثاني: أن «الموتى» منصوب بفعل مضمر يفسره الظاهر بعده، ورُجِّح هذا الوجهُ على الرفع بالابتداء لعطف جملة الاشتغال على جملةٍ فعلية قبلها فو نظير: {والظالمين أَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً أَلِيماً} [الإِنسان: ٣١] بعد قوله: {يُدْخِل} والثالث: أنه مرفوع نسقاً على الموصول قبله، والمراد بالموتى الكفار أي: إنما يَسْتجيب المؤمنون السامعون من أول وهلة، والكافرون الذين يُجيبهم الله تعالى بالإِيمان ويوفقهم له، وعلى هذا فتكون الجملة من قوله: {يَبْعَثُهُمُ الله} في محل نصب على الحال، إلا أن هذا القولَ يُبْعده قوله تعالى: {ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} إلا أن يكون من ترشيح المجاز. وتقدَّمت له نظائر.
Yüce Allah'ın: {والموتى يَبْعَثُهُمُ الله} “Ölüleri ise Allah diriltir” kavlinde üç vecih vardır: En açığı; O'nun kudretini bildirmek için sevk edilmiş bir mübteda ve haber cümlesi olmasıdır; yani ölüleri diriltmeye kadir olan zât, kâfirlerin kalplerini de iman ile diriltmeye kadirdir, o halde inkâr edenler için üzülme! İkincisi: «el-Mevtâ» kelimesinin, sonrasındaki açık fiilin tefsir ettiği gizli bir fiil ile mensûb olmasıdır. İştigâl cümlesinin kendisinden önceki bir fiil cümlesine matuf olmasından ötürü bu vecih, ibtida sebebiyle merfû olmaya tercih edilmiştir; dolayısıyla {يُدْخِل} “O dahil eder” kavlinden sonra gelen: {والظالمين أَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً أَلِيماً} “Zalimlere ise acı bir azap hazırlamıştır” [İnsân: 31] kavlinin bir benzeridir. Üçüncüsü: Kendisinden önceki ism-i mevsule atıfla merfû olmasıdır; ölülerden kasıt ise kâfirlerdir. Yani: Ancak ilk andan itibaren işiten müminler ve Allah Teâlâ'nın imana icabet ettirip muvaffak kıldığı kâfirler icabet eder. Buna göre {يَبْعَثُهُمُ الله} “Allah onları diriltir” cümlesi hâl olarak nasb mahallinde olur. Ne var ki Yüce Allah'ın: {ثُمَّ إِلَيْهِ يُرْجَعُونَ} “Sonra yalnız O'na döndürülürler” kavli -mecazın teşhisi kabilinden olmadığı müddetçe- bu görüşü uzak kılmaktadır. Bunun benzerleri daha önce geçmişti.
وقرئ {يَرْجِعون} مِنْ رَجَع اللازم.
{يَرْجِعون} “döndürülürler” şeklinde lâzım olan 'race'a' fiilinden de okunmuştur.
قوله تعالى: {مِّن رَّبِّهِ} : فيها وجهان، أحدهما: أنها متعلقة ب «نُزِّل» والثاني: أنها متعلِّقةٌ بمحذوفٍ لأنها صفةٌ ل «آية» أي: آية كائنة من ربه. وتقدَّم الكلام على «لولا» وأنها تحضيضية.
Yüce Allah'ın: {مِّن رَّبِّهِ} “Rabbinden” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi, «nüzzile» fiiline müteallik olmasıdır. İkincisi ise «âyetün» kelimesinin sıfatı olduğu için mahzuf bir kelimeye müteallik olmasıdır; yani Rabbinden sâdır olan bir ayet demektir. «Levlâ» harfinin teşvik ifade ettiğine dair açıklama daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {وَمَا مِن دَآبَّةٍ} : «مِنْ» زائدة لوجود الشرطين وهي مبتدأ، و «إلا أممٌ» خَبُروها مع ما عُطِفَ عليها. وقوله «في الأرض» صفةٌ لدابَّة، فيجوز لك أن تجعلَها في محلِّ جر باعتبار اللفظ، وأن تجعلها في محصل رفع باعتبار الموضع.
Yüce Allah'ın: {وَمَا مِن دَآبَّةٍ} “Yeryüzünde yürüyen hiçbir canlı yoktur ki...” kavlinde: İki şartın da bulunması sebebiyle «min» zâiddir ve mübtedadır; «illâ ümemün» ise ona matuf olanlarla birlikte haberidir. «Fi'l-ardı» ifadesi «dâbbetin» kelimesinin sıfatıdır; dolayısıyla lafza itibar ederek onu cer mahallinde kılman da, mahalle itibar ederek ref mahallinde kılman da caizdir.
