غير مصروفة» والفَيْنَةَ بعد الفينة «أي: الحين بعد الحين، فألحق لام التعريف ما استعمل معرفة، ووجه ذلك أنه يُقَدَّر فيه التنكير والشيوع كما يُقَدَّر فيه ذلك إذا بني» .
Böylece marife olarak kullanılan kelimeye tarif lâmı bitiştirmiştir. Bunun vechi, mebni kılındığında takdir edildiği gibi, onda da nekralık ve yaygınlığın (şüyuun) takdir edilmesidir.»
وقال أبو جعفر النحاس: «قرأ أبو عبد الرحمن ومالك بن دينار وابن عامر:» بالغُدْوة «قال:» وباب غُدْوة أن يكون معرفة إلا أنه يجوز تنكيرها كما تُنَكَّر الأسماءُ الأعلام، فإذا نُكِّرَتْ دَخَلَتْها الألف واللام للتعريف «وقال مكي بن أبي طالب:» إنما دَخَلَت الألف واللام على «غداة» لأنها نكرة، وأكثر العرب يَجْعل «غُدوة» معرفةً فلا ينوِّنها، وكلهم يجعل «غداة» نكرةً فينوِّنها، ومنهم مَنْ يجعل «غُدْوة» نكرة وهم الأقل «فثبت بهذه النقولِ التي ذكرْتُها عن هؤلاء الأئمةِ أن قراءة ابن عامر سالمةٌ من طعن أبي عبيد، وكأنه ﵀ لم يحفظها لغةً.
Ebû Ca'fer en-Nehhâs şöyle demiştir: «Ebû Abdirrahmân, Mâlik b. Dînâr ve İbn Âmir 'bi'l-gudveti' (بالغُدْوة) şeklinde okumuşlardır.» Ve şöyle demiştir: «'Gudve' konusunun aslı marife olmasıdır; ancak alem isimlerin nekra kılınabildiği gibi onun da nekra kılınması caizdir. Nekra kılındığında ise belirlilik (tarif) için ona elif-lâm dahil olur.» Mekkî b. Ebî Tâlib de şöyle demiştir: «Elif-lâm 'gadât' kelimesine nekra olduğu için girmiştir. Arapların çoğu 'gudve'yi marife sayar ve tenvinlemez; hepsi 'gadât'ı nekra sayıp tenvinler; içlerinden 'gudve'yi nekra sayanlar da vardır ki bunlar azınlıktır.» Bu imamlardan naklettiğim bu aktarımlarla sabit oldu ki İbn Âmir'in kıraati Ebû Ubeyd'in ta'nından uzaktır/beridir; sanki o rahimehullâh bunun bir lehçe olduğunu belleyememiştir.
وأما» العَشِيُّ «فنكرةٌ وكذلك» عَشِيَّة «وهل العَشِيُّ مرادِفٌ لعِشِيَّة؟ أي: إن هذا اللفظَ فيه لغتان: التذكير والتأنيث أو أن عَشِيّاً جمعُ عَشِيَّة في المعنى على حدِّ قمح وقمحة وشعير وشعيرة، فيكون اسم جنس، خلاف مشهور، والظاهر الأول لقوله تعالى: {إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بالعشي الصافنات} [ص: ٣١] ، إذ المرادُ هنا عشيَّة واحدة، واتفقت مصاحف الأمصار على رسم هذه اللفظة» الغدوة «بالواو وقد تقدَّم لك أن قراءة ابن عامر ليست مستندة إلى مجرد الرسم بل إلى النقل، وثَمَّ ألفاظ اتُّفِقَ ايضاً على رسمها بالواو، واتُّفق على قراءتها بالألف وهي: الصلاة والزكاة ومَنَاة ومِشْكاة والربا والنجاة والحياة، وحرفٌ اتٌّفِق على رسمه بالواو واختلف في قراءة بالألف والواو وهو» الغداة «. وأصل غداة: غَدَوَة، تحرَّكَت الواو وانفتح ما قبلها فقُلِبَتْ ألفاً. وقرأ ابن أبي عبلة»
'el-Aşiyy' (العَشِيُّ) kelimesine gelince, o nekradır; 'aşiyye' (عَشِيَّة) de böyledir. Acaba 'el-Aşiyy', 'aşiyye' ile eş anlamlı mıdır –yani bu lafızda müzekkerlik ve müenneslik olmak üzere iki lehçe mi vardır– yoksa 'aşiyy', buğday (kamh-kamha) ve arpa (şaîr-şaîra) gibi mana bakımından 'aşiyye'nin çoğulu olup cins ismi midir? Bu konuda meşhur bir ihtilaf vardır. Zahir olan birincisidir; zira Cenâb-ı Hak: {إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ} “Hani ona akşamüstü çalımlı koşu atları sunulmuştu” [Sâd: 31] buyurmuştur; çünkü burada kastedilen tek bir akşam vaktidir (aşiyye). Şehirlerin mushafları bu 'el-Gudve' lafzının vâv ile yazılması hususunda ittifak etmişlerdir. İbn Âmir'in kıraatinin yalnızca mushaf hattına değil, nakle dayandığı sana daha önce geçmişti. Yine yazımının vâv ile olduğu hususunda ittifak edilen, fakat elif ile okunmasında icma olan lafızlar da vardır; bunlar: es-Salât (namaz), ez-Zekât, Menât, Mişkât, er-Ribâ, en-Necât ve el-Hayât kelimeleridir. Yazımının vâv ile olduğu üzerinde ittifak edilen, okunuşunda ise elif ve vâv ile ihtilaf edilen bir kelime vardır ki o da 'el-Gadât'tır. 'Gadât'ın aslı 'gadeve'dir (غَدَوَة); vâv harekeli olup bir önceki harf fethalı olduğu için elif'e dönüştürülmüştür. İbn Ebî Able ise,
بالغَدَوات والعَشِيَّات «جمع غداة وعشية، ورُوي عن أبي عبد الرحمن أيضاً» بالغدوِّ «بتشديد الواو من غير هاء.
'gadât' ve 'aşiyye'nin çoğulu olarak «بالغَدَوات والعَشِيَّات» şeklinde okumuştur. Ebû Abdirrahmân'dan da hâ (te) harfi olmaksızın vâv'ın şeddesiyle «بالغدوِّ» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir.
قوله: {يُرِيدُونَ} هذه الجملةُ في محلِّ نصب على الحال من فاعل» يَدْعون «أو مِنْ مفعلوله، والأول هو الصحيح، وفي الكلام حَذْفٌ أي: يريدون بدعائهم في هذين الوقتين وجهَه.
{يُرِيدُونَ} “dilerler” kavlindeki bu cümle, 'yed'ûne' (dua ederler) fiilinin fâilinden veya mef'ûlünden hal olarak nasb mahallindedir; birincisi doğru olandır. Sözde bir hazif vardır; yani: Bu iki vakitteki dualarıyla O'nun vechini dilerler.
قوله: {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَيْءٍ} » ما «هذه يجوز أن تكونَ الحجازيةَ الناصبة للخبر فيكون» عليك «في محل النصب على أنه خبرها، عند مَنْ يُجَوِّزُ إعمالَها في الخبر المقدَّم إذا كان ظرفاً أو حرف جر، وأمَّا إذا كانت تميميةً أو متعيَّناً إهمالُه في الخبر المقدم مطلقاً كان» عليك «في محل رفع خبراً مقدماً، والمبتدأ هو» مِنْ شيء «زِيْدت فيه» مِنْ «.
{مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَيْءٍ} “Onların hesabından sana hiçbir sorumluluk yoktur” kavli: Buradaki 'mâ' (مَا) edatının haberi nasb eden Hicaz 'mâ'sı olması caizdir; bu takdirde haber zarf veya harf-i cer olduğunda öne geçmiş haberde onun amel etmesini caiz görenlere göre 'aleyke' onun haberi olarak nasb mahallindedir. Temîm lehçesine göre veya öne geçen haberde amelinin iptali mutlak olarak zorunlu kabul edildiğinde ise 'aleyke' öne geçmiş haber olarak ref mahallindedir; mübteda ise içine zâid olarak 'min' girmiş olan 'min şey'in' (مِنْ شَيْءٍ) ifadesidir.
وقوله: {مِنْ حِسَابِهِم} قالوا: «مِنْ» بتعيضية وهي في محلِّ نصب على الحال، وصاحبُ الحال هو «مِنْ شيء» لأنها لو تأخرت عنه لكانت صفةً له، وصفةُ النكرة متى قُدِّمَتْ انتصبت على الحال، فعلى هذا تتعلَّق بمحذوفٍ، والعامل في الحال الاستقرار في «عليك» ، ويجوز أن يكون «من شيء» في محلِّ رفعٍ بالفاعلية ورافعُه «عليك» لاعتماده على النفي، و «مِنْ حسابهم» حالٌ أيضاً من «شيء» العمل فيها الاستقرار، والتقدير: ما استقرَّ عليك شيء من حسابهم. وأُجيز أن يكون «من حسابهم» هو الخبر: إمَّا ل «ما» وإمَّا للمبتدأ، «وعليك» حال من «شيء» ، والعامل فيها الاستقرار، وعلى هذا فيجوز أن يكون «من حسابهم» هو الرافع للفاعل على ذاك الوجه، و «عليك» حال أيضاً كما تقدم تقريره، وكون «من حسابهم» هو الخبر، و «عليك» هو الحال غيرُ واضح لأنَّ مَحَطَّ الفائدة إنما هو «عليك» .
{مِنْ حِسَابِهِم} “onların hesabından” kavline gelince: Dediler ki: 'Min' teb'îziyyedir (parça bildiren) ve hal olarak nasb mahallindedir; halin sahibi ise 'min şey'in' ifadesidir. Çünkü şayet ondan sonra gelseydi onun sıfatı olurdu; nekranın sıfatı öne geçtiğinde hal olarak mansub olur. Buna göre bu ifade mahzuf bir müteallaka bağlanır ve haldeki amil de 'aleyke' içindeki istikrardır (yerleşme manasıdır). 'Min şey'in' ifadesinin fâillik sebebiyle ref mahallinde olması da caizdir; nefy'e dayandığı için onu ref eden 'aleyke'dir; 'min hisâbihim' de yine 'şey'' kelimesinden haldir, onda amil olan istikrardır; takdiri: 'Onların hesabından hiçbir şey senin üzerine yerleşmiş/sabit olmuş değildir' şeklindedir. 'Min hisâbihim' ifadesinin haber olması da caiz görülmüştür: Ya 'mâ'nın ya da mübtedanın haberidir; 'aleyke' ise 'şey'' kelimesinden haldir ve onda amil olan istikrardır. Buna göre 'min hisâbihim' ifadesi, zikredilen o vecih üzere fâili ref eden olabilir; 'aleyke' de daha önce açıklandığı üzere yine haldir. 'Min hisâbihim'in haber, 'aleyke'nin ise hal olması açık/kuvvetli bir görüş değildir; çünkü asıl ifade edilmek istenen faydanın odağı 'aleyke'dir.
وقوله: {وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِّن شَيْءٍ} كالذي قبله، إلا أنَّ هنا
{وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِّن شَيْءٍ} “Senin hesabından da onlara hiçbir sorumluluk yoktur” kavli de bir önceki gibidir; ancak burada,
يمتنع بعض ما كان جائزاً هناك، وذلك أن قوله «من حسابك» لا يجوز أن يُنْصَبَ على الحال لأنه يلزمُ تقدُّمه على عامله المعنوي، وهو ضعيفٌ أو ممتنع، لا سيما وقد تقدَّمَتْ هنا على العامل فيها وعلى صاحبها، وقد تقدَّم لك أن الحال إذا كانت ظرفاً أو حرفَ جر كان تقديمُها على العامل المعنويِّ أحسنَ منه إذا لم يكن كذلك، فحينئذ لك أن تجعل قوله «مِنْ حسابك» بياناً لا حالاً ولا خبراً حتى تخرجَ من هذا المحذورِ، وكَوْنُ «مِنْ» هذه تبعيضيةً غيرُ ظاهر، وقدَّم خطابَه ﵇ في الجملتين تشريفاً له، ولو جاءت الجملة الثانية على نَمَط الأولى لكان التركيب: «وما عليهم مِنْ حسابك من شيء» فتقدَّم المجرور ب «على» كما قَدَّمه في الأولى، لكنه عَدَل عن ذلك لما تقدم.
orada caiz olan bazı hususlar imkansızdır. Şöyle ki: 'Min hisâbike' kavlinin hal olarak mansub olması caiz değildir; zira manevî amilinin önüne geçmesi gerekir ki bu zayıf veya imkansızdır; bilhassa burada hem amilinin hem de hal sahibinin önüne geçmiştir. Hal bir zarf veya harf-i cer olduğunda, manevî amilinin önüne geçirilmesinin böyle olmadığı duruma kıyasla daha uygun olduğu sana daha önce geçmişti. Bu durumda bu mahzurdan kurtulmak için 'min hisâbike' kavlini hal veya haber değil de beyan (açıklama) yapabilirsin. Bu 'min'in teb'îziyye (parça bildiren) olması ise zahir değildir. Ona [Peygambere] aleyhisselâm ikram ve şeref olsun diye her iki cümlede de ona yönelik hitap öne geçirilmiştir. Şayet ikinci cümle birincinin kalıbında gelseydi, terkip: «وما عليهم مِنْ حسابك من شيء» (Senin hesabından hiçbir şey onların üzerine değildir) şeklinde olur ve tıpkı birincide öne geçirdiği gibi 'alâ' ile mecrur olan ifade öne geçerdi; fakat daha önce zikredilen sebepten ötürü bundan dönülmüştür.
وفي هاتين الجملتين ما يُسَمِّيه أهل البديع: ردَّ الأعجاز على الصدور، كقولهم: «عادات السادات سادات العادات» ، ومثله في المعنى قول الشاعر:
Bu iki cümlede bedî' ilmi ehlinin 'reddü'l-a'câz ale's-sudûr' (sözün sonunu başına döndürme) dedikleri sanat vardır; tıpkı: «Efendilerin adetleri, adetlerin efendileridir» sözleri gibi. Şairin şu sözü de mana bakımından bunun gibidir:
١٩٣ - ١- وليس الذي حَلَّلْتَه بمُحَلَّلٍ ... وليس الذي حَرَّمْتَه بمُحَرَّم
193 - 1- Helal kıldığın şey helal kılınmış değildir ... Haram kıldığın şey de haram kılınmış değildir.
وقال الزمخشري: - بعد كلامٍ قَدَّمَه في معنى التفسير - «فإن قلت أما كفى قولُه: {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَيْءٍ} حتى ضمَّ إليه {وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيءٍ} قلت: قد جُعِلَتِ الجملتان بمنزلة جملة واحدة وقُصِد بهما مُؤدَّىً واحدٌ وهو المَعْنِيُّ بقوله: {وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أخرى} [الأنعام: ١٦٤] ، ولا يَسْتَقِلُّ بهذا المعنى إلا الجملتان جميعاً كأنه قيل: لا تُؤاخَدُ أنت ولا هم بحسابِ صاحبه» .
Zemahşerî –tefsir manasına dair öne sürdüğü bir sözden sonra– şöyle demiştir: «Eğer: {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَيْءٍ} “Onların hesabından sana hiçbir sorumluluk yoktur” kavli yetmedi mi ki buna {وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيءٍ} “senin hesabından da onlara hiçbir sorumluluk yoktur” kavlini ekledi? dersen, derim ki: Bu iki cümle tek bir cümle mesabesinde kılınmış ve ikisiyle tek bir gaye hedeflenmiştir; o da Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى} “Hiçbir günahkâr başkasının günah yükünü yüklenmez” [el-En'âm: 164] kavliyle kastedilen manadır. Bu manayı ancak her iki cümle birlikte tam olarak ifade edebilir; sanki: 'Ne sen ne de onlar arkadaşının hesabıyla hesaba çekilmezsiniz' denilmiştir.»
