١٩١ - ٧- ومَنْ رَاْ مثلَ مَعْدانَ بِن سعدٍ ... إذا ما النِّسْعُ طال على المَطِيَّةْ
191 - 7- Kim görmüştür Sa'd oğlu Ma'dân gibisini, semer kayışı biniti üzerinde uzayıp gittiği vakit?
أي: ومن رأى
Yani: Kim görmüştür (ve men raâ).
ومنها: أنه لا يدخلها تعليقٌ ولا إلغاء لأنها بمعنى أخبرني، و «أخبرني» لا يُعَلَّقُ عند الجمهور. قال سيبويه: «وتقول: أَرَأَيْتَك زيداً أو مَنْ هو؟ لا يَحْسُنُ فيه إلا النصبُ في» زيد «ألا ترى أنك لو قلت:» أرأيت أو مَنْ انت؟ «لم يحسن، لأن فيه معنى أخبرني عن زيد، وصار الاستفهامُ في موضع المفعول الثاني» وقد خالف سيبويه غيرَه من النحويين وقالوا: كثيراً ما تُعَلَّق «أرأيت» وفي القرآن من ذلك كثيرٌ، واستدلُّوا بهذه الآيةِ التي نحن فيها، وبقوله: {أَرَأَيْتَ إِن كَذَّبَ وتولى أَلَمْ يَعْلَم} [العلق: ١٣١٤] ، وبقوله:
Bu özelliklerden biri de şudur: 'Bana haber ver' anlamında olduğu için bu fiile ta'lîk (amelin lafzan askıya alınması) ve ilgā (amelin tamamen düşmesi) dahil olmaz; zira cumhura göre 'ahbirnî' fiili ta'lîk edilmez. Sîbeveyh şöyle demiştir: «'Eraeyteke Zeyden ev men huve?' dersin; burada 'Zeyd' kelimesinde nasipten başkası uygun düşmez. Görmez misin ki 'Eraeyte ev men ente?' desen uygun olmaz; çünkü bunda 'Zeyd hakkında bana haber ver' anlamı vardır ve istifham ikinci meful konumuna geçmiştir.» Sîbeveyh diğer nahivcilere muhalefet etmiştir; zira onlar «Eraeyte fiili çokça ta'lîk edilir, Kur'an'da da bunun örnekleri çoktur» demişler ve içinde bulunduğumuz bu ayeti, {أَرَأَيْتَ إِن كَذَّبَ وتولى أَلَمْ يَعْلَم} “Gördün mü (bana haber ver), eğer yalanlar ve yüz çevirirse, o bilmedi mi?” [Alak 13-14] ayetini ve şu beyti delil getirmişlerdir:
١٩١ - ٨- أرَيْتَ ما جاءَتْ به أملودا ... وهذا لا يَرِد على سيبويه، وسيأتي تأويل ذلك قريباً.
191 - 8- Bana haber ver, taze bir fidan [gibi bir çocuk] dünyaya getirdiğinde... Bu durum Sîbeveyh'e bir itiraz teşkil etmez; bunun tevili yakında gelecektir.
ومنها: أنها تَلْحَقُها التاءُ فَيُلْتَزَمُ إفرادها وتذكيرها ويستغنى عن لحاق علامة الفروع بها بلحاقها بالكاف بخلاف التي لم تُضَمَّن معنى «أخبرني» فإنها تطابق فيها - كما تقدَّم - ما يُراد بها.
Bu özelliklerden biri de şudur: Bu fiile tâ harfi bitiştiğinde müfret ve müzekker kılınması zorunlu olur; tâ harfine ikillik veya çoğulluk gibi fer'î alâmetlerin bitişmesi yerine kâf harfine bitişmesiyle yetinilir. 'Bana haber ver' anlamı yüklenmemiş olan fiil ise böyle değildir; onda daha önce geçtiği üzere kastedilen şeye mutabakat sağlanır.
ومنها: أنه يَلْحَقُها كافٌ هي حرفُ خطاب تطابق ما يُراد بها من إفراد وتذكير وضدَّيهما. وهل هذه التاء فاعل والكاف حرف خطاب تُبَيِّن أحوالَ
Bu özelliklerden biri de şudur: Bu fiile hitap harfi olan bir kâf bitişir ve kastedilen müfretliğe, müzekkerliğe ve bunların zıtlarına uygun gelir. Acaba bu tâ fail olup kâf ise tâ'nın hallerini açıklayan bir hitap harfi midir,
التاء، كما تُبَيِّنه إذا كانت ضميراً، أو التاء حرف خطاب والكاف هي الفاعل، واستعير ضميرُ النصبِ في مكان ضمير الرفع، أو التاءُ فاعلٌ أيضاً، والكاف ضمير في مضوع المفعول الأول؟ ثلاثة مذاهبَ مشهورة، الأولُ قولُ البصريِّين، والثاني قول الفراء، والثالثُ قولُ الكسائي.
tıpkı zamir olduğunda açıkladığı gibi? Yoksa tâ bir hitap harfi olup fail kâf mıdır ve nasb zamiri ref zamiri yerine mi ödünç alınmıştır? Ya da tâ yine fail olup kâf birinci meful konumunda bir zamir midir? Bu hususta üç meşhur mezhep vardır: Birincisi Basralıların görüşü, ikincisi Ferrâ'nın görüşü, üçüncüsü ise Kisâî'nin görüşüdür.
ولنقتصر على بعضِ أدلةِ كلِّ فريق.
Her grubun delillerinden bazılarıyla yetinelim.
قال أبو علي: «قولهم» : «أَرَأَيْتَكَ زيداً ما فعل» بفتح التاء في جميع الأحوال، فالكافُ لا يَخْلو أن يكون للخطاب مجرداً، ومعنى الاسميةِ مخلوعٌ منه، أو يكون دالاً على الاسم مع دلالته على الخطاب، ولو كان اسماً لوجبَ أن يكونَ الاسمُ الذي بعده هو هو، لأن هذه الأفعالَ مفعولُها الثاني هو الأول في المعنى، لكنه ليس به، فتعيَّنَ أن يكون مخلوعاً منه الاسميةُ، وإذا ثبت أنه للخطاب مُعرَّى من الاسمية ثبت أن التاء لا تكون لمجرَّد الخطاب. ألا ترى أنه ينبغي أن يَلْحق الكلمةَ علامتا خطاب، كما لا يلحقها علامتا تأنيث ولا علامتا استفهام، فلمَّا لم يَجُز ذلك أُفْرِدَت التاء في جميع الأحوال لَمَّا كان الفعل لا بد له من فاعل، وجُعِل في جميع الأحوال على لفظ واحد استغناءً بما يلحق الكاف، ولو لحق التاءَ علامةُ الفروع لاجتمع علامتان للخطاب مما كان يلحق التاء، وممَّا كان يلحق الكاف، فلما كان ذلك يؤدِّي إلى ما لا نظيرَ له رُفِضَ وأُجْري على ما عليه سائر كلامهم «.
Ebû Ali şöyle demiştir: «Arapların her halükarda tâ'nın fethasıyla söyledikleri 'Eraeyteke Zeyden mâ fe'al' sözünde kâf; ya isimlik anlamı kendisinden soyutlanmış sırf hitap içindir, yahut hitaba delaletiyle birlikte isme delalet etmektedir. Şayet isim olsaydı, kendisinden sonraki ismin bizzat kendisi olması gerekirdi; zira bu fiillerin ikinci mefulü mana bakımından birinci mefulün ta kendisidir, oysa burada öyle değildir. Dolayısıyla kâf'ın isimlikten soyutlanmış olduğu kesinleşir. Kâf'ın isimlikten arınmış sırf hitap için olduğu sabit olunca, tâ'nın sırf hitap için olamayacağı da sabit olur. Görmez misin ki bir kelimeye iki müenneslik veya iki istifham alâmeti bitişemeyeceği gibi iki hitap alâmeti de bitişemez. Bu caiz olmayınca ve fiilin de mutlaka bir faile ihtiyacı bulunduğundan, tâ her halükarda tekil bırakılmış; kâf'a bitişen alametlerle yetinilerek bütün hallerde tek bir lafız üzere kılınmıştır. Şayet tâ'ya fer'î alametler bitişseydi, tâ'ya bitişecek olan alamet ile kâf'a bitişecek olan alametten müteşekkil iki hitap alameti bir araya gelmiş olurdu. Bu durum benzeri olmayan bir sonuca yol açacağı için terk edilmiş ve kelamlarının geri kalanındaki kurallara uygun kılınmıştır.»
وقال الزجاج عبد حكايته مذهبَ الفراء:» وهذا القول لم يَقْبله النحويون القدماء وهو خطأٌ؛ لأنَّ قولَك: «أرأيتك زيداً ما شأنه» لو تَعَدَّت الرؤية إلى الكاف وإلى زيد لصار المعنى: أَرَأَتْ نَفْسُك زيداً ما شأنُه،
Zeccâc, Ferrâ'nın mezhebini aktardıktan sonra şöyle demiştir: «Bu görüşü eski nahivciler kabul etmemiştir ve bu görüş hatalıdır; çünkü senin 'Eraeyteke Zeyden mâ şe'nuh' sözünde şayet görme fiili hem kâf'a hem de Zeyd'e geçişli olsaydı, anlam 'Kendi nefsin Zeyd'in durumunun ne olduğunu gördü mü?' şeklini alırdı.
وهذا مُحالٌ «ثم ذكر مذهبَ البصريين. وقال مكي بن أبي طالب بعد حكايته مذهبَ الفراء:» وهذا مُحالٌ؛ لأنَّ التاءَ هي الكاف في أرأيتكم، فكان يجب أن تَظْهر علامةُ جمع التاء، وكان يجب أن يكون فاعلاً لفعلٍ واحد وهما لشيء واحد، ويجب أن يكون معنى قولك أرأيتَك زيداً ما صنع: أرأيْتَ نفسَك زيداً ما صنع، لأن الكاف هو المخاطب، وهذا مُحَالٌ في المعنى ومتناقض في الإِعراب والمعنى، لأنك تستفهم عن نفسه في صدر السؤال، ثم تَرُدُّ السؤالَ إلى غيره في آخره وتخاطبه أولاً، ثم تأتي بغائب آخر، أو لأنه يصير ثلاثة مفعولين لرأيت، وهذا كلُّه لا يجوزُ، ولو قلت: «أرأيتك عالماً بزيد» لكان كلاماً صحيحاً وقد تعدَّى «رأى» إلى مفعولين «.
Bu ise imkânsızdır.» Ardından Basralıların mezhebini zikretmiştir. Mekkî b. Ebî Tâlib de Ferrâ'nın mezhebini aktardıktan sonra şöyle demiştir: «Bu imkânsızdır; zira 'eraeytekum' ifadesinde tâ bizzat kâf'tır. Bu durumda tâ'nın çoğul alâmetinin açıkça görünmesi gerekirdi ve ikisi aynı şey olduğu halde tek bir fiilin failleri olmaları icap ederdi. Yine senin 'eraeyteke Zeyden mâ sane'' sözünün anlamının 'Zeyd'in ne yaptığını kendi nefsine sordun/gördün mü?' olması gerekirdi, çünkü kâf muhataptır. Bu ise mana bakımından muhal, irap ve mana yönünden çelişkilidir; zira cümlenin başında onun kendi nefsini soruyor, sonra sorunun sonunda meseleyi başkasına döndürüyorsun; önce ona hitap ediyor, sonra başka bir gaibi getiriyorsun; yahut 'raâ' fiilinin üç mefulü olmuş oluyor ki bunların hiçbiri caiz değildir. Şayet 'Eraeyteke 'âlimen bi-Zeyd' (Kendini Zeyd'i biliyor gördün mü?) deseydin söz sahih olurdu ve 'raâ' fiili iki mefule geçmiş olurdu.»
وقال ابو البقاء بعدما حكى مذهب البصريين:» والدليل على ذلك أنها - أي الكاف - لو كانت اسماً لكانت: إمَّا مجرورةً - وهو باطل، إذ لا جارَّ هنا - وإمَّا مرفوعةً، وهو باطلٌ أيضاً لأمرين، أحدهما: أن الكافَ ليسَتْ من ضمائرِ الرفع، والثاني: أنها لا رافعَ لها، إذ ليست فاعلاً لأن التاء فاعل، ولا يكون لفعلٍ واحد فاعلان، وإمَّا أن تكون منصوبةً وذلك باطلٌ لثلاثة أوجه، أحدُها: أن هذا الفعلَ يتعدَّى إلى مفعولين كقولك: «أرأيت زيداً ما فعلَ» فلو جُعِلَت الكافُ مفعولاً لكان ثالثاً.
Ebü'l-Bekā, Basralıların mezhebini naklettikten sonra şöyle demiştir: «Bunun delili şudur: Kâf şayet bir isim olsaydı; ya mecrur olurdu -ki burada cer edici bir edat bulunmadığından bu batıldır-; yahut merfu olurdu, bu da iki sebepten dolayı batıldır: Birincisi kâf ref zamirlerinden değildir, ikincisi ise onu ref edecek bir amil yoktur, zira tâ fail olduğundan kâf fail olamaz ve bir fiilin iki faili bulunamaz. Ya da mansub olması gerekirdi; bu da üç vecihten dolayı batıldır: Birincisi, bu fiil tıpkı 'Eraeyte Zeyden mâ fe'ale' sözünde olduğu gibi iki mefule geçer; dolayısıyla kâf meful sayılsaydı üçüncü bir meful olurdu.
والثاني: أنه لو كان مفعولاً لكان هو الفاعل في المعنى، وليس المعنى على ذلك، إذ ليس الغرضُ أرأيت نفسك، بل أرأيت غيرك. ولذلك قلت: أرأيت زيداً، وزيداً غير المخاطب ولا هو بدل منه. والثالث: أنه لو كان منصوباً على أنه مفعول لظهرَتْ علامةُ التثنية والجمعِ والتأنيث في التاء فكنت تقول: أرأيتماكما، أرأيتموكم،
İkincisi: Şayet meful olsaydı, mana bakımından bizzat fail olurdu; oysa mana böyle değildir; zira amaç 'kendi nefsini gördün mü' demek değil, 'başkası hakkında bana haber ver' demektir. Nitekim sen 'Eraeyte Zeyden' diyorsun; Zeyd ise muhataptan başkasıdır ve ondan bedel de değildir. Üçüncüsü: Şayet meful olarak mansub olsaydı, tesniye, cemi ve müenneslik alâmetleri tâ'da açığa çıkar ve 'eraeytumâkumâ, eraeytumûkum,
أرأيتكنَّ «ثم ذكر مذهبَ الفراء ثم قال:» وفيما ذَكَرْنا إبطالٌ لمذهبه «.
eraeytekunne' derdin.» Ebü'l-Bekā ardından Ferrâ'nın mezhebini zikretmiş ve şöyle demiştir: «Zikrettiğimiz bu hususlarda onun mezhebini iptal eden deliller vardır.»