قوله: {وَلاَ طَائِرٍ} الجمهور على جرِّه نسقاً على لفظ «دابة» ، وقرأ ابن أبي عبلة برفعه نسقاً على موضعها. وقرأ ابن عباس: «ولا طيرٍ» من غير ألف. وقد تقدَّم الكلامُ فيه: هل هو جمع أو اسم جمع؟ وقوله: {يطير} في قراءة الجمهور يحتمل أن يكون في محلِّ جر باعتبار لفظه، ويحتمل أن يكون في محل رفع باعتبار موضعه. وأمَّا على قراءة ابن أبي عبلة ففي محل رفع ليس إلا. وفي قوله «ولا طائر» ذكرُ خاصٍ بعد عام، لأنَّ الدابَّةَ تَشْمل كلَّ ما دَبَّ من طائرٍ وغيره فهو كقوله: {وملائكته. . . . . وَجِبْرِيلَ} [البقرة: ٩٨] وفيه نظر إذ المقابلة هنا تنفي أن تكون الدابة تشمل الطائر.
Yüce Allah'ın: {وَلاَ طَائِرٍ} “ne de uçan hiçbir kuş yoktur ki...” kavlinde: Cumhur, «dâbbe» kelimesinin lafzına atfederek cer ile okumuştur. İbn Ebî Able ise mahalline atfederek ref ile okumuştur. İbn Abbâs ise elifsiz olarak «ve lâ tayrin» şeklinde okumuştur. Bunun çoğul mu yoksa ismi cem mi olduğuna dair bahis daha önce geçmişti. Cumhurun kıraatine göre {يطير} “uçan” fiil cümlesinin, lafza itibar edilerek cer mahallinde olması da mahalle itibar edilerek ref mahallinde olması da muhtemeldir. İbn Ebî Able'nin kıraatine göre ise sadece ref mahallindedir. «Ve lâ tâirin» kavlinde genelden sonra özelin zikredilmesi söz konusudur; zira dâbbe, kuş ve diğerleri dahil hareket eden her şeyi kapsar. Dolayısıyla bu, Yüce Allah'ın: {وملائكته. . . . . وَجِبْرِيلَ} “melekleri... ve Cebrail” [Bakara: 98] kavli gibidir. Ancak buradaki mukabele, dâbbe kelimesinin kuşu kapsamasını nefyettiği için bu görüşte tutarsızlık vardır.
قوله: {بِجَنَاحَيْهِ} فيه قولان، أحدهما: أن الباء متعلقة ب «يطير» وتكونُ الباءُ للاستعانة. والثاني: أن تتعلَّقَ بمحذوف على أنها حال وهي حال مؤكدة، وفيها رفعُ مَجازٍ يُتَوَهَّم؛ لأنَّ الطيران يُستعار في السرعة قال:
Yüce Allah'ın: {بِجَنَاحَيْهِ} “iki kanadıyla” kavlinde iki görüş vardır: Birincisi, bâ harf-i cerrinin istiane ifade ederek {يطير} “uçar” fiiline müteallik olmasıdır. İkincisi ise hâl olarak mahzuf bir kelimeye müteallik olmasıdır ki bu, tekit edici bir hâldir. Burada vehmedilebilecek bir mecazın ortadan kaldırılması söz konusudur; zira uçmak kelimesi hız için istiare yoluyla kullanılır. Şair şöyle demiştir:
١٩٠ - ٩-
190 - 9-
قومٌ إذا الشرُّ أبدَى ناجِذَيْه لهم ... طاروا إليه زَرافاتٍ ووِحْدانا
Onlar öyle bir kavimdir ki, şer azı dişlerini gösterdiğinde, ona doğru bölük bölük ve tek tek uçarlar.
ويُطلق الطيرُ على العمل، قال تعالى: {وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَآئِرَهُ فِي عُنُقِهِ} [الإِسراء: ١٣] .
Ayrıca tayr kelimesi amel için de kullanılır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَكُلَّ إِنْسَانٍ أَلْزَمْنَاهُ طَآئِرَهُ فِي عُنُقِهِ} “Her insanın amelini (tâirini) kendi boynuna doladık” [İsrâ: 13].
وقوله: {إِلاَّ أُمَمٌ} خبر المبتدأ، وجُمع وإن لم يتقدَّمْهُ إلا شيئان، لأن المراد بها الجنس. و «أمثالكم» صفة لأُمَم، يعني أمثالهم في الأرزاق والآجال والموت والحياة والحشر والاقتصاص لمظلومها من ظالمها. وقيل: في معرفة الله وعبادته.
Yüce Allah'ın: {إِلاَّ أُمَمٌ} “topluluklar olmasın” kavli mübtedanın haberidir; kendisinden önce sadece iki şey geçtiği halde çoğul olarak getirilmiştir, çünkü bununla cins kastedilmektedir. «Emsâlüküm» ise «ümemün» kelimesinin sıfatıdır; yani rızıklarda, ecellerde, ölümde, hayatta, haşirde ve mazlumun zalimden hakkının alınmasında sizin benzerlerinizdir demektir. Allah'ı tanıma ve O'na kulluk etmede [benzerlerinizdir] de denilmiştir.