قال الشيخ: «قوله: لا تُؤاخَذُ أنت إلى آخره» تركيبٌ غير عربي،
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun: 'Ne sen hesaba çekilirsin...' ilh. şeklindeki ifadesi Arapça dil kaidelerine uygun olmayan bir terkiptir;
لا يجوزُ عَوْدُ الضمير هنا غائباً ولا مخاطباً، لأنه إنْ عاد غائباً فلم يتقدَّمْ له اسمٌ مفرد غائب يعود عليه، إنما تقدَّم قوله «هم» ولا يمكن العَوْدُ عليه على اعتقادِ الاستغناء بالمفرد عن الجمع، لأنه يصير التركيب بحساب صاحبهم، وإنْ أُعيد مخاطباً فلم يتقدم مخاطب يعود عليه، إنما تقدَّم قولُه «لا تُؤاخذ أنت» ولا يمكن العَوْدُ إليه، فإنه ضميرٌ مخاطب فلا يعودُ عليه غائباً، ولو أَبْرَزْته مخاطباً لم يَصِحَّ التركيب ايضاً، فإصلاحُ التركيبِ أن يقال: «لا يُؤاخذُ كلُّ واحدٍ منك ولا منهم بحسابِ صاحبه، أو لا تؤاخذ أنت بحسابهم ولا هم بحسابك، أو لا تؤاخذ أنت ولا هم بحسابكم» فتُغَلِّب الخطابَ على الغيبة كما تقول: «أنت وزيد تضربان» والذي يظهر أن كلامَ الزمخشري صحيحٌ، ولكنْ فيه حذفٌ وتقديره: لا يؤاخذ كل واحد: أنت ولا هم بحساب صاحبه، وتكون «انت ولا هم» بدلاً من كل واحد، والضمير، في «صاحبه» عائد على قوله «كل واحد» ، ثم إنه وقع في محذور آخر مما أَصْلَحَ به كلام أبي القاسم، وذلك أنه قال: «أولا تؤاخذ أنت ولا هم بحسابكم» وهذا التركيبُ يُحتمل أن يكونَ المرادُ - بل هو الظاهر - نفيَ المؤاخذة بحساب كل واحد بالنسبة إلى نفسه هو، لا أن كلَّ واحد غير مؤاخذ بحساب غيره، والمعنى الثاني هو المقصود.
burada zamirin ne gâib ne de muhâtap olarak dönmesi caizdir. Zira eğer gâib olarak dönerse, kendisine döneceği müfred gâib bir isim daha önce geçmemiştir; sadece 'hüm' (هم) ifadesi geçmiştir; çoğul yerine tekille yetinme düşüncesiyle zamiri ona döndürmek de mümkün değildir, çünkü terkip 'arkadaşlarının hesabıyla' şeklini alır. Eğer muhâtap olarak döndürülürse, kendisine döneceği bir muhâtap önden geçmemiştir; yalnızca 'sen hesaba çekilmezsin' (لا تُؤاخذ أنت) sözü geçmiştir ve zamirin ona döndürülmesi mümkün değildir; zira o muhâtap zamiridir, ona gâib olarak dönemez. Şayet onu muhâtap olarak açıkça zikretsen yine terkip sahih olmaz. O halde terkibin düzeltilmesi için şöyle denmelidir: 'Ne senden ne de onlardan hiçbir kimse arkadaşının hesabıyla hesaba çekilmez' (لا يُؤاخذُ كلُّ واحدٍ منك ولا منهم بحسابِ صاحبه) veya 'Ne sen onların hesabıyla ne de onlar senin hesabınla hesaba çekilirsiniz' yahut tıpkı: 'Sen ve Zeyd vuruyorsunuz' (أنت وزيد تضربان) sözünde olduğu gibi hitabı gâibe baskın kılarak (tağlîb yoluyla) 'Ne sen ne de onlar hesabınızla hesaba çekilmezsiniz' (لا تؤاخذ أنت ولا هم بحسابكم). Zahir olan şudur ki Zemahşerî'nin sözü sahihtir, ancak onda bir hazif vardır ve takdiri şöyledir: 'Hiçbir kimse: Ne sen ne de onlar arkadaşının hesabıyla hesaba çekilmez' (لا يؤاخذ كل واحد: أنت ولا هم بحساب صاحبه); 'ente ve lâ hüm' ifadesi 'küllü vâhid'den bedel olur, 'sâhibihi'deki zamir de 'küllü vâhid' ifadesine döner. Sonra o [Ebû Hayyân], Ebü'l-Kâsım'ın [Zemahşerî'nin] sözünü düzeltmeye çalışırken başka bir mahzura düşmüştür; şöyle ki: 'Veya ne sen ne de onlar hesabınızla hesaba çekilmezsiniz' demiştir. Bu terkipte kastedilen mananın –hatta zahir olanın– herkesin başkasının hesabıyla hesaba çekilmemesi değil, bizzat kendi nefsine nispetle kendi hesabıyla hesaba çekilmesinin nefyedilmesi olması muhtemeldir; oysa kastedilen ikinci manadır [yani başkasının hesabından sorumlu olunmamasıdır].»
والضمائر الثلاثة، أعني التي في قوله: {مِنْ حِسَابِهِم} و «عليهم» و «فتطردهم» الظاهر عَوْدُها على نوعٍ واحد وهم الذين يَدْعُون ربهم، وبه قال الطبري، إلا أنه فسَّر الحساب بالرزقِ الدنيويِّ. وقال الزمخشريّ وبان عطية: «إن الضميرَيْن الأوَّلَيْن يعودان على المشركين، والثالث يعود
Üç zamire, yani {مِنْ حِسَابِهِم} “onların hesabından”, 'aleyhim' ve 'fetatruda-hüm' kavillerindeki zamirlere gelince; zahir olan, bunların tek bir türe, yani Rablerine dua eden kimselere dönmesidir. Taberî de bu görüşü benimsemiş, ancak hesabı dünyevî rızıkla tefsir etmiştir. Zemahşerî ve İbn Atiyye ise şöyle demişlerdir: «İlk iki zamir müşriklere döner, üçüncüsü ise
على الداعين» . قال الشيخ: «وقيل: الضميرُ في» حسابهم «و» عليهم «عائد على المشركين وتكون الجملتان اعتراضاً بين النهي وجوابه» ، وظاهر عبارته أن الجملتين لا تكونان اعتراضاً إلا على اعتقاد كون الضميرين «في حسابهم» و «عليهم» عائدَيْن على المشركين، وليس الأمرُ كذلك، بل هما اعتراضٌ بين النهي وهو «لا تَطْرُدِ» وبين جوابِه وهو فتكونَ «وإن كانت الضمائر كلها للمؤمنين، ويدل على ذلك أنه قال بعد ذلك في» فتكون «:» وجوَّزوا أن يكون جواباً للنهي في قوله {وَلاَ تَطْرُدِ} وتكون الجملتان وجوابُ الأول اعتراضاً بين النهي وجوابه «فجعلهما اعتراضاً مطلقاً من غير نظر إلى الضميرين.
dua edenlere döner.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «'Hesâbihim' ve 'aleyhim'deki zamirin müşriklere döndüğü ve bu iki cümlenin nehiy (yasaklama) ile onun cevabı arasında bir itiraz (ara cümle) olduğu söylenmiştir.» Onun ifadesinin zahirinden anlaşılan şudur ki bu iki cümle ancak 'hesâbihim' ve 'aleyhim'deki iki zamirin müşriklere döndüğü kabul edildiğinde itiraz cümlesi olur; oysa durum böyle değildir. Bilakis zamirlerin tamamı müminlere ait olsa bile bu iki cümle, nehiy olan {وَلاَ تَطْرُدِ} “kovma” ile onun cevabı olan {فَتَكُونَ} “olursun” arasında bir itiraz cümlesidir. Buna delil, onun bundan sonra 'fetekûne' hakkında şöyle demesidir: «{وَلاَ تَطْرُدِ} kavlindeki nehyin cevabı olmasını ve bu iki cümlenin ve birincinin cevabının, nehiy ile cevabı arasında itiraz cümlesi olmasını caiz gördüler.» Böylece zamirlere bakılmaksızın bu iki cümleyi mutlak olarak itiraz cümlesi kılmıştır.
ويعني بالجملتين «وما عليك من حسابهم مِنْ شيء» و «ما من حسابك عليهم من شيء» وبجواب الأول قوله {فَتَطْرُدَهُمْ} .
İki cümle ile kastettiği {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَيْءٍ} “Onların hesabından sana hiçbir sorumluluk yoktur” ve {وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيءٍ} “senin hesabından da onlara hiçbir sorumluluk yoktur” kavilleridir; birincinin cevabı ile kastettiği ise {فَتَطْرُدَهُمْ} “onları kovarsın” kavlidir.
قوله تعالى: {فَتَطْرُدَهُمْ} فيه وجهان، أحدهما: منصوب على جواب النهي بأحد معنيين فقط، وهو انتفاءُ الطَّرْدِ لانتفاء كون حسابهم عليه وحسابه عليهم، لأنه ينتفي المُسَبِّب بانتفاء سببه، ويتوضَّح ذلك في مثال وهو «ما تأتينا فتحدِّثنا» بنصب «فتحدِّثَنا» وهو يحتمل معنيين، أحدُهما: انتفاءُ الإِتيان وانتفاء الحديث، كأنه قيل: ما يكون منك إتيانٌ فكيف يقع منك حديث؟ وهذا المعنى هو مقصود الآية الكريمة أي: ما يكون مؤاخذةٌ كلِ واحدٍ بحساب صاحبه فيكف يقع طرد؟ والمعنى الثاني: انتفاء الحديث وثبوت الإِتيان كأنه قيل: ما تأتينا مُحَدِّثاً بل تأتينا غيرَ محدِّث. وهذا المعنى لا يليق بالآية الكريمة، والعلماء ﵏ وإن أطلقوا قولهم إنه منصوبٌ على جواب النفي، فإنما يريدون المعنى الأول دون الثاني: والثاني: أن يكون منصوباً على جواب النهي.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فَتَطْرُدَهُمْ} “onları kovarsın” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Sadece iki manadan biriyle nehyin [nefiy anlamı içeren nehyin] cevabı olarak mansub olmasıdır; o da onların hesabının onun üzerinde ve onun hesabının da onların üzerinde olmasının bulunmayışından dolayı kovmanın bulunmamasıdır (intifasıdır); çünkü sebep yok olunca müsebbeb (sonuç) de yok olur. Bu durum şu misalde netleşir: «Bize gelmezsin ki bizimle konuşasın» (ما تأتينا فتحدِّثنا) sözünde «فتحدِّثَنا» ifadesinin nasbı iki manaya ihtimallidir: Birincisi: Hem gelmenin hem de konuşmanın bulunmamasıdır; sanki: 'Senden bir gelme vaki olmuyor ki nasıl konuşma vaki olsun?' denilmiştir. Ayet-i kerimenin kastettiği mana işte budur; yani: 'Her birinin arkadaşının hesabıyla hesaba çekilmesi söz konusu değildir ki kovma nasıl vaki olsun?' İkinci mana: Konuşmanın bulunmaması fakat gelmenin sabit olmasıdır; sanki: 'Bize konuşarak gelmiyorsun, bilakis konuşmaksızın geliyorsun' denilmiştir. Bu mana ise ayet-i kerimeye uygun düşmez. İlim adamları rahimehumullâh onun nefiy cevabı olarak mansub olduğunu mutlak olarak söyleseler de ikinci manayı değil, sırf birinci manayı kastetmektedirler. İkincisi: Nehyin cevabı olarak mansub olmasıdır.
وأما قوله «فتكونَ» ففي نصبه وجهان، أظهرهما: أنه منصوب عطفاً على «فتطردَهم» والمعنى: الإِخبار بانتفاء حسابهم، والطرد والظلم المسبب عن الطرد. قال الزمخشري: «ويجوز أن تكون عطفاً على» فتطردَهم «على وجه السبب، لأنَّ كونَه ظالماً مُسَبِّبٌ عن طردهم» .
{فَتَكُونَ} “olursun” kavline gelince, onun nasbında iki vecih vardır: En zahir olanı: {فَتَطْرُدَهُمْ} “onları kovarsın” kavline matuf olarak mansub olmasıdır. Mana şudur: Onların hesabının, kovmanın ve kovmaktan kaynaklanan zulmün intifasını (bulunmayışını) haber vermektir. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Fetatrudehüm'e sebep bildirme yoluyla matuf olması da caizdir; çünkü onun zalim olması, onları kovmasından kaynaklanan bir sonuçtur.»
والثاني من وجهي النصب: أنه منصوب على جواب النهي في قوله: «ولا تَطْرد» ولم يذكر مكي ولا الواحدي ولا أبو البقاء غيره. قال الشيخ: «وجوَّزوا أن يكون» فتكونَ «جواباً للنهي في قوله» لا تَطْرِدِ «كقوله: {لاَ تَفْتَرُواْ عَلَى الله كَذِباً فَيُسْحِتَكُم بِعَذَابٍ} [طه: ٦١] ، وتكون الجملتان وجوابُ الأول اعتراضاً بين النهي وجوابه» قلت: قد تقدَّم أن كونَهما اعتراضاً لا يتوقف على عَوْد الضميرين في قوله «مِنْ حسابهم» و «عليهم» على المشركين كما هو المفهوم من قوله ههنا، وإن كان كلامه قبل ذلك كما حَكَيْتُه عنه يُشْعر بذلك.
Nasb vecihlerinin ikincisi: {وَلاَ تَطْرُدِ} “kovma” kavlindeki nehyin cevabı olarak mansub olmasıdır; Mekkî, Vâhidî ve Ebü'l-Bekâ bundan başkasını zikretmemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ تَفْتَرُوا عَلَى اللَّهِ كَذِباً فَيُسْحِتَكُم بِعَذَابٍ} “Allah'a yalan uydurmayın, yoksa sizi bir azap ile yok eder” [Tâhâ: 61] kavlinde olduğu gibi 'fetekûne'nin 'lâ tatrud' kavlindeki nehyin cevabı olmasını ve bu iki cümlenin ile birincinin cevabının, nehiy ile cevabı arasında bir itiraz cümlesi olmasını caiz gördüler.» Derim ki: Bu iki cümlenin itiraz cümlesi olmasının, 'min hisâbihim' ve 'aleyhim' kavlindeki iki zamirin müşriklere dönmesine bağlı olmadığı daha önce geçmişti; nitekim buradaki sözünden anlaşılan bu olsa da, ondan önceki sözü –kendisinden aktardığım gibi– bunu hissettirmektedir.
قوله تعالى: {وكذلك فَتَنَّا} : الكاف في محصل نصب على أنها نعت لمصدر محذوف والتقدير: ومثل ذلك الفُتُون المتقدِّم الذي فُهم من سِياق أخبار الأمم الماضية فَتَنَّا بعضَ هذه الأمةِ ببعض، فالإِشارةُ بذلك إلى الفتون المدلول عليه بقوله: {فَتَنَّا} ولذلك قال الزمخشري: «ومِثْل ذلك الفَتْن العظيم فُتِن بعض الناس ببعض» فجعلَ الإِشارة لمصدر «فتنَّا» ،
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا} “İşte böylece imtihan ettik” kavli: Kâf (كَ), mahzuf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; takdiri: 'Geçmiş ümmetlerin haberlerinin akışından anlaşılan o önceki büyük imtihan gibi, bu ümmetin bazısını da bazısıyla imtihan ettik' şeklindedir. O halde 'zâlike' (ذلك) ile yapılan işaret, {فَتَنَّا} “imtihan ettik” kavlinin delalet ettiği imtihanadır (masdara). Bu sebeple Zemahşerî: «Ve işte o büyük imtihan gibi insanların bazısı bazısıyla imtihan edildi» demiş ve işareti 'fetennâ' fiilinin masdarına yönelik kılmıştır.
وانظر كيف لم يتلفظ هو بإسناد الفتنة إلى الله تعالى في كلامه، وإن كان الباري تعالى قد أَسْندها، بل قال: «فُتِن بعضُ الناس» فبناه للمفعول على قاعدة المعتزلة.
Bâri Teâlâ fitneyi (imtihanı) bizzat Kendisine isnad etmiş olmasına rağmen, onun [Zemahşerî'nin] kendi ifadesinde fitneyi Allah Teâlâ'ya isnad ederek telaffuz etmekten nasıl kaçındığına, bilakis Mu'tezile kaidesi gereğince fiili meçhule bina ederek «İnsanların bazısı imtihan edildi» dediğine dikkat et!
وجعل ابنُ عطية الإِشارةَ إلى طلب الطرد فإنه قال بعد كلام يتعلق بالتفسير: «والإِشارة بذلك إلا ما ذُكِرَ مِنْ طلبهم أنْ يطرد الضعفة» . قال الشيخ: «ولا ينتظم هذا التشبيه، إذ يصير التقدير: مثل طلب الطرف فتنَّا بعضهم [ببعض] ، والمتبادر إلى الذهن من قولك:» ضربْتُ مثل ذلك «المماثلةُ في الضرب، أي: مثل ذلك الضرب لا أن تقع المماثلة في غير الضرب، وقد تقدم غير مرة أن سيبويه يجعل مثل ذلك حالاً من ضمير المصدر المقدر.