وقد انتصر أبو بكر بن الأنباري لمذهب الفراء بأن قال:» لو كانت الكاف توكيداً لوقعت التثنية والجمع بالتاء، كما يقعان بها عند عدم الكاف، فلمَّا فُتِحت التاءُ في خطاب الجمع ووقع مِيْسَم الجمع لغيرها كان ذلك دليلاً على أن الكافَ غيرُ توكيد. ألا ترى أن الكاف لو سَقَطَت لم يَصْلُحْ أن يُقال لجماعة: أرأيت، فوضح بهذا انصرافُ الفعلِ إلى الكاف وأنها واجبةٌ لازمةٌ مفتقر إليها «. وهذا الذي قاله أبو بكر باطل بالكاف اللاحقةِ لاسمِ الإِشارة، فإنها يقع عليها مِيْسَمُ الجمعِ، ومع ذلك هي حرف.
Ebû Bekir b. el-Enbârî ise Ferrâ'nın mezhebini savunarak şöyle demiştir: «Şayet kâf tekit olsaydı, kâf bulunmadığında olduğu gibi tesniye ve cemi alametleri tâ ile yapılırdı. Çoğula hitap edildiğinde tâ fethalı kılınıp cemi alameti başkasına (yani kâf'a) verildiğine göre, bu durum kâf'ın tekit olmadığının delilidir. Görmez misin ki kâf düşseydi bir topluluğa 'eraeyte' denmesi uygun düşmezdi. Böylece fiilin kâf'a yöneldiği, onun vacip, lâzım ve kendisine ihtiyaç duyulan bir unsur olduğu açıklık kazanmıştır.» Ebû Bekir'in bu söylediği, işaret ismine bitişen kâf ile geçersiz kılınır; zira cemi alameti ona da bitişmektedir, buna rağmen o bir harftir.
وقال الفراء:» موضعُ الكاف نصب، وتأويلها رفع؛ لأن الفعل يتحول عن التاء إليها، وهي بمنزلة الكاف في «دونك» إذا أغري بها، كما تقول: «دونكَ زيداً» فتجد الكاف في اللفظ خَفْضاً وفي المعنى رفعاً، لأنها مأمورةٌ، فكذلك هذه الكافُ موضعُها نصبٌ وتأويلها رفع «. قلت: وهذه الشبهةُ باطلةُ مما تقدم، والخلاف في» دونك «و» إليك «وبابِهما مشهورٌ تقدَّم التنبيهُ عليه غيرَ مرة.
Ferrâ şöyle demiştir: «Kâf'ın mahalli nasb, tevili ise reftir; çünkü fiil tâ'dan ona intikal etmektedir. Bu, teşvik/emir bildirildiğinde 'dûneke'deki kâf gibidir; nitekim 'Dûneke Zeyden' dersin; kâf lafızda cer, manada ise reftir; zira emredilen konumundadır. İşte bu kâf da böyledir; mahalli nasb, tevili ise reftir.» Ben derim ki: Bu şüphe daha önce geçen açıklamalardan dolayı batıldır; 'dûneke', 'ileyke' ve benzerlerindeki ihtilaf ise meşhurdur ve defalarca uyarısı yapılmıştır.
وقال الفراء أيضاً كلاماً حسناً رأيت أن أذكره فإنه مُبين نافع، قال:» للعرب في «أرأيْتَ» لغتان ومعنيان، أحدُهما رؤيةُ العين، فإذا أردت هذا عَدَّيْتَ الرؤية بالضمير إلى المخطاب ويتصرَّف تصرُّفَ سائرِ الأفعال، تقول للرجل: «أرأيتك على غير هذه الحال» تريد: هل رأيتَ نفسَك، ثم تثنِّي وتجمع فتقول: أرأيتماكما، أرأيتموكم، أرأيتكنَّ، والمعنى الآخر: أن تقول «أرأيتك» وأنت تريد معنى أخبرني، كقولك: أرأيتك إنْ فَعَلْتَ كذا ماذا تفعل أي: أخبرني، وتترك التاء - إذا أردت هذا المعنى - موحدةً على كل حال تقول:
Ferrâ ayrıca zikretmeyi uygun gördüğüm güzel, açıklayıcı ve faydalı bir söz söyleyerek şöyle demiştir: «Arapların 'eraeyte' lafzında iki lehçesi ve iki manası vardır: Birincisi gözle görmektir. Bunu kastettiğin zaman görme fiilini zamir ile muhataba geçişli kılarsın ve diğer fiiller gibi çekimlenir. Bir adama: 'Kendi nefsini gördün mü?' anlamını kastederek 'Eraeyteke 'alâ gayri hâzihi'l-hâl' dersin; sonra tesniye ve cemi yaparak 'eraeytumâkumâ, eraeytumûkum, eraeytekunne' dersin. Diğer mana ise 'bana haber ver' anlamını kastederek 'eraeyteke' demendir; nitekim 'Eraeyteke in fe'alte kezâ mâzâ tef'alu' (Bana haber ver, şöyle yaparsan ne yaparsın?) dersin. Bu manayı kastettiğinde tâ'yı her halükarda tekil bırakarak şöyle dersin:
أرأيتكما، أرأيتكم، أرأيتكنَّ، وإنما تركَتِ العربُ التاءَ واحدةً؛ لأنهم لم يريدوا أن يكون الفعل واقعاً من المخاطب على نفسه فاكتفوا من علامة المخاطب بذكره في المكان، وتركوا التاء على التذكير والتوحيد إذا لم يكن الفعل واقعاً «؟
Eraeytekumâ, eraeytekum, eraeytekunne. Arapların tâ'yı tekil bırakmalarının sebebi; fiilin muhataptan bizzat kendi nefsine vaki olmasını istememeleridir. Bu yüzden muhatap alameti olarak onun o makamda zikredilmesiyle yetinmişler ve fiil [nefse] vaki olmadığında tâ'yı müzekker ve tekil halde bırakmışlardır.»
قال: والرؤيةُ من الأفعال الناقصة التي يُعَدِّيها المخاطبُ إلى نفسه بالمكنى مثل: ظنتُني وأريتُني، ولا يقولون ذلك في الأفعال التامة، لا يقولون للرجل: قتلتَك بمعنى: قتلتَ نفسَك، ولا أحسنتَ إليك، كما يقولون: متى تظنُّك خارجاً؟ وذلك أنَّهم أرادوا الفصلَ بين الفعل الذي قد يُلغى وبين الفعلِ الذي لا يجوزُ إلغاؤه، ألا ترى أنك تقول:» أنا أظنُّ خارجٌ «فتلغي» أظن «وقال الله تعالى:
Şöyle devam etmiştir: «Görmek, 'zanentunî' ve 'ereytunî' gibi muhatabın muttasıl zamirle kendi nefsine geçişli kıldığı nakıs (kalp) fiillerindendir. Tam fiillerde ise bunu söylemezler; bir adama 'kendi nefsini öldürdün' anlamında 'katelteke' demezler; 'metâ tezunnuke hâricen?' (kendini ne zaman çıkıyor zannedersin?) dedikleri gibi 'ahsenteka' demezler. Bunun sebebi, ameli iptal edilebilen (mülga) fiil ile ameli iptal edilemeyen fiil arasını ayırmak istemeleridir. Görmez misin ki 'Ene ezunnu hâricun' dersin ve 'ezunnu' fiilini amelden düşürürsün. Nitekim Allah Teâlâ:
{أَن رَّآهُ استغنى} [العلق: ٧] ولم يَقُلْ: رأى نفسه. وقد جاء في ضرورة الشعر إجراءُ الأفعال التامة مُجْرى النواقص:
{أَن رَّآهُ استغنى} “Kendini ihtiyaçsız gördü diye” [Alak 7] buyurmuş, 'raâ nefsehu' dememiştir. Şiir zaruretinde tam fiillerin nakıs fiiller gibi kullanıldığı da vâki olmuştur.
قال جران العود:
Ciranu'l-'Avd şöyle demiştir:
١٩١ - ٩- لقد كان لي عن ضَرَّتَيْنِ عَدِمْتُني ... وعَمَّا أُلاقي منهما مُتَزَحْزِحُ
191 - 9- Keşke yok olasıca ben, iki kumadan ve onlardan çektiğim eziyetlerden uzaklaşacak bir yer bulabilseydim!
والعرب تقول: عَدِمْتني ووَجَدْتُني وفَقَدْتُني وليس بوجه الكلام «انتهى.
Araplar 'adimtunî', 'vecedtunî' ve 'fekadtunî' derler; fakat bu fasih kelamın asıl vechi değildir.» bitti.
واعلم أن الناس اختلفوا في الجملة الاستفهامية الواقعة بعد المنصوب بأرأيتك نحو: أرأيتك زيداً ما صنع؟ فالجمهور على أن» زيداً «مفعول أول، والجملة بعده في محصل نصب سادَّةً مَسَدَّ المفعول الثاني. وقد تقدم أنه لا يجوز التعليق فيه هذه وإن جاز في غيرها من أخواتها نحو: علمت زيداً أبو مَنْ هو؟ وقال ابن كَيْسان:» إن الجملة الاستفهامية في رأيتك زيداً ما صنع بدل من أرأيتك «وقال الأخفش:» إن لا بد بعد «أرأيت» التي بمعنى أخبرني من الاسم المستَخْبَرِ عنه، ويلزمُ الجملةَ التي بعده الاستفهامُ لأن «
Bil ki 'Eraeyteke Zeyden mâ sane'?' gibi 'eraeyteke' fiilinin mansubundan sonra gelen istifham cümlesi hususunda ihtilaf edilmiştir. Cumhura göre 'Zeyden' birinci mefuldür, ondan sonraki cümle ise ikinci meful yerine kaim olarak nasb mahallindedir. Daha önce geçtiği üzere 'Alimtu Zeyden ebû men huve?' gibi bu fiilin benzerlerinde caiz olsa bile bunda ta'lîk caiz değildir. İbn Keysân şöyle demiştir: «'Eraeyteke Zeyden mâ sane'' terkibindeki istifham cümlesi 'eraeyteke'den bedeldir.» Ahfeş ise şöyle demiştir: «'Bana haber ver' anlamındaki 'eraeyte'den sonra hakkında bilgi istenen bir ismin bulunması şarttır ve ondan sonraki cümlenin istifham olması lazımdır; çünkü
أخبرني» موافق لمعنى الاستفهام «وزعم أيضاً أنها تخرج عن بابها فتكون بمعنى» أما «أو» تنبَّه «، وحينئذ لا يكون لها مفعولان ولا مفعول واحد، وجعل من ذلك: {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَآ إِلَى الصخرة فَإِنِّي نَسِيتُ الحوت} [الكهف: ٦٣] . وهذا ينبغي أن لا يجوز لأنه إخراج للَّفْظَة عن موضوعها من غير داعٍ إلى ذلك.
'ahbirnî' (bana haber ver) ifadesi istifham manasına uygundur.» Ahfeş ayrıca bu fiilin kendi babından çıkıp 'emmâ' (dikkat et) veya 'tenebbeh' (uyan/bil ki) manasına geldiğini, bu durumda ise iki mefulü veya tek bir mefulü bulunmayacağını iddia etmiş ve {أَرَأَيْتَ إِذْ أَوَيْنَآ إِلَى الصخرة فَإِنِّي نَسِيتُ الحوت} “Gördün mü (hatırla ki), kayaya sığındığımızda ben balığı unuttum” [Kehf 63] ayetini buna örnek göstermiştir. Oysa bu caiz olmamalıdır; zira bu, gerektirici bir sebep yokken bir lafzı kendi vaz'ından çıkarmaktır.
إذا تقرَّر هذا فليُرْجع إلى الآية الكريمة فنقول وبالله التوفيق: اختلف الناس في هذه الآية على ثلاثة أقوال، أحدُها: أن المفعولَ الأولَ والجملةَ الاستفهامية التي سَدَّت مَسَدَّ الثاني محذوفان لفهم المعنى، والتقدير: أرأيتكم عبادتكم الأصنام هل تنفعُكم» أو اتِّخاذَكم غيرَ الله إلهاً هل يَكْشِفُ ضُرَّكم؟ ونحو ذلك: فعبادَتَكُمْ أو اتِّخاذَكم مفعول أول، والجملة الاستفهامية سادَّةٌ مَسَدَّ الثاني: والتاء هي الفاعل، والكاف حرف خطاب.
Bu husus açıklığa kavuştuğuna göre, kerim ayete dönelim ve Allah'ın muvaffak kılmasıyla şöyle diyelim: Âlimler bu ayet hakkında üç görüşe ayrılmışlardır: Birincisi: Birinci meful ve ikincinin yerine kaim olan istifham cümlesi, mananın anlaşılması sebebiyle hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: 'Putlara ibadet etmenizin size bir fayda sağlayıp sağlamayacağını bana haber verin' yahut 'Allah'tan başkasını ilah edinmenizin sizden sıkıntıyı giderip gidermeyeceğini bana haber verin' ve benzeri takdirlerdir. Bu durumda 'ibadetiniz' veya 'edinmeniz' birinci meful, istifham cümlesi ise ikinci meful yerine kaimdir. Tâ fail, kâf ise hitap harfidir.
الثاني: أن الشرط وجوابه - سيأتي بيانه - قد سَدَّا مَسَدَّ المعفولين لأنهما قد حَصَّلا المعنى المقصود، فلم يَحْتج هذا الفعل إلى مفعولٍ، وليس بشيء؛ لأن الشرط وجوابه لم يُعْهد فيهما أن يَسُدَّا مَسَدَّ مفعولي ظن، وكونُ الفعلِ غيرَ محتاجٍ لمفعولٍ إخراجٌ له عن وضعه، فإنْ عَنَى بقوله: «سَدَّا مَسَدَّه» أنَّهما دالاَّن عليه فهو المدَّعى.