قوله: {مِن شَيْءٍ} فيه ثلاثة أوجه، أحدها: أن «مِنْ» زائدة في المفعول به والتقدير: ما فرَّطْنا شيئاً، وتضمَّنه «فرَّطنا» معنى تركنا وأغفلنا، والمعنى: ما أَغْفَلْنا ولا تَرَكْنا شيئاً. ثم اختلفوا في الكتاب: ما المراد به؟ فقيل: اللوح المحفوظ، وعلى هذا فالعموم ظاهر لأن الله تعالى أثبت ما كان وما يكون فيه. وقيل: القرآن، وعلى هذا فهل العمومُ باقٍ؟ منهم من قال: نعم، وأن جميع الأشياء مثبتة في القرآن. إمَّا بالصريح وإمَّا بالإِيماء، ومنهم من قال: إنه يُراد به الخصوص، والمعنى: من شيءٍ يحتاج إليه المُكَلَّفون. والثاني: أن «مِنْ» تبعيضيةٌ أي: ما تركْنا ولا أَغْفَلْنا في الكتاب بعضَ شيء يَحْتاج إليه المكلَّف. الثالث: أنَّ «من شيء» في محل نصب على المصدر و «من» زائدة فيه أيضاً. ولم يُجِزْ أبو البقاء غيره، فإنه قال: «مِنْ» زائدة، و «شيء» هنا واقع موقع المصدر أي تفريطاً.
Yüce Allah'ın: {مِن شَيْءٍ} “hiçbir şeyi” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi, «min» harfinin mef'ûlün bihte zâid olmasıdır; takdiri: 'mâ ferratnâ şey'en' şeklindedir ve «ferratnâ» fiili terk ettik ve ihmal ettik anlamını içermektedir. Mana: 'Hiçbir şeyi ihmal etmedik ve terk etmedik' demektir. Sonra kitaptan kastın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Levh-i Mahfûz olduğu söylenmiştir; buna göre umum açıktır, zira Allah Teâlâ olmuş ve olacak olan her şeyi onda tespit etmiştir. Kur'an olduğu da söylenmiştir; buna göre umumun baki olup olmadığı tartışılmıştır: Kimisi 'Evet, her şey açıkça yahut işaret yoluyla Kur'an'da sabittir' demiş; kimisi ise bununla hususun kastedildiğini söylemiştir ki mana: 'Mükelleflerin muhtaç olduğu hiçbir şeyi [eksik bırakmadık]' demektir. İkincisi: «Min» harfinin teb'îz bildirmesidir; yani: Mükellefin muhtaç olduğu şeylerden bir parçayı dahi Kitap'ta terk etmedik ve ihmal etmedik demektir. Üçüncüsü: «Min şey'in» ifadesinin masdar olarak nasb mahallinde olması ve «min»in onda da zâid olmasıdır. Ebü'l-Bekā bundan başkasını caiz görmemiş ve şöyle demiştir: «'Min' zâiddir, buradaki 'şey' kelimesi ise masdar yerine geçmiştir; yani hiçbir eksiklik yapmadık demektir.»
وعلى هذا التأويل لا يَبْقى في الآية حجةٌ لمن ظنَّ أن الكتابَ يَحْتوي على ذِكْر كل شيء صريحاً. ونظير ذلك: {لاَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً} [آل عمران: ١٢٠] ، ولا يجوز أن يكون مفعولاً به لأنَّ «فرَّطْنا» لا يتعدى بنفسه بل
Bu teville göre, Kitap'ın her şeyi açıkça zikrederek içerdiğini zanneden kimse için ayette bir delil kalmaz. Bunun bir benzeri: {لاَ يَضُرُّكُمْ كَيْدُهُمْ شَيْئاً} “Onların tuzakları size hiçbir şekilde zarar vermez” [Âl-i İmrân: 120] kavlidir. Bunun mef'ûlün bih olması ise caiz değildir; zira «ferratnâ» fiili bizzat geçişli olmayıp
بحرف الجر، وقد عُدِّيَتْ إلى الكتاب ب «في» فلا يتعدَّى بحرف آخر، ولا يَصِحُّ أن يكون المعنى: ما تركنا في الكتاب من شيء، لأن المعنى على خلاف فبان التأويل بما ذكرنا «انتهى. قوله:» يحتوي على ذِكْر كل شيء صريحاً «لم يَقُلْ به أحدٌ لأنَّه مكابرة في الضروريات. وقرأ الأعرج وعلقمة:» فَرَطْنا «مخفَّفاً، فقيل: هما بمعنى. وعن النقاش: فَرَطْنا: أخَّرْنا كما قالوا:» فَرَط الله عنك المرض «أي: أزاله.
harf-i cer ile geçişli olur. Burada Kitap kelimesine «fî» ile geçişli kılınmıştır; binaenaleyh başka bir harf ile geçişli olamaz. Mananın 'Kitap'ta hiçbir şey bırakmadık' şeklinde olması da sahih olmaz; zira kastedilen anlam bunun hilafınadır. Böylece tevil zikrettiğimiz şekilde açıklığa kavuşmuş oldu.» [Ebü'l-Bekā'nın sözü] bitti. Onun: «Her şeyin açıkça zikrini içerir» sözüne gelince, bunu hiç kimse söylememiştir; çünkü bu, apaçık gerçekleri inkâr etmek olur. El-A'rec ve Alkame şeddesiz olarak «feratnâ» şeklinde okumuşlardır; ikisinin aynı anlamda olduğu söylenmiştir. En-Nakkâş'tan ise şöyle rivayet edilmiştir: «Feratnâ: Erteledik demektir; nitekim 'feratallâhu anke'l-marada' (Allah senden hastalığı giderdi) denir.»