İbn Atiyye ise işareti kovma talebine raci kılmıştır; zira tefsirle ilgili bir sözden sonra şöyle demiştir: «'Zâlike' ile işaret, onların zayıfları kovmasını talep etmelerine dair zikredilen hususadır.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu teşbih tutarlı değildir; zira bu durumda takdir: 'Kovma talebi gibi onların bazısını bazısıyla imtihan ettik' şeklini alır. Oysa senin 'Bunun gibi vurdum' (ضربْتُ مثل ذلك) sözünden zihne ilk gelen şey, vuruştaki benzerliktir; yani: 'O vuruş gibi [vurdum]' demektir, yoksa benzerliğin vuruş dışındaki bir şeyde vuku bulması değildir. Sîbeveyh'in bu gibi ifadeleri takdir edilen masdarın zamirinden hal yaptığı defalarca geçmişti.»
قوله: {ليقولوا} في هذه اللام وجهان، أظهرهما: - وعليه أكثر المعربين والمفسِّرين - أنها لام كي، والتقدير: ومثل ذلك الفُتُون فَتَنَّا ليقولوا هذه المقالة ابتلاءً منا وامتحانا. والثاني: أنها لام الصيرورة أي العاقبة كقوله:
{لِيَقُولُوا} “desinler diye” kavlindeki bu lâm (لِ) harfinde iki vecih vardır: En zahir olanı –ki i'rab ve tefsir ulemasının çoğunun görüşü budur– onun lâm-ı key (ta'lîl/sebep bildiren lâm) olmasıdır; takdiri: 'Tarafımızdan bir sınama ve imtihan olarak bu sözü söylesinler diye işte o imtihan gibi imtihan ettik' şeklindedir. İkincisi: Âkıbet (sayrûret/sonuç) lâmı olmasıdır; tıpkı şu sözde:
١٩٣ - ٢- لِدُوا للموتِ وابنُوا للخراب ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
193 - 2- Ölüm için doğurun, harap olmak için yapın ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
{فالتقطه آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً} [القصص: ٨] ويكونُ قولهم» أهؤلاء «إلى آخره، صادراً على سبيل الاستخفاف.
ve {فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوّاً} “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman olsun diye aldı” [el-Kasas: 8] kavlinde olduğu gibi. Onların: {أَهَؤُلاَءِ} “Şunlar mı...?” ilh. şeklindeki sözleri ise küçümseme/hafife alma yoluyla sadır olmuştur.
قوله: {أهؤلاء} يجوز في وجهان، أظهرهما: أنه منصوب المحل على الاشتغال بفعلٍ محذوفٍ يُفَسِّره الفعل الظاهر، العامل في ضميره بوساطة» على «، ويكون المفسِّر من حيث المعنى لا من حيث اللفظ، والتقدير: أفَضَّلَ الله هؤلاء منَّ عليهم، أو اختار هؤلاء مَنَّ عليهم، ولا محلَّ لقوله: {مَنَّ الله عَلَيْهِم} لكونها مفسرة، وإنما رجَّح هنا إضمار الفعل لأنه وقع بعد أداةٍ يغلب إيلاءُ الفعلِ لها. والثاني: أنَّه مرفوع لامحل على أنه مبتدأ والخبر: مَنَّ الله عليهم، وهذا وإن كان سالماً من الإِضمار الموجود في الوجه الذي قبله، إلا أنه مرجوحٌ لما تقدم، و» عليهم «متعلِّقٌ ب» مَنَّ «.
{أَهَؤُلاَءِ} “Bunlar mı?” kavlinde iki vecih caizdir: En zahir olanı: 'Alâ' vasıtasıyla zamirinde amel eden zahir fiilin açıkladığı mahzuf bir fiille iştigal üzere nasb mahallinde olmasıdır; açıklayıcı fiil ise lafız bakımından değil mana bakımındandır; takdiri: 'Allah bunları mı üstün kıldı ki üzerlerine lütufta bulundu?' (أفَضَّلَ الله هؤلاء مَنَّ عليهم) veya 'Allah bunları mı seçti ki üzerlerine lütufta bulundu?' (اختار هؤلاء مَنَّ عليهم) şeklindedir. {مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} “Allah üzerlerine lütufta bulundu” kavlinin ise müfessire (açıklayıcı cümle) olduğu için iraptan mahalli yoktur. Burada fiilin gizlenmesinin (izmarının) tercih edilme sebebi, fiilin hemen peşinden gelmesi galip olan bir edattan [istifham hemzesinden] sonra vaki olmasıdır. İkincisi: Mübteda olarak ref mahallinde olmasıdır; haberi ise {مَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ} cümlesidir. Bu vecih, bir önceki vecihte bulunan izmardan (gizli fiilden) uzak olsa da, daha önce zikredilen sebepten dolayı mercuhtur (zayıftır). 'Aleyhim' ise 'menne' fiiline müteallıktır.
و {مِّن بَيْنِنَآ} يجوز أن يتعلَّق به أيضاً، قال أبو البقاء:» أي: ميَّزهم علينا، ويجوز أن يكون حالاً «قال أبو البقاء أيضاً:» أي: مَنَّ عليهم منفردين، وهذان التفسيران تفسيرا معنى لا تفسيرا إعراب، إلا أنه لم يَسُقْهما إلا تفسيرَيْ إعراب، والجملة من قوله: {أهؤلاء مَنَّ الله} في محلِّ نصب بالقول.
{مِّن بَيْنِنَآ} “Aramızdan” ifadesinin de yine ona [menne fiiline] bağlanması caizdir. Ebü'l-Bekâ: «Yani: Onları bize karşı üstün/seçkin kıldı; hal olması da caizdir» demiştir. Ebü'l-Bekâ yine: «Yani: Yalnızca onlara lütufta bulundu» demiştir; bu iki açıklama i'rab tefsiri değil mana tefsiridir, ancak o bunları sadece i'rab tefsiri olarak zikretmiştir. {أَهَؤُلاَءِ مَنَّ اللَّهُ} kavlinden oluşan cümle, kavil fiiliyle (söz olarak) nasb mahallindedir.
وقوله: {بِأَعْلَمَ بالشاكرين} الفرق بين التاءين أو الأولى لا تعلُّق لها لكونها زائدةً في خبر ليس، والثانية متعلقة بأعلم، وتَعدِّي العِلْم بها لِما ضُمِّن من معنى الإِحاطة، وكثيراً ما يقع ذلك في عبارة العلماء فيقولون: عَلِم بكذا، والعِلْم بكذا، لما تقدم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِأَعْلَمَ بِالشَّاكِرِينَ} “şükredenleri en iyi bilen” kavline gelince; iki bâ (ب) harfi arasındaki fark şudur: Birincisi, 'leyse'nin haberinde zâid olduğu için herhangi bir müteallakı yoktur. İkincisi ise 'a'leme' (أَعْلَمَ) kelimesine müteallıktır; 'ilim' (bilgi) kelimesinin bu harfle müteaddi olması, ihata (kuşatma) manasını tazammun etmesindendir. Âlimlerin ifadelerinde bu durum çokça vaki olur; zikredilen sebepten dolayı 'şunu bildi' (عَلِم بكذا) ve 'şuna dair ilim' (العِلْم بكذا) derler.
قوله تعالى: {وَإِذَا جَآءَكَ} : «إذا» منصوب بجوابه أي: فقلْ: سَلامٌ عليكم وقتَ مجيئهم أي: أوقع هذا القول كلَّه في وقت مجيئهم إليك، وهذا معنى واضح. وقال أبو البقاء: «العامل في» إذا «معنى الجواب
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذَا جَاءَكَ} “Sana geldikleri zaman” kavli: 'İzâ' (إِذَا), kendi cevabıyla mansubdur; yani: 'Onlar geldikleri vakit: Selam sizlere, de.' Yani: Bu sözün tamamını sana geldikleri vakitte meydana getir. Bu, gayet açık bir manadır. Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «'İzâ'da amel eden şey cevabın manasıdır;
أي: إذا جاؤوك سلِّمْ عليهم» ولا حاجةَ تدعو إلى ذلك مع فوات قوة المعنى، لأن كونه يبلَّغهم السلام والإِخبارَ بأنه كتب على نفسه الرحمة، وأنه من عَمِل سوءاً بجهالة غفر له، لا يقوم مقامَه السَّلامُ فقط، وتقديره يُفْضي إلى ذلك.
yani: Sana geldikleri zaman onlara selam ver.» Mananın kuvvetini kaybettirmesiyle birlikte buna sevk eden hiçbir ihtiyaç yoktur; zira onlara selamı tebliğ etmesi, Allah'ın rahmeti Kendi üzerine yazdığını ve kim bilmeyerek bir kötülük işlerse bağışlanacağını haber vermesi yerini sırf selam tutamaz; onun takdiri ise buna yol açmaktadır.
وقوله: {سَلاَمٌ} مبتدأ وجاز الابتداء به وإن كان نكرةً لأنه دعاءٌ، والدعاء من المسوِّغات. وقال أبو البقاء: «لما فيه من معنى الفعل» وهذا ليس من مذهب جمهور البصريين إنما هو شيء نُقل عن الأخفش: أنه إذا كانت النكرة في معنى الفعل جاز الابتداء بها ورَفْعُها الفاعل وذلك نحو: قائمٌ أبواك، ونَقَل ابن مالك أن سيبويه أومأ إلى جوازه، واستدل الأخفش بقوله:
{سَلاَمٌ} “Selam” kavli mübtedadır; nekra olmasına rağmen onunla ibtida caiz olmuştur, çünkü o bir duadır ve dua da [nekrayla başlamayı] caiz kılan sebeplerdendir (müsevviğattandır). Ebü'l-Bekâ: «Onda fiil manası bulunduğu içindir» demiştir; bu ise Basralıların cumhurunun mezhebinden değildir, bilakis Ahfeş'ten nakledilen bir husustur: Şöyle ki, nekra fiil manasında olduğunda onunla ibtida edilmesi ve fâili ref etmesi caizdir; nitekim 'Anne baban ayaktadır' (قائمٌ أبواك) sözü gibi. İbn Mâlik, Sîbeveyh'in de bunun cevazına işaret ettiğini nakletmiştir. Ahfeş şu beyitle delil getirmiştir:
١٩٣ - ٣- خبيرٌ بنو لِهْبٍ فلاتك مُلْغِياً ... مقالةَ لِهْبِيِّ إذا الطيرُ مَرَّتِ
193 - 3- Lihb oğulları pek bilgilidir, sakın göz ardı etme ... Kuşlar uçtuğunda Lihbli'nin söylediği sözü.
ولا دليلَ فيه؛ لأنَّ فَعيلاً يقع بلفظ واحد للمفرد وغيره، ف «خبير» خبرٌ مقدَّمٌ، واستدلَّ له أيضاً بقول الآخر:
Fakat bunda bir delil yoktur; çünkü 'faîl' (فَعِيل) kalıbı tek bir lafızla hem tekil hem de tekil dışındakiler için kullanılır; dolayısıyla 'habîrun' (خبيرٌ) öne geçmiş haberdir. Onun lehine diğer bir şairin şu sözüyle de delil getirilmiştir:
١٩٣ - ٤- فخيرٌ نحنُ عند الناسِ منكمْ ... إذا الداعي المثوِّبُ قال يالا
193 - 4- İnsanların katında biz sizden daha hayırlıyız ... Seslenip çağıran kişi 'Yetişin!' dediği zaman.
فخير مبتدأ، و «نحن» فاعل سدَّ مَسَدَّ الخبر،
Burada 'hayrun' (خيرٌ) mübteda, 'nahnü' (نحن) ise haberin yerine geçen fâildir.
فإن قيل: لِمَ لا يجوز أن يكون «خير» خبراً مقدماً، «ونحن» مبتدأ
Eğer: «Niçin 'hayr'ın öne geçmiş haber, 'nahnü'nün ise muahhar (sonraya kalmış) mübteda olması caiz olmasın?» denilirse;
مؤخر؟ قيل: لئلا يلزم الفصلُ بين أفعل و «مِنْ» بأجنبي بخلاف جَعْلِه فاعلاً، فإن الفاعلَ كالخبر بخلاف المبتدأ، وهذا القدرُ في هذا الموضع كافٍ والمسألةُ قد قرَّرتُها في غير هذا الموضوع، و «عليكم» خبرُه، و «سلام عليكم» أبلغُ من «سلاماً عليكم» . بالنصب، وقد تقرَّر هذا في أول الفاتحة عند قراءة «الحمدُ» و «الحمدَ» .
şöyle denir: 'Ef'al' (أَفْعَل) ismi-tafdili ile 'min' (مِنْ) harfi arasının ecnebî (bağlantısız) bir kelimeyle ayrılması gerekmesin diyedir; onun fâil kılınması ise böyle değildir, zira fâil mübtedanın aksine haber gibidir. Bu makamda bu kadarı kâfidir; bu meseleyi bu yerin dışında etraflıca açıkladım. 'Aleyküm' ise onun haberidir. Merfû olarak 'Selâmun aleyküm' (سَلاَمٌ عَلَيْكُمْ) ifadesi, mansub olarak 'Selâmen aleyküm' (سَلاَماً عَلَيْكُمْ) demekten daha beliğdir; nitekim bu husus Fâtiha'nın başında 'el-Hamdü' ve 'el-Hamde' kıraatinde karara bağlanmıştı.
وقوله: {كَتَبَ رَبُّكُمْ} في محل نصب بالقول لأنه كالتفسير لقوله {سَلاَمٌ عَلَيْكُمْ} .
{كَتَبَ رَبُّكُمْ} “Rabbiniz yazdı” kavli, {سَلاَمٌ عَلَيْكُمْ} “Size selam olsun” kavlinin tefsiri gibi olduğu için kavil fiiliyle (söz olarak) nasb mahallindedir.
قوله {أنَّه، فأنَّه} قرأ ابن عامر وعاصم بالفتح فيهما، وابن كثير وأبو عمرو وحمزة والكسائي بالكسر فيهما، ونافع بفتح الأولى وكسر الثاينة، وهذه القاراءتُ الثلاثُ في المتواتر، والأعرج بكسر الأولى وفتح الثانية عكسَ قراءة نافع، هذه رواية الزهراوي عنه وكذا الداني. وأمَّا سيبويه فروى قراءته كقراءة نافع، فيحتمل أن يكون عن روايتان. فأمَّا القراءة الأولى فَفَتْحُ الأولى فيها مِنْ أربعة أوجه، أحدها: أنها بدل من الرحمة بدل شيء من شيء والتقدير: كتب على نفسه أنه من عمل إلى آخره، فإنَّ نفس هذه الجملِ المتضمنةِ للإِخبار بذلك رحمة. والثاني: أنها في محل رفع على أنها مبتدأ، والخبر محذوف أي: عليه أنه من عمل إلى آخره.
{أَنَّهُ} ve {فَأَنَّهُ} kavli: İbn Âmir ve Âsım her ikisinde de fetha ile okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr, Hamza ve Kisâî her ikisinde de kesre ile okumuştur. Nâfi' birincisini fetha, ikincisini kesre ile okumuştur; bu üç kıraat mütevatirdir. A'rec ise Nâfi'in kıraatinin aksine birincisini kesre, ikincisini fetha ile okumuştur; Zehrâvî'nin ve Dânî'nin ondan rivayeti böyledir. Sîbeveyh'e gelince, o A'rec'in kıraatini Nâfi'in kıraati gibi rivayet etmiştir; dolayısıyla ondan iki rivayet olması muhtemeldir. Birinci kıraate gelince; onda birincisinin fethalı oluşu dört vecihtendir: Birincisi: Rahmetten bedel olmasıdır, bir şeyin bir şeyden bedeli kabilindendir; takdiri: 'Nefsi üzerine şunu yazdı: Kim işlerse...' ilh. şeklindedir; zira bu hususu haber vermeyi tazammun eden bu cümlelerin bizzat kendisi rahmettir. İkincisi: Mübteda olarak ref mahallinde olmasıdır, haberi ise mahzuftur; yani: 'Kim işlerse... onun üzerine gerekli bir haktır' demektir.
والثالث: أنها فتحت على تقدير حذف حرف الجر، والتقدير: لأنه مَنْ عمل، فلما حُذِفت اللامُ جرى في محلها الخلاف المشهور. الرابع: أنها مفول ب «كتب» و «الرحمة» مفعول من أجله، أي: كتب أنه مَنْ عَمِل لأجل رحمته إياكم. قال الشيخ: «
Üçüncüsü: Harf-i cerin hazfi takdiriyle fethalanmış olmasıdır; takdiri: 'Çünkü her kim işlerse...' (لأنه مَنْ عمل) şeklindedir. Lâm harfi hazfedilince onun irap mahallinde meşhur ihtilaf cereyan etmiştir. Dördüncüsü: 'Ketebe' fiilinin mef'ûlü olmasıdır; 'er-rahmete' ise mef'ûlün lieclihdir; yani: 'Size olan merhametinden dolayı kimin işlediğini [bağışlayacağını] yazdı.' Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «
وينبغي أن لا يجوز لأن فيه تهيئة العامل للعمل وقَطْعَه منه» .
Bu vech caiz olmamalıdır; çünkü bunda amili amel etmeye hazırlamak ve sonra da onu bundan kesmek vardır.»
وأمَّا فَتْحُ الثانية فمن خمسة أوجه، أحدها: أنها في محل رفع على أنها مبتدأ والخبر محذوف أي: فغفرانُه ورحمتُه حاصلان أو كائنان، أو فعليه غفرانه ورحمته. وقد أجمع القرَّاء على فتح ما بعد فاء الجزاء في قوله: {أَلَمْ يعلموا أَنَّهُ مَن يُحَادِدِ الله وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ} [التوبة: ٦٣] {كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَن تَوَلاَّهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّه} [الحج: ٤] كما أجمعوا على كسرها في قوله: {وَمَن يَعْصِ الله وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ} [الجن: ٢٣] الثاني: أنها في محل رفعٍ على أنها خبر مبتدأ محذوف أي: فأمرُه أو شأنه أنه غفور رحيم. الثالث: أنها تكريرٌ للأولى كُرِّرت لمَّا طال الكلام وعُطِفت عليها بالفاء، وهذا منقولٌ عن أبي جعفر النحاس. وهذا وهمٌ فاحش لأنه يلزم منه أحد محذورين: إمَّا بقاءُ مبتدأ بلا خير أو شرط بلا جواب، وبيان ذلك أن «مِنْ» في قوله: {أَنَّهُ مَن عَمِلَ} لا تخلو: إمَّا أن تكون موصولةً أو شرطية، وعلى كلا التقديرين فهي في محل رفع بالابتداء، فلو جعلنا «أن» الثانية، معطوفة على الأولى لزم عدم خبر المبتدأ وجواب الشرط، وهو لا يجوز.
İkincisinin fethalanmasına gelince, bu beş vecihtendir: Birincisi: Mübteda olarak ref mahallinde olması ve haberinin mahzuf bulunmasıdır; yani: 'Onun bağışlaması ve rahmeti حاصلان (hasıldır/gerçekleşmiştir) veya كائنان (mevcuttur)' yahut 'Onun bağışlaması ve rahmeti Kendi üzerine bir haktır.' Nitekim kurrâ: {أَلَمْ يَعْلَمُوا أَنَّهُ مَن يُحَادِدِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَأَنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ} “Bilmediler mi ki, kim Allah'a ve Resûlüne karşı gelirse muhakkak onun için cehennem ateşi vardır” [et-Tevbe: 63] ve {كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَن تَوَلاَّهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ} “Onun hakkında şöyle yazılmıştır: Kim onu dost edinirse şüphesiz o onu saptırır” [el-Hac: 4] kavillerinde ceza fâ'sından sonrasının fethalı okunmasında icma ettikleri gibi, {وَمَن يَعْصِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَإِنَّ لَهُ نَارَ جَهَنَّمَ} “Kim Allah'a ve Resûlüne isyan ederse şüphesiz onun için cehennem ateşi vardır” [el-Cin: 23] kavlinde de onun kesreli okunmasında icma etmişlerdir. İkincisi: Mahzuf bir mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olmasıdır; yani: 'Onun durumu veya şânı şudur ki: O çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir.' Üçüncüsü: Birincisinin tekrarı olmasıdır; söz uzayınca tekrarlanmış ve fâ ile ona matuf kılınmıştır. Bu, Ebû Ca'fer en-Nehhâs'tan nakledilmiştir. Oysa bu fahiş bir vehimdir (hatadır); zira bundan iki mahzurdan biri doğar: Ya mübtedanın habersiz kalması yahut şartın cevapsız kalmasıdır. Bunun açıklaması şudur: {أَنَّهُ مَن عَمِلَ} kavlindeki 'men' (مَن) ya mevsûledir ya da şartiyyedir; her iki takdire göre de mübteda olarak ref mahallindedir. Şayet ikinci 'enne'yi birinciye matuf kılarsak, mübtedanın habersiz veya şartın cevapsız kalması gerekir ki bu caiz değildir.
قد ذكر هذا الاعتراضَ وأجاب عنه الشيخ شهاب الدين أو شامة فقال: «ومنهم مَنْ جعل الثانيةَ تكريراً للأولى لأجل طول الكلام على حد قوله: {أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتٌّمْ وَكُنتُمْ تُرَاباً وَعِظاماً أَنَّكُمْ مُّخْرَجُونَ} [المؤمنون: ٣٥] ودخلت الفاء في»
Bu itirazı Şeyh Şihâbüddîn Ebû Şâme zikretmiş ve şöyle cevap vermiştir: «Onlardan bazıları, sözün uzamasından dolayı Cenâb-ı Hakk'ın: {أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذَا مِتُّمْ وَكُنتُمْ تُرَاباً وَعِظَاماً أَنَّكُم مُّخْرَجُونَ} “Size, öldüğünüz, toprak ve kemik olduğunuz zaman muhakkak sizin çıkarılacağınızı mı vaad ediyor?” [el-Mü'minûn: 35] kavlinde olduğu gibi ikincisini birincisinin tekrarı kılmıştır. Fâ harfi ise,
فأنه غفورٌ «على حَدِّ دخولها في {فَلاَ تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفَازَةٍ} [آل عمران: ١٨٨] على قول مَنْ جعله تكريراً لقولَه: {لاَ تَحْسَبَنَّ الذين يَفْرَحُونَ} [آل عمران: ١٨٨] إلا أن هذا ليس مثلَ» أيعدكم أنَّكم «؛ لأنَّ هذه لا شرطَ فيها وهذه فيها شرط، فيبقى بغير جواب. فقيل: الجواب محذوف لدلالة الكلام عليه تقديره: غفر لهم» انتهى. وفيه بُعْدٌ، وسيأتي هذا الجواب أيضاً في القراءة الثانية منقولاً عن أبي البقاء، وكان ينبغي أن يجيب به هنا لكنه لم يفعلْ، ولم يظهرْ فرقٌ في ذلك.
{فَأَنَّهُ غَفُورٌ} kavline, {فَلاَ تَحْسَبَنَّهُم بِمَفَازَةٍ} “onların kurtulacaklarını sanma” [Âl-i İmrân: 188] kavlini {لاَ تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ} “O sevinenleri sanma” [Âl-i İmrân: 188] kavlinin tekrarı sayanların görüşüne göre fâ'nın dahil oluşu kabilinden dahil olmuştur. Ne var ki bu ayet 'E-ye'ıdüküm enneküm' gibi değildir; çünkü onda şart yoktur, bunda ise şart vardır, dolayısıyla cevapsız kalmış olur. Denildi ki: Sözün delaletinden ötürü cevap mahzuftur, takdiri: 'Onları bağışlar' (غفر لهم) şeklindedir.» [Ebû Şâme'nin sözü] bitti. Bu izahta bir uzaklık vardır. Bu cevap Ebü'l-Bekâ'dan naklen ikinci kıraatte de gelecektir; burada da onunla cevap vermesi gerekirdi ancak bunu yapmamıştır ve bu hususta bir fark da ortaya çıkmamıştır.
الرابع: أنها بدل من «أنَّ» الأولى، وهو قول الفراء والزجاج وهذا مردودٌ بشيئين، أحدهما: أنَّ البدلَ لا يَدْخُل فيه حرفُ عطف، وهذا مقترنٌ بحرفِ العطف، فامتنع أن يكون بدلاً. فإن قيل: نجعل الفاء زائدةً. فالجواب أن زيادتها غيرُ جائزة، وهي شيء قال به الأخفش، وعلى تقدير التسليم فلا يجوز ذلك من وجهٍ آخر: وهو خلوٌّ المبتدأ أو الشرط عن خبر أو جواب.
Dördüncüsü: Birinci 'enne'den bedel olmasıdır; bu Ferrâ ve Zeccâc'ın görüşüdür. Bu iki cihetten merduttur: Birincisi: Bedelin içine atıf harfi girmez; oysa bu atıf harfiyle bitişmiştir, dolayısıyla bedel olması imkansızdır. Şayet: «Fâ'yı zâid kabul ederiz» denilirse, buna cevap: Onun zâid kılınması caiz değildir, bu Ahfeş'in ileri sürdüğü bir husustur. [Zâid olduğu] kabul edilse bile diğer bir cihetten bu caiz olmaz: O da mübtedanın veya şartın habersiz yahut cevapsız kalmasıdır.
والثاني من الشيئين: خلوُّ المبتدأ أو الشرط عن الخبر أو الجواب، كما تقدَّم تقريره: فإن قيل: نجعل الجوابَ محذوفاً - كما تقدَّم نَقْلُه عن أبي شامة - قيل: هذا بعيدٌ عن الفَهْم.
İki husustan ikincisi ise: Daha önce açıklandığı üzere, mübtedanın habersiz veya şartın cevapsız kalmasıdır. Şayet: «Ebû Şâme'den nakledildiği üzere cevabı mahzuf kabul ederiz» denilirse, şöyle denir: Bu, anlayıştan [ve makul olandan] uzaktır.
الخامس: أنها مرفوعةٌ بالفاعلية، تقديره: فاستقرَّ له أنه غفورٌ أي: استقرَّ له وثَبَتَ غُفرانه، ويجوز أن نُقَدِّر في هذا الوجه جارَّاً رافعاً لهذا الفاعلِ عند الأخفش تقديره: فعليه أنه غفور، لأنه يُرْفَعُ به وإن لم يَعْتمد، وقد تقدَّم تحقيقهُ غيرَ مرَّة.
Beşincisi: Fâillik sebebiyle merfû olmasıdır; takdiri: "Onun için çok bağışlayıcı olduğu sabit oldu" (فاستقرَّ له أنه غفورٌ) yani bağışlaması onun için sabit ve kesin oldu demektir. Ahfeş'e göre bu vecihte bu fâili ref eden bir harf-i cerli ifade takdir etmek de caizdir; takdiri: "Onun üzerine çok bağışlayıcı olduğu [borç] oldu" (فعليه أنه غفور) şeklindedir. Zira bir yere dayanmasa bile onunla ref olunur. Bunun tahkiki daha önce defalarca geçmişti.
وأما القراءة الثانية: فكسْرُ الأولى من ثلاثة أوجه، أحدها: أنها مستأنفة وأن الكلام تام قبلها، وجيء بها وبما بعدها كالتفسير لقوله: {كَتَبَ رَبُّكُمْ على نَفْسِهِ الرحمة} والثاني: أنها كُسِرَتْ بعد قولٍ مقدَّر أي: قال الله ذلك، وهذا في المعنى كالذي قبله. والثالث: أنه أجرى «كتب» مُجْرى «قال» فكُسِرَتْ بعده كما تُكْسرُ بعد القول الصريح، وهذا لا يتمشَّى على أصول البصريين. وأمَّا كَسْرُ الثانية فمن وجهين، أحدهما: أنها على الاستئناف، بمعنى أنها في صدر جملة وقعت خبراً ل «مَنْ» الموصولة، أو جواباً لها إن كانت شرطاً. والثاني: أنها عطفٌ على الأولى وتكرير لها، ويُعْترض على هذا بأنه يلزم بقاءُ المبتدأ بلا خبر أو الشرط بلا جزاء، كما تقدَّم ذلك في المفتوحتين.
İkinci kıraate gelince: Birincinin kesreli okunması üç vecihle açıklanır. Birincisi: İstînâfiyye (yeni bir başlangıç cümlesi) olması ve sözün ondan önce tamamlanmış bulunmasıdır; kendisi ve sonrası, Cenâb-ı Hakk'ın: {كَتَبَ رَبُّكُمْ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ} “Rabbiniz rahmeti kendi üzerine yazmıştır” kavlinin bir tefsiri gibi getirilmiştir. İkincisi: Mukadder bir 'kavl'den sonra kesreli kılınmış olmasıdır; yani: "Allah bunu buyurdu" (قال الله ذلك) demektir ki bu, mana bakımından bir önceki gibidir. Üçüncüsü: 'Ketebe' fiilini 'kâle' yerine koymuş, dolayısıyla açık bir kavilden sonra kesreli okunduğu gibi ondan sonra da kesreli okunmuştur; ancak bu, Basralıların usullerine göre geçerli değildir. İkincisinin kesreli okunmasına gelince, bu da iki vecihledir: Birincisi: İstînâf üzere olmasıdır; yani mevsûl olan 'men' (مَن) için haber veya şayet şart edatı ise onun için cevap konumunda yer alan bir cümlenin başında bulunması anlamındadır. İkincisi: Birinciye matuf ve onun tekrarı olmasıdır. Buna ise iki fethalı kıraatte geçtiği gibi, mübtedanın habersiz veya şartın cezasız (cevapsız) kalmasının gerekeceği şeklinde itiraz edilir.
وأجاب أبو البقاء هنا عن ذلك بأن خبر «مَنْ» محذوفٌ دلَّ عليه الكلام، وقد قدَّمْتُ لك أنه كان ينبغي أن يُجيب بهذا الجواب في المفتوحتين عند مَنْ جعل الثانية تكريراً للأولى أو بدلاً منها، ثم قال: «ويجوزُ أن يكونَ العائدُ محذوفاً أي: فإنه غفورٌ له» قلت: قوله «ويجوز» ليس بجيدٍ، بل كان ينبغي أن يقول ويجب، لأنه لا بد من ضمير عائد على المبتدأ من الجملة الخبرية، أو ما يقوم مقامه إن لم يكنْ نفسَ المبتدأ.
Ebü'l-Bekâ burada buna, 'men'in haberinin sözün delalet ettiği mahzuf bir ifade olduğu şeklinde cevap vermiştir. İkincisini birincinin tekrarı veya bedeli kılanlara göre iki fethalı kıraatte de bu cevabı vermesi gerektiğini sana daha önce belirtmiştim. Sonra [Ebü'l-Bekâ] şöyle demiştir: «Âidin mahzuf olması da caizdir, yani: "Şüphesiz O, onu bağışlayıcıdır" (فإنه غفورٌ له) takdirindedir.» Derim ki: Onun «caizdir» sözü isabetli değildir; aksine «vaciptir (zorunludur)» demesi gerekirdi. Zira haber cümlesinden mübtedaya dönen bir zamirin veya şayet bizzat mübtedanın kendisi değilse onun yerine geçecek bir unsurun bulunması şarttır.
وأمَّا القراءةُ الثالثة: فيؤخذُ فتحُ الأولى وكَسْرُ الثانية مما تقدَّم مِنْ كسرِها وفتحها بما يليق من ذلك، وهو ظاهر.
Üçüncü kıraate gelince: Birincinin fethası ve ikincinin kesresi, daha önce geçen kesre ve fetha izahlarından bunlara uygun olan kısımlardan anlaşılır ve bu da açıktır.
وأمَّا القراءة الرابعة فكذلك وقال أبو شامة: «وأجاز الزجاجُ كَسْرَ
Dördüncü kıraat de böyledir. Ebû Şâme şöyle demiştir: «Zeccâc, bununla kıraat edilmemiş olsa bile birincinin kesresini
الأولى وفَتْحَ الثانية وإن لم يُقرأ به» قلت: قد قدَّمْتُ أن هذه قراءةُ الأعرج وأن الزهراوي وأبا عمرو الداني نقلاها، عنه فكأن الشيخ لم يَطِّلِعْ عليها وقَدَّمْتُ لك أيضاً أنَّ سيبويه لم يَرْوِ عن الأعرج إلا كقراءة نافع، فهذا ممَّا يصلح أن يكون عذراً للزجاج، وأما أبو شامة فإنه متأخر، فعدمُ اطِّلاعِه عجيب.
ve ikincinin fethasını caiz görmüştür.» Derim ki: Bunun A'rec'in kıraati olduğunu, Zehrâvî ve Ebû Amr ed-Dânî'nin bunu ondan naklettiklerini daha önce belirtmiştim. Sanki Şeyh [Ebû Şâme] bundan haberdar olmamış gibidir. Sana ayrıca Sîbeveyh'in A'rec'den Nâfi' kıraatinden başkasını rivayet etmediğini de nakletmiştim; bu durum Zeccâc için bir mazeret olmaya elverişlidir. Ebû Şâme'ye gelince, o müteahhir (sonraki dönem) âlimlerdendir; dolayısıyla onun haberdar olmaması şaşırtıcıdır.
والهاء في «أنَّه» ضمير الأمر والقصة. و «مَنْ» يجوز أن تكون شرطيةً وأن تكون موصولة، وعلى كل تقدير فهي مبتدأَةٌ، والفاءُ وما بعدها في محل جزم جواباً إن كانت شرطاً، وإلاَّ ففي محلِّ رفعٍ خبراً إن كانت موصولة، والعائد محذوف أي: غفول له.
«Ennehû» (أَنَّهُ) lafzındaki zamir (hâ), zamîru'ş-şe'n ve'l-kıssadır. «Men» (مَنْ) lafzının şartiyye olması da mevsûle olması da caizdir; her iki takdire göre de mübtedadır. 'Fâ' ve sonrası ise şayet şartiyye ise cezm mahallinde cevap, aksi takdirde mevsûle ise ref mahallinde haberdir. Âid zamir ise mahzuftur, yani: "Onu çokça bağışlayandır" (غفور له) takdirindedir.
والهاء في «بعده» يجوز أن تعود على «السوء» وأن تعود على العمل المفهوم من الفعل كقوله: {اعدلوا هُوَ أَقْرَبُ} [المائدة: ٨] ، والأولى أولى لأنه أصرح، و «منكم» متعلِّقٌ بمحذوف إذ هو حالٌ من فاعل «عمل» ، ويجوز أن تكون «مِنْ» للبيان فيعمل فيها «أعني» مقدراً.
«Ba'dihî» (بَعْدِهِ) lafzındaki zamirin 'kötülüğe' (السوء) dönmesi de, Cenâb-ı Hakk'ın: {اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ} “Adaletli olun; o daha yakındır” [el-Mâide: 8] kavlinde olduğu gibi fiilden anlaşılan amel masdarına dönmesi de caizdir. Birincisi daha açıktır, dolayısıyla daha evladır. «Minküm» (مِنْكُمْ) ifadesi mahzuf bir müteallaka bağlıdır; zira «'amile» (عَمِلَ) fiilinin fâilinden hâldir. «Min» edatının beyan için olması da caizdir; bu takdirde mukadder bir «a'nî» (أَعْنِي / yani kastediyorum) fiili onda amel eder.
وقوله {بِجَهَالَةٍ} فيه وجهان، أحدهما: أنه يتعلَّق ب «عمل» على أن الباءَ للسببيةِ أي: عملُه بسبب الجهل. وعَبَّر أبو البقاء في هذا الوجه عن ذلك بالمفعول به وليس بواضح. والثاني - وهو الظاهر - أنها للحال أي: عملُه مصاحباً للجهالة. «ومِنْ» في «مِنْ بعده» لابتداء الغاية.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِجَهَالَةٍ} “bilmeyerek” kavlinde iki vecih vardır. Birincisi: Bâ harfinin sebebiyye olması üzere «'amile» (عَمِلَ) fiiline müteallık olmasıdır; yani: "Ameli cehalet sebebiyle idi" demektir. Ebü'l-Bekâ bu vecihte bunu mef'ûlün bih olarak ifade etmiştir ki bu pek açık değildir. İkincisi -ki zahir olan budur- hâl için olmasıdır; yani: "Amelini cehalet eşliğinde yaptı" demektir. «Min ba'dihî» (مِنْ بَعْدِهِ) ifadesindeki «min» ise ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) içindir.
قوله تعالى: {وَكَذَلِكَ نفَصِّلُ} : الكاف أمرُها واضحٌ من كونها نعتاً لمصدر محذوف أو حالاً من ضمير ذلك المصدر كما هو رأي سيبويه، والإِشارة ب «ذلك» إلى التفصيل السابق، تقديره: مثل ذلك
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَذَلِكَ نُفَصِّلُ} “İşte böylece ayrıntılı açıklarız” kavli: Kâf harfinin durumu, Sîbeveyh'in görüşü uyarınca mahzuf bir masdarın sıfatı veya o masdarın zamirinden hâl olması yönüyle gayet açıktır. «Zâlike» ile yapılan işaret ise önceki tafsilata yöneliktir; takdiri: "İşte böylece
التفصيل البيِّنِ، وهو ما سَبَقَ من أحوال الأمم نفصِّل آيات القرآن. وقال ابن عطية: «والإِشارة بقوله» وكذلك «إلى ما تقدَّم، من النَّهْي عن طَرْد المؤمنين وبيان فساد منزع المعارضين لذلك، وتفصيل الآ يات تبيينُها وشَرْحُها» . وهذا شبيهٌ بما تقدم له في قوله: {وكذلك فَتَنَّا} [الأنعام: ٥٣] وتقدَّم أنه غير ظاهر.
apaçık bir açıklamayla -ki o da geçmiş ümmetlerin halleridir- Kur'an ayetlerini ayrıntılı olarak açıklarız" şeklindedir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «{وَكَذَلِكَ} kavlindeki işaret; müminleri kovmanın nehyedilmesi ve buna karşı çıkanların bozuk zihniyetinin açıklanması gibi daha önce geçen hususlara yöneliktir. Âyetlerin tafsili ise onların beyan edilmesi ve açıklanmasıdır.» Bu, Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَذَلِكَ فَتَنَّا} “İşte böylece imtihan ettik” [el-En'âm: 53] kavlinde onun daha önce geçen sözüne benzemektedir ki bunun zahir olmadığı daha önce belirtilmişti.
قوله: {وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ} قرأ الأخوان وأبو بكر: «وليستبين» بالياء من تحت، «سبيلُ» بالرفع ونافع: «ولتستبين» بالتاء من فوق، «سبيلَ» بالنصب، والباقون: بالتاء من فوق، «سبيل» بالرفع. وهذه القراءات دائرة على تذكير «السبيل» وتأنيثه وتَعَدَّي «استبان» ولُزِومه. وإيضاح هذا أن لغة نجد وتميم تذكير «السبيل» وعليه قوله تعالى: {وَإِن يَرَوْاْ سَبِيلَ الرشد لاَ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِن يَرَوْاْ سَبِيلَ الغي يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً} [الأعراف: ١٤٦] ، لغةُ الحجاز التأنيث، وعليه: {قُلْ هذه سبيلي} [يوسف: ١٠٨] وقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلِتَسْتَبِينَ سَبِيلُ} “Ve yolu apaçık belli olsun diye” kavli: İki Kardeş (Hamza ve Kisâî) ile Ebû Bekr, alttan iki noktalı yâ ile «ve liyestebîne» (وَلِيَسْتَبِينَ) ve fâil olarak ref ile «sebîlü» (سَبِيلُ) şeklinde okumuşlardır. Nâfi', üstten iki noktalı tâ ile «ve litestebîne» (وَلِتَسْتَبِينَ) ve mef'ûl olarak nasb ile «sebîle» (سَبِيلَ) şeklinde okumuştur. Geri kalanlar ise üstten iki noktalı tâ ile «ve litestebîne» ve fâil olarak ref ile «sebîlü» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraatler «es-sebîl» kelimesinin müzekker veya müennes kabul edilmesi ile «istebâne» fiilinin müteaddî veya lâzım olması etrafında dönmektedir. Bunun açıklaması şudur: Necid ve Temîm lehçesi «es-sebîl» kelimesini müzekker kabul eder; Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli buna göredir: {وَإِن يَرَوْاْ سَبِيلَ الرُّشْدِ لاَ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً وَإِن يَرَوْاْ سَبِيلَ الْغَيِّ يَتَّخِذُوهُ سَبِيلاً} “Doğru yolu görseler onu yol edinmezler; azgınlık yolunu görseler onu yol edinirler” [el-A'râf: 146]. Hicaz lehçesi ise müennes kabul eder; şu ayetler buna göredir: {قُلْ هَـٰذِهِ سَبِيلِي} “De ki: İşte bu benim yolumdur” [Yûsuf: 108] ve şairin şu sözü:
١٩٣ - ٥- خَلِّ السبيل لمَنْ يبني المنار بها ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .
193 - 5- Bırak yolu, orada fener/işaret kulesi diken kimseye... . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وأمَّا «استبانَ» فيكونُ متعدِّياً نحو: استَبَنْتُ الشيءَ «ويكون لازماً نحو:» استبان الصبح «بمعنى بأن، فَمَنْ قرأ بالياء من تحت ورَفَع فإنه أسند الفعل إلى» السبيل «فرفْعُه على أنه مذكَّرٌ وعلى أن الفعل لازم، ومن قرأ بالتاء من فوق فكذلك ولكن على لغة التأنيث. ومن قرأ بالتاء من فوق ونصب» السبيلَ «فإنه أسند الفعلَ إلى المخاطب ونصب» السبيل «على المفعولية وذلك على
«İstebâne» fiiline gelince; "Bir şeyi açıkça gördüm/anladım" (استَبَنْتُ الشيءَ) örneğindeki gibi müteaddî de olur, "Sabah açığa çıktı/belirdi" (استبان الصبح) yani 'bâne' manasında lâzım da olur. Alttan yâ ile ve ref ile okuyan kimse fiili «es-sebîl»e isnad etmiştir; dolayısıyla ref edilmesi, onun müzekker kabul edilmesine ve fiilin lâzım olmasına dayanır. Üstten tâ ile okuyan kimse de aynı şekildedir, ancak müennes kabul eden lehçeye göredir. Üstten tâ ile okuyup «es-sebîle»yi nasb eden kimse ise fiili muhataba isnad etmiş ve
تعدية الفعل أي: ولتستبين أنت سبيل المجرمين، فالتاء في» لتستبينَ «مختلفةُ المعنى، فإنها في إحدى القراءتين للخطاب وفي الأخرى للتأنيث، وهي في كلا الحالين للمضارعة، و» تستبين «منصوب بإضمار» أن «بعد لام كي، وفيما تتعلَّق به هذه اللام وجهان، أحدهما: أنها معطوفة على علة محذوفة، وتلك العلة معمولةٌ لقوله: {نفَصِّلُ} والمعنى: وكذلك نفصل الآيات لتستبين لكم ولتستبين.
fiilin müteaddî kılınmasına binaen «es-sebîle»yi mef'ûliyyet üzere nasb etmiştir; yani: "Sen suçluların yolunu apaçık göresin/bilesin diye" demektir. Dolayısıyla «litestebîne» lafzındaki tâ harfi mana bakımından farklılık arz eder: Zira kıraatlerin birinde hitap için, diğerinde ise müenneslik içindir; her iki durumda da muzâraat harfidir. «Testebîne» fiili, lâm-ı key'den sonra gizli bir «en» ile mansubdur. Bu lâm harfinin neye taalluk ettiği hususunda iki vecih vardır: Birincisi: Mahzuf bir illete matuf olmasıdır; o illet de Cenâb-ı Hakk'ın: {نُفَصِّلُ} “ayrıntılı açıklarız” kavlinin mamulüdür. Mana ise şöyledir: "Ayetler size açıkça belli olsun diye ve [şu maksatla da] açıkça belli olsun diye böylece tafsil ederiz."
والثاني: أنها متعلقة بمحذوف مقدر بعدها أي: ولتستبين سبيل المجرمين فصَّلناها ذلك التفصيل. وفي الكلام حذفُ معطوف على رأيٍ، أي: وسبيل المؤمنين، كقوله تعالى: {سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الحر} [النحل: ٨١] . وقيل: لا يُحتاج إلى ذلك، لأن المقام إنما يقتضي ذِكْرَ المجرمين فقط، إذ هم الذين أثاروا ما تقدَّم ذِكْره.
İkincisi: Kendisinden sonra mukadder olan mahzuf bir ifadeye taalluk etmesidir; yani: "Mücrimlerin yolu apaçık belli olsun diye onu böylece tafsil ettik" demektir. Bir görüşe göre kelamda matufun hazfi söz konusudur; yani Cenâb-ı Hakk'ın: {سَرَابِيلَ تَقِيكُمُ الْحَرَّ} “sizi sıcaktan koruyan elbiseler” [en-Nahl: 81] kavlinde olduğu gibi "ve müminlerin yolu da [belli olsun diye]" takdirindedir. Bir diğer görüşe göre ise buna gerek yoktur; çünkü makam sadece mücrimlerin zikredilmesini iktiza etmektedir, zira daha önce zikri geçen şeyleri ortaya atanlar onlardır.
قوله تعالى: {أَنْ أَعْبُدَ} : في محل «أَنْ» الخلاف المشهور، إذ هي على حَذْفِ حرف تقديره: نُهِيْتُ عن أن أعبدَ. وقوله: {قَدْ ضَلَلْتُ} «إذن» حرف جواب وجزاء لا عمل لها هنا لعدم فعلٍ تعمل فيه، والمعنى: «إن اتَّبَعْتُ أهواءَكم ضَللْت وما اهتدَيْت» فهي في قوة شرط وجزاء.
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنْ أَعْبُدَ} “kulluk etmekten” kavli: «En» harfinin iraptaki yerinde meşhur ihtilaf geçerlidir; zira bir harfin hazfi üzere takdiri: "Kulluk etmekten nehyedildim" (نُهِيْتُ عن أن أعبدَ) şeklindedir. Cenâb-ı Hakk'ın: {قَد ضَلَلْتُ} “kesinlikle sapmış olurum” kavli: Buradaki «izen» (إِذَنْ), cevap ve ceza harfidir; amel edeceği bir fiil bulunmadığından burada ameli yoktur. Manası: "Şayet sizin hevalarınıza uyarsam sapmış ve doğru yolu bulamamış olurum" demektir. Dolayısıyla o, şart ve ceza kuvvetindedir.
والجمهور: {ضَلَلْتَ} بفتح اللام الأولى. وقرأ أبو عبد الرحمن ويحيى وطلحة بكسرها، وقد تقدَّم أنها لغة. ونقل صاحب التحرير [عن يحيى وابن أبي ليلى أنها قرآ] هنا وفي ألم السجدة: {أَإِذَا ضَلَلْنَا} بصاد غير
Cumhur, birinci lâm harfinin fethasıyla {ضَلَلْتُ} şeklinde okumuştur. Ebû Abdirrahman, Yahyâ ve Talha ise kesresiyle okumuşlardır; bunun bir lügat olduğu daha önce geçmişti. et-Tahrîr sahibi [Yahyâ ve İbn Ebî Leylâ'dan, her ikisinin de] burada ve Elif-Lâm-Mîm es-Secde Suresi'ndeki {أَئِذَا ضَلَلْنَا} ayetinde noktasız sâd ile okuduklarını nakletmiştir.
معجمة. يقال: صَلَّ اللحمُ أي: أنتن، وهذا له بعض مناسبة في آية السجدة، وأما هنا فمعناه بعيدٌ أو ممتنعٌ. وروى العباس عن ابن مجاهد في «الشواذ» له: «صُلِلْنا في الأرض» أي دُفِنَّا في الصَّلَّة وهي الأرضُ الصُلْبة. وقوله: {وَمَآ أَنَاْ مِنَ المهتدين} تأكيد لقوله: {قَدْ ضَلَلْتُ} وأتى بالأولى جملةً فعلية ليدلَّ على تجدد الفعل وحُدوثهِ، وبالثانية اسميةً ليدلَّ على الثبوت.
Denilir ki: 'Salle'l-lahmu' (صَلَّ اللحمُ) yani: "Et koktu/bozuldu". Bunun Secde Suresi'ndeki ayette bir derece münasebeti vardır; buraya gelince, manası uzak veya imkânsızdır. Abbâs, İbn Mücâhid'den eş-Şevâzz adlı eserinde: «Sulilnâ fi'l-ard» (صُلِلْنا في الأرض) şeklinde rivayet etmiştir; yani: "Sert ve katı toprak demek olan 'salle' (الصَّلَّة) içine gömüldük" manasındadır. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَآ أَنَاْ مِنَ الْمُهْتَدِينَ} “ve ben doğru yolda olanlardan olmam” kavli, {قَد ضَلَلْتُ} kavlini teyit etmektedir. Fiilin yenilendiğini ve sonradan meydana geldiğini göstermek için birincisini fiil cümlesi; sübût ve sürekliliği göstermek için ise ikincisini isim cümlesi olarak getirmiştir.
قوله تعالى: {وَكَذَّبْتُم بِهِ} : في هذه الجملة وجهان، أحدهما: أنها مستأنفةٌ سيقت للإِخبار بذلك. والثاني: أنها في محصل نصب على الحال، وحينئذ هل يُحتاج إلى إضمار «قد» أم لا؟ والهاء في «به» يجوز أن تعود على «ربي» وهو الظاهر. وقيل: على القرآن لأنه كالمذكور. وقيل على «بَيِّنَة» لأنها في معنى البيان. وقيل: لأن التاء فيها للمبالغة، والمعنى: على أمرٍ بَيِّنٍ من ربي، و «من ربي» في محل جر صفة ل «بينة»
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَذَّبْتُم بِهِ} “ve siz onu yalanladınız” kavli: Bu cümlede iki vecih vardır. Birincisi: Bunu haber vermek üzere getirilmiş istînâfiyye olmasıdır. İkincisi: Hâl olarak mahallen mansub olmasıdır; bu durumda mukadder bir «kad» (قَدْ) edatına ihtiyaç olup olmadığı tartışılır. «Bihî» lafzındaki zamirin 'Rabbime' dönmesi caizdir ve zahir olan da budur. Zikredilmiş hükmünde olduğu için 'Kur'an'a' döndüğü de söylenmiştir. Beyan manasında olduğu için «beyyine»ye döndüğü de söylenmiştir. Ondaki tâ harfinin mübalağa için olduğu, dolayısıyla mananın: "Rabbimden gelen apaçık bir delil üzereyim" şeklinde olduğu da söylenmiştir. «Min rabbî» ifadesi cer mahallinde «beyyine» lafzının sıfatıdır.
قوله: {يَقُصُّ الحق} قرأ نافع وابن كثير وعاصم: «يقص» بصاد مهملة مشددة مرفوعة، وهي قراءة ابن عباس، والباقون بضاد معجمة مخففة مكسورة، وهاتان في المتواتر. وقرأ عبد الله وأُبَيّ ويحيى بن وثاب والنخعي والأعمش وطلحة: «يقضي بالحق» من القضاء. وقرأ سعيد بن جبير ومجاهد: «يقضي بالحق وهو خير القاضين» فأمَّا قراءة «يقضي» فمِن القضاء. ويؤيده قوله: «وهو خير الفاصلين» فإنَّ الفصل يناسب القضاء، ولم يُرْسَم إلا بضاد، كأن الباء حُذِفَتْ خَطَّاً كما حذفت لفظاً لالتقاء الساكنين، كما حذفت من نحو: {فَمَا تُغْنِ النذر} [القمر: ٥] ، وكما حُذِفَتْ الواو في {سَنَدْعُ الزبانية} [العلق: ١٨] {وَيَمْحُ الله الباطل} [الشورى: ٢٤] لما تقدم.
[Cenâb-ı Allah'ın] {يَقُصُّ الْحَقَّ} “O, hakkı anlatır / hükmeder” buyruğuna gelince; Nâfi', İbn Kesîr ve Âsım, noktasız, şeddeli ve merfû bir sâd ile «يقص» şeklinde okumuşlardır; bu İbn Abbâs'ın da kıraatidir. Geriye kalanlar ise noktalı, şeddesiz ve meksûr bir dâd ile [«يقض» şeklinde] okumuşlardır. Bu ikisi mütevâtir kıraatlerdendir. Abdullah [b. Mes'ûd], Übeyy [b. Ka'b], Yahyâ b. Vessâb, en-Nehaî, el-A'meş ve Talha ise kazâ (hüküm vermek) kökünden «يقضي بالحق» şeklinde okumuşlardır. Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid de «يقضي بالحق وهو خير القاضين» şeklinde okumuşlardır. «يقضي» kıraatine gelince, bu kazâ (hükmetmek) kökündendir. Bunu [Cenâb-ı Allah'ın] «وهو خير الفاصلين» buyruğu da desteklemektedir; zira fasl (ayırt edip hükme bağlamak), kazâ ile uyumludur. [Mushaf'ta] sadece dâd harfiyle yazılmıştır; sanki [«يقضي» kelimesindeki yâ harfi], iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle lafızda düştüğü gibi, tıpkı Kamer Suresi 5. ayetteki {فَمَا تُغْنِ النُّذُرُ} “...uyarılar da fayda vermiyor” kavlinde ve daha önce geçtiği üzere Alak Suresi 18. ayetteki {سَنَدْعُ الزَّبَانِيَةَ} “Biz de zebânîleri çağıracağız” ile Şûrâ Suresi 24. ayetteki {وَيَمْحُ اللَّهُ الْبَاطِلَ} “Ve Allah bâtılı yok eder” kavillerinde vâv harfinin hazfedildiği gibi yazıda da hazfedilmiştir.
وأمَّا نصب «الحق» بعده ففيه أربعة أوجه، أحدها: أنه منصوب على أنه صفة لمصدر محذوف أي: يقضي القضاء الحق. والثاني: أنه ضمَّن «يقضي» معنى يُنْفِذ، فلذلك عدَّاه إلى المفعول به، الثالث: أن «قضى» بمعنى صنع فيتعدَّى بنفسه من غير تضمين، ويدل على ذلك قوله:
Ondan sonra gelen «el-hakka» lafzının nasbına gelince, bunda dört vecih vardır. Birincisi: Mahzuf bir masdarın sıfatı olarak mansub olmasıdır; yani: "Hak olan hükümle hükmeder" (يقضي القضاء الحق) demektir. İkincisi: «Yakdî» fiiline 'infaz eder/yürütür' manasının tazmin ettirilmesidir; bundan dolayı onu mef'ûlün bihe geçişli kılmıştır. Üçüncüsü: «Kadâ» fiilinin 'yaptı/yarattı' manasında olmasıdır; böylece tazminsiz olarak bizzat kendisi geçişli olur. Buna şairin şu sözü delalet eder:
١٩٣ - ٦- وعليهما مَسْرُودتان قضاهُما ... داودُ. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
193 - 6- Üzerlerinde Dâvûd'un yaptığı iki örgü zırh vardı... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
أي: صَنَعَهما. الرابع: أنه على إسقاط حرف الجر أي: يقضي بالحق، فلما حذف انتصب مجروره على حَدِّ قوله:
Yani: "Onları yaptı/imal etti" demektir. Dördüncüsü: Harf-i cerin hazfedilmesi kabilindendir; yani: "Hak ile hükmeder" (يقضي بالحق) takdirindedir. Harf-i cer hazfedilince mecruru, şairin şu sözünde olduğu gibi nasb edilmiştir:
١٩٣ - ٧- تمرُّون الدِّيار فلم تَعْوجوا ... . . . . . . . . . . . . . . . . .
193 - 7- Diyara uğrarsınız da yönelip durmazsınız... . . . . . . . . . . . . . . . . .
ويؤيد ذلك: القراءةُ بهذا الأصل.
Bu asıl üzere gelen kıraat de bunu desteklemektedir.
وأما قراءة «يَقُصُّ» فمِنْ «قَصَّ الحديث» أو مِنْ «قصَّ الأثر» أي: تَتَبَّعه. وقال تعالى: {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ القصص} [يوسف: ٣] . ورجحَّ أبو عمرو بن العلاء القراءة الأولى بقوله: «الفاصلين» ، وحُكي عنه أنَّه قال: «أهو يَقُصُّ الحقَّ أو يقضي الحقَّ أو يقضي الحق» فقالوا: «يقصُّ» فقال: «لو كان» يقص «لقال:» وهو خير القاصِّين «اقرأ أحدٌ بهذا؟ وحيث قال: {وَهُوَ خَيْرُ الفاصلين} فالفصل إنما يكون في القضاء» وكأن أبا عمرو لم يَبْلُغْه «وهو خير القاصِّين»
«Yekussu» (يَقُصُّ) kıraatine gelince; bu 'kassa'l-hadîs' (sözü anlatmak) veya 'kassa'l-eser' (izin ardınca gitmek) tabirindendir; yani onu takip etti demektir. Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: {نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ} “Sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz” [Yûsuf: 3]. Ebû Amr b. el-Alâ, birinci kıraati Cenâb-ı Hakk'ın: «el-fâsılîn» kavliyle tercih etmiş ve ondan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «O 'yekussu'l-hakka' mıdır, 'yakdî'l-hakka' mıdır, yoksa 'yakdî'l-hakk' mıdır?» dediklerinde, ona: «Yekussu'dur» demişler; o da şöyle demiştir: «Şayet 'yekussu' olsaydı, Cenâb-ı Hak: 'Ve hüve hayru'l-kâssîn' (O anlatanların en hayırlısıdır) buyururdu. Hiç kimse böyle okumuş mudur? Kaldı ki Cenâb-ı Hak: {وَهُوَ خَيْرُ الْفَاصِلِينَ} “Ve O, ayırt edip hükme bağlayanların en hayırlısıdır” buyurmuştur; fasl (hüküm verip ayırt etme) ise ancak kazada olur.» Sanki Ebû Amr'a «ve hüve hayru'l-kâssîn» şeklindeki
قراءةً. وقد أجاب أبو علي الفارسي عما ذكره ابن العلاء فقال: «القصصُ هنا بمعنى القول، وقد جاء الفصل في القول أيضاً قال تعالى: {إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ} [طارق: ١٣] وقال تعالى: {كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ} [هود: ١] . وقال تعالى: {وَنُفَصِّلُ الآيات} [التوبة: ١١] فقد حمل الفَصْل على القول، واستُعمل معه كما جاء مع القضاء فلا يلزم» من الفاصلين «أن يكون مُعَيِّناً ليقضي.
kıraat ulaşmamış gibidir. Ebû Alî el-Fârisî, İbnü'l-Alâ'nın zikrettiği hususa cevap vererek şöyle demiştir: «Kass (kıssa anlatma) burada kavil (söz) anlamındadır. Fasl kelimesi söz hakkında da kullanılmıştır; nitekim Cenâb-ı Hak: {إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ} “Şüphesiz o, hak ile bâtılı ayırt eden kesin bir sözdür” [et-Târık: 13] buyurmuş, yine: {كِتَابٌ أُحْكِمَتْ آيَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ} “Ayetleri muhkem kılınmış, sonra da ayrıntılı açıklanmış bir kitaptır” [Hûd: 1] buyurmuş ve yine: {وَنُفَصِّلُ الآيَاتِ} “Ayetleri ayrıntılı açıklarız” [et-Tevbe: 11] buyurmuştur. Görüldüğü üzere fasl kavramı söze hamledilmiş ve kaza ile kullanıldığı gibi onunla da kullanılmıştır; dolayısıyla 'el-fâsılîn' lafzının bulunmasından ötürü fiilin mutlaka 'yakdî' olması gerekmez.»
وقوله تعالى: {والله أَعْلَمُ بالظالمين} : من باب إقامة الظاهر مقام المضمر تنبيهاً على استحقاقهم ذلك بصفةِ الظلم، إذا لو جاء على الأصل لقال: «والله أعملُ بكم» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِالظَّالِمِينَ} “Allah zalimleri en iyi bilendir” kavli: Zulüm vasfıyla bunu hak ettiklerine dikkat çekmek amacıyla zâhir ismin zamir yerine konulması (ızhâr) kabilindendir. Zira aslına uygun gelseydi: "Allah sizi en iyi bilendir" (والله أعلم بكم) buyururdu.
قوله تعالى: {مَفَاتِحُ} : فيه ثلاثة أقوال، أحدها: أنه جمعُ مِفْتح بكسر الميم والقصر، وهو الآلة التي يُفتح بها نحو: مُنْخُل ومَنَاخل. والثاني: أنه جمع مَفْتَح بفتح الميم، وهو المكان، ويؤيده تفسير ابن عباس هي خزائن المطر. والثالث: أنه جمع مِفتاح بكسر الميم والألف، وهو الآلة أيضاً، إلا أنَّ هذا فيه ضعفٌ من حيث إنه كان ينبغي أن تُقلب ألف المفرد ياء فيقال: مفاتيح كدنانير، ولكنه قد نُقِل في جمع مصباح مصابح، وفي جمع مِحْراب مَحارِب، وفي جمع قُرْقُرر قراقِر، وهذا كما أتوا بالياء في جمع ما لا مَدَّةَ في مفرده كقولهم: دراهيم وصياريف في جمع دِرْهَم وصَيْرَف، قال:
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَفَاتِحُ} “anahtarlar / hazineler” kavli: Bunda üç görüş vardır. Birincisi: Mîm'in kesresi ve elifsiz olarak (مِفْتَح / mifteh) lafzının çoğulu olmasıdır; bu da kendisiyle kilit açılan alettir; 'munhul' (elek) ve çoğulu 'menâhil' gibidir. İkincisi: Mîm'in fethasıyla mekân ismi olan (مَفْتَح / mefteh) lafzının çoğulu olmasıdır; İbn Abbâs'ın: "Onlar yağmur hazineleridir" şeklindeki tefsiri bunu destekler. Üçüncüsü: Mîm'in kesresi ve elif ile (مِفْتَاح / miftâh) lafzının çoğulu olmasıdır ki bu da aynı şekilde alettir; ne var ki bu görüşte şöyle bir zayıflık vardır: Tekilindeki elifin yâ'ya dönüşüp 'denânîr' gibi 'mefâtîh' denilmesi gerekirdi. Ancak 'misbâh'ın çoğulunda 'masâbih', 'mihrâb'ın çoğulunda 'mahârib' ve 'kırkır'ın çoğulunda 'karâkır' lafızları nakledilmiştir. Bu, tekilinde uzatma harfi bulunmayan kelimelerin çoğulunda yâ getirmeleri gibidir; nitekim 'dirhem' ve 'sayraf'ın çoğulunda 'derâhîm' ve 'sayârîf' dedikleri gibi. Şair şöyle demiştir:
١٩٣ - ٨- تَنْفي يداها الحصى في كل هاجِرَةٍ ... نَفْيَ الدارهيمِ تَنْقادُ الصَّياريفِ
193 - 8- İki eli her kavurucu sıcakta çakıl taşlarını öyle bir savurur ki, sarrafların elden ele geçirdiği dirhemleri savuruşu gibi...
وقالوا: عيِّل وعَياييل. قال:
Yine 'ayyil' (bakmakla yükümlü olunan kimse) için çoğul olarak 'ayâyîl' demişlerdir. Şair şöyle demiştir:
١٩٣ - ٩- فيها عياييلُ أُسودٌ ونُمُرْ ... الأصل: عيايل ونمور، فزاد في ذلك ونَقَّصَ مِنْ هذا.
193 - 9- Orada aslanlar ve kaplanlar gibi bakıma muhtaç yavrular vardır... Aslı: 'Ayâyil ve nümûr'dur; şair buna ziyade yapmış, bundan ise eksiltmiştir.
وقد قُرِئ «مفاتيح» بالياء وهي تؤيد أنَّ مفاتح جمع مفتاح، وإنما حُذِفَتْ مدَّتْه. وجَوَّز الواحدي أن يكون مفاتح جمع مَفْتَح بفتح الميم على أنه مصدر، قال بعد كلام حكاه عن أبي إسحاق: «فعلى هذا مفاتح جمع المَفْتح بمعنى الفتح» ، كأن المعنى: «وعنده فتوح الغيب» أي: هو يفتح الغيب على مَنْ يشاء من عباده. وقال أبو البقاء: «مفاتح جمع مَفْتَح، والمَفْتَحُ الخزانة، فأمَّا ما يُفتح به فهو المفتاحُ، وجمعه مفاتيح وقد قيل مَفْتح أيضاً» انتهى. يريد جمع مَفتح أي بفتح الميم. وقوله: «وقد قيل: مَفْتَح يعني أنها لغة قليلة في الآلة والكثير فيها المدُّ، وكان ينبغي أن يوضِّح عبارته فإنها موهمة ولذلك شرحتها.
Yâ harfi ile «mefâtîh» (مَفَاتِيح) şeklinde de okunmuştur ki bu, 'mefâtih'in 'miftâh'ın çoğulu olduğunu ve sadece uzatma harfinin hazfedildiğini destekler. Vâhidî, 'mefâtih'in masdar olarak mîm'in fethasıyla 'mefteh'in çoğulu olmasını caiz görmüş ve Ebû İshak'tan naklettiği sözün ardından şöyle demiştir: «Buna göre 'mefâtih', fetih manasındaki 'el-mefteh'in çoğuludur.» Sanki mana: "Gaybın açılışları O'nun katındadır" yani kullarından dilediğine gaybı O açar demektir. Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «'Mefâtih', 'mefteh'in çoğuludur; 'el-mefteh' ise hazinedir. Kendisiyle kilit açılan şeye gelince, o 'el-miftâh'tır, çoğulu da 'mefâtîh'tir; 'mefteh' de denilmiştir.» [Ebü'l-Bekâ'nın sözü] bitti. [Ebü'l-Bekâ] mîm'in fethasıyla 'mefteh'in çoğulunu kastetmektedir. Onun «'mefteh' de denilmiştir» sözü, alet ismi için az kullanılan bir lügat olduğunu, çokça kullanılanın ise medli (miftâh) olduğunu kastetmektedir. İfadesini açıklaması gerekirdi, zira vehim uyandırmaktadır; bu sebeple onu açıkladım.
قوله: {لاَ يَعْلَمُهَآ إِلاَّ هُوَ} في محل نصب على الحال من» مفاتح «، والعامل فيها الاستقرار الذي تضمَّنه حرف الجر لوقوعه خبراً. وقال أبو البقاء:» نفسُ الظرف إنْ رَفَعْتَ به مفاتح «أي: إنْ رفعته به فاعلاً، وذلك على رأي الأخفش، وتضمُّنه للاستقرار لا بد منه على كل قول، فلا فرق بين أن ترفعَ به الفاعل أو تجعله خبراً.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لاَ يَعْلَمُهَآ إِلاَّ هُوَ} “Onları O'ndan başkası bilmez” kavli: «Mefâtih» lafzından hâl olarak nasb mahallindedir; onda amel eden âmil ise haber konumunda yer almasından ötürü harf-i cerin içerdiği istikrardır (sabit olma manasıdır). Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Şayet 'mefâtih'i onunla ref edersen, bizzat zarfın kendisidir [âmil].» Yani Ahfeş'in görüşü uyarınca onu zarfla fâil olarak ref edersen demektir. Zarfın istikrar manasını içermesi ise her görüşe göre kaçınılmazdır; binaenaleyh fâili onunla ref etmen veya onu haber kılman arasında [bu açıdan] bir fark yoktur.
قوله: {مِن وَرَقَةٍ} فاعل» تَسْقُط «و» مِنْ «زائدة لاستغراق الجنس، وقوله: {إِلاَّ يَعْلَمُهَا} حالٌ من» ورقة «وجاءت الحال من النكرة لاعتمادِها على النفي، والتقدير: ما تسقط من ورقة إلا عالماً هو بها كقولك:» ما أكرمْتُ أحداً إلا صالحاً «ويجوز عندي أن تكونَ الجملة نعتاً ل» ورقة «وإذا كانوا أجازوا في قوله {إِلاَّ وَلَهَا كِتَابٌ مَّعْلُومٌ} [الحجر: ٤] أن تكون نعتاً لقرية في قوله: {وَمَآ أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ إِلاَّ وَلَهَا كِتَابٌ مَّعْلُومٌ} [الحجر: ٤] مع كونها بالواو ويعتذرون عن زيادة الواو، فأَنْ يجيزوا ذلك هنا أولى، وحينئذ فيجوز أن تكون في موضع جر على اللفظ أو رفع على المَحَلَّ.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن وَرَقَةٍ} “hiçbir yaprak” kavli: «Tesgutu» (تَسْقُطُ) fiilinin fâilidir; «min» ise cinsin tamamını kapsamak (istiğrâk-ı cins) için zâiddir. Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ يَعْلَمُهَا} “O, onu mutlaka bilir” kavli: «Varaka» lafzından hâldir; nekre kelimeden hâl gelmesi, olumsuzluğa dayanmasından ötürüdür. Takdiri: "Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu biliyor olmasın" şeklindedir; tıpkı senin: "Salih olanı müstesna hiçbir kimseye ikram etmedim" (ما أكرمتُ أحداً إلا صالحاً) demen gibidir. Bana göre bu cümlenin «varaka» için sıfat olması da caizdir. Âlimler Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَآ أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ إِلاَّ وَلَهَا كِتَابٌ مَّعْلُومٌ} “Helak ettiğimiz hiçbir şehir yoktur ki onun için belirlenmiş bir yazı bulunmasın” [el-Hicr: 4] kavlindeki {إِلاَّ وَلَهَا كِتَابٌ مَّعْلُومٌ} “onun için belirlenmiş bir yazı bulunmasın” [el-Hicr: 4] cümlesinin vâv harfiyle birlikte olmasına rağmen 'karye' kelimesine sıfat olmasını caiz görüp vâv harfinin zâid oluşuna mazeret beyan ettiklerine göre, burada bunu caiz görmeleri çok daha evladır. Bu takdirde cümlenin lafza binaen cer mahallinde veya mahalle binaen ref mahallinde olması caizdir.
قوله: {وَلاَ حَبَّةٍ} عطفٌ على لفظ «ورقةٍ» ولو قُرِئ بالرفع لكان على الموضع. و «في ظلمات» صفة لحبة. وقوله: {وَلاَ رَطْبٍ وَلاَ يَابِسٍ} معطوفان أيضاً على لفظ «ورقة» وقرأهما ابن السميفع والحسن وابن أبي إسحاق بالرفع على المحل، وهذا هو الظاهر، ويجوز أن يكونا مبتدأين، والخبر قوله {إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} ونقل الزمخشري أن الرفع في الثلاثة أعني قوله: «ولا حبةٍ ولا رطبٍ ولا يابسٍ» وذكر وجهي الرفع المتقدِّمين، ونظَّر الوجه الثاني بقولك: «لا رجلٌ منهم ولا امرأة إلا في الدار» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ حَبَّةٍ} “ne bir dane” kavli: «Varakatin» lafzına matuftur; şayet ref ile okunsaydı mahalle binaen olurdu. «Fî zulumât» ifadesi «habbe»nin sıfatıdır. Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ رَطْبٍ وَلاَ يَابِسٍ} “ne yaş ne de kuru” kavli de aynı şekilde «varakatin» lafzına matuftur. İbnü's-Sümeyfa', el-Hasan ve İbn Ebî İshak bunları mahalle binaen ref ile okumuşlardır ve zahir olan da budur. Bunların mübteda, haberin ise: {إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} “mutlaka apaçık bir kitaptadır” kavli olması da caizdir. Zemahşerî bu üçünde, yani: «Ve lâ habbetin ve lâ ratbin ve lâ yâbisin» sözlerinde ref kıraatini nakletmiş ve daha önce geçen iki ref vechini zikretmiştir; ikinci veche de senin: "Onlardan ne bir erkek ne de bir kadın vardır, ancak evdedirler" (لا رجلٌ منهم ولا امرأة إلا في الدار) sözünü emsal göstermiştir.
قوله: {إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} في هذا الاستثناء غموض، فقال الزمخشري: «وقوله: {إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} كالتكرير لقوله: {إِلاَّ يَعْلَمُهَا} لأن معنى» إلاَّ يعلمها «ومعنى» إلا في كتاب مبين «واحد، والكتاب علم الله
Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} “mutlaka apaçık bir kitaptadır” kavli: Bu istisnada bir kapalılık vardır. Zemahşerî şöyle demiştir: «Cenâb-ı Hakk'ın: {إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} kavli, {إِلاَّ يَعْلَمُهَا} kavlinin bir nevi tekrarı gibidir; zira "O, onu mutlaka bilir" manası ile "mutlaka apaçık bir kitaptadır" manası birdir. Kitap ise Allah'ın ilmi
أو اللوح» وأبرزه الشيخ في عبارة قريبة من هذه فقال: «وهذا الاستثناء جارٍ مجرى التوكيد لأن قوله:» ولا حبةٍ ولا رطب ولا يابس «معطوف على» مِنْ ورقة «والاستثناءُ الأولُ منسحبٌ عليها كما تقول:» ماجاءني من رجلٍ إلا أكرمته ولا أمرأةٍ «فالمعنى: إلا أكرمتها، ولكنه لَمَّا طال الكلام أعيد الاستثناء على سبيل التوكيد، وحَسَّنه كونُه فاصلة» انتهى. وجعل صاحب «النظم» الكلامَ تاماً عند قوله: {ولا يابس} ثم استأنف خبراً آخر بقوله {إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} بمعنى: وهو في كتاب مبين أيضاً. قال: «لأنك لو جَعَلْتَ قوله {إِلاَّ فِي كِتَابٍ} متصلاً بالكلام الأول لفسَدَ المعنى، وبيان فساده في فصل طويل ذكرناه في سورة يونس في قوله:» ولا أصغرَ من ذلك ولا أكبرَ إلا في كتاب مبين «انتهى. قلت: إنما كان فاسدَ المعنى من حيث اعتقد أنه استثناءٌ آخرُ مستقلٌّ، وسيأتي كيف فسادُه، أمَّا لو جعله استثناء مؤكداً للأول كما قاله أبو القاسم لم يفسد المعنى، وكيف يُتَصَوَّرُ تمام الكلام على قوله تعالى: {وَلاَ يَابِسٍ} ويُبْتَدَأ ب» إلا «وكيف تقع» إلا «هكذا؟
yahut Levh-i Mahfuz'dur.» Şeyh [Ebû Hayyân] bunu buna yakın bir ifadeyle ortaya koyarak şöyle demiştir: «Bu istisna tekit mesabesindedir; zira: "Ne bir dane, ne yaş ne de kuru" kavli, "hiçbir yaprak" kavline matuftur; birinci istisna ise senin: "Bana hiçbir adam gelmedi ki ona ikram etmiş olmayayım, hiçbir kadın da [gelmedi]" demen gibi bunlara da şamildir; manası: "Ona da ikram etmiş olmayayım" demektir. Ne var ki söz uzayınca tekit yoluyla istisna tekrarlanmıştır; fâsıla (ayet sonu uyumu) olması da bunu güzelleştirmiştir.» [Ebû Hayyân'ın sözü] bitti. en-Nazm sahibi ise sözü: {وَلاَ يَابِسٍ} kavlinde tamam kabul etmiş, sonra: {إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} kavliyle "ve o aynı zamanda apaçık bir kitaptadır" anlamında yeni bir habere başlamıştır (istînâf yapmıştır). O şöyle demiştir: «Çünkü şayet sen {إِلاَّ فِي كِتَابٍ} kavlini önceki söze bitişik kılarsan mana bozulur. Bunun bozukluğunun açıklaması, Yûnus Suresi'nde: "Bundan daha küçüğü de daha büyüğü de mutlaka apaçık bir kitaptadır" kavlinde zikrettiğimiz uzun bir fasıldadır.» [en-Nazm sahibinin sözü] bitti. Derim ki: Mananın bozuk olması, ancak onun bunu müstakil bir diğer istisna zannetmesi cihetiyledir; onun nasıl bozulacağı gelecektir. Ebü'l-Kâsım [ez-Zemahşerî]'ın dediği gibi onu birinciyi tekit eden bir istisna kılarsa mana bozulmaz. Hem Cenâb-ı Hakk'ın: {وَلاَ يَابِسٍ} kavlinde kelamın tamamlanıp 'illâ' ile başlanması nasıl tasavvur edilebilir ve 'illâ' bu şekilde nasıl gelebilir?
وقد نحا أبو البقاء لشيءٍ مِمَّا قاله الجرجاني فقال:» إلا في كتاب مبين «أي: إلا هو في كتاب مبين، ولا يجوز أن يكون استثناء يعمل فيه» يَعْلمها «؛ لأنَّ المعنى يصير: وما تسقط من ورقة إلا يعلمها إلا في كتاب، فينقلب معناه إلى الإِثبات أي: لا يعلمها في كتاب، وإذا لم يكن إلا في كتاب وجب أن يعلمها في الكتاب، فإذن يكون الاستثاءُ الثاني بدلاً من الأول أي: وما تسقط من ورقة إلا هي في كتاب وما يَعْلَمُها» انتهى. وجوابه ما تقدم من
Ebü'l-Bekâ da Cürcânî'nin söylediğinden bir kısma meylederek şöyle demiştir: «{إِلاَّ فِي كِتَابٍ مُّبِينٍ} yani: "O mutlaka apaçık bir kitaptadır" demektir. İçinde 'ya'lemuhâ' fiilinin amel ettiği bir istisna olması caiz değildir; zira mana: "Düşen hiçbir yaprak yoktur ki O onu bilmesin, ancak bir kitapta olursa müstesna" şeklini alır ve böylece manası ispata/olumluya dönüşür; yani: "Onu bir kitapta bilmez" demek olur. Halbuki sadece kitapta olunca, onu kitapta bilmesi vacip olur. Dolayısıyla ikinci istisna birinciden bedel olur; yani: "Düşen hiçbir yaprak yoktur ki o mutlaka bir kitapta olmasın ve O onu bilmesin" demektir.» [Ebü'l-Bekâ'nın sözü] bitti. Buna cevap,
جَعْلِ الاستثناء تأكيداً، وسيأتي هذا مقرَّراً إن شاء الله في سورة يونس لأنَّ له بحثاً يخصُّه.
istisnanın tekit kılınması şeklinde daha önce geçen cevaptır. Kendisine has bir incelemesi bulunduğu için bu husus inşallah Yûnus Suresi'nde etraflıca açıklanacaktır.
قوله تعالى: {بالليل} : متعلق بما قبله على أنه ظرف له، والباء تأتي بمعنى «في، وقد قدَّمْتُ منه جملةً صالحة. وقال أبو البقاء هنا:» وجاز ذلك لأنَّ الباء للإِلصاق، والملاصِقُ للزمان والمكان حاصل فيهما «يعني فهذه العلاقَةُ المجوِّزةُ للتجوُّز، وعلى هذا فلا حاجة إلى أن ينوبَ حرفٌ مكان آخر، بل نقول: هي هنا للإِلصاق مجازاً نحو ما قالوه في» مررت بزيد «وأسند التوفِّيَ هنا إلى ذاته المقدسة لأنه لا يُنْفَرُ منه هنا، إذ المرادُ به الدَّعة والراحة، وأسنده إلى غيره في قوله تعالى: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} [الأنعام: ٦١] {يَتَوَفَّاكُم مَّلَكُ الموت} [السجدة: ١١] لأنه يُنْفَرُ منه، إذ المرادُ به الموت.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِاللَّيْلِ} “geceleyin” kavli: Kendisinden öncesine onun zarfı olarak müteallıktır; bâ harfi «fî» (içinde/zamanında) manasına da gelir, bundan yeterli miktarı daha önce nakletmiştim. Ebü'l-Bekâ burada şöyle demiştir: «Bunun caiz olması, bâ harfinin ilsâk (bitişme) için olması ve zaman ile mekâna bitişik olanın onların içinde bulunması sebebiyledir.» Yani mecazı caiz kılan alâka işte budur. Buna göre bir harfin diğerinin yerine geçmesine gerek kalmaz; bilakis tıpkı 'Merartü bi-Zeydin' sözünde dedikleri gibi buradaki bâ'nın mecazen ilsâk için olduğunu söyleriz. Cenâb-ı Hak teveffîyi (can almayı/uyutmayı) burada kendi mukaddes zatına isnad etmiştir; çünkü burada ondan nefret edilmez, zira bununla kastedilen sükûnet ve istirahattir. Cenâb-ı Hakk'ın: {تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} “elçilerimiz onun canını alır” [el-En'âm: 61] ve {يَتَوَفَّاكُم مَّلَكُ الْمَوْتِ} “Sizin canınızı ölüm meleği alır” [es-Secde: 11] kavillerinde ise başkasına isnad etmiştir; çünkü ondan nefret edilir, zira bununla kastedilen ölümdür.
وقوله: {مَا جَرَحْتُم} الظاهر أنها مصدريةٌ، وإن كان كونُها موصولةً اسميةً أكثرَ، ويجوز أن تكونَ نكرةً موصوفةً بما بعدها، والعائد على كلا التقديرين الآخرين محذوف، وكذا عند الأخفش وابن السراج على القول الأول. و» بالنهار «كقوله: {بالليل} والضمير في» فيه «عائد على النهار. هذا هو الظاهر قال الشيخ:» عاد عليه لفظاً «والمعنى: في يوم آخر، كما تقول: عندي درهم ونصفه» قلت: ولا حاجةَ في الظاهر إلى عوده على نظير المذكور، إذ عَوْدُه على المذكور لا محذورَ فيه، وأمَّا من نحو: «درهم ونصفه» فلضرورة انتفاء العيِّ من الكلام، قالوا: لأنك إذا قلت: «عندي درهم» عُلِمَ أن عندك نصفَه ضرورةً، فقولك بعد ذلك: «ونصفه» تضطر إلى
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَا جَرَحْتُم} “ne kazandığınızı / ne işlediğinizi” kavli: Zahir olan, masdariyye olmasıdır; her ne kadar mevsûl-i ismî olması daha yaygın ise de. Kendisinden sonraki ile sıfatlanmış bir nekre olması da caizdir. Son iki takdire göre âid zamir mahzuftur; birinci görüşe göre Ahfeş ve İbnü's-Serrâc nezdinde de böyledir. «Bi'n-nehâr» (بِالنَّهَارِ) ifadesi, Cenâb-ı Hakk'ın: {بِاللَّيْلِ} kavli gibidir. «Fîhi» (فِيهِ) lafzındaki zamir gündüze dönmektedir; zahir olan budur. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Lafzen ona dönmüştür; mana ise: Tıpkı senin: 'Yanımda bir dirhem ve onun yarısı var' demen gibi başka bir gündedir» demiştir. Derim ki: Zahirde zamirin zikredilenin bir benzerine dönmesine gerek yoktur; zira bizzat zikredilene dönmesinde hiçbir mahzur bulunmamaktadır. "Dirhem ve onun yarısı" gibi ifadelere gelince; bu, sözdeki kusurun/anlamsızlığın giderilmesi zorunluluğundan ötürüdür. Âlimler şöyle demiştir: Çünkü sen: "Yanımda bir dirhem var" dediğinde, zorunlu olarak onun yarısının da yanında olduğu bilinir; dolayısıyla bundan sonra senin: "Ve onun yarısı" demen seni,
عَوْدِه إلى نظير ما عندك بخلاف ما نحن فيه. وقيل: يعود على الليل. وقيل: يعود على التوفِّي وهو النوم أي: يُوقظكم في خلال النوم. وقال الزمخشري: «ثم يَبْعثكم مِن القبور في شأن الذي قطعتم به أعماركم من النوم بالليل وكَسْبِ الآثام بالنهار» انتهى. وهو حسن.
zamiri yanında bulunanın benzerine döndürmeye mecbur kılar; üzerinde bulunduğumuz ayet ise böyle değildir. Zamirin geceye döndüğü de söylenmiştir. Teveffîye yani uykuya döndüğü de söylenmiştir; yani: "Sizi uykunun arasında uyandırır" demektir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Sonra geceleyin uyumak ve gündüzleyin günah kazanmak suretiyle ömrünüzü tükettiğiniz o durum hakkında sizi kabirlerden diriltir.» [Zemahşerî'nin sözü] bitti. Bu güzel bir izahtır.
وخصَّ الليل بالتوفي والنهار بالكسب وإن كان قد يُنام في هذا، ويُكسَبُ في الآخر اعتباراً بالحال الأغلب. وقَدَّم التوفِّيَ بالليل لأنه أبلغ في المِنَّة عليهم، ولا سيما عند مَنْ يَخُصُّ الجَرْحَ بكَسْب الشر دون الخير.
Her ne kadar bazen gündüz uyunup geceleyin kazanç sağlansa da, galip olan hâl dikkate alınarak gece teveffîye (uykuya), gündüz ise kesbe (iş yapmaya) tahsis edilmiştir. Geceleyin teveffîyi önce zikretmiştir; çünkü onlar üzerindeki nimeti vurgulamada bu daha beliğdir; hele hele cerh (kazanma) kelimesini hayır değil de sadece şer kazanmaya tahsis edenlerin görüşüne göre bu durum daha da belirgindir.
قوله: {ليقضى أَجَلٌ} الجمهور على «لِيُقْضَى» مبنياً للمفعول و «أجلٌ» رفع به، وفي الفاعل المحذوف احتمالان، أحدهما: أنه ضمير الباري تعالى. والثاني: أنه ضمير المخاطبين، أي: لتقضوا أي: لتستوفوا آجالكم. وقرأ أبو رجاء وطلحة: «ليقضي» مبنياً للفاعل وهو الله تعالى، «أجلاً» مفعول به، و «مُسَمَّى» صفة، فهو مرفوع على الأول ومنصوب على الثاني، ويترتب على ذلك خلافٌ للقراء في إمالة ألفهِ قد أوضحته في «شرح القصيد» واللام في «لِيُقْضَى» متعلقةٌ بما قبلها من مجموعِ الفعلين أي: يتوفَّاكم ثم يبعثكم لأجل ذلك.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِيُقْضَى أَجَلٌ} “belirlenmiş bir ecel tamamlansın diye” kavli: Cumhur meçhul fiil kalıbıyla «liyukdâ» (لِيُقْضَى) şeklinde okumuştur; «ecelün» (أَجَلٌ) lafzı da onunla ref edilmiştir. Mahzuf fâilde iki ihtimal vardır: Birincisi: Yüce Yaratıcı'nın zamiri olmasıdır. İkincisi: Muhatapların zamiri olmasıdır; yani: "Ecellerinizi tamamlayasınız diye" demektir. Ebû Recâ ve Talha, fâili Yüce Allah olmak üzere ma'lûm fiil kalıbıyla «liyakdiye» (لِيَقْضِيَ) şeklinde, «ecelen» (أَجَلاً) lafzını da mef'ûlün bih olarak okumuşlardır. «Müsemmâ» (مُّسَمًّى) lafzı sıfattır; dolayısıyla birinci kıraate göre merfû, ikinciye göre mansubdur. Buna bağlı olarak kurrânın onun elifinin imâlesi hususundaki ihtilafı ortaya çıkar ki bunu Şerhu'l-Kasîd'de etraflıca açıkladım. «Liyukdâ» kavlindeki lâm harfi ise kendisinden önceki iki fiilin bütününe müteallıktır; yani: "İşte bundan dolayı sizi geceleyin uyutur, sonra da diriltir/uyandırır" demektir.
قوله تعالى: {وَيُرْسِلُ} : فيه خمسة أوجه، أحدها: أنه عطفٌ على اسم الفاعل الواقع صلة لأل، لأنه في معنى يفعل، والتقدير: وهو الذي يقهر عباده ويرسل، فعطف الفعل على الاسم لأنه في تأويله، ومثلُه عند بعضهم: {إِنَّ المصدقين والمصدقات وَأَقْرَضُواْ} [الحديد: ١٨] قالوا: فأقرضوا عطف على «مصدقين» الواقعِ صلةً لأل، لأنه في معنى: إنَّ الذين صدَّقوا وأقرضوا،
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيُرْسِلُ} “ve gönderir” kavli: Bunda beş vecih vardır. Birincisi: Harf-i tarifin sılası konumundaki ism-i fâile matuf olmasıdır; zira o muzâri fiil manasındadır. Takdiri: "Kullarını kahreden ve gönderendir" (وهو الذي يقهر عباده ويرسل) şeklindedir. Dolayısıyla onun tevilinde olduğu için fiili isme atfetmiştir. Bazılarına göre Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ} “Şüphesiz sadaka veren erkekler, sadaka veren kadınlar ve Allah'a borç verenler” [el-Hadîd: 18] kavli de böyledir; onlar şöyle demişlerdir: «Ve akradû» (وَأَقْرَضُواْ) fiili, harf-i tarifin sılası konumunda bulunan «musaddikîn» (مصدقين) lafzına matuftur; zira bu: "Şüphesiz tasdik edip sadaka verenler ve borç verenler" (إن الذين صدقوا وأقرضوا) manasındadır.
وهذا ليس بشيء، لأنه يلزم من ذلك الفصلُ بين أبعاض الصلة بأجنبيّ وذلك أن «وأقرضوا» من تمام صلة أل في «المصِّدِّقين» وقد عطف على الموصول قوله «المصدقات» وهو أجنبي، وقد تقرر غيرَ مرة أنه لا يُتْبَعُ الموصول إلا بعد تمام صلته. وأمَّا قوله تعالى: {فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ} [الملك: ١٩] فيقبضن في تأويل اسم أي: وقابضات. ومن عطف الاسم على الفعل لكونه في تأويل الاسم قولُه تعالى: {يُخْرِجُ الحي مِنَ الميت وَمُخْرِجُ الميت} [الأنعام: ٩٥] وقوله:
Fakat bu bir şey değildir (tutarsızdır); zira bundan dolayı sılanın parçaları arasına yabancı bir unsurun girmesi gerekir. Şöyle ki: «Ve akradû» ifadesi, «el-mussaddikîn»deki harf-i tarifin sılasının tamamlayıcısıdır; oysa mevsûlün üzerine araya yabancı bir unsur olan «el-mussaddikât» kavli atfedilmiştir. Sılası tamamlanmadan mevsûle hiçbir şeyin tabi kılınamayacağı ise defalarca sabit olmuştur. Cenâb-ı Hakk'ın: {فَوْقَهُمْ صَافَّاتٍ وَيَقْبِضْنَ} “üzerlerinde kanatlarını aça kapaya uçanlar” [el-Mülk: 19] kavline gelince; «yakbidne» (يَقْبِضْنَ) fiili bir ismin tevilindedir, yani: "ve kanatlarını kapatanlar" (وقابضات) takdirindedir. İsmin tevilinde olduğu için ismin fiile atfedilmesine örnek olarak Cenâb-ı Hakk'ın: {يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَمُخْرِجُ الْمَيِّتِ} “Ölüden diriyi çıkarır, ölü yü de diriden çıkarandır” [el-En'âm: 95] kavli ve şairin şu sözü gösterilebilir:
١٩٤ - ٠- فأَلْفَيْتُه يوماً يُبيرُ عدوَّهُ ... ومُجْرٍ عطاءً يستخفُّ المعابرا
194 - 0- {فَأَلْفَيْتُهُ يَوْمًا يُبِيرُ عَدُوَّهُ ... وَمُجْرٍ عَطَاءً يَسْتَخِفُّ الْمَعَابِرَا} “Onu bir gün düşmanını helak ederken ve nehir geçitlerini küçümseyecek kadar bolca bağış akıtırken buldum.”
والثاني: أنها جملة فعلية عُطِفَتْ على جملة اسمية وهي قوله: {وَهُوَ القاهر} والثالث: أنها معطوفة على الصلة وما عُطِف عليها وهو قوله: يتوفَّاكم ويعلم، وما بعده، أي: وهو الذي يتوفَّاكم ويرسل. الرابع: أنه خبر مبتدأ محذوف، والجملة في محل نصب على الحال. وفي صاحبها وجهان، أظهرهما: أنه الضميرُ المستكنُّ في «القاهر» والثاني: أنها حال من الضمير المستكنِّ في الظرف، كذا قال أبو البقاء، ونقله عن الشيخ وقال: «وهذا الوجهُ أضعفُ الأعاريب» وقولهما «الضمير الذي في الظرف» ليس هنا ظرفٌ يُتَوهَّم كونُ هذه الحالِ من ضميرٍ فيه إلا قولَه «فوق عباده» ولكن بأي طريق يَتَحَمَّل هذا الظرفُ ضميراً؟
İkincisi: {وَهُوَ الْقَاهِرُ} “O, kahredicidir” kavli olan isim cümlesine atfedilmiş bir fiil cümlesi olmasıdır. Üçüncüsü: Sıla cümlesine ve ona matuf olan {يَتَوَفَّاكُمْ} “sizi vefat ettirir” ve {يَعْلَمُ} “bilir” ile sonrasına matuf olmasıdır; yani: "Sizi vefat ettiren ve gönderendir" (وهو الذي يتوفاكم ويرسل) takdirindedir. Dördüncüsü: Mahzûf bir mübtedânın haberi olup cümlenin hâl olarak mansub mahalinde bulunmasıdır. Hâlin sâhibinde iki vecih vardır: En zâhiri, {الْقَاهِرُ} “el-Kâhir” lafzında müstetir olan zamir olmasıdır. İkincisi: Zarfta müstetir olan zamirden hâl olmasıdır. Ebü'l-Bekâ böyle demiş ve bunu eş-Şeyh'ten [İbn Atiyye veya Ebû Hayyân] naklederek: «Bu vecih irapların en zayıfıdır» demiştir. Her ikisinin de «Zarfta bulunan zamir» sözüne gelince; burada bu hâlin kendisindeki bir zamirden geldiği vehmedilebilecek {فَوْقَ عِبَادِهِ} “kullarının üstünde” kavlinden başka bir zarf yoktur. Fakat bu zarf hangi yolla bir zamir taşıyabilir ki?
والجواب أنه قد تقدم في الاية المشبهة لهذه أن «فوق عباده» فيه خمسة أوجه، ثلاثة منها تَتَحَمَّلُ فيها ضميراً وهي: كونه خبراً ثانياً أو بدلاً من
Cevap şudur: Buna benzeyen ayette {فَوْقَ عِبَادِهِ} “kullarının üstünde” ifadesinde beş vecih geçti; bunlardan üçünde zamir taşımaktadır ki onlar da şunlardır: İkinci haber olması, haberden bedel olması veya
الخبر أو حالاً، وإنما اضطررنا إلى تقدير مبتدأ قبل «يُرْسِلُ» لأن المضارعَ المثبتَ إذا وقع حالاً لم يقترنْ بالواو، وقد تقدَّم إيضاحُ هذا غيرَ مرة. والخامس: أنها مستأنفةٌ سِيقت للإِخبار بذلك، وهذا الوجهُ هو في المعنى كالثاني.
hâl olmasıdır. {يُرْسِلُ} “gönderir” lafzından önce bir mübtedâ takdir etmek zorunda kalışımız ise, olumlu muzâri fiil hâl olarak geldiğinde vâv ile birlikte kullanılmayışındandır; nitekim bunun açıklaması defalarca geçmişti. Beşincisi: Bu durumu haber vermek üzere getirilmiş müste'nefe (başlangıç) cümlesi olmasıdır; bu vecih mana bakımından ikinci vecih gibidir.
وقوله: {عَلَيْكُم} يحتمل ثلاثة أوجه، أظهرها: أنه متعلق بيرسل، ومنه: {يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا} [الرحمن: ٣٥] {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ} [الأعراف: ١٣٣] {وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْراً} [الفيل: ٣] إلى غير ذلك. والثاني: أنه متعلق ب «حَفَظَة» . يقال: حَفِظْتُ عليه عمله، فالتقدير: ويُرْسل حَفَظَة عليكم. قال الشيخ: «أي يحفظون عليكم أعمالهم كما قال: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ} [الانفطار: ١٠] كما تقول: حَفِظْتُ عليك ما تعمل» فقوله: «كما قال: إن عليكم لحافظين» تشبيه من حيث المعنى لا أن «عليكم» تعلق بحافظين؛ لأن «عليكم» هو الخبر ل «إن» فيتعلق بمحذوف.
Cenâb-ı Hakk'ın: {عَلَيْكُمْ} “üzerinize” kavli üç veche ihtimallidir: En zâhiri, «yursilu» fiiline müteallık olmasıdır; nitekim: {يُرْسَلُ عَلَيْكُمَا} “ikinizin üzerine gönderilir” [er-Rahmân: 35], {فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمُ} “bunun üzerine onların üzerine gönderdik” [el-A'râf: 133], {وَأَرْسَلَ عَلَيْهِمْ طَيْراً} “ve onların üzerine kuşlar gönderdi” [el-Fîl: 3] ayetleri ve benzerleri bu kabildendir. İkincisi: {حَفَظَةً} “koruyucular” lafzına müteallık olmasıdır. "Ona amelini korudum/kaydettim" (حفظت عليه عمله) denilir; dolayısıyla takdiri: "Üzerinize koruyucular gönderir" (ويرسل حفظة عليكم) şeklindedir. Şeyh şöyle demiştir: «Yani Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ} “Şüphesiz üzerinizde koruyucular vardır” [el-İnfitâr: 10] buyurduğu gibi, senin 'Yaptığın ameli aleyhine/senin için kaydettim/korudum' demen gibi üzerinize amellerini korurlar». Dolayısıyla onun: «Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ} “Şüphesiz üzerinizde koruyucular vardır” kavli gibi» sözü mana yönünden bir benzetmedir; yoksa {عَلَيْكُمْ} “üzerinizde” lafzı «hâfizîn» kelimesine müteallık değildir, çünkü {عَلَيْكُمْ} “üzerinizde” lafzı {إِنَّ} “şüphesiz” edatının haberidir ve mahzûfa müteallıktır.