İkincisi: Şart ve cevabı -ki açıklaması gelecektir- kastedilen manayı hâsıl ettikleri için iki mefulün yerine kaim olmuştur; dolayısıyla bu fiil bir mefule ihtiyaç duymamıştır. Ancak bu görüş bir değer taşımaz; zira şart ve cevabının zann grubunun iki mefulü yerine kaim olduğu görülmüş şey değildir. Fiilin mefule ihtiyaç duymaması ise onu kendi vaz'ından çıkarmaktır. Şayet 'onun yerine kaim oldular' sözüyle 'ona delalet ettiklerini' kastediyorsa bu zaten iddia edilen şeydir.
والثالث: أن المفعول الأول محذوفٌ، والمسألةُ من باب التنازع بين أرأيتكم وأتاكم، والمتنازَعُ فيه هو لفظُ «العذاب» . وهذا اختيار الشيخ، ولنوردْ كلامه ليظهرَ فإنَّه كلامٌ حسن قال: «فنقول: الذي نختاره: أنها باقية على حكمها في التعدِّي إلى اثنين، فالأول منصوب والثاني لم نجده بالاستقراء إلا جلمة استفهامية أو قسمية.
Üçüncüsü: Birinci meful hazfedilmiştir ve mesele 'eraeytekum' ile 'etâkum' fiilleri arasındaki tenâzu' (amelde çekişme) kabilindendir. Çekişilen lafız ise 'el-'Azâb' kelimesidir. Bu, Şeyh'in tercihidir. Açıklığa kavuşması için onun sözünü aktaralım; zira o güzel bir sözdür. Şöyle demiştir: «Deriz ki: Bizim tercih ettiğimiz görüş, fiilin iki mefule geçişli olma hükmünü koruduğudur; birincisi mansubdur, ikincisini ise istikrâ yoluyla ancak bir istifham veya kasem cümlesi olarak bulabilmekteyiz.
فإذا تقرَّر هذا فنقول: المفعول الأول في هذه الآية محذوف، والمسألة من باب التنازع، تنازع «أرأيتكم» والشرط
Bu sabit olunca deriz ki: Bu ayette birinci meful hazfedilmiştir ve mesele tenâzu' kabilindendir; 'eraeytekum' ile şart fiili
على «عذاب الله» ، فأعمل الثاني وهو «أتاكم» فارتفع «عذاب» به، ولو أعمل الأول لكان التركيب: «عذاب» بالنصب، ونظير ذلك: «اضرب إنْ جاءك زيد» على إعمال «جاءك» ولو نصب لجاز، وكان من إعمال الأول. وأمَّا المفعول الثاني فهو الجملة من الاستفهام: «أغيرَ الله تَدْعُون» والرابط لهذه الجملة بالمفعول الأول المحذوف محذوف تقديره: أغيرَ الله تَدْعُنن لكَشْفِه، والمعنى: قل أرأيتكم عذابَ الله إنْ أتاكم - أو الساعة إن أتتكم - أغيرَ الله تَدْعُون لكشفه أو لكشف نوازلها «انتها. والتقدير الإِعرابيُّ الذي ذكره يحتاج إلى بعض إيضاح، وتقديره: قل أرأيتَكموه أو أرأيتَكم إياه إن أتاكم عذاب الله، فلذلك الضمير هو ضمير العذاب لمَّا عمل الثاني في ظاهره أُعطي المُلْغَى ضميرَه، وإذا أُضْمِرَ في الأول حُذِف ما لم يكن مرفوعاً أو خبراً في الأصل، وهذا الضمير ليس مرفوعاً ولا خبراً في الأصل، فلأجل ذلك حُذِف ولا يَثْبُتُ إلا ضرورةً.
'azâbullāh' lafzı üzerinde çekişmiş, ikinci fiil olan 'etâkum' amel ettirilmiş ve 'azâb' kelimesi onunla merfu kılınmıştır. Şayet birinci fiil amel ettirilseydi terkip nasb ile 'azâbe' şeklinde olurdu. Bunun benzeri, 'câeke' fiilinin ameliyle 'İdrib in câeke Zeydun' sözüdür; nasb ile 'Zeyden' denseydi de caiz olurdu ve birincinin amel ettirilmesinden sayılırdı. İkinci mefule gelince, o da 'e-gayrallāhi ted'ûn' istifhamından oluşan cümledir. Bu cümlenin hazfedilen birinci mefulle olan bağıntısı hazfedilmiş olup takdiri: 'Onu gidermesi için Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?' şeklindedir. Mana şudur: 'De ki: Bana haber verin, Allah'ın azabı size gelirse -yahut kıyamet size gelip çatarsa- onu yahut onun dehşetini gidermesi için Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?'» bitti. Zikrettiği irap takdiri biraz açıklamaya muhtaçtır; takdiri şöyledir: 'Kul eraeytekumûhu' veya 'eraeytekum iyyâhu in etâkum 'azâbullāh'. İşte bu zamir azabın zamiridir; ikinci fiil zahir isimde amel edince, amelden düşürülen birinci fiile onun zamiri verilmiştir. Birinci fiilde zamir gizlendiğinde, aslen merfu veya haber olmadıkça hazfedilir. Bu zamir de aslen merfu veya haber değildir; işte bu sebeple hazfedilmiştir ve ancak zaruret halinde sabit kalır.
وأمَّا جوابُ الشرط ففيه خمسةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه محذوفٌ، فقدَّره الزمخشري:» إن أتاكم عذابُ الله مَنْ تدعون «قال الشيخ:» وإصلاحُه أن يقول: «فَمَنْ تدعون» بالفاء، لأن جوابَ الشرطِ إذا وقع جملةً استفهاميةً فلا بتد فيه من الفاء. الثاني: أنه «أرأيتكم» ، قاله الحوفي، وهو فاسِدٌ لوجهين، أحدهما: أن جوابَ الشرط لا يتقدَّمُ عند جمهور البصريين، إنما جوَّزَه الكوفيون وأبو زيدٍ والمبردُ والثاني: أن الجملةَ المصدَّرَةَ بالهمزة لا تقع جواباً للشرط البتة، إنما يقع من الاستفهام ما كان ب «هل» أو اسمٍ من أسماء الاستفهام، وإنما لم تقع الجملة المصدرة بالهمزة جوباً لأنه لا يخلو: أن تأتي معها بالفاء أو لا تأتي بها، لا جائز أن لا تأتي بها؛ لأنَّ كلَّ ما لا يَصْلح شرطاً
Şartın cevabına gelince, bunda beş vecih vardır: Birincisi: Cevabın hazfedilmiş olmasıdır. Zemahşerî bunu: 'Eğer Allah'ın azabı size gelirse kime yalvarırsınız?' şeklinde takdir etmiştir. Şeyh şöyle demiştir: «Bunun düzeltilmesi 'fe-men ted'ûn' şeklinde fâ ile söylenmesidir; çünkü şartın cevabı istifham cümlesi olarak geldiğinde onda fâ harfinin bulunması zorunludur.» İkincisi: Cevabın 'eraeytekum' olmasıdır; bunu el-Havfî söylemiştir fakat iki vecihten dolayı batıldır: Birincisi, şartın cevabı Basralıların cumhuruna göre öne geçemez; bunu sadece Kûfeliler, Ebû Zeyd ve el-Müberred caiz görmüştür. İkincisi, hemze ile başlayan bir cümle asla şartın cevabı olamaz; istifhamdan ancak 'hel' ile veya istifham isimlerinden biriyle başlayanlar cevap olabilir. Hemze ile başlayan cümlenin cevap olamamasının sebebi şudur: Onunla birlikte ya fâ harfini getirirsin ya da getirmezsin. Getirmemen caiz değildir; çünkü şart olmaya elverişli olmayan her cümlenin,
يجب اقترانه بالفاء إذا وقع جواباً، ولا جائز أن تأتي بها لأنك: إمَّا أن تأتي بها قبل الهمزة نحو: إن قمت فأزيد منطلق «، أو بعدها نحو:» أفزيد منطلق «، وكلاهما ممتنعٌ، أمَّا الأول فلتصدُّر الفاء على الهمزة، وأما الثاني فلأنه يؤدي إلى عدم الجواب بالفاء في موضع كان يجب فيه الإِتيانُ بها، وهذا بخلاف» هل «فإنك تأتي بالفاء قبلها فتقول: إن قمت فهل زيد قائم، لأنه ليس لها تامُ التصدير الذي تستحقُّه الهمزةُ، ولذلك تَصَدَّرَتْ على بعضِ حروف العطف وقد تقدَّم مشروحاً غير مرة.
cevap olarak geldiğinde fâ ile bitişmesi vaciptir. Fâ getirmek de caiz değildir; zira fâ'yı ya hemzeden önce 'İn kumte fe-e-Zeydun muntalikun' şeklinde getirirsin yahut hemzeden sonra 'e-fe-Zeydun muntalikun' şeklinde getirirsin; her ikisi de imkânsızdır. Birincisi fâ'nın hemzenin önüne geçmesi sebebiyle, ikincisi ise getirilmesi vacip olan bir yerde cevabın fâ'sız kalmasına yol açması sebebiyledir. Bu durum 'hel' edatının hilafınadır; zira onun öncesinde fâ getirerek 'İn kumte fe-hel Zeydun kâimun' dersin, çünkü 'hel' edatı hemzenin hak ettiği tam başa geçme hakkına sahip değildir; nitekim bu sebeple hemze bazı atıf harflerinin önüne geçmiştir ve bu husus daha önce defalarca açıklanmıştır.
الثالث: أنه» أغير الله «وهو ظاهر عبارة الزمخشري فإنه قال:» ويجوز أن يتعلَّق الشرطُ بقولِه: {أَغَيْرَ الله تَدْعُونَ} كأنه قيل: أغير الله تَدْعُون إن أتاكم عذاب الله «قال الشيخ:» ولا يجوز أن يتعلَّق الشرط بقوله: «أغير الله» ؛ لأنه لو تعلَّق به لكان جواباً له، لكنه لا يقع جواباً؛ لأنَّ جواب الشرط إذا كان استفهاماً بالحرف لا يقع إلا ب «هل» وذَكَر ما قدَّمْتُه إلى آخره، وعزاه الأخفش عن العرب ثم قال: «ولا يجوز أيضاً من وجه آخر، لأنَّا قد قَرَّرْنا أنَّ» أرأيتك «متعدِّية إلى اثنين، أحدهما في هذه الاية محذوفٌ، وأنه من باب التنازع، والآخر وقعت الجملة الاستفهامية موقعَة، فلو جَعَلْتها جواب الشرط لبقيَتْ» أرأيتَكم «متعدية إلى واحد وذلك لا يجوز» قلت: وهذا لا يلزم الزمخشري فإنه لا يرتضى ما قاله من الإِعراب المشار إليه.
Üçüncüsü: Cevabın 'e-gayrallāh' olmasıdır; Zemahşerî'nin ifadesinin zahiri de budur. Zira o şöyle demiştir: «Şartın {أَغَيْرَ الله تَدْعُونَ} “Allah'tan başkasına mı yalvarıyorsunuz?” sözüne taalluk etmesi caizdir; sanki şöyle denilmiştir: 'Eğer Allah'ın azabı size gelirse Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?'» Şeyh şöyle demiştir: «Şartın 'e-gayrallāh' sözüne taalluk etmesi caiz değildir; çünkü şayet ona taalluk etseydi onun cevabı olurdu, oysa bu cevap olamaz; zira şartın cevabı harfle yapılan bir istifham olduğunda ancak 'hel' ile gelebilir.» Şeyh daha önce zikrettiğim hususları sonuna kadar anlatmış, Ahfeş'in de bunu Araplardan naklettiğini belirtmiş, ardından şöyle demiştir: «Diğer bir yönden de caiz değildir; çünkü biz 'eraeyteke' fiilinin iki mefule geçişli olduğunu, bu ayette onlardan birinin hazfedildiğini ve meselenin tenâzu' kabilinden olduğunu, diğer mefulün yerine ise istifham cümlesinin geçtiğini ortaya koymuştuk. Şayet o cümleyi şartın cevabı kılarsan, 'eraeytekum' fiili tek bir mefule geçişli olarak kalır ki bu caiz değildir.» Ben derim ki: Bu itiraz Zemahşerî'yi bağlamaz; zira o, işaret edilen bu irap izahını benimsememektedir.
قوله «يلزم تعدِّيها لواحد» قلنا: لا نسلِّم بل يتعدَّى لاثنين محذوفين ثانيهما جملة استفهام، كما قدَّره غيرُه: بأرأيتكم عبادتَكم هل تنفعكم، ثم قال: «وأيضاً التزامُ العرب في الشرط الجائي بعد» أرأيت «مُضِيَّ الفعل دليلٌ على أن جواب الشرط محذوف، لأنه لا يُحْذَفُ جوابُ الشرط إلا عند مُضِيِّ فِعْلِه، قال تعالى: {قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ الله} [الأنعام: ٤٧] {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ الله} [الأنعام: ٤٦] {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِن جَعَلَ الله} [القصص: ٧١] {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِن جَعَلَ الله} [القصص: ٧٢] {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ} [يونس: ٥٠] {أَفَرَأَيْتَ إِن مَّتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ} [الشعراء: ٢٠٥] {أَرَأَيْتَ إِن كَذَّبَ وتولى} [العلق: ١٣] إلى غير ذلك من الآيات. وقال الشاعر:
Şeyh'in «fiilin tek mefule geçişli olması gerekir» sözüne karşı deriz ki: Bunu kabul etmiyoruz; bilakis tıpkı başkalarının 'eraeytekum 'ibâdetekum hel tenfe'ukum' şeklinde takdir ettiği gibi, ikincisi istifham cümlesi olan hazfedilmiş iki mefule geçişli olur. Ardından Şeyh şöyle demiştir: «Ayrıca Arapların 'eraeyte'den sonra gelen şart cümlesinde fiilin mazi olmasını iltizam etmeleri, şartın cevabının mahzuf olduğunun delilidir; zira şartın cevabı ancak fiili mazi olduğunda hazfedilir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ الله} “De ki: Bana haber verin; eğer size Allah'ın azabı gelirse” [En'âm 47], {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ الله} “De ki: Bana haber verin; eğer Allah alırsa” [En'âm 46], {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِن جَعَلَ الله} “De ki: Bana haber verin; eğer Allah kılarsa” [Kasas 71], {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِن جَعَلَ الله} “De ki: Bana haber verin; eğer Allah kılarsa” [Kasas 72], {قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُهُ} “De ki: Bana haber verin; eğer O'nun azabı size gelirse” [Yûnus 50], {أَفَرَأَيْتَ إِن مَّتَّعْنَاهُمْ سِنِينَ} “Gördün mü (bana haber ver), eğer onları yıllarca yaşatsak” [Şuarâ 205], {أَرَأَيْتَ إِن كَذَّبَ وتولى} “Gördün mü (bana haber ver), eğer yalanlar ve yüz çevirirse” [Alak 13] ve benzeri ayetler. Şair de şöyle demiştir:
١٩٢ - ٠- أَرَيْتَ إنْ جاءت به أمْلودا ... وأيضاً مجيءُ الجملة الاستفهامية مُصَدَّرةً بهمزة الاستفهام دليل على أنها ليست جوابَ الشرط، إذ لا يَصحُّ وقوعُها جواباً للشرط» . انتهى.