قوله تعالى: {والذين كَذَّبُواْ} : مبتدأٌ وما بعده الخبرُ. ويجوز أن يكون «صمٌّ» خبرَ مبتدأ محذوف، والجملة خبر الأول، والتقدير: والذين كذَّبوا بعضُهم صمٌّ وبعضُهم بُكْمٌ، وقال أبو البقاء: «صمٌّ وبُكْمٌ الخبرُ، مثل حلو حامض، والواو لا تمنع من ذلك» . قلت: هذا الذي قاله لا يجوزُ مِنْ وجهين، أحدهما: أنَّ ذلك إنما يكون إذا كان الخبران في معنى خبر واحد لأنهما في معنى مُزّ، وهو أَعْسَرُ يَسَرٌ بمعنى أضبط، وأمَّا هذان الخبران فكلُّ منهما مستقلٌّ بالفائدة. والثاني: أن الواو لا تجوز في مثل هذا إلا عند أبي علي الفارسي وهو وجه ضعيف.
Yüce Allah'ın: {والذين كَذَّبُواْ} “Yalanlayanlar ise...” kavli mübtedadır, sonrası ise haberidir. «Summün» kelimesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olması, cümlenin de birinci mübtedanın haberi olması caizdir; takdiri: 'Yalanlayanların bazısı sağır, bazısı da dilsizdir' şeklindedir. Ebü'l-Bekā şöyle demiştir: «'Hulvun hâmidun' örneğinde olduğu gibi 'summün ve bükmün' haberdir; vâv harfi de buna engel değildir.» Derim ki: Onun bu söylediği iki yönden caiz değildir: Birincisi, bu durum ancak iki haber tek bir haber anlamında olduğunda geçerlidir; zira onlar mayhoş anlamındadır veya 'a'seru yeser' gibidir. Bu iki habere gelince, bunların her biri ifade ettiği mana bakımından müstakildir. İkincisi: Ebû Alî el-Fârisî müstesna, böyle bir yerde vâv harfi caiz görülmemiştir ki bu da zayıf bir vecihtir.
قوله: {فِي الظلمات} فيه أوجهٌ، أحدها: أن يكون خبراً ثانياً لقوله: {والذين كَذَّبُواْ} ويكون ذلك عبارةً عن العَمَى، ويصير نظيرَ الآيةِ الأخرى: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ} [البقرة: ١٨] فَعَبَّر عن العمى بلازمه، والمراد بذلك عَمَى البصيرة. والثاني: أنه متعلِّقٌ بمحذوف على أنه حال من الضمير المستكنِّ في الخبر تقديرُه: ضالُّون حال كونهم مستقرين في الظلمات. الثالث: أنه صفةٌ ل «بُكْم» فيتعلَّق أيضاً بمحذوف أي بُكم كائنون في الظلمات. الرابع: أن يكون ظرفاً
Yüce Allah'ın: {فِي الظلمات} “karanlıklar içindedirler” kavlinde vecihler vardır: Birincisi, {والذين كَذَّبُواْ} “Yalanlayanlar ise” kavlinin ikinci haberi olmasıdır; bu da körlükten kinaye olur ve diğer ayetin: {صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ} “Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler” [Bakara: 18] bir benzeri haline gelir; böylece körlük, onun ayrılmaz vasfı ile ifade edilmiş olur; bununla kastedilen ise kalp gözünün körlüğüdür. İkincisi: Haberdeki müstetir zamirden hâl olarak mahzuf bir kelimeye müteallik olmasıdır; takdiri: 'Karanlıklarda yerleşik oldukları halde sapkındırlar' şeklindedir. Üçüncüsü: «Bükmün» kelimesinin sıfatı olup yine mahzuf bir kelimeye müteallik olmasıdır; yani karanlıklar içinde bulunan dilsizlerdir demektir. Dördüncüsü: Zarf olmasıdır;
على حقيقته وهو ظرف ل «صُمُّ» أو ل «بُكْم» قال أبو البقاء: «أو لِما ينوبُ عنهما في الفعل» أي: لأن الصفتين في قوة التصريح بالفعل.
hakiki manasında bir zarftır ve «summün» veya «bükmün» kelimelerinin zarfıdır. Ebü'l-Bekā: «Yahut fiil olma hususunda onların yerine geçen şeyin [zarfıdır]» demiştir; yani bu iki sıfat, fiilin açıkça zikredilmesi kuvvetindedir.