192 - 0- Bana haber ver, taze bir fidan [gibi bir çocuk] dünyaya getirdiğinde... Ayrıca istifham cümlesinin istifham hemzesiyle başlamış olması, onun şartın cevabı olmadığının delilidir; zira onun şartın cevabı olarak vaki olması sahih değildir.» bitti.
ولما جَوَّزَ الزمخشري أن الشرطَ متعلِّقٌ بقوله: {أغير الله} سأل سؤالاً وأجابَ عنه، قال: «فإنْ قلت: إنْ عَلَّقْتَ الشرطَ بِه فما تصنعُ بقوله:» فيكشِفُ ما تَدْعُون إليه «مع قوله: {أَوْ أَتَتْكُمْ الساعة} وقوارع الساعة لا تكشف عن المشركين؟ قلت: قد اشترط في الكشفِ المشيئةَ وهو قوله» إنْ شاء «إيذاناً بأنه إنْ فَعَلَ كان له وجهٌ من الحكمة، إلا أنه لا يَفْعلُ لوجهٍ آخرَ من الحكمةِ أرجحَ منه» قال الشيخ: «وهذا مبنيٌّ على أن
Zemahşerî, şartın {أغير الله} sözüne müteallık olmasını caiz görünce bir soru sormuş ve buna cevap vermiştir. Şöyle demiştir: «Şayet 'Şartı ona bağlarsan, {أَوْ أَتَتْكُمْ الساعة} “veya size kıyamet gelse” buyruğuyla birlikte ve kıyametin felaketleri müşriklerden kaldırılmayacak iken, 'kendisine dua ettiğiniz şeyi kaldırır' sözü hakkında ne yapacaksın?' dersen, derim ki: Kaldırmayı 'eğer dilerse' diyerek meşîete bağlamıştır; bu da şayet bunu yaparsa bunda bir hikmet yönü bulunacağını, ancak bundan daha racih başka bir hikmet yönü sebebiyle bunu yapmayacağını bildirmek içindir.» Şeyh şöyle demiştir: «Bu açıklama,
الشرط متعلقٌ ب» أغير الله «. وقد استَدْلَلْنا على أنه لا يجوز» قلت: تَرَك الشيخُ التبنيهَ على ماهو أهمُّ من
şartın 'e-gayrallāh'a müteallık olduğu esasına dayanmaktadır. Oysa biz bunun caiz olmadığına dair delil getirdik.» Ben derim ki: Şeyh bundan daha mühim olan bir hususa dikkat çekmeyi terk etmiştir ki,
ذلك وهو قوله: «إلا أنه لا يفعل لوجهٍ آخر من الحكمة أرجحَ منه» وهذا أصل فاسد من أصول المعتزلة يزعمون أن أفعاله تعالى تابعةٌ لمصالحَ وحِكمٍ يترجَّح مع بعضها الفعلُ ومع بعضها التركُ، ومع بعضها يجب الفعل أو الترك، تعالى الله عن ذلك بل أفعاله لا تُعَلَّلُ بغرضٍ من الأغراض، لا يُسأل عما يَفعل، وموضوع هذه المسألةِ غيرُ هذا الموضوع، ولكني نبَّهْتُك علهيا إجمالاً.
o da Zemahşerî'nin «ancak bundan daha racih başka bir hikmet yönü sebebiyle bunu yapmaz» sözüdür. Bu, Mutezile'nin bozuk esaslarındandır; zira onlar Allah Teâlâ'nın fiillerinin birtakım maslahat ve hikmetlere tâbi olduğunu, bazısıyla fiilin, bazısıyla terkin tercih edildiğini, bazısıyla da fiilin veya terkin vacip olduğunu iddia ederler. Allah bundan münezzehtir; bilakis O'nun fiilleri hiçbir gaye ile ta'lîl edilemez (sebebe bağlanamaz) ve O yaptıklarından sorulmaz. Bu meselenin asıl konusu burası değildir; ancak sana genel olarak işaret etmiş oldum.
الرابع: أنَّ جواب الشرط محذوف تقديره: إن أتاكم عذابُ الله أو أَتَتْكم الساعةُ دَعَوْتم، ودَلَّ عليه قوله: {أَغَيْرَ الله تَدْعُونَ} الخامس: أن محذوف أيضاً، ولكنه مقدَّرٌ من جنس ما تقدَّم في المعنى، تقديرُه: إنْ أتاكم عذاب الله أو أَتَتْكم الساعة فأخبروني عنه أَتَدْعُون غير الله لكشفِه كما تقول: «أخبرني عن زيدٍ إن جاءك ما تصنعُ به» أي: إن جاءَك فأخبرني عنه، فحُذِفَ الجوابُ لدلالة «أخبرني» عليه، ونظيرُه: أنت ظالمُ إن فعلت، أي: فأنت ظالم، فحذف «فأنت ظالمٌ» لدلالةِ ما تقدَّم عليه. وهذا ما اختاره الشيخ. قال: «وهو جارٍ على قواعد العربية» وادَّعى أنه لم يَرَه لغيره.
Dördüncüsü: Şartın cevabı mahzuftur, takdiri: 'Eğer size Allah'ın azabı gelir veya kıyamet size gelip çatarsa dua edersiniz' şeklindedir ve buna {أَغَيْرَ الله تَدْعُونَ} “Allah'tan başkasına mı yalvarıyorsunuz?” buyruğu delalet etmektedir. Beşincisi: Şartın cevabı yine mahzuftur, fakat mana bakımından daha önce geçenin cinsinden takdir edilir; takdiri şöyledir: 'Eğer size Allah'ın azabı gelir veya kıyamet çatarsa bana ondan haber verin; onu gidermesi için Allah'tan başkasına mı yalvarırsınız?' Nitekim senin 'Ahbirnî 'an Zeydin in câeke mâ tasne'u bihî' (Zeyd hakkında bana haber ver, eğer sana gelirse ona ne yaparsın?) yani 'eğer sana gelirse bana ondan haber ver' demen gibidir; 'ahbirnî'nin delaleti sebebiyle cevap hazfedilmiştir. Bunun benzeri: 'Ente zâlimun in fe'alte' yani 'fe-ente zâlimun' sözüdür; önceki ifadenin delaleti sebebiyle 'fe-ente zâlimun' hazfedilmiştir. Bu, Şeyh'in tercih ettiği görüştür. Şeyh: «Bu, Arapçanın kurallarına uygundur» demiş ve bunu kendisinden başka birinde görmediğini iddia etmiştir.
قوله: {أَغَيْرَ الله تَدْعُونَ} «غيرَ» مفعول مقدم ل «تَدْعون» وتقديمُه: إمَّا للاختصاص كما قال الزمشخري: «بَكَّتهم بقوله: أغير الله تَدْعُون، بمعنى، أَتَخُصُّون آلهتَكم بالدعوة فيما هو عادتكم إذا أصابكم ضرٌّ أم تدعون اللَّهَ دونها، وإمَّا للإِنكارِ عليهم في دعائهم للأصنام؛ لأن المُنْكَرَ إنما هو دعاءُ الأصنامِ لا نفسُ الدعاء، ألا ترى أنك إذا قلت» أزيداً تضربُ «إنما تُنْكِرُ كونَ» زيد «مَحَلاً للضرب ولا تُنْكر نفسَ الضرب، وهذا من قاعدةٍ بيانية قَدَّمْتُ التنبيهَ عليها عند قوله تعالى: {أَأَنتَ قُلتَ لِلنَّاسِ اتخذوني} [المائدة: ١١٦] .
{أَغَيْرَ الله تَدْعُونَ} “Allah'tan başkasına mı yalvarıyorsunuz?” ayetindeki 'gayra' kelimesi 'ted'ûne' fiilinin öne geçmiş mefulüdür. Öne geçmesi: Ya Zemahşerî'nin dediği gibi ihtisas (özgü kılma) içindir; nitekim o: «Onları 'e-gayrallāhi ted'ûn' sözüyle azarlamıştır; yani: Başınıza bir sıkıntı geldiğinde âdetiniz olduğu üzere duayı ilahlarınıza mı tahsis edersiniz, yoksa onları bırakıp Allah'a mı dua edersiniz?» demiştir; yahut putlara dua etmelerini inkâr içindir; çünkü münker olan bizzat dua değil, putlara yapılan duadır. Görmez misin ki 'E-Zeyden tadribu?' (Zeyd'i mi dövüyorsun?) dediğinde, bizzat dövme fiilini değil, Zeyd'in dövülmeye mahal olmasını inkâr edersin. Bu, Allah Teâlâ'nın: {أَأَنتَ قُلتَ لِلنَّاسِ اتخذوني} “İnsanlara sen mi 'Beni edinin' dedin?” [Mâide 116] ayetinde daha önce uyarısını yaptığım beyânî bir kuraldandır.
قوله: {إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ} جوابُه محذوف لدلالة الكلام عليه وكذلك معمولُ» صادقين «والتقدير: إن كنتم صادقين في دعواكم أنَّ غيرَ الله إلهٌ فهل تَدْعُونه لكشْف ما يَحُلُّ بكم من العذاب؟
{إِن كُنتُمْ صَادِقِينَ} “eğer doğru sözlüler iseniz” ifadesinin cevabı kelamın delaleti sebebiyle mahzuftur, aynı şekilde 'sâdikîne' kelimesinin ma'mûlü de mahzuftur. Takdiri şöyledir: 'Eğer Allah'tan başkasının ilah olduğu iddianızda doğru sözlüler iseniz, başınıza inen azabı kaldırması için ona dua eder misiniz?'
قوله تعالى: {بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ} : «بل» حرفُ إضرابٍ وانتقال لا إبطالٍ، لِما عَرَفْتَ غيرَ مرة من أنها في كلام الله كذلك. و «إياه» مفعول مقدَّم للاختصاص عند الزمخشري، ولذلك قال: «بل تَخُصُّونه بالدعاء، وعند غيره للاعتناء، وإن كان ثَمَّ حَصْرٌ واختصاص فِمِنْ قرينة أخرى.» وإياه «ضمير منصوب منفصل تقدَّم الكلامُ عليه مشبعاً في الفاتحة وقال ابن عطية:» هنا «إيَّا» اسم مضمر أُجري مُجرى المظهرات في أنه مضاف أبداً «قال الشيخ:» وهذا خلافُ مذهبِ سيبويه، فإنَّ مذهب سيبويه أن ما بعد «إيَّا» حرفٌ يُبَيِّن أحوال الضمير، وليس مضافاً لما بعده، لئلاَّ يلزمَ تعريفُ الإِضافةِ، وذلك يستدعي تنكيره، والضمائر لا تَقْبَلُ التنكير فلا تقبل الإِضافة.
Allah Teâlâ'nın {بَلْ إِيَّاهُ تَدْعُونَ} “Bilakis yalnız O'na yalvarırsınız” buyruğunda geçen 'bel' harfi; iptal değil, Allah'ın kelamında böyle olduğunu defalarca öğrendiğin üzere idrâb (vazgeçiş) ve intikal harfidir. 'İyyâhu' zamiri ise Zemahşerî'ye göre ihtisas için öne geçmiş mefuldür; bu sebeple o «Bilakis duayı yalnızca O'na tahsis edersiniz» demiştir; başkalarına göre ise önem ve itina içindir; şayet orada bir hasr ve ihtisas varsa bu başka bir karineden dolayıdır. 'İyyâhu' munfasıl mansub zamirdir; Fâtiha suresinde hakkında genişçe açıklamalar geçmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Burada 'iyyâ' munfasıl bir isimdir, daima muzaf olması bakımından zahir isimler gibi değerlendirilmiştir.» Şeyh şöyle demiştir: «Bu, Sîbeveyh'in mezhebine aykırıdır; zira Sîbeveyh'in mezhebine göre 'iyyâ'dan sonraki kısım zamirin hallerini açıklayan bir harftir ve sonrasına muzaf değildir; aksi takdirde izin verilmeyen izafetle marifelik lâzım gelir, bu da onun nekire olmasını gerektirir, oysa zamirler nekireliği kabul etmezler ve dolayısıyla izafeti de kabul etmezler.»
قوله: {مَا تَدْعُونَ} يجوز في «ما» أربعةُ أوجه، أظهرها: أنها موصولة بمعنى الذي أي: فتكشف الذي تَدْعون، والعائد محذوف لاستكمال الشروط أي: تَدْعونه. الثاني: أنها ظرفية، قال ابن عطية. وعلى هذا فيكون مفعول «يكشفُ» محذوفاً تقديره: فيكشف العذاب مدةَ دعائكم أي: ما دُمْتُمْ داعِيه.
{مَا تَدْعُونَ} “yalvardığınız şeyi” kavlindeki 'mâ' lafzında dört vecih caizdir: En zahir olanı, ellezî anlamında mevsul olmasıdır; yani 'dua ettiğiniz şeyi kaldırır'; şartlar tam olduğu için âid zamiri hazfedilmiştir, yani 'ted'ûnehu'. İkincisi: Zarfiye olmasıdır; bunu İbn Atiyye söylemiştir. Buna göre 'yekşifu' fiilinin mefulü mahzuf olur; takdiri: 'Duanız süresince azabı kaldırır', yani 'O'na dua ettiğiniz müddetçe' şeklindedir.