قوله: {مَن يَشَإِ الله يُضْلِلْهُ} في «مَنْ» وجهان، أحدهما: أنها مبتدأ وخبرها ما بعدها، وقد عُرِف غير مرة. ومفعول «يشأ» محذوف أي: مَنْ يشأ الله إضلاله. والثاني: أنه منصوب بفعل مضمر يفسِّره ما بعده من حيث المعنى، ويقدِّر ذلك الفعل متأخراً عن اسم الشرط لئلا يلزمَ خروجه عن الصدر، وقد تقدَّم التنبيهُ على ذلك وأن فيه خلافاً، والتقدير: مَنْ يُشْقِ اللهُ يَشَأْ إضلاله ومن يُسْعِدْ يَشَأ هدايته. فإن قلت: هل يجوز أن تكون «مَنْ» مفعولاً مقدَّماً ل «يشأ» ؟ فالجواب أن ذلك لا يجوز لفساد المعنى. فإن قلت: أُقَدِّرُ مضافاً هو المفعول حُذِفَ وأقيمت «مَنْ» مُقامه تقديره: إضلال مَنْ يشاء وهداية من يشاء، ودلَّ على هذا المضاف جوابُ الشرط. فالجوابُ أنَّ الأخفشَ حكى عن العرب أنَّ اسم الشرط غير الظرف والمضاف إلى سام الشرط لا بد أن يكون في الجزاء ضمير يعود عليه أو على ما أُضيف إليه، فالضمير في «يُضْلِلْه» و «يِجْعَلُه» إمَّا أن يعود على المضاف المحذوف ويكونَ كقوله: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُّجِّيٍّ يَغْشَاهُ} [النور: ٤٠] فالهاء في «يغشاه» تعود على المضاف أي: كذي ظلمات يَغْشاه، وإمَّا أن يعود على اسم الشرط، والأول ممتنع، إذ يصير التقدير: إضلال مَنْ يشأ الله يُضْلِلْه أي: يُضِلُّ الإِضلال، وهو فاسدٌ.
Yüce Allah'ın: {مَن يَشَإِ الله يُضْلِلْهُ} “Allah kimi dilerse onu saptırır” kavlindeki «men» lafzında iki vecih vardır: Birincisi, mübteda olması ve haberinin de sonrası olmasıdır; bu husus defalarca belirtilmiştir. «Yeşe'» fiilinin mefulü mahzuftur; yani Allah her kime saptırmayı dilerse demektir. İkincisi: Mana cihetinden sonrasının tefsir ettiği gizli bir fiil ile mensûb olmasıdır; cümlenin başında bulunma hakkının ihlal edilmemesi için o gizli fiil şart isminden sonraya takdir edilir. Buna ve bu husustaki ihtilafa daha önce dikkat çekilmişti; takdiri şöyledir: 'Allah kimi bedbaht kılarsa onun sapmasını diler, kimi de mesut kılarsa onun hidayetini diler.' Şayet: «'Men' kelimesinin 'yeşe'' fiilinin öne geçmiş mefulü olması caiz midir?» dersen; cevap şudur: Anlamın bozulması sebebiyle bu caiz değildir. Şayet dersen ki: «Meful olan ve hazfedilip 'men'in onun yerine geçtiği bir muzaf takdir ederim; takdiri: 'Allah kimi dilerse onun sapmasını ve kimi dilerse onun hidayetini' şeklinde olur ve şartın cevabı da bu muzafa delalet eder.» Cevap şudur: El-Ahfeş Araplardan nakletmiştir ki; zarf olmayan şart ismi ile şart ismine muzaf olan lafzın cezada kendisine yahut muzaf olduğu şeye dönen bir zamiri mutlaka bulunmalıdır. Dolayısıyla «yudlilhü» ve «yec'alhü»deki zamir ya mahzuf muzafa dönecektir ve Yüce Allah'ın: {أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُّجِّيٍّ يَغْشَاهُ} “Yahut engin bir denizdeki karanlıklar gibidir ki onu örter” [Nûr: 40] kavli gibi olacaktır; zira «yağşâhu»daki zamir muzafa döner; yani 'onu örten karanlıklar sahibi gibi' demektir; yahut da şart ismine dönecektir. Birincisi imkansızdır; zira bu durumda takdir: 'Allah kimi dilerse onun saptırılmasını onu saptırır', yani saptırmayı saptırır şeklinde olur ki bu bozuk bir anlamdır.
والثاني: أيضاً ممتنعٌ لخلوِّ الجوابِ من ضمير يعود على المضاف إلى اسم الشرط. فإن قيل: يجوز أن يكون المعنى: مَنْ يشأ الله بالإِضلال وتكون «مَنْ» مفعولاً مقدماً؛ لأنَّ «شاء» بمعنى أراد، و «أراد» يتعدى بالباء قال:
İkincisi de imkansızdır; zira bu durumda cevap cümlesi, şart ismine muzaf olan kelimeye dönecek bir zamirden yoksun kalır. Şayet: «Mananın 'Allah kimi saptırmayı dilerse' şeklinde olması ve 'men'in öne geçmiş meful olması caizdir; zira 'şâe' fiili 'erâde' anlamındadır, 'erâde' fiili ise bâ harfi ile geçişli olur» denilirse; nitekim şair şöyle demiştir:
١٩١ - ٠-
191 - 0-
أرادَتْ عَراراً بالهَوانِ ومَنْ يُرِدْ ... عَراراً لعَمْري بالهَوان فقد ظَلَمْ
O, Arâr'ın alçalmasını istedi; ömrüme yemin olsun ki Arâr'ın alçalmasını isteyen kimse muhakkak zulmetmiştir.