قال الشيخ: «وهذا ما لا حاجةَ إليه مع أنَّ فيه وَصْلَها بمضارعٍ، وهو قليلٌ جداً تقولُ:» لا أُكَلِّمك ما طلَعت الشمس «ويضعف: ما تطلع الشمس» قلت: قوله بمضارع «كان ينبغي أن يقول مثبت؛ لأنه متى كان منفياً ب» لم «كَثُر وَصْلُها به نحو قوله:
Şeyh şöyle demiştir: «Buna hiç gerek yoktur; ayrıca bunda mâ'nın muzari fiile sıla yapılması söz konusudur ki bu son derece azdır. Nitekim 'Lâ ukellimuke mâ tala'ati'ş-şemsu' (Güneş doğdukça seninle konuşmam) dersin; 'mâ tatlu'u'ş-şemsu' denmesi ise zayıftır.» Ben derim ki: «Muzari fiile» sözü yerine «müsbet muzari fiile» demesi gerekirdi; zira 'lem' ile menfi olduğu zaman mâ'nın ona sıla yapılması çokça vuku bulur; nitekim şairin şu sözü böyledir:
١٩٢ - ١- ولَنْ يَلْبَثَ الجُهَّالُ أن يَتَهَضَّموا ... أخا الحلم ما لم يَسْتَعِنْ بجَهول
192 - 1- Cahiller, bir cahilden yardım istemediği müddetçe hilim sahibini ezmekte asla gecikmezler.
ومِنْ وَصْلها بمضارعٍ مثبت قولُه:
Müsbet muzari fiile sıla yapılmasına dair şairin şu sözü örnek gösterilebilir:
١٩٢ - ٢- أُطَوِّفُ ما أُطَوِّفُ ثم آوي ... إلى أمَّا ويَرْويني النقيعُ
192 - 2- Dolaştığım müddetçe dolaşırım, sonra anneciğime sığınırım ve beni [soğuk] içecek suya kandırır.
وقول الآخر:
Diğer şairin şu sözü de [buna örnektir]:
١٩٢ - ٣- أُطَوِّفُ ما أُطّوِّفُ ثم أوي ... إلى بيتٍ قعيدَتُهُ لَكاعِ
192 - 3- Dolaştığım müddetçe dolaşırım, sonra ev sahibesi alçak/kötü olan bir eve sığınırım.
ف» أُطَوِّفُ «صلةُ ل» ما «الظرفية.
Buradaki 'utavvifu' (أُطَوِّفُ), zarfiye olan 'mâ'nın sılasıdır.
الثالث: أنها نكرة موصوفة ذكره أبو البقاء، والعائد أيضاً محذوف أي: فيكشفُ شيئاً تَدْعونه أي: تَدْعون كَشْفَه، والحذفُ من الصفةِ أقلُّ منه من الصلة. الرابع: أنها مصدرية، قال ابن عطية:» ويَصِحُّ أن تكون مصدرية على حذف في الكلام «قال الزجاج:» وهو مثل: {وَسْئَلِ القرية} [يوسف: ٨٢] . قلت: والتقدير: فيكشف سبب دعائكم وموجبه قال الشيخ «وهذه دعوى محذوف غيرِ معين وهو خلاف الظاهر» وقال أبو البقاء: «وليست مصدرية إلا أَنْ تجعلَها مصدراً بمعنى المفعول» يعني يصير تقديره: فيكشف مَدْعُوَّكم أي: الذي تَدْعُون لأجله، وهو الضُّرُّ ونحوه.
Üçüncüsü: ["Mâ" lafzının] nekire-i mevsûfe (sıfat almış belirsiz isim) olmasıdır; bunu Ebu’l-Bekâ zikretmiştir. Âid zamir de yine mahzuftur (düşürülmüştür); yani: [فيكشفُ شيئاً تَدْعونه] (kaldırılmasını dilediğiniz bir şeyi kaldırır/açar), yani: [تَدْعون كَشْفَه] takdirindedir. Sıfattan [âid zamirin] hazfedilmesi, sıla cümlesinden hazfedilmesinden daha azdır. Dördüncüsü: Masdariyye olmasıdır. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Sözdeki bir hazif üzere masdariyye olması da sahihtir.» Zeccâc ise şöyle demiştir: «Bu, {وَسْئَلِ القرية} “Kente sor” [Yûsuf: 82] [ayeti] gibidir.» Ben derim ki, takdiri: [فيكشف سبب دعائكم وموجبه] (duanızın sebebini ve gereğini kaldırır) şeklindedir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu, muayyen olmayan bir mahzuf iddiasıdır ve zahire aykırıdır.» Ebu’l-Bekâ da şöyle demiştir: «Onu mef'ul anlamında bir masdar kılmadıkça masdariyye olamaz.» Yani takdiri: [فيكشف مَدْعُوَّكم] (uğruna dua ettiğinizi kaldırır) olur ki bu da sıkıntı ve benzeri şeylerdir.
قوله: {إِلَيْهِ} فيما يتعلق به وجهان، أحدهما: أن يتعلق ب «تَدْعون» ، والضمير حينئذ يعود على «ما» الموصولة أي: الذي تدعون إلى كَشْفِه، و «دعا» بالنسبة إلى متعلِّق الدعاء يتعدى ب «إلى» أو اللام.
{إِلَيْهِ} “O'na” kavlindeki müteallak hakkında iki vecih vardır. Birincisi: 'ted'ûne' (تَدْعون) fiiline müteallık olmasıdır; zamir bu durumda mevsul olan 'mâ'ya döner, yani 'kaldırılmasına dua ettiğiniz şey' [demektir]. 'De'â' (دعا) fiili, duanın müteallakı bakımından 'ilâ' (إلى) veya lâm (ل) harfiyle geçişli olur.
قال تعالى: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِّمَّن دَعَآ إِلَى الله} [فصلت: ٣٣] {وَإِذَا دعوا إِلَى الله} [النور: ٤٨] وقال:
Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَنْ أَحْسَنُ قَوْلاً مِّمَّن دَعَآ إِلَى الله} [Fussilet: 33] “Allah'a çağırandan daha güzel sözlü kim vardır?”, {وَإِذَا دعوا إِلَى الله} [Nûr: 48] “Allah'a çağrıldıkları zaman”. Şair de şöyle demiştir:
١٩٢ - ٤- وإن أُدْعَ للجُلَّى أكنْ مِنْ حُماتها ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
192 - 4- Büyük bir iş için çağrılsam, onun koruyucularından olurum...
وقال:
[Başka bir şair de] şöyle demiştir:
١٩٢ - ٥- وإنْ دَعَوْتِ إلى جُلَّى ومَكْرُمَةٍ ... يوماً سَراةَ كرامِ الناس فادْعِينا
192 - 5- Şayet bir gün büyük ve şerefli bir iş için asil ve cömert insanları çağıracaksan, bizi çağır.
وقال:
Yine [şair] şöyle demiştir:
١٩٢ - ٦- دعوتُ لِما نابني مِسْوَراً ... فَلَبِّيْ فَلَبَّيْ يَدَيْ مِسْوَرِ
192 - 6- Başıma gelen musibet için Misver'i çağırdım; Misver'in iki eli hemen [imdadıma] icabet etti.
والثاني: أن يتلعَّق ب «يَكْشِفُ» قال أبو البقاء: «أي: يرفعه
İkincisi: 'yekşifu' (يَكْشِفُ) fiiline müteallık olmasıdır. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Yani onu [azabı] kaldırıp
إليه» انتهى. والضميرُ على هذا عائد على الله تعالى، وذكر ابو البقاء وجهَي التعلق ولم يَتَعرَّضْ للضمير وقد عَرَفْتَه. وقال ابن عطية: «والضمير في» إليه «يُحتمل أن يعودَ إلى الله بتقدير: فيكشف ما تدعون فيه إليه» قال الشيخ: «وهذا ليس بجيد؛ لأنَّ» دعا «يتعدى لمفعول به دون حرف جر: {ادعوني أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [غافر: ٦٠] {إِذَا دَعَانِ} [البقرة: ١٨٦] ومن كلام العرب:» دعوتُ الله سميعاً «قلت: ومثلُه: {قُلِ ادعوا الله أَوِ ادعوا الرحمن أَيّاً مَّا تَدْعُواْ} [الإِسراء: ١١٠] {ادعوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً} [الأعراف: ٥٥] قال: ولا تقول بهذا المعنى:» دعوت إلى الله «بمعنى: دعوت الله، إلا أنه يمكن أن يُصَحَّح كلامُه بمعنى التضمين، ضمَّن» تدعون «معنى» تلجَؤون فيه إلى الله «إلا أنَّ التضمين ليس بقياس، لا يُصارُ إليه إلا عند الضرورة، ولا ضرورةَ تدعو إليه هنا» .
O'na ulaştırır.» Zamir buna göre Allah Teâlâ'ya dönmektedir. Ebu'l-Bekâ taallukun iki vechini zikretmiş ancak zamire değinmemiştir; bunu öğrenmiş oldun. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «'İleyhi'deki zamirin 'Hakkında O'na dua ettiğiniz şeyi kaldırır' takdiriyle Allah'a dönmesi muhtemeldir.» Şeyh şöyle demiştir: «Bu iyi bir görüş değildir; çünkü 'de'â' fiili harf-i cersiz olarak mefulun bihe geçişli olur: {ادعوني أَسْتَجِبْ لَكُمْ} [Mü'min: 60] “Bana dua edin, size icabet edeyim”, {إِذَا دَعَانِ} [Bakara: 186] “Bana dua ettiği zaman”. Arapların kelamında da: 'Da'avtullâhe semî'an' (İşitici olan Allah'a dua ettim) denir.» Ben derim ki: Bunun bir benzeri de: {قُلِ ادعوا الله أَوِ ادعوا الرحمن أَيّاً مَّا تَدْعُواْ} [İsrâ: 110] “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin; hangisini çağırırsanız...”, {ادعوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً} [A'râf: 55] “Rabbinize yalvara yakara dua edin” ayetleridir. [Şeyh devamla] şöyle demiştir: «Bu anlamda, 'Da'avtullâhe' (Allah'a dua ettim) manasında 'Da'avtu ilallâh' diyemezsin. Ancak onun bu sözü tazmin anlamıyla sahih kılınabilir; 'ted'ûne' fiiline 'hakkında Allah'a sığınırsınız' manasını tazmin etmiştir. Ne var ki tazmin kıyasî değildir; zaruret olmadıkça ona başvurulmaz; burada ise buna sevk eden bir zaruret yoktur.»
قلت: ليس التضمين مقصوراً على الضرورة، وهو في القرآن أكثر من أن يُحْصَر، تقدَّم لك منه جملةٌ صالحة، وسيأتي لك إن شاء الله مثلُها، على أنه قد يقال تجويزُ أبي محمد عَوْدَ الضمير إلى الله تعالى محمولٌ على أن «إليه» متعلق بيكشف، كما تقدَّم نَقْلُه عن أبي البقاء وأن معناه «يرفعه» فلا يلزم المحذورُ المذكور، لولا أنه يُعَكِّر عليه تقديرُه بقوله «تدعون فيه إليه» فتقديره «فيه» ظاهره أنه يزعمُ تعلُّقَه ب «تَدْعُون» .
Ben derim ki: Tazmin sadece zarurete hasredilemez; nitekim Kur'an'da sayılamayacak kadar çoktur. Öncesinde sana bundan epeyce örnek geçti, inşallah benzeri ileride de gelecektir. Bununla birlikte Ebû Muhammed'in zamirin Allah Teâlâ'ya dönmesini caiz görmesi, Ebu'l-Bekâ'dan nakledildiği üzere 'ileyhi'nin 'yekşifu' fiiline müteallık olup manasının 'onu O'na yükseltir' olmasına hamledilebilir; böylece zikredilen mahzur gerekmez. Ne var ki onun «تدعون فيه إليه» (hakkında O'na dua ettiğiniz) şeklindeki takdiri bu ihtimali bulandırmaktadır; zira 'fîhi' takdiri zahiren onun [ileyhi'yi] 'ted'ûne' fiiline taalluk ettirdiğini göstermektedir.
قوله: {إِنْ شَآءَ} جوابه محذوف لفهم المعنى، ودلالة ما قبله عليه، أي: إنْ شاء أن يكشِفَ كشف، وادِّعاءُ تقديمِ جواب الشرط هنا واضحٌ
{إِنْ شَآءَ} “dilerse” kavlinin cevabı, mananın anlaşılması ve öncesinin ona delalet etmesi sebebiyle mahzuftur; yani 'Kaldırmayı dilerse kaldırır'. Burada şartın cevabının öne geçtiği iddiası açıktır;
لاقترانه بالفاء، فهو أحسنُ مِنْ قوله: «أنت ظالم إن فعلت» لكن يمنع مِنْ كونها جواباً هنا أنها سببيَّةٌ مرتبة أي: أنها أفادَتْ ترتُّبَ الكشفِ على الدعاء، وأن الدعاءَ سببٌ فيه، على أن لنا خلافاً في فاء الجزاء: هل تفي السببيَّة أو لا؟
çünkü fâ harfiyle bitişmiştir. Bu, «Yaparsan zalimsin» sözünden daha uygundur. Ancak buradaki fâ'nın sebebiyye ve mürettebe olması, yani keşfin (kaldırmanın) duaya terettüp ettiğini ve duanın bunda bir sebep olduğunu ifade etmesi, onun [önceki cümlenin] burada şartın cevabı olmasına engeldir. Kaldı ki ceza fâ'sının sebebiyet ifade edip etmediği konusunda ihtilafımız bulunmaktadır.
قوله: {وَتَنسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ} الظاهر في «ما» أن تكون موصولةً اسمية، والمرادُ بها ما عُبِد مِنْ دون الله مطلقاً: العقلاءُ وغيرُهم، إلا أنه غَلَّب غيرَ العقلاء عليهم كقوله: {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السموات} [النحل: ٤٩] والعائدُ محذوفٌ أي ما تُشْركونه مع الله في العبادة. وقال الفارسي: «الأصلُ: وتَنْسَون دعاءَ ما تشركون، فحذف المضاف» ويجوز أن تكونَ مصدريةً، وحينئذ لا تحتاج إلى عائد عند الجمهور. ثم هل هذا المصدر باق على حقيقته؟ أي: تَنْسَون الإِشراكَ نفسَه لِما يلحقُكم من الدَّهْشَة والحَيْرة، أو هو واقعٌ موقعَ المعفول به، أي: وتنسَوْن المُشْرَك به وهي الأصنام وغيرها، وعلى هذا فمعناه كالأول وحينئذٍ يحتمل السياقُ أن يكون على بابه من الغفلة، وأن يكون بمعنى الترك، وإن كانوا ذاكرين لها أي للأصنام وغيرها.
{وَتَنسَوْنَ مَا تُشْرِكُونَ} “ve ortak koştuğunuz şeyleri unutursunuz” kavlinde zahir olan, 'mâ'nın ism-i mevsul olmasıdır. Bununla murat edilen, ister akıl sahibi olsun ister olmasın Allah'tan başka tapılan her şeydir; ancak {وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَا فِي السموات} [Nahl: 49] “Göklerde olanlar Allah'a secde eder” ayetinde olduğu gibi gayr-i akiller tağlib edilmiştir. Âid zamiri mahzuftur; yani 'ibadette Allah'a ortak koştuklarınızı [unutursunuz]'. Fârisî şöyle demiştir: «Aslı: 'Ve tensavne duâe mâ tüşrikûn' (ortak koştuklarınıza dua etmeyi unutursunuz) şeklindedir, muzaf hazfedilmiştir.» 'Mâ'nın masdariyye olması da caizdir; bu takdirde cumhura göre âid zamirine ihtiyaç duymaz. Peki, bu masdar kendi hakiki manasında mıdır -yani başınıza gelen dehşet ve şaşkınlıktan dolayı bizzat şirk koşmayı mı unutursunuz-, yoksa mefulün bih konumunda mıdır -yani ortak koşulan putları ve diğer şeyleri mi unutursunuz-? Buna göre anlamı birinci vecih gibidir. Bu durumda siyakın, gaflet manasındaki asıl anlamında olması da, putları ve diğer şeyleri hatırlıyor olsalar bile terk anlamında olması da muhtemeldir.
وقوله تعالى: {وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إلى أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ} : في الكلام حَذْفٌ تقديره: أَرْسَلْنا رسلاً إلى أمم فكذَّبوا فأخذناهم، وهذا الحذفُ ظاهرٌ جداً، و «مِنْ قبلك» متعلِّق بأَرْسلنا، وفي جعله صفةً لأمم كلامٌ تقدَّم غير مرة، وتقدَّم تفسيرُ البأساء والضرَّاء، ولم يُلْفَظْ لهما بمذكَّر على أَفْعَل.
Allah Teâlâ'nın: {وَلَقَدْ أَرْسَلنَآ إلى أُمَمٍ مِّن قَبْلِكَ فَأَخَذْنَاهُمْ} “Andolsun ki senden önceki ümmetlere de [elçiler] gönderdik; sonra onları yakalayıverdik” kavlindeki kelamda bir hazif vardır; takdiri: 'Ümmetlere elçiler gönderdik, yalanladılar, bunun üzerine onları yakaladık' şeklindedir. Bu hazif son derece açıktır. 'Min kablike' (min kablik) ifadesi 'erselnâ' fiiline müteallıktır; bunun 'ümem' kelimesine sıfat kılınması hakkında daha önce defalarca söz geçmişti. 'el-Be'sâ' ve 'ed-darrâ' kelimelerinin tefsiri de önceden geçmişti; bu iki kelimenin 'ef'al' (أَفْعَل) vezninde bir müzekkeri telaffuz edilmemiştir.
قوله تعالى: {فلولا إِذْ جَآءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ} : «إذ» منصوب ب «تَضرَّعوا» فَصَلَ به بين حرف التحضيض وما دخل عليه، وهو جائز
Allah Teâlâ'nın: {فلولا إِذْ جَآءَهُمْ بَأْسُنَا تَضَرَّعُواْ} “Bari kendilerine azabımız geldiği zaman boyun eğip yalvarsalardı ya!” kavlinde: 'İz' (إِذْ), 'tedarra'û' (تَضَرَّعُوا) fiiliyle mansubdur; onunla tahdîd (teşvik/kınama) harfi ile üzerine dahil olduğu fiilin arası ayrılmıştır. Bu caizdir;
حتى في المفعول به، تقول: «لولا زيداً ضَرَبْتَ» وتقدَّم أن حرف التحضيض مع الماضي يكون معناه التوبيخ.
hatta mefulün bihte bile [bu ayrım caizdir]; nitekim 'Levlâ Zeyden darabte' (Zeyd'i dövseydin ya!) dersin. Tahdîd harfinin mazi fiille birlikte tevbih (kınama/azarlama) anlamı ifade ettiği daha önce geçmişti.
والتضرُّع: تفعُّل من الضَّراعة، وهي الذِّلَّة والهيئة المسبِّبة عن الانقياد إلى الطاعة يقال: ضَرَع يَضْرَعُ ضَراعة فهو ضارعٌ وضَرِع قال:
Tadarrû' (تَضَرُّع): 'darâat' (الضَّراعة) kökünden tefa''ul (تفعُّل) veznindedir; o da zillet ve itaate boyun eğmekten kaynaklanan durumdur. 'Dara'a yadra'u darâaten fe-huve dâri'un ve darı'un' (ضَرَع يَضْرَعُ ضَراعة فهو ضارعٌ وضَرِع) denir. Şair şöyle demiştir:
١٩٢ - ٧- لِيُبْكَ يزيدُ ضارعٌ لخصومَةٍ ... ومختبطٌ ممَّا تُطيح الطوائِحُ
192 - 7- Düşmanlık karşısında boyun eğmiş kimse de, felaketlerin savurduğu darda kalmış kimse de Yezîd için ağlasın.
وللسهولة والتذلُّل المفهومة من هذه المادة اشتقُّوا منها للثدي اسماً فقالوا له «ضَرْعاً»
Bu kökten anlaşılan yumuşaklık ve tezellül (boyun eğme) manasından dolayı memeye de bir isim türetmiş ve ona 'dar' (ضَرْع) demişlerdir.
قوله: {ولكن قَسَتْ قُلُوبُهُمْ} «لكنْ» هنا واقعة بين ضدين، وهما اللين والقسوة؛ وذلك أن قولَه «تَضَرَّعوا» مُشْعِرٌ باللين والسهولة، وكذلك إذا جَعَلْتَ الضراعةَ عبارة عن الإِيمان، والقسوة عبارة عن الكفر، وعَبَّرت عن السبب بالمسبِّب وعن المسبِّب بالسبب، ألا ترى أنك تقول: «آمَنَ قلبُه فتضرَّع، وقسا قلبه فكفر» وهذا أحسن من قول أبي البقاء: «ولكن» استدراك على المعنى، أي ما تضرَّعوا ولكن «يعني أن التحضيض في معنى النفي، وقد يترجَّح هذا بما قاله الزمخشري فإنه قال:» معناه نَفْيُ التضرُّعِ كأنه قيل: لم يتضرعوا إذ جاءهم بأْسُنا، ولكنه جاء ب «لولا» ليفيد أنه لم يكنْ لهم عذرٌ في ترْك التضرُّع إلا قسوةُ قلوبِهم وإعجابُهم بأعمالهم التي زيَّنها الشيطان لهم «.
{ولكن قَسَتْ قُلُوبُهُمْ} “Fakat kalpleri katılaştı” kavlindeki 'lâkin' (لكنْ) burada iki zıt şey arasında yer almaktadır ki bunlar yumuşaklık ve katılıktır. Zira 'tedarra'û' (تَضَرَّعوا) sözü yumuşaklık ve uysallık hissettirir; aynı şekilde darâati (yalvarmayı) imandan, katılığı da küfürden ibaret sayıp sebebi müsebbeble, müsebbebi de sebeple ifade ettiğinde de böyledir. Görmez misin ki: «Kalbi iman etti de boyun büktü; kalbi katılaştı da inkâr etti» dersin. Bu açıklama, Ebu'l-Bekâ'nın: «'Lâkin', manaya yönelik bir istidraktır; yani 'yalvarmadılar lâkin...' demektir» şeklindeki sözünden daha güzeldir; yani tahdîd, nefy (olumsuzluk) anlamındadır. Bu görüş, Zemahşerî'nin şu sözüyle de desteklenebilir; zira o şöyle demiştir: «Bunun manası tazarrunun nefyi (olmadığı)dır; sanki 'Azabımız onlara geldiğinde yalvarmadılar' denilmiş gibidir. Ancak tazarrûyu terk etmelerinde kalplerinin katılığı ve şeytanın kendilerine süslediği amellerini beğenmelerinden başka hiçbir mazeretlerinin bulunmadığını ifade etmek için 'levlâ' ile getirilmiştir.»
قوله: {وَزَيَّنَ لَهُمُ} هذه الجملة تحتمل وجهين، أحدهما: أن تكون استنافيةً، أخبر تعالى عنهم بذلك.» والثاني: وهو الظاهر -: أنها داخلةٌ في حَيِّز
{وَزَيَّنَ لَهُمُ} “ve onlara süsledi” kavlindeki bu cümle iki vecih taşır: Birincisi: İstinâfiyye (yeni bir başlangıç cümlesi) olup Allah Teâlâ'nın onlar hakkında bunu haber vermesidir. İkincisi -ki zahir olan budur-: İstidrakın alanına dahil
الاستدارك فهي نسقٌ على قوله: {قَسَتْ قُلُوبُهُمْ} وهذا رأيُ الزمخشري فإنه قال: «لم يكن لهم عُذْرٌ في ترك التضرع إلا قسوةُ قلوبهم وإعجابُهم بأعمالهم» وقد تقدَّم ذلك. و «ما» في قوله: {مَا كَانُواّ} يحتمل أن تكونَ موصولةً اسمية أي: الذي كانوا يعملونه وأن تكونَ مصدرية، أي: زَيَّن لهم عملَهم، كقوله: {زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ} [النمل: ٤] ويَبْعُد جَعْلُها نكرةً موصوفة.
olup {قَسَتْ قُلُوبُهُمْ} “kalpleri katılaştı” kavline matuf olmasıdır. Bu, Zemahşerî'nin de görüşüdür; zira o: «Tazarrûyu terk etmelerinde kalplerinin katılığından ve amellerini beğenmelerinden başka bir mazeretleri yoktu» demiştir ve bu daha önce geçmişti. {مَا كَانُواّ} “yaptıkları şeyleri” kavlindeki 'mâ'nın ism-i mevsul olması -yani 'yapmakta oldukları şeyleri'- ve masdariyye olması -yani {زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ} [Neml: 4] “onlara amellerini süsledik” ayetinde olduğu gibi 'onlara amellerini süsledi'- muhtemeldir. Onun mevsuf bir nekire yapılması ise uzaktır.
قوله تعالى: {فَتَحْنَا} : قرأ الجمهور «فَتَحْنا» مخفَّفاً، وابن عامر «فتَّحنا» مثقلاً، والتثقيلُ مُؤْذِنٌ بالتكثير؛ لأنَّ بعده «أبواب» فناسب التكثير، والتخفيف هو الأصل. وقرأ ابنُ عامر أيضاً في الأعراف: {لَفَتَحْنَا} [الآية: ٩٦] وفي القمر: {فَفَتَحْنَآ أَبْوَابَ} [الآية: ١١] بالتشديد أيضاً، وشدَّد أيضاً {فُتِحَتْ يَأْجُوجُ} [الأنبياء: ٩٦] والخلاف أيضاً في {فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا} [الآيتين: ٧١، ٧٣] في الزمر في الموضعين، {وَفُتِحَتِ السمآء} [الآية: ١٩] في النبأ، فإن الجماعة وافقوا ابن عامر على تشديدها، ولم يَقْرَأْها بالتخفيف إلا الكوفيون، فقد جرى ابن عامر على نمطٍ واحد في هذا الفعل، والباقون شدَّدوا في المواضع الثلاثة المشارِ إليها، وخفَّفوا في الباقي جَمْعاً بين اللغتين.
Allah Teâlâ'nın: {فَتَحْنَا} “açtık” kavlinde: Cumhûr muhaffef olarak «فَتَحْنا», İbn Âmir ise muşedded olarak «فتَّحنا» okumuştur. Şeddeli okuyuş çokluğa delalet eder; çünkü sonrasında «ebvâb» (kapılar) gelmiştir ve bu da çokluğa uygundur; hafif okuyuş ise asıldır. İbn Âmir ayrıca A'râf'ta: {لَفَتَحْنَا} [Ayet: 96] “elbette açardık”, Kamer'de: {فَفَتَحْنَآ أَبْوَابَ} [Ayet: 11] “kapılarını açtık” lafızlarını da şeddeli okumuştur. Yine {فُتِحَتْ يَأْجُوجُ} [Enbiyâ: 96] “Ye'cûc açıldığı [zaman]” lafzını da şeddeli okumuştur. İhtilaf Zümer'deki her iki yerde geçen {فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا} [Ayetler: 71, 73] “kapıları açılır” ve Nebe'deki {وَفُتِحَتِ السمآء} [Ayet: 19] “Gök açılır” lafızlarında da vardır; nitekim çoğunluk bunun şeddeli okunmasında İbn Âmir'e muvafakat etmiş, Kûfeliler hariç hiç kimse onu muhaffef okumamıştır. Böylece İbn Âmir bu fiilde tek bir usul üzere gitmiş, diğerleri ise işaret edilen üç yerde şeddeli, kalan yerlerde ise iki lehçeyi birleştirmek amacıyla muhaffef okumuşlardır.
قوله: {فَإِذَا هُمْ مُّبْلِسُونَ} «إذا» هي الفجائية وفيها ثلاثة مذاهب
{فَإِذَا هُمْ مُّبْلِسُونَ} “bir de bakarsın ki onlar apışıverip ümitsizliğe düşenlerdir” kavlindeki 'izâ' (إذا) fücâiyye (sürpriz/ansızınlık bildiren)dir ve bu konuda üç mezhep (görüş) vardır:
مذهب سيبويه أنها ظرف مكان، ومذهب جماعة منهم والرياشي أنها ظرفُ زمانٍ، ومذهب الكوفيين أنها حرف. فعلى تقدير كونها ظرفاً مكاناً أو زماناً الناصبُ لها خبر المبتدأ، أي أُبْلِسوا في مكان إقامتهم أو في زمانها.
Sîbeveyh'in mezhebine göre o mekân zarfıdır; Riyâşî'nin de aralarında bulunduğu bir grubun mezhebine göre zaman zarfıdır; Kûfelilerin mezhebine göre ise bir harftir. Mekân veya zaman zarfı olması takdirinde onu nasbeden âmil mübtedanın haberidir; yani 'ikamet ettikleri mekânda veya ikamet ettikleri zamanda ümitsizliğe düştüler' takdirindedir.