قيل: لا يلزم من كون «شاء» بمعنى «أراد» أن يتعدَّى تعديته، ولذلك نجد اللفظ الواحد تختلف تعديتُه باختلافِ متعلَّقِه تقول: دخلت الدار ودخلت في الأمر، ولا تقول: دخلتُ الأمرَ، فإذا كان ذلك في اللفظ الواحد فما بالك بلفظين؟ ولم يُحفظ عن العرب تعديةُ «شاء» بالباء وإن كانت في معنى أراد.
Şöyle cevap verilir: «Şâe» fiilinin «erâde» anlamında olmasından, onun gibi geçişli olması gerekmez. Nitekim tek bir kelimenin bile müteallakının farklılaşmasıyla geçişliliğinin farklılaştığını görürüz; mesela 'Eve girdim' (dehaltü'd-dâra) ve 'İşe girdim' (dehaltü fî'l-emri) dersin, fakat 'dehaltü'l-emra' demezsin. Bu durum tek bir lafızda böyle olduğuna göre, iki ayrı lafızda nasıl olmasın? Ayrıca her ne kadar erâde anlamında olsa da, Araplardan «şâe» fiilinin bâ harfi ile geçişli kılındığı nakledilmemiştir.
قوله تعالى: {قُلْ أَرَأَيْتُكُم} : يجوز نَقْلُ حركة همزة الاستفهام إلى لام «قُلْ» وتحذف الهمزة تخفيفاً وهي قراءة ورش، وهو تسهيل مطرَّد، وأرأيتكم هذه بمعنى أَخْبِرْني، ولها أحكام تختص بها، اضطربت أقوال الناس فيها، وانتشر خلافهم فلا بد من التعرُّض لذلك فأقول:
Yüce Allah'ın: {قُلْ أَرَأَيْتُكُم} “De ki: Bana haber verir misiniz...” kavlinde: İstifham hemzesinin harekesini «kul» lafzının lâm harfine nakletmek ve hafifletmek için hemzeyi hazfetmek caizdir; bu Verş'in kıraatidir ve kurallı bir teshildir. Buradaki «eraeyteküm» kelimesi «ahbirnî» (bana haber ver) anlamındadır ve kendine has hükümleri vardır. Alimlerin bu konudaki sözleri muhtelif olmuş ve aralarındaki ihtilaf yayılmıştır. Dolayısıyla buna değinmek gerekir; derim ki:
«أرأيْتَ» إن كانت البصَريَة أو العِلْميةَ الباقيةَ على معناها أو التي لإِصابة الرئة كقولهم: «رَأَيْتُ الطائر» أي: أصبت رِئَته، لم يَجُزْ فها تخفيفُ الهمزةِ التي هي عينُها، بل تُحَقَّق ليس إلا، أو تُسَهَّل بينَ بينَ من غير إبدال ولا حذف، ولا يجوز أن تَلْحَقَها كافٌ على أنها حرف خطاب، بل إن لحقها كاف كانت ضميراً مفعولاً أولَ ويكون مطابقاً لما يُراد به من تذكير وتأنيثٍ وإفراد وتثنية وجمع، وإذا اتَّصَلَتْ بها تاءُ خطاب لَزِم مطابقتُها لما يُراد بها ممَّا ذُكِر، ويكون ضميراً فاعلاً نحو: أرأيتم، أرأيتما أرأيتنَّ، ويدخلها التعليق والإِلغاء.
«Eraeyte» fiili eğer görme veya kendi asıl anlamında kalan bilme yahut 'Kuşun ciğerine vurdum' yani akciğerini isabet ettirdim sözünde olduğu gibi akciğere vurma manasında ise; o takdirde kelimenin aynı olan hemzesinin hafifletilmesi caiz olmaz; aksine sadece tahkik yapılır yahut ibdal ve hazif olmaksızın beyne-beyne şeklinde teshil edilir. Ona hitap harfi olarak kâf harfinin bitişmesi de caiz olmaz; bilakis ona bir kâf bitişirse birinci meful zamiri olur ve müzekkerlik, müenneslik, müfredlik, tesniyelik ve cemlik bakımından kendisiyle kastedilen şeye mutabık olur. Kendisine hitap tâ'sı birleştiğinde ise zikredilen bu hususlarda kastedilen şeye mutabık olması gerekir ve fail zamiri olur; eraeytüm, eraeytümâ, eraeytünne gibi. Ayrıca buna ta'lîk ve ilgā da dahil olur.