والإِبلاسُ: الإِطراق، وقيل: هو الحُزْن المعترض من شدة البأس، ومنه اشْتُقَّ «إبليس» وقد تقدَّم في موضعه وأنه هل هو أعجمي أم لا؟
İblâs (الإِبلاس): Başını öne eğip susmaktır; şiddetli sıkıntı ve çaresizlikten arız olan hüzün olduğu da söylenmiştir. 'İblîs' ismi de bundan türetilmiştir; kendi yerinde bunun a'cemî (yabancı kökenli) olup olmadığına dair açıklamalar önceden geçmişti.
قوله: {فَقُطِعَ دَابِرُ} الجمهور على «فَقُطِع» مبنيّاً للمفعول. «دابر» مرفوع به. وقرأ عكرمة: «قطع» مبنياً للفاعل وهو الله تعالى، «دابر» مفعول به، وفيه التفاتٌ، إذ هو خروج من تكلم في قوله: «أخذناهم» إلى غيبة. والدابِرُ: التابع من خلف، يقال: دَبَر الولدُ والدَه، ودَبَر فلان القوم يَدْبُرُهم دُبُوراً ودَبْراً. وقيل: الدابِر: الأصل، يقال: قطع الله دابِرَه أي: أصله، قال الأصمعي. وقال أبو عبيد: «دابرُ القوم آخرُهم» ، وأنشدوا لأميَّة بن ابي الصلت:
{فَقُطِعَ دَابِرُ} “Böylece kökü kesildi” kavlinde cumhur, meçhul fiil olarak «فَقُطِع» şeklinde okumuştur; 'dâbir' onunla merfudur [naib-i faildir]. İkrime ise faili Allah Teâlâ olmak üzere malum fiil olarak «قَطَعَ» şeklinde okumuştur; 'dâbir' mefulün bihtir. Bunda bir iltifat sanatı vardır; zira {أَخَذْنَاهُمْ} “onları yakaladık” kavlindeki mütekellim (birinci şahıs) sîgasından gaib (üçüncü şahıs) sîgasına geçiştir. Dâbir (الدابِر): Arkadan takip edendir. 'Debere'l-veledu vâlidehu' (çocuk babasının ardından gitti), 'Debere fulânun el-kavme yedburuhum dubûran ve debren' denir. Dâbir'in 'asıl/kök' olduğu da söylenmiştir; Asmaî'nin naklettiğine göre 'Kata'allâhu dâbirahu' (Allah onun kökünü kessin) denir. Ebû Ubeyd ise «Topluluğun dâbiri, onların sonuncusudur» demiştir ve Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu beytini inşad etmişlerdir:
١٩٢ - ٨- فاستُؤْصِلوا بعذابٍ حَصَّ دابِرَهُمْ ... فما استطاعوا له صَرْفاً ولا انتصروا
192 - 8- Köklerini kazıyan bir azapla kökleri kurutuldu; artık ne onu savuşturabildiler ne de yardım görebildiler.
ومنه: دَبَر السهمُ الهدفَ أي: سقَط خلفَه.
Şu ifade de bu köktendir: 'Debere's-sehmu'l-hedefe' yani 'Ok hedefin arkasına düştü'.
قوله تعالى: {أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ الله} : المفعول الأول محذوف تقديره: أرأيتم سَمْعَكم وأبصاركم إن أخذها الله، والجملة الاستفهامية في موضع الثاني، وقد تقدم أنَّ الشيخ يجعلُه من التنازع، وجواب الشرط محذوف على نحو ما مرَّ. وقال الحوفي: «وحرفُ الشرط وما اتصل به في موضع نصبٍ على الحال، والعالمُ في الحال» أرأيتم «كقولك:» اضربه إن خرج «أي خارجاً، وجواب الشرط ما تقدَّم مِمَّا دخلَتْ عليه همزة
Allah Teâlâ'nın: {أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ الله} “Söyleyin bakalım: Eğer Allah alırsa...” kavlinde birinci meful mahzuftur; takdiri: 'Eğer Allah işitmenizi ve gözlerinizi alırsa, [bana] söyler misiniz?' şeklindedir. İstifham cümlesi ise ikinci mefulün yerindedir. Şeyh'in bunu tenâzu' kabilinden saydığı daha önce geçmişti. Şartın cevabı daha önce geçtiği üzere mahzuftur. Havfî şöyle demiştir: «Şart harfi ve ona bitişen kısım hal olarak nasb mahallindedir, haldeki âmil ise 'ereeytum'dur; nitekim 'İdribhu in harece' (Çıkarsa onu döv, yani 'çıkmış haldeyken') demen gibidir. Şartın cevabı ise istifham hemzesinin
الاستفهام» وهذا إعرابٌ لا يَظْهر. ولم يُؤْتَ هنا بكاف الخطاب وأُتي به هناك؛ لأنَّ التهديدَ هناك أعظم فناسب التأكيد بالإِتيان بكاف الخطاب، ولمَّا لم يُؤْتَ بالكافِ وجب بروزُ علامةِ الجمع في التاء لئلا يلتبسَ، ولو جيء معها بالكاف لا ستُغْنِي بها كما تقدَّم، وتوحيد السمع وجَمْعُ الأبصارِ مفهومٌ ممَّا تقدَّم في البقرة.
üzerine dahil olduğu önceki kısımdır.» Bu, açık ve tutarlı olmayan bir iraptır. Burada hitap kâf'ı getirilmemiş, orada ise getirilmiştir; çünkü oradaki tehdit daha büyüktür ve hitap kâf'ının getirilmesiyle pekiştirilmesi uygun düşmüştür. Kâf getirilmediği zaman karışıklık olmasın diye tâ (ت) zamirinde cemi (çoğulluk) alametinin açığa çıkması vacip olmuştur; eğer onunla birlikte kâf getirilseydi daha önce geçtiği üzere onunla yetinilirdi. 'Sem'in tekil, 'ebsâr'ın çoğul getirilmesi ise Bakara suresinde geçen açıklamalardan anlaşılmaktadır.
قوله: {مَّنْ إله} مبتدأ وخبر، و «مَنْ» استفهامية، «وغيرُ الله» صفةٌ ب «إلهٌ» و «يأتيكم» صفةٌ ثانية، والهاء في «به» على سمعكم. وقيل: تعود على الجميع. وَوُحِّد ذهاباً به مذهب اسم الإِشارة وقيل: تعود على الهَدْي المدلول عليه بالمعنى. وقيل: يَعودُ على المأخوذ والمختوم المدلول عليهما بالأَخْذ والخَتْم. والاستفهام هنا للإِنكار.
{مَّنْ إله} “hangi ilah var?” kavli mübteda ve haberdir; 'men' istifhamiyyedir. 'Ğayrullâh' (غيرُ الله), 'ilâh' (إله) kelimesinin sıfatıdır. {يأتيكم} “size getirecek” kavli ikinci sıfattır. {بِهِ} “onu” kavlindeki hâ (ه) zamiri işitmenize (sem'inize) aittir. Hepsine döndüğü de söylenmiştir; ism-i işaret kabilinden sayılarak müfred kılınmıştır. Mananın delalet ettiği 'hidayete' döndüğü de söylenmiştir. 'Ahz' ve 'hatm'den anlaşılan 'alınan ve mühürlenen şeylere' döndüğü de söylenmiştir. Buradaki istifham inkâr içindir.
قوله: {انظر كَيْفَ نُصَرِّفُ} «كيف» معمولةٌ لنصرِّف، ونصبُها: إمَّا على التشبيه بالحال أو التشبيه بالظرف، وهي مُعَلِّقةٌ ل «انظر» فهي في محل نصب بإسقاط حرف الجر، وهذا كله ظاهر مِمَّا تقدم. «ويَصْدِفون» معناه يُعْرِضُون، يقال: صَدَف عن الشيء صَدْفاً وصُدُوفاً وصدافِيَةً قال عدي بن الرقاع:
{انظر كَيْفَ نُصَرِّفُ} “Bak, nasıl türlü türlü açıklıyoruz” kavlindeki 'keyfe' (كَيْفَ), 'nusarrifu' (نُصَرِّفُ) fiilinin mamulüdür. Nasbı ise ya hale ya da zarfa benzetilmek suretiyledir; 'ünzur' (انظر) fiilini amelden ta'lik etmiştir ve cer harfinin düşürülmesiyle nasb mahallindedir; bütün bunlar daha önce geçenlerden açıktır. {يَصْدِفُونَ} “yüz çeviriyorlar” kavlinin anlamı 'yüz çevirirler' demektir. 'Sadafe ani'ş-şey'i sadfen ve sudûfen ve sadâfiyeten' (صَدَف عن الشيء صَدْفاً وصُدُوفاً وصدافِيَةً) denir. Adiy b. er-Rıkâ' şöyle demiştir:
١٩٢ - ٩- إذا ذكرْنَ حديثاً قُلْنَ أحسنَه ... وهُنَّ عن كل سوءٍ يُتَّقى صُدُفُ
192 - 9- Bir söz andıklarında onun en güzelini söylerler; sakınılan her türlü kötülükten ise yüz çevirirler.
«صُدُف» جمع صَدُوف ك صُبُر في جمع صبور، وقيل: معنى صدف: مالَ، مأخوذ من الصَّدَف في البعير وهو أن يَميل خِفُّه من اليد إلى الرِّجْل من الجانب الوحشي. والصَّدَف جمع صَدَفة وهي المَحارة التي تكون فيها الدُّرَّة قال:
Buradaki 'suduf' (صُدُف), sabûr'un çoğulu 'subur' gibi 'sadûf'un (صَدُوف) çoğuludur. 'Sadafe'nin anlamının 'meyletti' olduğu da söylenmiştir; bu, devedeki 'sadaf'tan (الصَّدَف) alınmıştır ki o da devenin tabanının dış taraftan elden ayağa doğru meyletmesidir. 'Sadef' (الصَّدَف), içinde inci bulunan sedef/istiridye kabuğu olan 'sadefe'nin (صَدَفة) çoğuludur. Şair şöyle demiştir:
١٩٣ - ٠-
193 - 0-
وزادَها عَجَباً أَنْ رُحْتُ في سُبُلٍ ... وما دَرَتْ دَوَرَان الدُّرِّ في الصَّدَفِ
Yollara düşüp gitmem onun hayretini daha da artırdı; oysa o, incinin sedef içindeki dönüşünü bilmezdi.
والصَّدَف والصُّدُف بفتح الصاد والدال وضمهما، وضم الصاد وسكون الدال ناحية الجبل المرتفع، وسيأتي لهذا مزيدُ بيان.
Sad ve dal harflerinin fethasıyla 'es-Sadef' (الصَّدَف), her ikisinin zammesiyle 'es-Suduf' (الصُّدُف) ve sad'ın zammesi ile dal'ın sükûnuyla [es-Sudf], yüksek dağın yamacı/tarafı demektir; buna dair daha fazla açıklama ileride gelecektir.
والجمهور: «به انظر» بكسر الهاءِ على الاصل، وروى المُسَيِّبي عن نافع: «بهُ انظر» بضمها نظراً إلى الأصل: وقرأ الجمهور أيضاً: {نُصَرِّف} مضعَّفاً، وقُرِئ شاذاً: «نَصْرِف» بكسر الراء من صرف ثلاثياً.
Cumhur, asıl üzere hâ harfinin kesrasıyla «بهِ انظر» şeklinde okumuştur. Müseyyibî ise Nâfi'den, aslına itibar ederek zamme ile «بهُ انظر» rivayet etmiştir. Yine cumhur, {نُصَرِّف} “türlü türlü açıklıyoruz” lafzını şeddeli okumuştur; şaz olarak sülâsî 'sarafe'den râ'nın kesrasıyla «نَصْرِف» şeklinde de okunmuştur.
قوله: {هَلْ يُهْلَكُ} هذا استفهامٌ بمعنى النفي؛ ولذلك دخلت «إلاَّ» ، وهو استثناءٌ مفرَّغٌ، والتقدير: ما يُهْلك إلا القوم الظالمون. وهذه الجملة الاستفهامية في موضع المفعول الثاني ل «أرأيتكم» والأولُ محذوفٌ، وهذا من التنازع على رأي الشيخ كما تقدَّم تقريره. وقال أبو البقاء: «الاستفهامُ ههنا بمعنى التقرير، فلذلك ناب عن جواب الشرط أي: إن أتاكمْ هَلَكْتم، والظاهرُ ما قَدَّمْتُه، ويجيء هنا قول الحوفي المتقدم في الآية قبلها من كون الشرط حالاً. وقرأ ابن محيصن: {هل يَهْلَكُ} مبنياً للفاعل. وتَقَدَّم الكلام أيضاً على» بَغْتة «اشتقاقاً وإعراباً» .
{هَلْ يُهْلَكُ} “helak edilir mi?” kavlindeki bu istifham nefy (olumsuzluk) anlamındadır; bu sebeple 'illâ' (إلاَّ) dahil olmuştur ve bu bir istisnâ-i müferrağdır. Takdiri: 'Zalimler topluluğundan başkası helak edilmez' şeklindedir. Bu istifham cümlesi 'ereeyteküm' fiilinin ikinci mefulü konumundadır, birincisi ise mahzuftur. Bu, daha önce takrir edildiği üzere Şeyh'in görüşüne göre tenâzu'dandır. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: «Buradaki istifham takrir anlamındadır; bu sebeple şartın cevabının yerine geçmiştir, yani: 'Eğer size gelirse helak olursunuz' [demektir].» Zahir olan ise benim öne sürdüğümdür. Havfî'nin bir önceki ayette geçen şartın hal olması görüşü burada da geçerlidir. İbn Muhaysın, malum fiil olarak {هل يَهْلَكُ} şeklinde okumuştur. 'Bağteten' kelimesinin iştikakı ve irabı hakkındaki sözler de daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ} : حال من «المرسلين» وفي هذه الحال معنى الغَلَبة أي: لم نُرْسِلْهم لأن تُقْتَرَحَ عليهم
Allah Teâlâ'nın: {إِلاَّ مُبَشِّرِينَ وَمُنذِرِينَ} “ancak müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak” kavli, 'el-murselîn' (elçiler) kelimesinden haldir. Bu halde bir galebe anlamı vardır; yani biz onları kendilerine mucizeler teklif edilsin
الآيات، بل لأن يُبَشِّروا ويُنْذِرُوا. وقرأ إبراهيم ويحيى: «مُبْشِرين» بالتخفيف وقد تقدَّم أن «أَبْشَر» لغةٌ في «بَشَّر» .
diye değil, bilakis müjdelesinler ve uyarsınlar diye gönderdik. İbrâhim ve Yahyâ muhaffef olarak «مُبْشِرين» şeklinde okumuşlardır; 'ebşera' fiilinin 'beşşera' fiilinde bir lehçe olduğu daha önce geçmişti.
قوله: {فَمَنْ آمَنَ} يجوز في «مَنْ» أن تكون شرطية، وأن تكونَ موصولةً، وعلى كلا التقديرين فمحلُّها رفعٌ بالابتداء والخبر: «فلا خوف» : فإن كانت شرطية فالفاء جواب الشرط، وإن كانت موصولة فالفاء زائدة لشبه الموصول بالشرط، وعلى الأول يكون محلُّ الجملتين الجزمَ، وعلى الثاني لا محلَّ للأولى، ومحلُّ الثانية الرفع، وحُمِل على اللفظ فأفردَ في «آمن» و «اصلَح» ، وعلى المعنى فجمع في {فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ} ويُقَوِّي كونَها موصولةً مقابلتُها بالموصول بعدها في قوله: {والذين كَذَّبوا} .
{فَمَنْ آمَنَ} “Artık kim iman ederse” kavlindeki 'men' (مَنْ) şartiyye de olabilir mevsûle de olabilir. Her iki takdire göre de mahalli ibtida (mübteda) olarak ref'tir; haberi ise 'fe-lâ havfun' cümlesidir: Şayet şartiyye ise fâ (ف) şartın cevabıdır; mevsûle ise fâ, mevsulün şarta benzemesinden dolayı zâiddir. Birinci takdire göre her iki cümlenin mahalli cezimdir; ikinci takdire göre birincisinin iraptan mahalli yoktur, ikincisinin mahalli ise ref'tir. Lafza hamledilerek {آمَنَ} “iman etti” ve {وَأَصْلَحَ} “ıslah etti/düzeltti” fiillerinde müfred (tekil) getirilmiş; manaya hamledilerek {فَلاَ خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلاَ هُمْ يَحْزَنُونَ} “artık onlara hiçbir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir” kavlinde cemi (çoğul) getirilmiştir. Onun mevsûle oluşunu, sonrasında gelen {وَالَّذِينَ كَذَّبُوا} “yalanlayanlar ise” kavlindeki mevsul ile mukabele edilmesi güçlendirmektedir.
وقرأ علقمة: {نُمسُّهم} : بنونٍ مضمومة من «أَمَسَّه كذا» «العذابَ» نصباً، والأعمش ويحيى بن وثاب: «يَفْسِقون» بكسر السين، وقد تقدَّم أنها لغة. و «ما» مصدريةٌ على الأظهر، أي: بفِسْقِهم.
Alkame, 'emessehu kezâ'dan ötreli nûn ile 'el-azâbe'yi nasb ederek {نُمِسُّهُمُ} şeklinde okumuştur. A'meş ve Yahyâ b. Vessâb ise sîn harfinin kesrasıyla «يَفْسِقون» şeklinde okumuşlardır; bunun bir lehçe olduğu daha önce geçmişti. 'Mâ' zahir olan görüşe göre masdariyyedir; yani 'fıskları sebebiyle' [demektir].
قوله: {ولا أَعْلَمُ الغيب} في محلِّ هذه الجملة وجهان، أحدهما: النصب عطفاً على قوله «عندي خزائنُ الله» لأنه من جملة المقول، كأنه قال: لا أقول لكم هذا القولَ ولا هذا القولَ، قاله الزمشخري، وفيه نظرٌ من حيث إنه يؤدي إلى أنه يصير التقدير: ولا أقول لكم لا أَعْلَمُ الغيب، وليس بصحيحٍ. والثاني: أنه معطوف على «لا أقول» لا معمولٌ له، فهو أمَرَ أن يُخْبِرَ عن نفسه بهذه الجمل الثلاث فهي معمولة
{ولا أَعْلَمُ الغيب} “gaybı da bilmem” kavlindeki bu cümlenin irap mahallinde iki vecih vardır: Birincisi: Makûlün (söylenen sözün) bir parçası olduğu için {عِنْدِي خَزَائِنُ اللَّهِ} “Allah'ın hazineleri yanımdadır” sözüne matuf olarak mansub olmasıdır; sanki 'Size ne bu sözü söylüyorum ne de şu sözü söylüyorum' demiş gibidir. Bunu Zemahşerî söylemiştir. Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır; zira takdirin 'Size gaybı bilmediğimi söylemiyorum' şeklini almasına yol açar ki bu doğru değildir. İkincisi: 'Lâ ekûlu' (لا أقول) fiilinin mamulü değil, ona matuf olmasıdır. Nitekim o [Peygamber], kendisi hakkında bu üç cümle ile haber vermekle emrolunmuştur; dolayısıyla bunlar mamuldür
للأمر الذي هو «قل» ، وهذا تخريجُ الشيخ، قال بعد أن حكى قول الزمخشري: «ولا يتعيَّنُ ما قاله، بل الظاهرُ أنه معطوفٌ على» ألاَّ أقول «إلى آخره» .
{قُلْ} “De ki” şeklindeki emrin mamulüdür. Bu, Şeyh'in [Ebû Hayyân'ın] izahıdır. O, Zemahşerî'nin görüşünü aktardıktan sonra şöyle demiştir: «Onun söylediği şey متعين (zorunlu/tek seçenek) değildir; bilakis zahir olan, onun 'lâ ekûlu' ifadesine matuf olmasıdır...» ilh.
قوله: {بالغداة} : قرأ الجمهور: «بالغداة» هنا وفي الكهف وابن عامر: {بالغُدْوة} بضم الغين وسكون الدال وفتح الواو في الموضعين، وهي قراءة أبي عبد الرحمن السلمي والحسن البصري ومالك بن دينار وأبو رجاء العطاردي ونصر بن عاصم الليثي. والأشهر في «الغُدْوة» أنها معرفة بالعلمية، وهي علميَّة الجنس كأسامة في الأشخاص ولذلك مُنِعت من الصرف قال الفراء: «سمعت أبا الجراح يقول: ما رأيت كغدوة قط، يريد: غداة يومه» قال: «ألا ترى أن العرب لا تضيفها، فكذا لا يدخلها الألف واللام، إنما يقولون: جئتك غداة الخميس» وقال الفراء في كتاب «المعاني» في سورة الكهف: «قرأ عبد الرحمن السلمي: {بالغُدْوَة والعَشِي} ولا أعلم أحداً قرأ بها غيره، والعرب لا تُدْخل الألف واللام في» الغدوة «لأنها معرفة بغير ألف ولام» فذكره إلى آخره.
{بِالْغَدَاةِ} “sabah” kavli: Cumhur, burada ve Kehf Suresi'nde «بِالْغَدَاةِ» şeklinde okumuştur. İbn Âmir ise her iki yerde de gayn harfinin zammesi, dâl harfinin sükûnu ve vâv harfinin fethasıyla {بِالغُدْوَة} şeklinde okumuştur. Bu, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî, Hasan-ı Basrî, Mâlik b. Dînâr, Ebû Recâ el-Utâridî ve Nasr b. Âsım el-Leysî'nin de kıraatidir. 'el-Gudve' (الغُدْوة) kelimesinde meşhur olan, onun alem (özel isim) olması sebebiyle marife (belirli) olmasıdır; bu da şahıslardaki Üsâme (اسامة) gibi bir cins alemidir, bu sebeple gayrimunsarif olmuştur. Ferrâ şöyle demiştir: «Ebû'l-Cerrâh'ın şöyle dediğini işittim: 'Gudve gibisini asla görmedim' derken o günün sabahını (gudvesini) kastediyordu.» Ferrâ devamla: «Görmez misin ki Araplar onu muzâf yapmazlar (tamlamada tamlanan kılmazlar); aynı şekilde ona harf-i tarif (el takısı) de dahil olmaz. Onlar sadece: 'Sana perşembe sabahı geldim' (جئتك غداة الخميس) derler.» Ferrâ, Meâni'l-Kur'an kitabında Kehf Suresi'nde şöyle demiştir: «Abdurrahmân es-Sülemî: {بالغُدْوَة والعَشِي} şeklinde okumuştur. Ondan başka bu şekilde okuyan birini bilmiyorum. Araplar 'el-Gudve' kelimesine harf-i tarif dahil etmezler; çünkü o harf-i tarifsiz olarak zaten marifedir.» diyerek sözünü sonuna kadar zikretmiştir.
وقد طعن أبو عبيد القاسم بن سلام على هذه القراءة فقال: «إنما نرى ابن عامر والسلمي قرآ تلك القراءة إتباعاً للخط، وليس في إثبات الواو في الكتاب دليل على القراءة بها، لأنهم كتبوا الصلاة والزكاة بالواو ولفظُهما على تَرْكها، وكذلك الغداة، على هذا وجدنا العرب» . وقال الفارسيُّ: «الوجه قراءة العامة بالغداة، لأنها تستعمل نكرة ومعرفة بالام، فأمَّا» غُدْوَة «فمعرفة وهو عَلَمٌ وُضِع للتعريف، وإذا كان كذلك فلا ينبغي أن تدخل عليه الألف واللام للتعريف، كما لا تَدْخُل على سائر الأعلام، وإن كانت قد كُتِبَتْ بالواو لأنها لا تدلُّ على ذلك. ألا ترى الصلاة والزكاة بالواو ولا تُقرآن بها، فكذلك الغداة. قال سيبويه:» غُدْوة وبُكْرة جُعِل كلُّ واحد منهما اسماً للحين، كما جعلوا «أم حُبَيْن» اسماً لدابَّةٍ معروفة «. إلا أنَّ هذا الطعنَ لا يُلتفت إليه، وكيف يُظَنُّ بمَنْ تَقَدَّم أنهم يَلْحنون، والحسن البصري ممن يُسْتَشْهد بكلامِه فضلاً عن قراءته، نصر بن عاصم شيخ النحاة أخذ هذا العلمَ عن أبي الأسود ينبوعِ الصناعة، وابن عامر لا يَعْرف اللحن لأنه عربي، وقرأ على عثمان بن عفان وغيره من الصحابة، ولكن أبا عبيد ﵀ لم يعرف أن تنكير» غدوة «لغةُ ثانية عن العرب حكاها سيبويه والخليل.
Ebû Ubeyd el-Kâsım b. Sellâm bu kıraate itiraz edip ta'nda bulunarak şöyle demiştir: «Bizce İbn Âmir ve Sülemî bu kıraati sırf Mushaf hattına uyarak okumuşlardır. Yazıda vâv harfinin bulunması, onunla okunacağına delil teşkil etmez; çünkü onlar namaz (es-Salât) ve zekât (ez-Zekât) kelimelerini vâv ile yazmışlar fakat telaffuzları vâv'ı terk ederek (elifle) olmuştur. el-Gadât kelimesi de böyledir; Arapları bu şekilde bulduk.» Fârisî ise şöyle demiştir: «Doğru olan [vecih], cumhurun 'bi'l-gadâti' şeklindeki kıraatidir; zira bu kelime hem nekra hem de lâm ile marife olarak kullanılır. 'Gudve'ye gelince, o marifedir ve marifelik için konulmuş bir alemdir. Durum böyle olunca, diğer alemlere girmediği gibi buna da tarif için elif-lâm'ın girmemesi gerekir; her ne kadar vâv ile yazılmış olsa da bu yazı ona delalet etmez. Görmez misin, namaz ve zekât vâv ile yazılır ama vâv ile okunmaz; el-gadât de böyledir. Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Gudve ve bukre kelimelerinin her biri, tıpkı Ümmü Hubeyn'i bilinen bir hayvana isim yaptıkları gibi, vakit için bir isim kılınmıştır.'» Ne var ki bu ta'na (itiraza) itibar edilmez; adı geçen bu zatların لحن (dil hatası) yaptıkları nasıl düşünülebilir ki? Hasan-ı Basrî, kıraati bir yana, sözleriyle delil getirilen bir kimsedir. Nahivcilerin şeyhi Nasr b. Âsım bu ilmi sanatın pınarı olan Ebû'l-Esved'den almıştır. İbn Âmir ise Arap olduğu için dil hatası bilmez; ayrıca Osman b. Affân ve diğer sahabilerden kıraat dersi almıştır. Fakat Ebû Ubeyd rahimehullâh, 'gudve' kelimesinin nekra kılınmasının Sîbeveyh ve Halîl'in naklettiği Araplara ait ikinci bir lehçe olduğunu bilememiştir.
قال سيبويه:» زعم الخيل أنه يجوز أن تقول: «أَتيتُكَ اليوم غُدْوةً وبُكْرة» فجعلها مثل ضَحْوة، قال المهدوي: «حكى سيبويه والخليل أنَّ بعضَهم يُنَكِّر فيقول» غُدْوةً «بالتنوين، وبذلك قرأه ابن عامر، كأنه جعله نكرة، فأدخل عليها الألف واللام» وقال أبو علي الفارسي: «وجه دخول الألف واللام عليها أنه يجوز وإن كانت معرفةً أن تُنَكِّر، كما حكى أبو زيد» لقيته فَيْنَةَ «
Sîbeveyh şöyle demiştir: «Halîl, 'Bugün sana sabahleyin ve erkenden geldim' (أَتيتُكَ اليوم غُدْوةً وبُكْرة) demenin caiz olduğunu ileri sürdü ve onu 'dahve' (ضَحْوة) gibi kıldı.» Mehdevî şöyle demiştir: «Sîbeveyh ve Halîl, bazılarının onu tenvin ile 'gudveten' (غُدْوةً) diyerek nekra yaptıklarını nakletmişlerdir; İbn Âmir de bunu sanki nekra kabul edip üzerine elif-lâm dahil ederek bu şekilde okumuştur.» Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: «Ona elif-lâm'ın dahil olmasının vechi şudur: Her ne kadar marife olsa da nekra kılınması caizdir; nitekim Ebû Zeyd'in gayrimunsarif olarak 'feinete' (فَيْنَةَ) ve 'zaman zaman' anlamında 'el-feinete ba'de'l-feineti' (والفَيْنَةَ بعد الفينة) kullanımını naklettiği gibi.