وإن كانت العِلْميَّةَ التي ضُمِّنَتْ معنى «أخبرني» اختصَّتْ بأحكامٍ أُخَرَ منها: أنه يجوز تسهيل همزتها بإبدالها ألفاً، وهي مَرْوِيَّةٌ عن نافع من طريق ورش، والنحاةُ يَسْتَضْعِفُون إبدالَ هذه الهمزةِ ألفاً، بل المشهورُ عندهم تسهيلُها بين بين، وهي الرواية المشهورة عن نافع، لكنه قد نَقَل الإِبدالَ
Şayet «ahbirnî» manasını tazammun eden ilmiye ise, başka hükümlere mahsus olur. Bunlardan biri: Hemzesinin elife tebdil edilerek teshil edilmesinin caiz olmasıdır ki bu, Verş tarikiyle Nâfi'den rivayet edilmiştir. Nahivciler bu hemzenin elife çevrilmesini zayıf görürler; aksine onlara göre meşhur olan, beyne-beyne teshil edilmesidir ki Nâfi'den gelen meşhur rivayet de budur. Ne var ki halis ibdali
المحض قطربٌ وغيرُه من اللغويين. قال بعضهم: «هذا غَلَطٌ غُلِطَ عليه» أي على نافع. وسببُ ذلك أن يؤدِّي إلى الجمع بين ساكنين فإن الياء بعدها ساكنة. ونقل أبو عبيد القاسم بن سلام عن أبي جعفر ونافع وغيرهما من أهل المدينة أنهم يُسْقطون الهمزة، ويَدِّعون أن الألف خَلَفٌ منها. قلت: وهذه العبارة تُشْعر أن هذه الألف ليست بدلاً عن الهمزة، بل جيء بها عوضاً عن الهمزة الساقطة.
Kutrub ve diğer dilciler de nakletmiştir. Bazıları: «Bu, onun (yani Nâfi'in) adına yapılmış bir hatadır» demiştir. Bunun sebebi, iki sakinin bir araya gelmesine yol açmasıdır; zira sonrasındaki yâ harfi sakindir. Ebû Ubeyd el-Kāsım b. Sellâm; Ebû Ca'fer, Nâfi' ve diğer Medine ehlinden, onların hemzeyi düşürdüklerini ve elifin o hemzenin halefi olduğunu ileri sürdüklerini nakletmiştir. Derim ki: Bu ifade, söz konusu elifin hemzeden bedel olmadığını, aksine düşen hemzenin yerine ivaz olarak getirildiğini hissettirmektedir.
وقال مكي، بن أبي طالب: «وقد رُوي عن ورش إبدالُ الهمزة ألفاً، لأن الرواية عنه أنه يَمُدُّ الثانية، والمدُّ لا يتمكَّن، إلا مع البدل، وحسَّن جوازُ البدلِ في الهمزة وبعدها ساكنٌ أنَّ الأولَ حرفُ مَدٍّ ولين، فإن هذا الذي يحدث مع السكون يقومُ مقامَ حركةٍ يُتَوَصَّلُ بها إلى النطق بالساكن» وقد تقدَّم لك شيءٌ من هذا عند قوله «أأنذرتهم» . ومنها: أن تُخْذَفَ الهمزة التي هي عين الكلمة، وبها قرأ الكسائي، وهي فاشيةٌ نظماً ونثراً، فَمِنَ النظم قوله:
Mekkî b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: «Verş'ten hemzenin elife çevrilmesi rivayet edilmiştir; çünkü ondan gelen rivayette ikinciyi uzattığı nakledilmektedir. Med ise ancak ibdal ile tam olarak gerçekleşir. Hemzenin ibdal edilmesini ve akabinde sakin bulunmasını caiz ve güzel kılan husus, birincisinin med ve lîn harfi olmasıdır; zira sükûn ile birlikte meydana gelen bu durum, sakini telaffuz etmeye vesile olan bir hareke makamına kaim olur.» {أَأَنذَرْتَهُمْ} “onları uyarsan da” kavlinde buna dair açıklamalar daha önce geçmişti. Bu hükümlerden biri de kelimenin aynı olan hemzenin hazfedilmesidir ki el-Kisâî bu şekilde okumuştur; bu durum nazımda ve nesirde yaygındır. Nazımdan biri şairin şu sözüdür:
١٩١ - ١- أرَيْتَ ما جاءت به أُمْلُودا ... مُرَجَّلاً ويلبسُ البُرودا
191 - 1- Gördün mü, getirdiği o körpe genci; saçları taranmış, çizgili kumaşlar giymiş...
أقائِلُنَّ أحضِروا الشهودا ... وقال آخر:
... Şahitleri getirin diyecek mi? Bir başka şair de şöyle demiştir:
١٩١ - ٢- أرَيْتُكَ إذ هُنَّا عليك الم تَخَفْ ... رقيباً وحولي مِنْ عَدُوِّك حُضَّرُ
191 - 2- Bana haber ver: Sana önemsiz geldiğimizde bir gözetleyiciden korkmadın mı; oysa etrafımda senin düşmanlarından hazır bulunanlar vardı?
وأنشد الكسائي لأبي الأسود:
El-Kisâî, Ebü'l-Esved'den şu beyti inşad etmiştir:
١٩١ - ٣- أَرَيْتَ امرَأً كنت لم أَبْلُهُ ... أتاني فقال اتَّخِذْني خليلا
191 - 3- Bana haber ver: Henüz kendisini sınamadığım bir adam çıkıp bana gelse ve 'Beni dost edin' dese [ne yaparsın]?
وزعم الفراء أن هذه اللغة لغة أكثر العرب، قال: «في أَرَأيْتَ لغتان ومعنيان، أحدهما: أن يسأل الرجل: أرأيت زيداً، أي: أعلمت، فهذه مهموزة، وثانيهما: أن تقول: أرأيت بمعنى أَخْبِرْني، فههنا تُتْرك الهمزة إن شِئْتَ وهو اكثرُ كلامِ العرب، تُوْمِئ إلى تَرْك الهمزِ للفرق بين المعنيين» انتهى.
El-Ferrâ bu lügatin Arapların çoğunun lügati olduğunu iddia etmiş ve şöyle demiştir: «'Eraeyte' kelimesinde iki lehçe ve iki mana vardır: Birincisi, kişinin 'Zeyd'i gördün mü', yani bildin mi diye sormasıdır; bu durumda hemzeli okunur. İkincisi ise 'bana haber ver' anlamında 'eraeyte' demendir; işte burada dilersen hemzeyi terk edersin ki Arapların kelamının çoğu böyledir; bu iki mana arasındaki farkı belirtmek için hemzenin terkine işaret edilir.» bitti.
وفي كيفيَّةِ حَذْفِ هذه الهمزة ثلاثةُ أوجه، أحدها: - وهو الظاهر - أنه اسْتُثْقِلَ الجمعُ بين همزتين في فِعْلٍ اتصل به ضمير، فَخَفَّفَه بإسقاط إحدى الهمزتين، وكانت الثانيةُ أَوْلى لأنها حَصَل بها الثقلُ، ولأنَّ حَذْفَها ثابتٌ في مضارع هذا الفعل نحو أرى، ويرى، ونرى، وترى، ولأنَّ حذف الأولى يُخلُّ بالتفاهم إذ هي للاستفهام والثاني: أنه أبدل الهمزة ألفاً كما فَعَلأ نافعٌ في رواية ورش فالتقى ساكنان فحذف أولهما وهو الألف، والثالث: أنه أبدلها ياءً ثم سكَّنها ثم حَذَفَها لالتقاء الساكنين، قاله أبو البقاء، وفيه بُعْدٌ، ثم قال: «وقَرَّب ذلك فيها حَذْفُها في مستقبل هذا الفعل» يعني في يرى وبابه. ورجَّح بعضُهم مذهبَ الكسائيّ بأن الهمزة قد اجتُرِئ عليها بالحذف، وأنشد:
Bu hemzenin nasıl hazfedildiği hususunda üç vecih vardır: Birincisi -ki zahir olan budur-: Zamir bitişmiş bir fiilde iki hemzenin bir arada bulunması ağır gelmiş, bu sebeple hemzelerden biri düşürülerek hafifletme yapılmıştır. İkinci hemzenin düşürülmesi daha uygundur; çünkü ağırlık onunla meydana gelmiştir, ayrıca bu fiilin 'erâ, yerâ, nerâ, terâ' gibi muzari sigalarında onun hazfi sabittir ve birinci hemzenin hazfi istifham bildirmesi sebebiyle mananın anlaşılmasına halel getirir. İkincisi: Nâfi'in Verş rivayetinde yaptığı gibi hemzeyi elife tebdil etmiş, ardından iki sakin karşılaşınca birincisi olan elifi hazfetmiştir. Üçüncüsü: Hemzeyi yâ harfine tebdil etmiş, sonra onu sakin kılmış, ardından iki sakinin karşılaşması sebebiyle onu hazfetmiştir; bunu Ebü'l-Bekā söylemiştir fakat bunda bir uzaklık vardır. Ardından Ebü'l-Bekā şöyle demiştir: «Bu fiilin muzarisinde (yani 'yerâ' ve benzerlerinde) hemzenin hazfedilmiş olması bunu makul kılmaktadır.» Bazıları ise hemzenin hazfine cesaret edildiğini söyleyerek el-Kisâî'nin mezhebini tercih etmiş ve şu beyti inşad etmiştir:
١٩١ - ٤- إنْ لم أُقاتِلْ فالبِسَوني بُرْقُعا ... وأنشد لأبي الأسود:
191 - 4- Eğer savaşmazsam bana bir peçe giydirin! Ebü'l-Esved'den de şu beyti inşad etmiştir:
١٩١ - ٥- يابا المُغِيرةِ رُبَّ أمرٍ مُعْضِلٍ ... فرَّجْتُه بالمَكْرِ مني والدَّها
191 - 5- Ey Mugīre'nin babası! Nice içinden çıkılmaz iş oldu ki, onu hilem ve zekâmla çözüp aydınlığa kavuşturdum.
وقولهم: {وَيْلُمِّه} وقوله:
Yine Arapların: {وَيْلُمِّه} “Vay anasına!” sözü ile şairin şu sözü de [buna örnektir]:
١٩١ - ٦-
191 - 6-
وَيْلُمِّها خُلَّةً قد سِيْطَ مِنْ دَمِها ... فَجْعٌ وَوَلْعٌ وأخلافٌ وتَبْديلُ
Vay anasına ne dosttur o! Kanına elem, aldatma, sözden cayma ve döneklik karışmıştır.
وأنشد أيضاً:
Yine şu beyti inşad etmiştir: