والثالث: أنه متعلِّقٌ بمحذوف على أنه حال من «حفظة» إذ لو تأخَّر لجاز أن يكون صفةً لها.
Üçüncüsü: {حَفَظَةً} “koruyucular” kelimesinden hâl olmak üzere mahzûfa müteallık olmasıdır; zira şayet sonraya bırakılsaydı onun sıfatı olması caiz olurdu.
قال أبو البقاء: «عليكم» فيه وجهان أحدهما: هو متعلِّق بيرسل، والثاني: أن يكون في نية التأخير وفيه وجهان، أحدهما: أن يتعلَّقَ بنفس «حَفَظة» والمفعول محذوف أي: يرسل عليكم مَنْ يحفظ أعمالكم. والثاني: أن يكون صفةً ل «حَفَظة» قُدِّمَتْ فصارت حالاً «انتهى. قوله:» المفعول محذوف «يعني مفعول» حفظة «إلا أنه يُوهم أنَّ تقديرَ المفعول خاصٌّ بالوجه الذي ذكره، وليس كذلك بل لا بد من تقديره على كل وجه، و» حَفَظَة «إنما
Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «{عَلَيْكُمْ} “üzerinize” ifadesinde iki vecih vardır: Birincisi, «yursilu» fiiline müteallık olmasıdır. İkincisi, tehir niyetinde (aslında sonda) olmasıdır; bunda da iki vecih vardır: Biri, bizzat {حَفَظَةً} “koruyucular” lafzına müteallık olması ve mef'ûlün mahzûf bulunmasıdır; yani: 'Amellerinizi koruyan kimseleri üzerinize gönderir' demektir. İkincisi, {حَفَظَةً} “koruyucular” için sıfat olup öne geçtiği için hâle dönüşmüş olmasıdır.» (Alıntı bitti). Onun: «Mef'ûl mahzûftur» sözü, {حَفَظَةً} “koruyucular” kelimesinin mef'ûlünü kastetmektedir; ancak bu, mef'ûlün takdir edilmesinin sadece zikrettiği veche has olduğu vehmini doğurmaktadır, oysa durum böyle değildir; bilakis her vecihte onun takdiri kaçınılmazdır. {حَفَظَةً} “koruyucular” lafzı ise,
عمل في ذلك المقدَّر لكونه صفةً لمحذوف، تقديره: ويرسل عليكم ملائكة حفظة، لأنه لا يعمل إلا بشروطٍ هذا منها، أعني كونه معتمداً على موصوف.
ancak mahzûf bir kelimenin sıfatı olduğu için bu takdir edilen mef'ûlde amel etmiştir; takdiri: "Ve üzerinize koruyucu melekler gönderir" (ويرسل عليكم ملائكة حفظة) şeklindedir. Çünkü bu lafız ancak şartlarla amel eder ki bu [şartlardan] biri de mevsûfa dayanmış (itimat etmiş) olmasıdır.
و» حَفَظَة «جمع حافظ، وهو منقاسٌ في كل وصف على فاعِل صحيح اللام، لعاقل مذكر ك» بارّ «و» بَرَة «و» فاجِر «و» فَجَرة «و» كامل «و» كَمَلة «، ويَقِلُّ في غير العاقل كقولهم: غراب ناعق وغربان نَعَقَه. وتقدَّم مثل قوله:» حتى إذا جاء «
{حَفَظَةً} “koruyucular” kelimesi «hâfız» (حافظ) lafzının çoğuludur; akıl sahibi müzekker için lâm'ı (son harfi) sahih olan her «fâil» (فاعِل) veznindeki vasıfta kıyasî olarak bu vezinde gelir; tıpkı «bârr» (بارّ) ve «berara» (بَرَرَة), «fâcir» (فاجِر) ve «fecara» (فَجَرَة), «kâmil» (كامل) ve «kemele» (كَمَلة) gibi. Gayri âkilde ise az gelir; tıpkı «gurâbun nâıkun ve gırbânun neakatu» (korkan/öten karga ve kargalar) demeleri gibi. Cenâb-ı Hakk'ın: {حَتَّىٰ إِذَا جَاءَ} “nihayet geldiğinde” kavlinin bir benzeri daha önce geçmişti.
قوله: {تَوَفَّتْهُ} قرأ الجمهور: {توفَّتْه} ماضياً بتاء التأنيث لتأنيث الجمع. وقرأ حمزة: {توفَّاه} من غير تاء تأنيث، وهي تحتمل وجهين أظهرهما: أنه ماضٍ وإنما حَذَفَ تاء التأنيث لوجهين، أحدهما: كونه تأنيثاً مجازياً، والثاني: الفصلُ بين الفعل وفاعله بالمفعول. والثاني: أنه مضارع، وأصله: تتوفاه بتاءين، فحذفت إحداهما على خلاف في ايتهما ك» تَنَزَّلُ «وبابه. وحمزةُ على بابه في إمالة مثل هذه الألف. وقرأ الأعمش: {يتوفَّاه} مضارعاً بياء الغَيْبة، اعتباراً بكونه مؤنثاً مجازياً أو للفصل، فهي كقراءة حمزة في الوجه الأول من حيث تذكيرُ الفعل، وكقراءته في الوجه الثاني من حيث إنه أتى به مضارعاً. وقال أبو البقاء:» وقرئ شاذاً: {تتوفَّاه} على الاستقبال ولم يذكر بياء ولا تاء.
Cenâb-ı Hakk'ın: {تَوَفَّتْهُ} “onu vefat ettirdi” kavli: Cumhur, cemi' müennesliği sebebiyle te'nîs te'si ile mazi olarak {تَوَفَّتْهُ} “onu vefat ettirdi” şeklinde okumuştur. Hamza ise te'nîs te'si olmaksızın {تَوَفَّاهُ} “onu vefat ettirdi” şeklinde okumuştur; bu kıraat iki veche ihtimallidir: En zâhiri, mazi olmasıdır ve te'nîs te'sini iki sebepten ötürü hazfetmiştir: Biri, mecâzî müennes olması, ikincisi ise fiil ile fâil arasına mef'ûlün girmesidir. İkincisi: Muzâri olmasıdır; aslı iki te ile {تَتَوَفَّاهُ} “onu vefat ettirir” şeklindedir ve {تَنَزَّلُ} “iner” babında olduğu gibi hangisinin hazfedildiği ihtilafıyla birlikte iki te'den biri hazfedilmiştir. Hamza bu kabil eliflerin imâlesinde kendi usulü üzeredir. el-A'meş ise mecâzî müennes oluşuna veya araya fasıla girmesine itibar ederek gaybet yâ'sı ile muzâri olarak {يَتَوَفَّاهُ} “onu vefat ettirir” şeklinde okumuştur; dolayısıyla bu kıraat, fiilin müzekker kılınması yönünden birinci vecihteki Hamza'nın kıraati gibi, muzâri olarak getirilmesi yönünden ise onun ikinci vecihteki kıraati gibidir. Ebü'l-Bekâ ise: «Gelecek zaman kastedilerek şâz olarak {تَتَوَفَّاهُ} “onu vefat ettirir” şeklinde okunmuştur» demiş, yâ veya te ile olduğunu zikretmemiştir.
قوله: {وَهُمْ لاَ يُفَرِّطُونَ} هذه الجملة تحتمل وجهين، أظهرهما: أنها حال من «رسلنا» والثاني: أنها استئنافية سيقت للإِخبار عنهم بهذه الصفة، والجمهور على التشديد في «يُفْرِّطون» ومعناه لا يُقَصِّرون. وقرأ عمرو بن
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ} “onlar kusur etmezler” kavli: Bu cümle iki veche ihtimallidir: En zâhiri, {رُسُلُنَا} “elçilerimiz” lafzından hâl olmasıdır. İkincisi: Onların bu sıfatını haber vermek üzere getirilmiş müste'nefe (başlangıç) cümlesi olmasıdır. Cumhur {يُفَرِّطُونَ} “kusur etmezler” kelimesini şeddeli okumuştur; anlamı ise "kusur etmezler, gevşeklik göstermezler" demektir. Amr b.
عبيد والأعرج: «يُفْرِطون» مخففاً من أفرط، وفيها تأويلان أحدهما: أنها بمعنى لا يجاوزون الحدَّ فيما أُمِروا به. قال الزمخشري: «فالتفريط: التواني والتأخير عن الحدِّ، والإِفراط: مجاوزة الحدِّ أي: لا يُنْقصون ممَّا أمروا به ولا يَزيدون» والثاني: أن معناه لا يتقدمون على أمر الله، وهذا يحتاج إلى نَقْلِ أنَّ أفرط بمعنى فَرَّط أي تَقَدَّم. وقال الجاحظ قريباً من هذا فإنه قال: «معنى لا يُفْرِطون: لا يَدَعون أحداً يفرُط عنهم أي: يَسْبقهم ويفوتهم» وقال أبو البقاء: «ويُقرأ بالتخفيف أي: لا يزيدون على ما أُمِروا به» وهو قريب مِمَّا تقدم.
Ubeyd ve el-A'rec ise «efrata» (أَفْرَطَ) fiilinden muhaffef olarak «yufritûne» (يُفْرِطُون) şeklinde okumuşlardır. Bunda iki tevil vardır: Birincisi, emrolundukları şeyde haddi aşmazlar anlamında olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Tefrît; haddin gerisinde kalmak, gevşeklik ve geciktirmektir. İfrât ise haddi aşmaktır; yani emrolundukları şeyden ne eksiltirler ne de ona ilave ederler.» İkincisi: Anlamının "Allah'ın emrinin önüne geçmezler" olmasıdır; bu ise «efrata» fiilinin «ferrata» yani öne geçti anlamına geldiğine dair nakil gerektirir. el-Câhız da buna yakın bir söz söyleyerek şöyle demiştir: «{لَا يُفْرِطُونَ} “kusur etmezler” kavlinin anlamı: Kendilerinden birinin öne geçmesine, yani kendilerini geçip onları geride bırakmasına meydan vermezler demektir.» Ebü'l-Bekâ ise: «Hafifletilerek de okunur; yani kendilerine emredilenden fazlasını yapmazlar demektir» demiştir ki bu da daha önce geçen açıklamaya yakındır.
قوله تعالى: {مَوْلاَهُمُ الحق} : صفتان لله. وقرأ الحسن والأعمش: «الحقَّ» نصباً، وفيه تاويلان، أظهرهما: أنه نعت مقطوع. والثاني: أنه نعتُ مصدرٍ محذوف أي: رَدُّوا الردَّ الحقَّ لا الباطل. وقرئ: {رِدُّوا} بكسر الراء، وتقدَّم تخريجها مستوفى. والضمير في «مولاهم» فيه ثلاثة أوجه، أظهرهما: أنه للعباد في قوله {فَوْقَ عِبَادِهِ} فقوله: {وَيُرْسِلُ عَلَيْكُم} التفاتٌ، إذا الأصل: ويرسل عليهم وفائدة هذا الالتفات التنبيهُ والإِيقاظ. والثاني: أنه يعود على الملائكة المعنيِّين بقوله: «رسلنا» ، يعني أنهم يموتون كما يموت بنو آدم ويُرَدُّون إلى ربهم. والثالث: أنه يعود على «أحد» في قوله: {إِذَا جَآءَ أَحَدَكُمُ الموت} إذ المراد به الجمع لا الإِفراد.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مَوْلَاهُمُ الْحَقِّ} “gerçek mevlâları” kavli: Allah Teâlâ'nın iki sıfatıdır. el-Hasan ve el-A'meş mansub olarak «el-Hakka» (الحقَّ) şeklinde okumuşlardır; bunda iki tevil vardır: En zâhiri, munkatı' (kesik) na't olmasıdır. İkincisi: Mahzûf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani: "Bâtıl bir şekilde değil, hak bir döndürülüşle döndürüldüler" (ردوا الرد الحق لا الباطل) demektir. {رُدُّوا} “döndürüldüler” kelimesi râ harfinin kesresiyle [riddu] şeklinde de okunmuştur ki bunun tahlili etraflıca geçmişti. {مَوْلَاهُمُ} “mevlâları” lafzındaki zamirde üç vecih vardır: En zâhiri, Cenâb-ı Hakk'ın: {فَوْقَ عِبَادِهِ} “kullarının üstünde” kavlindeki kullara ait olmasıdır; bu takdirde {وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ} “üzerinize gönderir” kavli iltifat (hitap yöneltme) olur, çünkü asıl ifade: "Onların üzerine gönderir" (ويرسل عليهم) şeklindedir. Bu iltifatın faydası ise uyarma ve intibaha getirmedir. İkincisi: {رُسُلُنَا} “elçilerimiz” kavliyle kastedilen meleklere raci olmasıdır; yani Âdemoğullarının öldüğü gibi onlar da ölürler ve Rablerine döndürülürler. Üçüncüsü: Cenâb-ı Hakk'ın: {إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ} “birinize ölüm geldiği vakit” kavlindeki {أَحَدَ} “biriniz” lafzına raci olmasıdır, zira bununla tekil değil çoğul kastedilmiştir.
قوله تعالى: {قُلْ مَن يُنَجِّيكُمْ} : قرأ السبعة هذه مشددة، {قل الله ينجيكم} : قرأها الكوفيون وهشام بن عمار عن ابن عامر مشددة
Cenâb-ı Hakk'ın: {قُلْ مَن يُنَجِّيكُم} “De ki: Sizi kim kurtarır?” kavli: Yedi kurrâ bu kısmı şeddeli okumuştur. {قُلِ اللَّهُ يُنَجِّيكُم} “De ki: Allah sizi kurtarır” kavlini ise Kûfeliler ve İbn Âmir'den Hişâm b. Ammâr birincisi gibi şeddeli okumuşlardır.
كالأولى، وقرأ الثِّنتين بالتخفيف من «أنجى» حميدُ بن قيس ويعقوب وعلي بن نصر عن أبي عمرو، وتحصَّل من ذلك أن الكوفيين وهشاماً يثقِّلون في الموضعين وأن حميداً ومَنْ معه يُخَففون فيهما، وأن نافعاً وابن كثير وأبا عمرو وأبن ذكوان عن ابن عامر يُثْقِّون الأولى ويُخَفِّفون الثانية، والقراءاتُ واضحة فإنها من نجَّى وأَنْجى، فالتضعيف والهمزة كلاهما للتعدية، فالكوفيون وهشام التزموا التعدية بالتضعيف، وحميد وجماعته التزموها بالهمزة، والباقون جمعوا بين التعديتين جمعاً بين اللغتين كقوله تعالى: {فَمَهِّلِ الكافرين أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً} [الطارق: ١٧] . والاستفهام للتقرير والتوبيخ، وفي الكلام حذف مضاف أي: مِنْ مَهالِك ظلمات أو من مخاوفها، والظلمات كناية عن الشدائد.
Humeyd b. Kays, Ya'kûb ve Ebû Amr'dan rivayetle Ali b. Nasr her iki kelimeyi de «encâ» (أنجى) fiilinden muhaffef (şeddesiz) okumuşlardır. Bundan çıkan netice şudur: Kûfeliler ve Hişâm her iki yerde de şeddeli okumakta, Humeyd ve beraberindekiler her iki yerde de hafif (şeddesiz) okumakta, Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân ise birinciyi şeddeli, ikinciyi ise şeddesiz okumaktadırlar. Kıraatler açıktır; zira bunlar «neccâ» (نجَّى) ve «encâ» (أَنْجى) fiillerindendir. Teşdîd (şedde) de hemze de geçişlilik (ta'diye) içindir. Kûfeliler ve Hişâm ta'diyeyi şedde ile benimsemiş, Humeyd ve grubu hemze ile benimsemiş, diğerleri ise Cenâb-ı Hakk'ın: {فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا} “Kâfirlere mühlet ver, onlara biraz süre tanı” [et-Târık: 17] kavlinde olduğu gibi iki lügati cem'etmek üzere iki ta'diye şeklini bir arada kullanmışlardır. Soru ise takrîr (ikrar ettirme) ve azarlama içindir. Kelamda bir muzâf hazfi vardır; yani: "Karanlıkların helak edici tehlikelerinden veya korkularından" demektir. Karanlıklar ise şiddetli sıkıntılardan kinayedir.
قوله: {تَدْعُونَهُ} في محل نصب على الحال: إمَّا من مفعول «ينجيكم» وهو الظاهر، أي: يُنَجيكم داعين إياه، وإمَّا من فاعله أي: مَدْعُوَّاً مِنْ جتهكم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {تَدْعُونَهُ} “O'na yalvarırsınız” kavli hâl olarak mansub mahalindedir: Ya {يُنَجِّيكُم} “sizi kurtarır” fiilinin mef'ûlünden hâldir ki zâhir olan budur; yani: "O'na yalvaran kimseler olduğunuz halde sizi kurtarır" demektir; ya da onun fâilinden hâldir; yani: "Sizin tarafınızdan kendisine yalvarılan olarak" demektir.
قوله: {تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً} يجوز فيهما وجهان، أحدهما: أنها مصدران في موضع الحال أي: تَدْعُونه متضرِّعين ومُخْفِين. والثاني: أنهما مصدران من معنى العامل لا من لفظه كقوله: قَعَدْتُ جلوساً. وقرأ الجمهور: {خُفْية} بضم الخاء. وقرأ أبو بكر بكسرها وهما لغتان كالعُدوة والعِدوة، والأُسوة والإِسوة. وقرأ الأعمش: {وخيفة} كالتي في الأعراف وهي من الخوف، قُلِبَتْ الواو ياء لانكسار ما قبلها وسكونها، ويظهر على هذه القراءة أن يكون مفعولاً من أجله لولا ما يأباه «تضرُّعاً» من المعنى.
Cenâb-ı Hakk'ın: {تَضَرُّعاً وَخُفْيَةً} “yalvararak ve gizlice” kavlinde iki vecih caizdir: Birincisi, hâl makamında iki masdar olmalarıdır; yani: "Yalvararak ve gizli tutarak O'na yalvarırsınız" demektir. İkincisi: "Oturuşla oturdum" (قَعَدْتُ جلوساً) sözünde olduğu gibi, âmilin lafzından değil manasından türetilmiş masdar olmalarıdır. Cumhur {خُفْيَةً} “gizlice” lafzını hı harfinin zammesiyle okumuştur. Ebû Bekr ise kesre ile [hıfyeten] okumuştur ki bunlar «udve/ıdve» ve «üsve/isve» gibi iki ayrı lügattir. el-A'meş ise A'râf sûresindeki gibi korku (havf) kökünden gelen {وَخِيفَةً} “ve korkarak” şeklinde okumuştur; öncesi kesreli ve kendisi sâkin olduğu için vâv harfi yâ'ya dönüşmüştür. Bu kıraate göre, {تَضَرُّعاً} “yalvararak” lafzının mana bakımından buna engel olması durumu bulunmasaydı mef'ûlun leh olması zâhir olurdu.
قوله: {لَّئِنْ أَنجَانَا} الظاهر أن هذه الجملةَ القسمية تفسير للدعاء قبلها، ويجوز أن تكون منصوبةَ المحلِّ على إضمار القول، ويكونه ذلك القول في محل نصب على الحال من فاعل «تَدْعُونه» أي: تدعونه قائلين ذلك، وقد عرفت ممَّا تقدَّم غيرَ مرة كيفيةَ اجتماع الشرط والقسم. وقرأ الكوفيون: «أَنْجانا» بلفظ الغيبة مراعاةً لقوله: {تَدْعُونَهُ} والباقون «» أَنْجَيْتنا «بالخطاب حكايةً لخطابهم في حالة الدعاء، وقد قرأ كلُّ بما رُسِم في مصحفه، فإنَّ في مصاحف الكوفة:» أنجانا «، وفي غيرِها:» أَنْجَيْتنا «.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَّئِنْ أَنجَانَا} “Andolsun eğer bizi kurtarırsa” kavli: Zâhir olan, bu kasem cümlesinin kendisinden önceki duanın tefsiri olmasıdır. Mahzûf bir kavil (söz) takdiriyle mansub mahalde olması ve bu kavlin de {تَدْعُونَهُ} “O'na yalvarırsınız” fiilinin fâilinden hâl konumunda bulunması da caizdir; yani: "Bunu söyleyerek O'na dua edersiniz" demektir. Şart ile kasemin nasıl bir arada bulunacağı hususunu ise daha önce geçen yerlerden defalarca öğrenmiş bulunmaktasın. Kûfeliler, {تَدْعُونَهُ} “O'na yalvarırsınız” kavline riayetle gaybet lafzıyla «encânâ» (أَنْجانا) şeklinde okumuşlardır. Diğer kurrâ ise dua halindeki hitaplarını aktarmak üzere hitap sîgasıyla «enceytenâ» (أَنْجَيْتنا) şeklinde okumuşlardır. Herkes kendi mushafındaki resm-i hatta göre okumuştur; zira Kûfe mushaflarında «encânâ» (أنجانا), diğer mushaflarda ise «enceytenâ» (أَنْجَيْتنا) şeklindedir.
قوله: {مِنْ هذه} متعلِّقٌ بالفعل قبله، و» مِنْ «لابتداء الغاية، و» هذه «إشارةٌ إلى الظلمات؛ لأنها تجري مَجْرى المؤنثة الواحدة، وكذلك في» منها «تعود على الظلمات لِما تقدم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِنْ هَٰذِهِ} “bundan” kavli kendisinden önceki fiile müteallıktır. {مِنْ} “-den” ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir. {هَٰذِهِ} “bu” ise karanlıklara işarettir; zira cemi' mükesserler tekil müennes hükmündedir. Aynı şekilde {مِنْهَا} “ondan” ifadesinde de [zamir] daha önce geçtiği üzere karanlıklara racidir.
وقوله: {وَمِن كُلِّ كَرْبٍ} : عطف على الضمير المجرور بإعادة حرف الجر وهو واجبٌ عند البصريين وقد تقدم.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمِن كُلِّ كَرْبٍ} “ve her sıkıntıdan” kavli: Cer harfinin iadesiyle mecrur zamire atfedilmiştir ki bu Basralılara göre vaciptir ve daha önce geçmişti.
قوله: {عَذَاباً مِّن فَوْقِكُمْ} : يجوز أن يكون الظرف متعلقاً ب «نبعث» ، وأن يكون متعلقاً بمحذوف على أنه صفة ل «عذاباً» أي: عذاباً كائناً من هاتين الجهيتن.
Cenâb-ı Hakk'ın: {عَذَاباً مِّن فَوْقِكُمْ} “üstünüzden bir azap” kavli: Zarfın {نَبْعَثَ} “göndermeye” fiiline müteallık olması caiz olduğu gibi, {عَذَاباً} “bir azap” için sıfat olmak üzere mahzûfa müteallık olması da caizdir; yani: "Bu iki cihetten kaynaklanan bir azap" demektir.
قوله: {أَوْ يَلْبِسَكُمْ} عطف على «يَبْعَث» والجمهور على فتح الياء من «يَلْبسكم» وفيه وجهان، أحدهما: أنه بمعنى يخلطكم فِرَقاً مختلفين على أهواء شتى، كل فرقة مشايعة لإِمام، ومعنى خَلْطِهم إنشابُ القتال بينهم فيختلطوا في ملاحكم القتال كقول الحماسي:
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَوْ يَلْبِسَكُمْ} “yahut sizi birbirinize düşürerek” kavli {يَبْعَثَ} “göndermeye” fiiline matuftur. Cumhur {يَلْبِسَكُمْ} kelimesini yâ harfinin fethasıyla okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, sizi farklı fırkalara ve çeşitli hevalara bölüp birbirinize karıştırması anlamında olmasıdır; öyle ki her fırka bir lidere tâbi olur. Onları birbirine karıştırmasının anlamı ise, aralarında savaşı tutuşturması ve böylece onların kanlı savaş meydanlarında birbirine karışmasıdır; tıpkı Hamâse şairinin şu sözünde olduğu gibi:
١٩٤ - ١-
194 - 1-
وكتيبةٍ لَبَّسْتُها بكتيبةٍ ... حتى إذا التبسَتْ نَفَضْتُ لها يدي
{وَكَتِيبَةٍ لَبَّسْتُهَا بِكَتِيبَةٍ ... حَتَّى إِذَا الْتَبَسَتْ نَفَضْتُ لَهَا يَدِي} “Nice birliği diğer bir birliğe kattım da, nihayet birbirine girdiklerinde onlar için elimi çırptım (işi bitirdim).”
فَتَرَكْتُهمْ تَقِصُ الرماحُ ظهورَهم ... ما بين مُنْعَفِرٍ وآخرَ مُسْنَدِ
{فَتَرَكْتُهُمْ تَقِصُّ الرِّمَاحُ ظُهُورَهُمْ ... مَا بَيْنَ مُنْعَفِرٍ وَآخَرَ مُسْنَدِ} “Onları öyle bir halde bıraktım ki mızraklar sırtlarını kırıyordu; kimi toprağa serilmiş, kimi de bir yere dayandırılmıştı.”
وهذه عبارة الزمخشري، فجعله من اللَّبس الذي هو الخلط، وبهذا التفسير الحسن ظهر تعدِّي «يلبس» إلى المفعول. و «شيعاً» نصب على الحال. وهي جمع شِيْعة كسِدْرة وسِدَر. وقيل: «شيعاً» منصوب على المصدر من معنى الفعل الأول أي: إنه مصدر على غير الصدر كقعدت جلوساً. قال الشيخ: «ويحتاج في جعله مصدراً إلى نَقْلٍ من اللغة» . ويجوز على هذا أيضاً أن يكونَ حالاً كأتيته ركضاً أي: راكضاً أو ذا ركض. وقال أبو البقاء: «والجمهور على فتح الياء أي: يلبس عليكم أموركم، فحذف حرف الجر والمفعول، والأجودُ أن يكون التقدير: أو يلبس أموركم، فحُذِف المضاف وأُقيم المضاف إليه مُقامه» ، وهذا كلُّه لاحاجةَ إليه لِما عَرَفْتَ من كلام الزمخشري.
Bu ez-Zemahşerî'nin ifadesidir; o bu kelimeyi karıştırmak anlamına gelen «el-lebs» (اللبس) masdarından kılmıştır. Bu güzel tefsirle {يَلْبِسَكُمْ} fiilinin mef'ûle geçişli oluşu açıklık kazanmıştır. {شِيَعاً} “fırkalar halinde” lafzı ise hâl olarak mansubdur. «Şîa» (شيعة) kelimesinin çoğuludur; tıpkı «sidre» ve «sider» gibi. {شِيَعاً} “fırkalar halinde” lafzının birinci fiilin manasından türetilmiş masdar olarak mansub olduğu da söylenmiştir; yani "Oturuşla oturdum" gibi asıl lafzından olmayan bir masdardır. Şeyh: «Onun masdar kılınabilmesi için lügatten bir nakle ihtiyaç vardır» demiştir. Buna göre yine "Ona koşarak geldim" yani 'koşucu olarak' veya 'koşu sahibi olarak' misalindeki gibi hâl olması da caizdir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Cumhur yâ harfinin fethasıyla okumuştur; yani 'işlerinizi size karıştırır' demektir. Böylece cer harfi ve mef'ûl hazfedilmiştir. En uygunu ise takdirin: 'Yahut işlerinizi karıştırır' şeklinde olmasıdır; böylece muzâf hazfedilip muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir.» ez-Zemahşerî'nin sözünden öğrendiğin hakikat sebebiyle bütün bu zorlamalara hiç gerek yoktur.
وقرأ ابو عبد الله المدني: «يُلبسكم» بضم الياء من «ألبس» رباعياً، وفيه وجهان، أحدهما: أن يكون المفعول الثاني محذوفاً تقديره: أو يلبسكم الفتنة. و «شيعاً» على هذا حال أي: يُلْبِسكم الفتنة في حال تفرُّقكم وشتاتكم. والثاني: أن يكون «شِيعاً» هو المفعولُ الثاني كأنه جعل الناسَ يلبسون بعضَهم مجازاً كقوله:
Ebû Abdillâh el-Medenî ise dört harfli «elbese» (أَلْبَسَ) fiilinden yâ harfinin dammesiyle «yulbisakum» (يُلبسكم) şeklinde okumuştur. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, ikinci mef'ûlün mahzûf olmasıdır; takdiri: "Yahut size fitneyi giydirir" şeklindedir. {شِيَعاً} “fırkalar halinde” lafzı buna göre hâldir; yani: "Ayrışmış ve darmadağınık olduğunuz halde size fitneyi giydirir/bürür" demektir. İkincisi: Şairin şu sözünde olduğu gibi sanki insanları mecazen birbirini giyer kılmışçasına {شِيَعاً} “fırkalar halinde” kelimesinin ikinci mef'ûl olmasıdır:
١٩٤ - ٢- لَبِسْتُ أناساً فَأَفْنَيْتُهمْ ... وأَفْنَيْتُ بعد أُناسٍ أُناسا
194 - 2- {لَبِسْتُ أُنَاسًا فَأَفْنَيْتُهُمْ ... وَأَفْنَيْتُ بَعْدَ أُنَاسٍ أُنَاسَا} “Nice insanlarla birlikte yaşadım (onları giyindim) da onları tükettim; nice insanlardan sonra nice insanları da yok ettim.”
والشيعة: مَنْ يتقوَّى بهم الإِنسان، والجمع: «شِيَع» كما تقدم، وأشياع كذا قاله الراغب، والظاهر أن أشياعاً جمع شِيَع كعِنَب وأعناب وضِلَع وأضلاع، وشِيَع جمع شِيْعة، فهو جمع الجمع.
Şîa: İnsanın kendileriyle güç bulduğu kimselerdir. Çoğulu daha önce geçtiği gibi «şiye'» (شِيَع) ve «eşyâ'» (أشياع) şeklinde gelir; bunu er-Râgıb söylemiştir. Zâhir olan ise, «ıneb/a'nâb» ve «dila'/adlâ'» kelimelerinde olduğu gibi «eşyâ'» lafzının «şiye'» lafzının çoğulu olmasıdır; «şiye'» de «şîa»nın çoğuludur, dolayısıyla o cemi' cem'idir (çoğulun çoğuludur).
قوله: {وَيُذِيقَ} نسق على «يَبْعَث» والإِذاقة: استعارة، وهي فاشية: {ذُوقُواْ مَسَّ سَقَرَ} [القمر: ٤٨] {ذُقْ إِنَّكَ} [الدخان: ٤٩] {فَذُوقُواْ العذاب} [الأنعام: ٣٠] ، وقال:
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيُذِيقَ} “ve tattırsın” kavli {يَبْعَثَ} “göndermeye” fiiline atıftır. Tatma (izâka) bir istiâredir ve yaygındır: {ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ} “Cehennemin dokunuşunu tadın!” [el-Kamer: 48], {ذُقْ إِنَّكَ} “Tat bakalım, şüphesiz sen...” [ed-Duhân: 49], {فَذُوقُوا الْعَذَابَ} “Artık azabı tadın!” [el-En'âm: 30]. Şair de şöyle demiştir:
١٩٤ - ٣- أَذَقْناهُمْ كؤوسَ الموت صِرْفاً ... وذاقوا من أَسِنَّتنا كؤوسا
194 - 3- {أَذَقْنَاهُمْ كُؤُوسَ الْمَوْتِ صِرْفًا ... وَذَاقُوا مِنْ أَسِنَّتِنَا كُؤُوسَا} “Onlara ölüm kadehlerini saf/katıksız olarak tattırdık; onlar da mızraklarımızın ucundan nice kadehler tattılar.”
وقرأ الأعمش: {ونذيق} بنون العظمة، وهو التفاتٌ فائدتُه تعظيم الأمر والتحذير من سطوته.
el-A'meş azamet nûnu ile {وَنُذِيقَ} “ve tattıralım” şeklinde okumuştur; bu bir iltifattır, faydası ise işi yüceltmek ve O'nun şiddetli yakalayışından sakındırmaktır.
قوله: {وَكَذَّبَ بِهِ} : الهاء في «به» تعود على العذاب المتقدم في قوله {عَذَاباً مِّن فَوْقِكُمْ} قاله الزمخشري، وقيل: تعود على القرآن، وقيل: تعود على الوعيد المتضمن في هذه الآيات المتقدمة. وقيل: على النبي ﷺ، وهذا بعيدٌ لأنه خوطب بالكاف عَقِيبَه، فلو كان كذلك لقال: «وكذَّب به قومك، وادِّعاء الالتفات فيه أبعدُ وقيل: لا بد من حذف صفة هنا أي: وكذَّب به قومك المعاندون، أو الكافرون، لأن قومه كلهم لم يكذِّبوه كقوله: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} [هود: ٤٦] ، أي: الناجين. وحَذْفُ الصفة وبقاءُ الموصوف قليل جداً بخلاف العكس. وقرأ ابن عبلة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَذَّبَ بِهِ} “ve onu yalanladı” kavli: {بِهِ} “onu” lafzındaki zamir, ez-Zemahşerî'nin belirttiğine göre {عَذَاباً مِّن فَوْقِكُمْ} “üstünüzden bir azap” kavlinde geçen azaba racidir. Kur'an'a raci olduğu da söylenmiştir. Bu geçen ayetlerin içerdiği tehdide raci olduğu da söylenmiştir. Hz. Peygamber'e ﷺ raci olduğu da söylenmiştir; fakat bu uzaktır, zira hemen ardından hitap kâf'ı ile muhatap alınmıştır. Eğer öyle olsaydı: "Senin kavmin onu yalanladı" derdi; bunda iltifat olduğunu iddia etmek ise daha da uzaktır. Burada bir sıfatın hazfedilmesinin zorunlu olduğu da söylenmiştir; yani: "Senin inatçı kavmin yahut kâfir kavmin onu yalanladı" demektir; zira Cenâb-ı Hakk'ın: {إِنَّهُ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ} “O senin ehlinden değildir” [Hûd: 46] yani 'kurtulanlardan değildir' kavlinde olduğu gibi kavminin tamamı onu yalanlamamıştır. Sıfatın hazfedilip mevsûfun kalması ise aksinin hilafına pek az rastlanan bir durumdur. İbn Abele ise,
{وكَذِّبَتْ} بتاء التأنيث، كقوله تعالى: {كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ} [الشعراء: ١٠٥] {كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ} [القمر: ٣٣] . باعتبار الجماعمة
Cenâb-ı Hakk'ın: {كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ} “Nûh kavmi yalanladı” [eş-Şuarâ: 105] ve {كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ} “Lût kavmi yalanladı” [el-Kamer: 33] kavillerinde olduğu gibi topluluk manası gözetilerek te'nîs te'si ile {وَكَذَّبَتْ} “ve yalanladı” şeklinde okumuştur.
قوله: {وَهُوَ الحق} في هذه الجملةِ وجهان، الظاهر منهما: أنها استئناف، والثاني: أنها حال من الهاء في» به «أي: كذَّبوا به في حال كونه حقاً، وهو أعزم في القبح.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَهُوَ الْحَقُّ} “oysa o haktır” kavli: Bu cümlede iki vecih vardır: Zâhir olanı, müste'nefe (başlangıç cümlesi) olmasıdır. İkincisi: {بِهِ} “onu” lafzındaki zamirden hâl olmasıdır; yani: "O hak olduğu halde onu yalanladılar" demektir ki bu çirkinliği daha da pekiştirir.
قوله: {عَلَيْكُمْ} متعلق بما بعده وهو توكيد وقدَّم لأجل الفواصل، ويجوز أن يكون حالاً من قوله» بوكيل «؛ لأنه لو تأخر لجاز أن يكون صفةً له، وهذا عند مَنْ يُجيز تقديمَ الحال على صاحبها المجرور بالحرف وهو اختيار جماعة، وأنشدوا عليه:
Cenâb-ı Hakk'ın: {عَلَيْكُم} “üzerinize” kavli kendisinden sonrasına müteallıktır, bir te'kittir ve fâsıla (ayet sonu uyumu) sebebiyle öne alınmıştır. {بِوَكِيلٍ} “vekil” kavlinden hâl olması da caizdir; zira şayet sonraya kalsaydı onun sıfatı olması caiz olurdu. Bu görüş, hâlin harf-i cer ile mecrur olan sâhibinin önüne geçirilmesini caiz görenlere göredir ki bu bir topluluğun tercihidir ve şu beyti buna delil getirmişlerdir:
١٩٤ - ٤- غافلاً تُعْرَضُ المَنِيَّةُ للمَرْ ... ءِ فيُدْعَى ولات حين إباءُ
194 - 4- {غَافِلاً تُعْرَضُ الْمَنِيَّةُ لِلْمَرْ ... ءِ فَيُدْعَى وَلَاتَ حِينَ إِبَاءِ} “Kişi gaflet içindeyken ölüm ona sunulur ve çağrılır; artık kaçınma vakti değildir.”
فقدَّم» غافلاً «على صاحبها وهو» المرء «وعلى عاملها وهو» تُعرض «فهذا أَوْلى. ومنه:
Burada {غَافِلاً} “gaflet içindeyken” hâlini, hem sâhibi olan {الْمَرْءِ} “kişi” lafzının hem de âmili olan {تُعْرَضُ} “sunulur” fiilinin önüne geçirmiştir; dolayısıyla bu [ayet] daha evlâdır. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
١٩٤ - ٥- لَئِنْ كان بَرْدُ الماءِ هَيْمانَ صادياً ... إليَّ حبيباً إنها لحبيبُ
194 - 5- {لَئِنْ كَانَ بَرْدُ الْمَاءِ هَيْمَانَ صَادِيًا ... إِلَيَّ حَبِيبًا إِنَّهَا لَحَبِيبُ} “Eğer susuzluktan yanıp kavrulurken soğuk su bana sevimliyse, şüphesiz o kadın da pek sevgilidir.”
أي: إليَّ هيمان صادِياً، ومثله:
Yani: "Bana susuzluktan yanıp kavrulurken" (إليَّ هيمان صادِياً) takdirindedir. Şairin şu sözü de bunun benzeridir:
١٩٤ - ٦- فإن يك أذوادٌ أُصِبْنَ ونسوةٌ ... فَلَنْ يذهبوا فَرْغاً بقتل حبالِ
194 - 6- {فَإِنْ يَكُ أَذْوَادٌ أُصِبْنَ وَنِسْوَةٌ ... فَلَنْ يَذْهَبُوا فَرْغاً بِقَتْلِ حِبَالِ} “Eğer birkaç deve ve kadınlar ele geçirilmişse de, Hibâl'in öldürülmesiyle onlar asla hedefsiz ve cezasız kalmayacaklardır.”
»
«
فرغاً «حال من» بقتل «و» حبال «بالمهملة اسم رجل، مع أن حرف الجر هنا زائدة فجوازه أولى من ما ذكرنا.
{فَرْغاً} “karşılıksız/boş yere” lafzı {بِقَتْلِ} “öldürülmesiyle” ifadesinden hâldir; noktasız hâ ile «Hibâl» bir adamın ismidir. Üstelik burada harf-i cer zâiddir, dolayısıyla caiz olması zikrettiğimiz şeylerden daha evlâdır.
قوله تعالى: {لِّكُلِّ نَبَإٍ مُّسْتَقَرٌّ} : يجوز رفع «نبأ» بالابتدائية وخبرُه الجارُّ قبله، وبالفاعلية عند الأخفش بالجار قبله، ويجوز أن يكونَ «مستقر» اسمَ مصدرٍ أي استقرار، أو مكان أو زمان.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِّكُلِّ نَبَإٍ مُّسْتَقَرٌّ} “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı/mekânı vardır” kavli: {نَبَإٍ} “haber” lafzının mübtedâ olarak merfû olması, haberinin ise kendisinden önceki câr-mecrûr olması caizdir; el-Ahfeş'e göre ise kendisinden önceki câr ile fâil olarak merfû olması caizdir. {مُسْتَقَرٌّ} “kararlaştırılmış zaman/mekân” lafzının ism-i masdar yani istikrâr (karar kılma), yahut mekân ismi veya zaman ismi olması da caizdir.
قوله تعالى: {وَإِذَا رَأَيْتَ} : «إذا» منصوب بجوابها وهو «فأعرضْ» أي: أعرضْ عنهم في هذا الوقت، و «رأيت» هنا تحتمل أن تكون البَصرية وهو الظاهر ولذلك تعدَّت لواحد. قال الشيخ: «ولا بد من تقدير حالٍ محذوفة أي: رأيت الذين يخوضون في آياتنا وهم خائضون فيها، أي: وإذا رأيتم ملتبسين بالخوض فيها» انتهى. قلت: ولا حاجةَ إلى ذلك لأنَّ قوله «يخوضون» مضارع والراجح حاليَّتُه، وأيضاً فإن «الذين يخوضون» في قوة الخائضين، واسم الفاعل حقيقةٌ في الحال بلا خلاف، فيُحمل هذا على حقيقته، فيُستغنى عن حذف هذه الحال التي قَدَّرها وهي حال مؤكدة. ويحتمل أن تكون عِلْميَّة، وضعَّفه الشيخ بأنه يلزم منه حَذْفُ المفعول الثاني، وحذفه: إمَّا اقتصارٌ وإمَّا اختصار، فإن كان الأول فممنوعٌ انفاقاً، وإن كان الثاني فالصحيح المنع حتى منع ذلك بعض النحويين.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذَا رَأَيْتَ} “Gördüğün zaman” kavli: {إِذَا} “-dığı zaman” kelimesi cevabı olan {فَأَعْرِضْ} “artık yüz çevir” fiiliyle mansubdur; yani: "Bu vakitte onlardan yüz çevir" demektir. Buradaki {رَأَيْتَ} “gördün” fiilinin gözle görme (basariyye) anlamında olması muhtemeldir ki zâhir olan budur, bu sebeple tek mef'ûle geçişli olmuştur. Şeyh şöyle demiştir: «Mahzûf bir hâlin takdir edilmesi kaçınılmazdır; yani: 'Ayetlerimize dalanları, onlar o ayetlere dalmış vaziyetteyken gördüğün vakit', yani: 'Onları ayetlere dalma işine bulaşmış olarak gördüğün zaman' demektir.» (Alıntı bitti). Derim ki: Buna hiç gerek yoktur; zira Cenâb-ı Hakk'ın {يَخُوضُونَ} “dalarlar” kavli muzâri fiildir ve râcih olan onun hâl olmasıdır. Ayrıca {الَّذِينَ يَخُوضُونَ} “dalan kimseler” ifadesi «hâidîn» (dalanlar) kuvvetindedir ve ism-i fâil bilittifak şimdiki zaman için hakikattir. Dolayısıyla bu hakiki manasına hamledilir ve onun takdir ettiği -ki o müekkid bir hâldir- bu mahzûf hâle ihtiyaç kalmaz. Kalbî/ilmî (bilme) anlamında olması da muhtemeldir; ancak Şeyh bunu, ikinci mef'ûlün hazfedilmesini gerektirmesi sebebiyle zayıf görmüştür. Zira onun hazfi ya iktisâr (maksatsız bırakma) ya da ihtisâr (kısaltma) yoluyladır; eğer birincisi ise ittifakla menedilmiştir, şayet ikincisi ise sahih olan yine menedilmiş olmasıdır, hatta bazı nahivciler bunu kesinlikle caiz görmemişlerdir.
قوله: {غَيْرِهِ} الهاء فيها وجهان، أحدهما: أنه تعود على الآيات، وعاد مفرداً مذكراً؛ لأن الآيات في معنى الحديث والقرآن. وقيل: إنها تعود على الخوض أي: المدلول عليه بالفعل كقوله:
Cenâb-ı Hakk'ın: {غَيْرِهِ} “ondan başkası” kavli: Zamirde iki vecih vardır: Birincisi, ayetlere raci olmasıdır; ayetler lafzı 'söz' (hadîs) ve 'Kur'an' manasında olduğu için müfret müzekker olarak dönmüştür. Fiilin delalet ettiği kavrama yani dalma işine (havd) raci olduğu da söylenmiştir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
١٩٤ - ٧- إذا نُهِي السَّفيهُ جرى إليه ... وخالف والسفيهُ إلى خلافِ
194 - 7- {إِذَا نُهِيَ السَّفِيهُ جَرَى إِلَيْهِ ... وَخَالَفَ وَالسَّفِيهُ إِلَى خِلَافِ} “Beyinsiz kimse yasaklandığı zaman ona doğru koşar ve muhalefet eder; zira beyinsiz hep muhalefete meyillidir.”
أي: جرى إلى السَّفه، دل عليه الصفة كما دل الفعل على مصدره أي:
Yani: Sefahate koştu demektir; fiilin kendi masdarına delalet ettiği gibi sıfat da ona delalet etmiştir; yani:
حتى يخوضوا في حديث غيرِ الخوض.
"O dalıştan başka bir söze dalıncaya kadar" takdirindedir.
قوله: {يُنسِيَنَّكَ} قراءة العامة: «يُنْسِيَنَّك» بتخفيف السين من «أنساه» كقوله: {وَمَآ أَنْسَانِيهُ إِلاَّ الشيطان} [الكهف: ٦٣] {فَأَنْسَاهُ الشيطان} [يوسف: ٤٢] . وقرأ ابن عامر بتشديدها مِنْ «نَسَّاه» والتعدّي جاء في هذا الفعلِ بالهمزة مرةً وبالتضعيف أخرى كما تقدم في أنجى ونجَّى، وأمهل ومهَّل. والمفعول الثاني محذوف في القراءتين، تقديره: وإمَّا يُنْسِيَنَّك الشيطان الذكرَ أو الحق. والأحسنُ أن تقدِّر ما يليق بالمعنى أي: وإمَّا يُنْسِيَنَّك الشيطان ما أُمِرْت به من تَرْك مجالسه الخائضين بعد تذكيرك فلا تقعد بعد ذلك معهم، وإنما أبرازهم ظاهرين تسجيلاً عليهم بصفة الظلم، وجاء الشرط الأول ب «إذا» لأنَّ خوضهم في الآيات محقق، وفي الشرط الثاني ب «إنْ» لأنَّ إنساءَ الشيطان له ليس أمراً محققاً بل قد يقع وقد لا يقع وهو معصومٌ منه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {يُنسِيَنَّكَ} “sana unutturursa” kavli: Genel kıraat (kırâat-i âmme), {وَمَا أَنْسَانِيهُ إِلَّا الشَّيْطَانُ} “Onu bana ancak şeytan unutturdu” [el-Kehf: 63] ve {فَأَنْسَاهُ الشَّيْطَانُ} “Şeytan ona unutturdu” [Yûsuf: 42] kavillerinde olduğu gibi «ensâ» (أنساه) fiilinden sîn harfinin tahfifiyle (şeddesiz) «yunsiyenneke» (يُنْسِيَنَّك) şeklindedir. İbn Âmir ise «nessâ» (نَسَّاه) fiilinden sîn harfinin teşdîdiyle okumuştur. Bu fiilde ta'diye (geçişlilik), daha önce «encâ/neccâ» ve «emhele/mehhele» fiillerinde geçtiği gibi bir defasında hemze ile bir diğerinde ise şedde ile gelmiştir. İkinci mef'ûl her iki kıraatte de mahzûftur; takdiri: "Eğer şeytan sana zikri yahut hakkı unutturursa" şeklindedir. En güzeli ise manaya uygun düşeni takdir etmektir; yani: "Eğer şeytan sana hatırlatmanın ardından o dalıp gidenlerin meclislerini terk etme emrini unutturursa, bundan sonra artık onlarla oturma" demektir. Onları zâhir isimle zikretmesi ise üzerlerine zulüm sıfatını tescil etmek içindir. Birinci şart {إِذَا} “-dığı zaman” edatıyla gelmiştir; çünkü onların ayetlere dalması muhakkaktır. İkinci şart ise {إِنْ} “eğer” edatıyla gelmiştir; çünkü şeytanın ona unutturması muhakkak bir durum değildir; bilakis bazen gerçekleşebilir bazen gerçekleşmeyebilir, üstelik o bundan korunmuştur (masumdur).
ولم يَجِيءْ مصدرٌ على فِعْلى غيرُ «ذكرى» وقال ابن عطية: «وإمَّا» شرط، ويلزمُها في الأغلب النون الثقيلة، وقد لا تلزم، كقوله:
«Zikrâ» (ذكرى) dışında «fi‘lâ» (فِعْلى) vezninde hiçbir masdar gelmemiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Ve immâ» (وإمَّا) şarttır; çoğunlukla ona şeddeli nûn (nûn-ı sakîle) bitişmesi gerekir, bazen ise şu beyitte olduğu gibi gerekmeyebilir:
١٩٤ - ٨- إمَّا يُصيبْكَ عدوٌّ في مُنَاوَأَةٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
194 - 8- {إِمَّا يُصِيبْكَ عَدُوٌّ فِي مُنَاوَأَةٍ ...} “Bir düşmanlık esnasında şayet bir hasım sana isabet ederse...”
وهذا الذي ذكره مِنْ لزوم التوكيد هو مذهب الزجاج، والناس على خلافه وأنشدوا ما أنشده ابن عطية وأبياتاً أُخَرَ ذكرتها في «شرح التسهيل» كقوله:
Onun zikrettiği bu tekit gerekliliği ez-Zeccâc'ın mezhebidir. Âlimlerin geneli ise buna muhaliftir; hem İbn Atıyye'nin inşad ettiği beyti hem de «Şerhu't-Teshîl» adlı eserimde zikrettiğim başka beyitleri inşad etmişlerdir; şu beyitte olduğu gibi:
١٩٤ - ٩-
194 - 9-
إمَّا تَرَيْني اليومَ أمَّ حَمْزِ ... على أني قد ضممت كثيراً من أطراف هذه المسألة في أوائل البقرة، إلا أن أحداً لم يقل يلزم توكيده بالثقيلة دون الخفيفة، وإن كان ظاهر عبارة أبي محمد ذلك.
{إِمَّا تَرَيْنِي اليَوْمَ أُمَّ حَمْزِ ...} “Ey Ümmü Hamz! Bugün beni görsen de...” [beyti gibi]. Kaldı ki ben bu meselenin birçok yönünü Bakara'nın başlarında bir araya getirmiştim; ancak Ebû Muhammed'in ifadesinin zâhirinden bu anlaşılsa bile, hiç kimse [fiilin] hafif nûn (nûn-ı hafîfe) olmaksızın sadece şeddeli nûn ile tekitlenmesinin zorunlu olduğunu söylememiştir.
قوله تعالى: {وَمَا عَلَى الذين} : يجوز أن تقدِّر «ما» حجازية فيكون «من شيء» اسمَها، و «من» مزيدة فيه لتأكيد الاستغراق، و {عَلَى الذين يَتَّقُونَ} خبرها عند مَنْ يُجيز إعمالَها مقدَّمَةَ الخبر مطلقاً أو يرى ذلك في الظرف وعديله. و {مِنْ حِسَابِهِم} حال من «شيء» ؛ لأنه لو تأخر لكان صفة له، ويجوز أن تكون مهملةً: إمَّا على لغة تميم وإمَّا على لغة الحجاز لفواتِ شرطٍ وهو تقديم خبرها وإن كان ظرفاً، وتحقيق ذلك ممَّا تقدم في قوله: {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَيْءٍ} [الأنعام: ٥٢] .
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَمَا عَلَى الذين} kavli: «Mâ» (مَا) edatının Hicâzî olduğunu takdir etmek caizdir; bu durumda «min şey'in» (مِن شَيْءٍ) onun ismi, «min» (مِنْ) ise istiğrâkı (kapsayıcılığı) tekit etmek için zâittir. Haberi öne geçtiğinde onu mutlak olarak amel ettirmeyi caiz gören yahut bunu zarf ve benzeri car-mecrurda geçerli sayan kimselere göre {عَلَى الذين يَتَّقُونَ} onun haberidir. {مِنْ حِسَابِهِم} ise «şey'in» kelimesinden hâldir; zira sonraya kalsaydı onun sıfatı olurdu. Gerek Temîm lügatine göre gerekse bir şartın yani car-mecrur bir zarf da olsa haberinin öne geçmesi sebebiyle Hicaz lügatine göre «mâ»nın mühmel (amel etmeyen) olması da caizdir. Bunun tahkiki {مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِم مِّن شَيْءٍ} “Onların hesabından sana hiçbir sorumluluk yoktur” [el-En‘âm: 52] kavlinde geçmişti.
قوله: {ولكن ذكرى} فيه أربعة أوجه، أحدها: أنها منصوبةٌ على المصدر بفعلٍ مضمر، فقدَّره بعضهم أمراً أي: ولكن ذكِّروهم ذكرى، وبعضهم قدَّره خبراً أي: ولكن يذكرونهم ذكرى. الثاني: أنه مبتدأ خبره محذوف اي: ولكن عليهم ذكرى، أو عليكم ذكرى أي: تذكيرهم. الثالث: أنه خبر لمبتدأ محذوف أي: هو ذكرى اي: النهي عن مجالستهم والامتناع منها ذكرى الرابع: أنه عطف على موضع «شيء» المجرور ب «مِنْ» أي: ما على المتِّقين من حسابهم شيء ولكن عليهم ذكرى فيكون من عطف المفردات، وأما على الأوجه السابقة فمن عطف الجمل، وقد رَدَّ الزمخشري هذا الوجهَ الرابعَ، وردَّه عليه الشيخ، فلا بد من إيراد قولهما. قال أبو القاسم: «ولا يجوز أن
Cenâb-ı Hakk'ın: {ولكن ذكرى} kavlinde dört vecih vardır. Birincisi: Gizli bir fiille masdar olarak mansub olmasıdır; bazısı bunu emir olarak takdir etmiştir, yani: "Lakin siz onları tam bir hatırlatmayla uyarın / hatırlatın"; bazısı ise haber olarak takdir etmiştir, yani: "Lakin onları tam bir hatırlatmayla hatırlatırlar". İkincisi: Haberi mahzûf bir mübtedadır, yani: "Lakin onların üzerine bir hatırlatma [vardır]" yahut "Sizin üzerinize onları bir hatırlatma [vazifesi vardır]". Üçüncüsü: Mahzûf bir mübtedanın haberidir, yani: "O bir hatırlatmadır", yani onlarla oturmaktan nehyedilmek ve bundan kaçınmak bir hatırlatmadır. Dördüncüsü: «Min» (مِنْ) ile mecrur olan «şey'» kelimesinin mahalline atfedilmesidir; yani: "Müttakilerin üzerine onların hesabından hiçbir şey yoktur, lakin üzerlerine bir hatırlatma [vardır]"; böylece müfretlerin atfından olur. Önceki vecihlere göre ise cümlelerin atfındandır. ez-Zemahşerî bu dördüncü vechi reddetmiş, Şeyh [Ebû Hayyân] da ona reddiye vermiştir; dolayısıyla ikisinin de sözünü aktarmak gerekir. Ebu'l-Kâsım [ez-Zemahşerî] şöyle demiştir: «Şu sözünde olduğu gibi:
يكون عطفاً على محل» من شيء «كقولك:» ما في الدار من أحد ولكن زيد «لأن قوله» من حسابهم «يأبى ذلك.
«Evde kimse yoktur lakin Zeyd [vardır]» (ما في الدار من أحد ولكن زيد) kavlindeki gibi «min şey'in» ifadesinin mahalline atıf olması caiz değildir; çünkü {مِنْ حِسَابِهِم} “onların hesabından” kavli buna engeldir.»
قال الشيخ:» كأنه تخيَّل أن في العطف يلزم القيد الذي في المعطوف عليه وهو «من حسابهم» فهو قيد في «شيء» ، فلا يجوز عنده أن يكون من عطف المفردات عطفاً على «من شيء» على الموضع؛ لأنه يصير التقدير عنده: ولكن ذكرى من حسابهم، وليس المعنى على هذا، وهذا الذي تخيَّله ليس بشيء، لا يلزم في العطف ب «ولكن» ما ذكر، تقول: ما عندنا رجل سوء ولكن رجلُ صدق، وما عندنا رجل من تميم ولكن رجل من قريش، وما قام من رجل عالم ولكن رجل جاهل، فعلى هذا الذي قَرَّرناه يجوز أن يكون من عطف الجمل كما تقدَّم، وأن يكون من عطف المفردات، والعطف بالواو، و «لكن» جيء بها للاستدراك «.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Sanki o, atıfta ma'tûfun aleyhteki kaydın yani «şey'» için bir kayıt olan {مِنْ حِسَابِهِم} kaydının ma'tûfta da zorunlu olduğunu vehmetmiştir; bu sebeple kendi nezdinde «min şey'in» ifadesinin mahalline atıfla müfretlerin atfından olmasını caiz görmemiştir. Çünkü onun nezdinde takdir: "Lakin onların hesabından bir hatırlatma [vardır]" şeklini alır, oysa mana bu değildir. Onun bu vehmettiği şey geçerli değildir; «ve lâkin» (ولكن) ile yapılan atıfta zikrettiği şey gerekmez. Şöyle dersin: «Yanımızda kötü bir adam yoktur, lakin dürüst bir adam [vardır]» (ما عندنا رجل سوء ولكن رجلُ صدق), «Yanımızda Temîm'den bir adam yoktur, lakin Kureyş'ten bir adam [vardır]» (وما عندنا رجل من تميم ولكن رجل من قريش), «Hiçbir âlim adam kalkmamıştır, lakin câhil bir adam [kalkmıştır]» (وما قام من رجل عالم ولكن رجل جاهل). Şu halde ortaya koyduğumuz bu duruma göre, daha önce geçtiği üzere cümlelerin atfından olması da caizdir, müfretlerin atfından olması da; atıf vâv (و) iledir, «lâkin» (لكن) ise istidrâk için getirilmiştir.»
قلت: قوله» تقول: ما عندنا رجل سوء ولكن رجل صدق «إلى آخر الأمثلة التي ذكرَها لا يَرُدُّ على الزمخشري؛ لأنَّ الزمخشري وغيرَه من أهل اللسان والأصوليين يقولون: إن العطف ظاهر في التشريك، فإن كان في المعطوف عليه قيدٌ فالظاهر تقيُّد المعطوف بذلك القيد، إلا أن تجيء قرينةٌ صارفة فيُحال الأمر عليها.
Derim ki: Onun «Şöyle dersin: Yanımızda kötü bir adam yoktur, lakin dürüst bir adam vardır...» diyerek zikrettiği örneklerin sonuna kadarki sözleri ez-Zemahşerî'ye bir reddiye teşkil etmez. Çünkü ez-Zemahşerî ve dil ehli ile usûlcülerden başkaları şöyle demektedir: Atıf, ortaklıkta zâhirdir (asıl olan ortaklıktır). Eğer ma'tûfun aleyhte bir kayıt varsa, zâhir olan ma'tûfun da o kayıtla kayıtlanmasıdır; meğerki başka bir tarafa çeviren bir karîne gelsin de mesele ona havale edilsin.
فإذا قلت: ضربت زيداً يوم الجمعة وعمراً، فالظاهر اشتراك عمرو مع زيد في الضرب مقيداً بيوم الجمعة فإن قلت: «وعمرا يوم السبت» لم يشاركه في قيده، والآية الكريمة من قبيل النوع الأول أي: لم يؤت مع المعطوف بقرينةٍ تُخْرِجه؛ فالظاهر مشاركته للأول في قيده، ولو شاركه في قيده لزم منه ما ذكر الزمخشري، وأمَّا الأمثلةُ التي أوردها فالمعطوف مقيد بغير القيد الذي قُيِّد به الأول، وإنما كان ينبغي أن يأتي بأمثلةٍ هكذا فيقول: ما عندما رجل سوء ولكن امرأة، وماعندنا رجل من تميم ولكن
Nitekim «Cuma günü Zeyd'i ve Amr'ı dövdüm» dersen, zâhir olan Amr'ın cuma günüyle kayıtlı olarak dövmede Zeyd'e ortak olmasıdır; şayet «ve cumartesi günü de Amr'ı» dersen, onun kaydına ortak olmaz. Bu yüce ayet ise birinci türe dâhildir; yani ma'tûf ile birlikte onu [kayıttan] çıkaracak bir karîne getirilmemiştir; dolayısıyla zâhir olan, kaydında birinciye ortak olmasıdır. Eğer kaydında ona ortak olsaydı, ez-Zemahşerî'nin zikrettiği şey gerekirdi. Onun getirdiği örneklere gelince; ma'tûf, birincinin kayıtlandığı kayıttan başka bir kayıtla kayıtlanmıştır. Oysa şöyle örnekler getirmesi gerekirdi: «Yanımızda kötü bir adam yoktur, lakin bir kadın [vardır]», «Yanımızda Temîm'den bir adam yoktur, lakin bir
صبيُّ، فالظاهر من هذا أن المعنى: ولكنْ امرأة سوء، ولكن صبي من قريش، وقول الزمخشري «عطفاً على محل» من شيء «ولم يقل عطفاً على لفظه لفائدة حسنة يَعْسُر معرفتها: وهو أن» لكن «حرف إيجاب، فلو عطف ما بعدها على المجرور ب» مِنْ «لفظاً لزم زيادة» من «في الواجب، وجمهورُ البصريين على عدم زيادتها فيه، ويدلُّ على اعتبار الإِيجاب في» لكن «أنهم إذا عطفوا بعد خبر ما الحجازية، أبطلوا النصب؛ لأنها لا تعمل في المنتقض النفي، و» بل «ك» لكن «فيما ذكرت لك.
çocuk [vardır]». Bundan zâhir olan mana şudur: "Lakin kötü bir kadın vardır", "Lakin Kureyş'ten bir çocuk vardır". ez-Zemahşerî'nin lafzına atıfla demeyip ««min şey'in» lafzının mahalline atıfla» demesi ise bilinmesi güç olan güzel bir faydadan ötürüdür: O da şudur; «lâkin» (لكن) icâb (olumluluk) harfidir. Eğer ondan sonrası lafzan «min» (مِنْ) ile mecrur olana atfedilseydi, olumlu cümlede «min»in zâit olması gerekirdi; oysa Basralıların cumhuru olumlu cümlede onun zâit olamayacağı görüşündedir. «Lâkin» edatında icâbın (olumluluğun) itibar edildiğine delil şudur: Hicâzî olan «mâ»nın haberinden sonra atıf yaptıklarında nasbı iptal ederler; çünkü o, nefyi bozulmuş olan kelimede amel etmez. «Bel» (بَلْ) edatı da sana zikrettiğim hususta «lâkin» gibidir.
قوله تعالى: {اتخذوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً} : «اتخذوا» يجوز فيها وجهان، أحدهما: أنها متعدية لواحد على أنها بمعنى اكتسبوا وعملوا، و «لهواً ولعباً» على هذا مفعول من أجله أي: اكتسبوه لأجل اللهو واللعب. والثاني: أنها المتعدية إلى اثنين أوَّلُهما «دينهم» وثانيهما «لعباً ولهواً» قال الشيخ: «ويظهر من بعض كلام الزمخشري وكلام ابن عطية أن» لعباً ولهواً «هو المفعول الأول، و» دينهم «هو المفعول الثاني. قال الزمخشري:» أي: دينهم الذي كان يجب أن يأخذوا به لعباً ولهواً، وذلك أن عبادتهم وما كانوا عليه من تبحير البحائر وتسويب السوائب من باب اللهو واللعب واتِّباع هوى النفس وما هو من جنس الهَزْل لا الجد، وأو اتخذوا ما هو لعبٌ ولهو من عبادة الأصنام ديناً لهم، أو اتخذوا دينهم الذي كُلِّفوه وهو دين الإِسلام لَعِباً ولهواً حيث سخروا به قال: «فظاهرُ تقديرِه الثاني يدلُّ على ما ذكرنا» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {اتخذوا دِينَهُمْ لَعِباً وَلَهْواً} kavli: «İttehazû» (اتَّخَذُوا) fiilinde iki vecih caizdir; birincisi: Kazandılar ve yaptılar manasında tek mef'ûle geçişli olmasıdır; «lehven ve le‘iben» bu durumda mef'ûlün leh olur, yani: Eğlence ve oyun maksadıyla onu kazandılar. İkincisi: İlki «dînehum», ikincisi «le‘iben ve lehven» olmak üzere iki mef'ûle geçişli olmasıdır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «ez-Zemahşerî'nin ve İbn Atıyye'nin bazı sözlerinden «le‘iben ve lehven» ifadesinin birinci mef'ûl, «dînehum» ifadesinin ise ikinci mef'ûl olduğu anlaşılmaktadır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Yani: Sarılmaları vacip olan dinlerini oyun ve eğlenceye aldılar. Bu da onların ibadetlerinin, bahîralar kulağını yarmaları ve sâibeler salıverme şeklindeki uygulamalarının eğlence, oyun, nefis arzusuna uyma kabilinden ve ciddiyet değil hezl (şaka) cinsinden olmasındandır. Yahut putlara tapınma gibi oyun ve eğlence olan şeyleri kendilerine din edindiler; ya da mükellef kılındıkları kendi dinleri olan İslâm dinini, onunla alay etmek suretiyle oyun ve eğlenceye aldılar.» Şeyh dedi ki: «Onun ikinci takdirinin zâhiri zikrettiğimiz şeye delalet etmektedir.»
وقال ابن عطية: «وأضاف الدين إليهم على معنى أنهم جعلوا اللعب واللهو ديناً، ويحتمل أن يكون المعنى: اتخذوا دينهم الذي كان ينبغي لهم لعباً
İbn Atıyye de şöyle demiştir: «Oyunu ve eğlenceyi din kıldıkları manasında dini onlara izafe etmiştir. Mananın şöyle olması da muhtemeldir: Kendilerine yaraşan dinlerini oyun
ولهواً، فتفسيره الأول هو ما ذكرناه عنه» انتهى. قلت: وهذا الذي ذكراه إنما ذكراه تفسيرَ معنى لا إعراب، وكيف يَجْعلان النكرةَ مفعولاً أولَ والمعرفةَ معفولاً ثانياً من غير داعية إلى ذلك مع أنهما من أكابر أهل هذا الشأن، وانظر كيف أبرزا ما جعلاه مفعولاً أولَ معرفةً وما جعلاه ثانياً نكرة في تركيب كلامهما ليَخِدوا على كلام العرب فكيف يُظَنُّ بهما أن يجعلا النكر محدَّثاً عنها والمعرفة حديثاً في كلام الله تعالى؟
ve eğlenceye aldılar; dolayısıyla onun birinci tefsiri, ondan zikrettiğimiz şeydir» demiştir. Derim ki: Bu ikisinin zikrettiği şey, irap olarak değil sadece mana tefsiri olarak zikrettikleri bir husustur. Bu sahanın büyüklerinden olmalarına rağmen, hiçbir zorunluluk yokken nekra bir kelimeyi birinci mef'ûl, marife bir kelimeyi ise ikinci mef'ûl nasıl yapabilirler? Baksana, Arapların kelamına uygun hareket etmek için kendi söz dizimlerinde birinci mef'ûl kıldıkları kelimeyi marife, ikinci kıldıklarını ise nekra olarak nasıl ortaya koymuşlardır. Hal böyleyken, Allah Teâlâ'nın kelamında nekrayı hakkında söz söylenen (mübteda konumunda), marifeyi ise onun haberi kılacakları nasıl düşünülebilir?
وقوله: {وَذَكِّرْ بِهِ} أي بالقرآن، يدلُّ له قوله: {فَذَكِّرْ بالقرآن مَن يَخَافُ وَعِيدِ} [ق: ٤٥] وقيل: يعود على حسابهم. وقيل: على الذين وقيل: هذا ضميرٌ يُفسِّره ما بعده وسيأتي إيضاحُه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَذَكِّرْ بِهِ} “Onunla hatırlat” kavli: Yani Kur'an ile demektir; Cenâb-ı Hakk'ın: {فَذَكِّرْ بالقرآن مَن يَخَافُ وَعِيدِ} “O halde tehdidimden korkanlara Kur'an ile hatırlat” [Kâf: 45] kavli buna delalet eder. Onların hesabına raci olduğu da söylenmiştir. Ayetteki «ellezîne» (الذين) lafzına raci olduğu da söylenmiştir. Bunun kendisinden sonrasının tefsir ettiği bir zamir olduğu da söylenmiştir ki bunun açıklaması gelecektir.
وقوله: {وَغَرَّتْهُمُ الحياوة} تحتمل وجهين. أحدهما: أنها مستأنفةٌ والثاني: أنها عطفٌ على صلةِ الذين أي: الذي اتخذوا وغَرَّتْهُم وقد تقدم معنى الغرور في آخر آل عمران وقيل: هنا غَرَّتهم من «الغَرّ» بفتح العين أي: ملأت أفواههم وأشبعتهم، وعليه قول الشاعر:
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَغَرَّتْهُمُ الحياوة} kavli iki veche muhtemeldir: Birincisi müste'nefe (yeni bir cümle) olması, ikincisi ise «ellezîne» lafzının sılasına matuf olmasıdır; yani edinen ve aldatan kimseler demektir. Gurûr kelimesinin anlamı Âl-i İmrân'ın sonunda geçmişti. Buradaki «ğarrathum» kelimesinin ayın harfinin fethasıyla «el-ğarr» (الغَرّ) kökünden geldiği de söylenmiştir; yani ağızlarını doldurdu ve onları doyurdu demektir; şairin şu sözü bu kabildendir:
١٩٥ - ٠- ولمَّا التَقَيْنا بالحُلَيْبَةِ غَرَّني ... بمعروفِهِ حتى خرجْتُ أفوقُ
195 - 0- {وَلَمَّا التَقَيْنَا بِالحُلَيْبَةِ غَرَّنِي ... بِمَعْرُوفِهِ حَتَّى خَرَجْتُ أَفُوقُ} “Huleybe'de karşılaştığımızda beni ihsanıyla öyle doyurdu ki, tokluktan geğirerek çıktım.”
قوله: {أَن تُبْسَلَ} : في هذا وجهان، المشهور- بل الإِجماع - على أنه مفعول من أجله وتقديره: مخافة أن تُبْسَل، أو كراهة أن تُبْسَلَ، أو أن لا تبسل والثاني: قال الشيخ: - بعد أن نقل الاتفاق على المفعول من أجله - «ويجوز عندي أن يكون في موضعِ جرِّ على البدل من الضمير،
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَن تُبْسَلَ} kavlinde iki vecih vardır: Meşhur olan -hatta icmâ edilen- görüş, bunun mef'ûlün leh olduğudur; takdiri: Rehin bırakılıp helak edilme korkusuyla, yahut rehin bırakılıp helak edilmeyi kerih görerek veya rehin bırakılıp helak edilmesin diye şeklindedir. İkincisi: Şeyh [Ebû Hayyân] -mef'ûlün leh olduğu hususundaki ittifakı naklettikten sonra- şöyle demiştir: «Bana göre zamirden bedel olarak cer mahallinde olması caizdir;
والضميرُ مفسَّرٌ بالبدل، ويُضْمر الإِبسالُ لما في الإِضمار من التفخيم، كما أضمروا ضمير الأمر والشأن، والتقدير: وذكِّرْ بارتهان النفوس وحبسها بما كسبت كما قالوا:» اللهم صلِّ عليه الرؤوفِ الرحيمِ «وقد أجاز ذلك سيبويه قال:» فإن قلت: «ضربت وضربوني قومك» نصبت، إلا في قول مَنْ قال: أكلوني البراغيث، أوتحملُه على البدل من المضمر.
zamir ise bu bedelle açıklanmaktadır. Şan ve kıssa zamirinde yaptıkları gibi, zamirde bulunan tazim (büyütme) gayesi sebebiyle ibsâl (rehin bırakılma) zamir olarak zikredilmiştir. Takdiri: 'Nefislerin kazandıkları sebebiyle rehin verilip hapsedilmesini hatırlat' şeklindedir; nitekim «Allah'ım, çok şefkatli ve çok merhametli olan ona salât et» (اللهم صلِّ عليه الرؤوفِ الرحيمِ) demişlerdir. Sîbeveyh bunu caiz görmüş ve şöyle demiştir: 'Eğer «Vurdum ve vurdular bana kavmin» (ضربت وضربوني قومك) dersen, «Pireler beni yedi» (أكلوني البراغيث) diyenin kavli müstesna, [kavmini] nasb edersin yahut onu gizli zamirden bedel kılarsın.'
وقال أيضاً: «فإن قلتَ:» ضربني وضربتُهم قومُك «رَفَعْتَ على التقديم والتأخير، إلا أن تَجْعَلَ ههنا البدل كم جعلته في الرفع» انتهى. وقد روي قوله:
Ve yine şöyle demiştir: 'Eğer «Bana vurdu ve vurdum onlara kavmin» (ضربني وضربتُهم قومُك) dersen, takdim ve tehîr üzere ref edersin; meğerki refte bedel kıldığın gibi burada da bedel kılasın.'» Şairin şu sözü de rivayet edilmiştir:
١٩٥ - ١-. . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . فاستاكَتْ به عُودِ إسْحِلِ
195 - 1- {. . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . فَاسْتَاكَتْ بِهِ عُودِ إِسْحِلِ} “...onunla, yani ishil ağacının çubuğuyla misvaklandı.”
بجر «عُود» على البدل من الضمير. قلت: أمَّا تفسيرُ الضميرِ غيرِ المرفوع بالبدل فهو قول الأخفش وأنشد عليه هذا العجز وأوله:
Bu beyitte «‘ûd» (عُود) kelimesi zamirden bedel olarak cer ile okunmuştur. Derim ki: Merfû olmayan zamirin bedel ile açıklanmasına gelince, bu el-Ahfeş'in görüşüdür ve bu beytin son mısraını buna şahit getirmiştir. Beytin başı şöyledir:
إذا هي لم تَسْتَكْ بعودِ أراكةٍ ... تُنُخَّلَ فاستاكَتْ به عودِ إسحلِ
{إِذَا هِيَ لَمْ تَسْتَكْ بِعُودِ أَرَاكَةٍ ... تُنُخِّلَ فَاسْتَاكَتْ بِهِ عُودُ إِسْحِلِ} “Özenle seçilmiş bir erâk çubuğuyla misvaklanmadığı zaman, ishil ağacının çubuğuyla misvaklandı.”
والبيتُ لطُفَيل الغَنَويّ، يُروى برَفْع «عود» وهذا هو المشهور عند النحاة، ورفعُهُ على إعمالِ الأولِ وهو «تُنُخِّل» وإهمال الثاني وهو «فاستاكَتْ» فأعطاه ضميرَه، ولو أَعْمَلَه لقال: «فاستاكَتْ بعود إسحل» ولا يمكن لانكسار البيت، والروايةُ الأخرى التي استشهد بها ضعيفةٌ جداً لا يعرفها أكثر المُعْربين، ولو استشهد بما لا خلاف فيه كقوله:
Bu beyit Tufeyl el-Ganevî'ye aittir; nahivciler nezdinde meşhur olan rivayet «‘ûd» (عُودُ) kelimesinin merfû oluşudur. Merfû olması, birinci fiil olan «tunuhhile» fiilini amel ettirip ikinci fiil olan «festeâket» fiilini ihmal etmesi ve ona zamirini vermesi sebebiyledir. Şayet ikinciyi amel ettirseydi «festeâket bi-‘ûdi ishilin» derdi ki beytin vezni bozulacağı için bu mümkün değildir. Şahit getirdiği diğer cer rivayeti ise irap âlimlerinin çoğunun bilmediği oldukça zayıf bir rivayettir. Oysa şairin şu sözünde olduğu gibi üzerinde ihtilaf bulunmayan bir beyti şahit getirseydi:
١٩٥ - ٢- على حالةٍ لو أن في القوم حاتِماً ... على جوده لضَنَّ بالماءِ حاتمِ
195 - 2- {عَلَى حَالَةٍ لَوْ أَنَّ فِي القَوْمِ حَاتِماً ... عَلَى جُودِهِ لَضَنَّ بِالمَاءِ حَاتِمِ} “Öyle bir hal ki, şayet kavmin içinde cömertliğine rağmen Hâtim olsaydı, o Hâtim bile suya cimrilik ederdi.”
بجرِّ «حاتم» بدلاً من الهاء في «بجوده» والقوافي مجورة لكان أَوْلَى والإِبسال: الارتهان، ويقال: أَبْسَلْتُ ولدي وأهلي أي ارْتَهَنْتُهُمْ قال:
Kafiyeler mecrur olduğu için «bi-cûdihî» ifadesindeki zamirden (hâ) bedel olarak «Hâtim» (حاتمِ) kelimesinin cerri ile [şahit getirseydi] daha evlâ olurdu. İbsâl (الإِِبسال): Rehin bırakmaktır; nitekim «Çocuğumu ve ailemi ibsâl ettim» (أَبْسَلْتُ ولدي وأهلي) yani onları rehin bıraktım denir. Şair şöyle demiştir:
١٩٥ - ٣- وإبسالي بَنِيَّ بغير جُرْمٍ بَعَوْناه ولا بدمٍ مُراق ... بَعَوْنا: جَنَيْناَ، والبَعْوُ: الجناية. وقيل: الإِبسال: أن يُسْلِمَ الرجل نفسه للهلكة.
195 - 3- {وَإِبْسَالِي بَنِيَّ بِغَيْرِ جُرْمٍ ... بَعَوْنَاهُ وَلاَ بِدَمٍ مُرَاقِ} “İşlemediğimiz bir suç ve dökülen bir kan olmaksızın çocuklarımı rehin bırakmam...” «Ba‘avnâ» (بَعَوْنا) cinayet işledik, suç işledik demektir; «el-ba‘v» (البَعْوُ) ise cinayet/cürüm demektir. İbsâl'in: Kişinin kendisini helake teslim etmesi olduğu da söylenmiştir.
وقال الراغب: «البَسْلُ: ضَمُّ الشيء ومَنْعُه، ولتضمُّنهِ معنى الضمِّ استُعير لتقطُّب الوجه فقيل: هو: باسل ومُتْبَسِلُ الوجه، ولتضمينه معنى المنع قيل للمُحَرَّم والمرتَهَن:» بَسْلٌ «ثم قال:» والفرقُ بين الحرام والبَسْل أنَّ الحرامَ عامٌ فيما كان ممنوعاً منه بالقهر والحكم، والبَسْلُ هو الممنوع بالقهر، وقيل للشجاعة بسالة: إمَّا لِما يُوْصَفُ به الشجاع من عُبوسِ وجهه أو لكونه مُحَرَّماً على أقرانه أو لأنه يمنع ما في حوزته وما تحت يده من أعدائه، والبُسْلَةُ أجرة الراقي، مأخوذة من قول الراقي: أَبْسَلْتُ زيداً أي: جَعَلْتُه محرَّماً على الشيطان أو جَعَلْتُه شجاعاً قوياً على مدافعته، وبَسَل في معنى أَجَلْ وبَسْ «أي: فيكون حرفَ جواب كأجل، واسمَ فعل بمعنى اكتف ك» بس «.
er-Râgıb şöyle demiştir: «Besl (البَسْلُ): Bir şeyi kendine katmak/toplamak ve menetmektir; katma/toplama anlamını içerdiği için yüzü ekşitip büzüştürmek hakkında istiare yoluyla kullanılmış ve 'O basildir (باسل) ve yüzü asıktır (مُتْبَسِلُ الوجه)' denmiştir. Menetme anlamını içerdiği için de haram kılınan ve rehin bırakılan şeye 'besl' (بَسْلٌ) denmiştir.» Ardından şöyle demiştir: «Haram ile besl arasındaki fark şudur: Haram, zor kullanılarak veya hükmen menedilen şeylerde geneldir; besl ise yalnızca zor ve kahır ile menedilen şeydir. Cesarete 'besâlet' (بسالة) denilmesi; ya cesur kimsenin yüzünün asıklığıyla nitelenmesinden, ya akranlarına haram (ulaşılmaz) olmasından, ya da tasarrufundaki ve elinin altındaki şeyleri düşmanlarından koruyup menetmesindendir. 'Busle' (البُسْلَةُ) ise rukye yapanın (okuyup üfleyenin) ücretidir; bu da rukyecinin 'Zeyd'i ibsâl ettim' yani onu şeytana haram kıldım ya da onu şeytana karşı koyacak kadar cesur ve güçlü kıldım sözünden alınmıştır. «Besel» (بَسَل), «ecel» (أَجَلْ - evet) ve «bes» (بَسْ - yeter) anlamındadır; yani 'ecel' gibi cevap harfi ve 'bes' gibi yetin anlamında isim-fiil olur.»
وقوله: {بِمَا} متعلّقٌ ب» تُبْسَل «أي: بسبب، و» ما «مصدرية أو بمعنى الذي، او نكرة، وأمرها واضح.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِمَا} kavli «tubsile» fiiline müteallıktır; yani sebebiyle demektir; «mâ» (ما) masdariyyedir yahut «ellezî» anlamındadır ya da nekradır; durumu gayet açıktır.
قوله: {لَيْسَ لَهَا} هذه الجملة فيها ثلاثة أوجه، أحدها: وهوالظاهر أنها مستأنفةٌ سِيقَتْ للإِخبار بذلك. والثاني: أنها في محل رفع صفة ل» نفس «والثالث: أنها في محل نصب حالاً من الضمير في» كسبت «.
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَيْسَ لَهَا} kavli: Bu cümlede üç vecih vardır. Birincisi ve zâhir olanı: Bunu haber vermek üzere sevk edilmiş müste'nefe (yeni) bir cümle olmasıdır. İkincisi: «Nefs» (نفس) kelimesinin ref mahallinde sıfatı olmasıdır. Üçüncüsü ise: «Kesebet» fiilindeki zamirden nasb mahallinde hâl olmasıdır.
قوله: {مِن دُونِ} في «مِنْ» وجهان، أظهرهما: أنها لابتداء الغاية، والثاني: أنها زائدةٌ، نقله ابن عطية بشيء؛ وإذا كانت لابتداء الغاية ففي ما يتعلَّق به وجهان، أحدهما: أنها حال مِنْ «وليّ» لأنها لو تأخَّرَتْ لكانَتْ صفةً له، فتتعلَّقُ بمحذوف هو حال. والثاني: أنها خبر «ليس» فتتعلق بمحذوف أيضاً هو خبر ل «ليس» وعلى هذا فيكون «لها» متعلقاً بمحذوف على البيان. وقد مرَّ نظائره، و {مِن دُونِ الله} فيه حذفُ مضافٍ أي: من دون عذابِهِ وجزائه.
Cenâb-ı Hakk'ın: {مِن دُونِ} kavli: «Min» (مِنْ) edatında iki vecih vardır; en zâhir olanı: İbtidâ-i gaye (başlangıç) için olmasıdır; ikincisi ise zâit olmasıdır ki İbn Atıyye bunu bir şey ile nakletmiştir. İbtidâ-i gaye için olduğunda müteallakında iki vecih vardır: Birincisi, «veliyy» kelimesinden hâl olmasıdır; zira sonraya kalsaydı onun sıfatı olurdu; dolayısıyla hâl olan mahzûf bir kelimeye taalluk eder. İkincisi, «leyse»nin haberi olmasıdır; bu durumda da yine «leyse»nin haberi olan mahzûf bir kelimeye taalluk eder; buna göre «lehâ» ifadesi açıklama (beyan) üzere mahzûfa müteallık olur. Benzerleri geçmişti. {مِن دُونِ الله} kavlinde ise muzaf hazfedilmiştir; yani O'nun azabından ve cezasından başka demektir.
قوله: {كُلَّ عَدْلٍ} منصوبٌ على المصدرية لأنَّ «كل» بحسب ما تُضاف إليه، هذا هو المشهور، ويجوز نصبُه على المفعول به أي: وإن تَفْدِ يداها كلَّ ما تَفْدِي به لا يُؤخَذُ، فالضميرُ في «لا يُؤْخَذُ» على الأول: قال الشيخ: «عائد على المعدول به المفهوم من سياق الكلام، ولا يعود إلى المصدر، لأنه لا يُسْنَدُ إليه الأخذ، وأمَّا في {وَلاَ يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} [البقرة: ٤٨] فمعنى المَفْدِيِّ به فيصح» انتهى.
Cenâb-ı Hakk'ın: {كُلَّ عَدْلٍ} kavli: Masdariyet üzere mansubdur; çünkü «küll» (كل) lafzı muzaf olduğu kelimeye göredir; meşhur olan görüş budur. Mef'ûlün bih olarak nasbı da caizdir; yani onun iki eli feda edeceği her şeyi feda etse de kabul olunmaz demektir. Birinci görüşe göre «lâ yu'hazu»daki zamir hakkında Şeyh şöyle demiştir: «Sözün akışından anlaşılan fidye olarak verilen şeye (el-ma‘dûlu bihî) racidir; masdara raci olmaz, çünkü alma fiili masdara isnat edilmez. {وَلاَ يُؤْخَذُ مِنْهَا عَدْلٌ} [el-Bakara: 48] ayetinde ise fidye olarak verilen şey manasındadır, dolayısıyla sahihtir.»
أي: إنه إنما أَسْنَدَ الأخْذَ إلى العدل صريحاً في البقرة، لأنه ليس المرادُ المصدرَ بل الشيءُ المَفْدِيُّ به، وعلى الثاني يعود على «كل عدل» لأنه ليس مصدراً فهو كآية البقرة «
Yani O, Bakara suresinde alma fiilini açıkça adl kelimesine isnat etmiştir; çünkü kastedilen masdar değil, kendisiyle fidye verilen şeydir. İkinci görüşe göre ise zamir masdar olmadığı için «kulle ‘adlin» ifadesine döner; dolayısıyla Bakara ayeti gibidir.
قوله: {أولئك الذين أُبْسِلُواْ} يجوز أن يكون» الذين «خبراً» ولهم شراب «خبراً ثانياً، وأن يكون» لهم شراب «حالاً: إمَّا من الضمير في» أُبْسِلوا «وإمَّا من الموصول نفسه، و» شرابٌ «فاعل لاعتماد الجارِّ قبله على ذي الحال، ويجوز أن يكون» لهم شراب «مستأنفاً فهذه ثلاثة أوجه في» لهم شراب «ويجوز أن يكون» الذين «بدلاً من» أولئك «أو نعتاً لهم فيتعيَّنُ أن تكون الجملة من» لهم شرابٌ «خيراً للمبتدأ، فتحصَّل في الموصول أيضاً ثلاثة
Cenâb-ı Hakk'ın: {أولئك الذين أُبْسِلُواْ} kavli: «Ellezîne» lafzının haber, {وَلَهُمْ شَرَابٌ} kavlinin ikinci haber olması caizdir; {وَلَهُمْ شَرَابٌ} kavlinin gerek «ubsilû» fiilindeki zamirden gerekse ism-i mevsûlün kendisinden hâl olması da caizdir; «şerâbun» lafzı ise kendisinden önceki car-mecrurun zü'l-hâle dayanması sebebiyle fâildir. {وَلَهُمْ شَرَابٌ} ifadesinin müste'nefe olması da caizdir; böylece {وَلَهُمْ شَرَابٌ} cümlesinde üç vecih oluşur. «Ellezîne» lafzının «ulâike»den bedel yahut onun sıfatı olması da caizdir; bu durumda {وَلَهُمْ شَرَابٌ} cümlesinin mübtedanın haberi olması tayin eder. Dolayısıyla ism-i mevsûlde de üç
أوجه: كونه خبراً أو بدلاً أو نعتاً، فجاءت مع ما قبلها ستة أوجه في هذه الآية.
vecih ortaya çıkar: Haber, bedel yahut sıfat olması. Böylece öncekiyle birlikte bu ayette altı vecih meydana gelmiş olur.
و» شراب «يجوز رفعُه مِنْ وجهين: الابتدائية والفاعلية عند الأخفش، وعند سيبويه أيضاً على أن يكون» لهم «هو خبر المبتدأ أو حالاً حيث جعلناه حالاً، و» شراب «مرتفعٌ به لاعتماده على ما تقدَّم، و» من حميمٍ «صفةٌ ل» شراب «فهو في محلِّ رفع ويتعلق بمحذوف.
«Şerâb» (شَرَابٌ) kelimesinin ref'i iki vecihten caizdir: el-Ahfeş'e göre mübteda ve fâil olması; Sîbeveyh'e göre de «lehum» ifadesinin mübtedanın haberi yahut hâl kıldığımız yerde hâl olması ve «şerâb» kelimesinin öncekine dayanması sebebiyle onunla merfû olması vechiyle caizdir. «Min hamîmin» (مِن حَمِيمٍ) ise «şerâb» kelimesinin sıfatıdır; dolayısıyla ref mahallindedir ve mahzûfa müteallıktır.
و» شراب «فَعَال بمعنى مَفْعول، وفَعال بمعنى مفعول كطعام بمعنى مطعوم وشراب بمعنى مشروب لا ينقاس لا يقال: أَكال بمعنى مأكول، ولا ضَراب بمعنى مضروب. والإِشارة ب» ذلك «في قول الزمخشري والحوفي إلى الذين اتخذوا، فلذلك أتى بصيغة الجمع، وفي قول ابن عطية وأبي البقاء إلى الحبس المفهوم من قوله» أن تُبْسَلَ نَفْسٌ «إذ المرادُ به عمومُ الأنفسِ فلذلك أُشير إليه بالجمع.
«Şerâb» (شراب), mef'ûl manasında «fe‘âl» (فَعَال) veznindedir; «mat'ûm» (yenilen) manasında «taâm» (طعام) ve «meşrûb» (içilen) manasında «şerâb» (شراب) gibi mef'ûl manasındaki «fe‘âl» vezni kıyasî değildir; me'kûl manasında «ekâl» yahut madrûb manasında «darâb» denmez. ez-Zemahşerî ve el-Havfî'nin kavline göre {ذَلِكَ} ile yapılan işaret dini edinenleredir, bu yüzden cemi sığasıyla gelmiştir. İbn Atıyye ve Ebu'l-Bekâ'nın kavline göre ise {أَن تُبْسَلَ نَفْسٌ} kavlinden anlaşılan hapsedilmeye/tutulmaya işarettir; zira bununla bütün nefisler kastedildiği için ona cemi sığasıyla işaret edilmiştir.
قول تعالى: {أَنَدْعُواْ} : استفهام توبيخ وإنكار، والجملة في محل نصب بالقول، و «ما» مفعولةٌ ب «ندعو» وهي موصولةٌ أو نكرةٌ موصوفة، و «مِنْ دون الله» متعلِّقٌ ب «ندعو» قال أبو البقاء: «ولا يجوز أن يكونَ حالاً من الضمير في» يَنْفَعنا «ولا معمولاً ل» ينفعنا «لتقدُّمِه على» ما «والصلةُ والصفةُ لا تعمل فيما قبل الموصول والموصوف،» قوله «من الضمير في يَنْفعنا» يعني به المرفوعَ العائدَ على «ما» وقوله: «لا تعمل فيما قبل الموصول والموصوف» يعني أن «ما» لا تخرج عن هذين القسمين، ولكن يجوز أن يكون «من دون» حالاً من «ما» نفسها على قوله: إذ لم يجعل المانعَ
Cenâb-ı Hakk'ın: {أَنَدْعُواْ} kavli: Azarlama ve inkâr istifhamıdır; cümle «kul» (قُلْ) sözüyle nasb mahallindedir. «Mâ» (ما) kelimesi «ned‘û» fiilinin mef'ûlüdür; ism-i mevsûl yahut mevsûf bir nekradır. «Min dûnillâh» (مِنْ دون الله) ifadesi «ned‘û» fiiline müteallıktır. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir: ««Yenfe‘unâ» fiilindeki zamirden hâl olması caiz olmadığı gibi, «mâ»nın önüne geçtiği için «yenfe‘unâ» fiilinin ma'mûlü olması da caiz değildir; zira sıla ve sıfat, mevsûl ve mevsûftan öncesinde amel etmez.» «Yenfe‘unâ fiilindeki zamirden» sözüyle «mâ»ya dönen merfû zamiri kastetmektedir; «sıla ve sıfat, mevsûl ve mevsûftan öncesinde amel etmez» sözüyle de «mâ»nın bu iki kısımdan hariç olmadığını kastetmektedir. Ancak onun kavline göre «min dûni» ifadesinin bizzat «mâ»dan hâl olması caizdir; zira
من جَعْلِه حالاً من ضميره الذي في «ينفعنا» إلا صناعياً لا معنوياً، ولا فرق بين الظاهر وضميره بمعنى أنه إذا جاز أن يكون حالاً من ظاهر جاز أن يكون حالاً من ضميره، إلا أن يمنع مانع.
onun «yenfe‘unâ» fiilindeki zamirden hâl yapılmasına manevi değil sadece lafzî (nahvî) bir engel koymuştur. Zâhir isim ile onun zamiri arasında bir fark yoktur; yani bir şeyin zâhir isimden hâl olması caizse, bir engel bulunmadığı sürece onun zamirinden de hâl olması caizdir.
قوله: {وَنُرَدُّ} فيه وجهان أظهرهما: أنه نسقٌ على «ندعو» فهو داخلٌ في حيِّز الاستفهام المتسلط عليه القول. والثاني: أنه حال على إضمار مبتدأ أي: ونحن نُرَدُّ. قال الشيخ بعد نقله عن أبي البقاء: «وهو ضعيفٌ لإِضمار المبتدأ، ولأنها تكون حالاً مؤكدة» وفي كونها مؤكِّدةً نظر، لأنَّ المؤكِّدةَ، ما فُهِم معناها من الأول وكأنه يقول مِنْ لازم الدعاء «من دون الله» الارتداد على العَقِب.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَنُرَدُّ} kavlinde iki vecih vardır: En zâhir olanı «ned‘û» fiiline matuf olmasıdır; dolayısıyla sözün hâkim olduğu istifham alanına dâhildir. İkincisi ise gizli bir mübteda ile hâl olmasıdır; yani "ve biz döndürülürken" demektir. Şeyh, Ebu'l-Bekâ'dan naklettikten sonra şöyle demiştir: «Mübtedanın hazfedilmesi sebebiyle ve tekit edici bir hâl olacağı için bu zayıftır.» Tekit edici oluşunda ise tereddüt vardır; zira müekkide (tekit edici) hâl, anlamı ilkinden anlaşılan şeydir; sanki o, Allah'tan başkasına dua etmenin / tapmanın ayrılmaz gereğinin ökçeleri üzerine geri dönmek olduğunu söylemektedir.
قوله: {على أَعْقَابِنَا} فيه وجهان، أحدهما: أنه متعلقٌ ب «نُرَدٌّ» والثاني: أنَّه متعلِّقٌ بمحذوف على أنه حال من مرفوع «نُرَدُّ» أي: نُرَدٌّ راجعين على أَعقابنا أو منقلبين أو متأخرين، كذا قدَّره وهو تفسيرُ معنى، إذ المقدَّر في مثله كون مطلق، وهذا يحتمل أن يُقال فيه إنه حال مؤكدة، و «بعد إذ» متعلق ب «نُرَدٌّ» .
Cenâb-ı Hakk'ın: {على أَعْقَابِنَا} kavlinde iki vecih vardır: Birincisi, «nuraddu» fiiline müteallık olmasıdır. İkincisi ise «nuraddu» fiilinin nâib-i fâilinden (merfûundan) hâl olarak mahzûfa müteallık olmasıdır; yani ökçelerimiz üzerine geri dönücüler, yüzüstü çevrilenler veya gerisin geriye kalanlar olarak döndürülürüz demektir. O bunu böyle takdir etmiştir ki bu mana tefsiridir; zira böylesi yerlerde takdir edilen mutlak kevn (oluş) bildiren fiildir. Bunun hakkında müekkide (tekit edici) hâl olduğu söylenmesi de muhtemeldir. «Ba‘de iz» (بَعْدَ إِذْ) ise «nuraddu» fiiline müteallıktır.
قوله: {كالذي استهوته} في هذه الكاف وجهان، أحدهما: أنه نعت مصدر محذوف أي: نُرَدٌّ رَدَّاً مثل ردِّ الذين. والثاني: أنها في محل نصب على الحال من مرفوع «نرد» أي: نُرَدُّ مشبهين الذي استهوته الشياطين، فمَنْ جوَّز تعدُّدَ الحال جَعَلَها حالاً ثانية إن جعل «على أعقابنا» حالاً، ومَنْ لم يُجَوِّزْ ذلك جَعَلَ هذه الحالَ بدلاً من الحالِ الأولى، ألم يجعل «على أعقابنا» حالاً بل متعلقاً ب «نُرَدٌّ»
Cenâb-ı Hakk'ın: {كالذي استهوته} kavlindeki bu kâf harfinde iki vecih vardır: Birincisi, mahzûf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani o kimselerin döndürülmesi gibi bir döndürülüşle döndürülürüz demektir. İkincisi ise «nuraddu» fiilinin merfûundan nasb mahallinde hâl olmasıdır; yani şeytanların ayartıp uçuruma sürüklediği kimseye benzerler olarak döndürülürüz demektir. Hâlin birden fazla olmasını caiz gören kimse, şayet {على أَعْقَابِنَا} kavlini hâl yapmışsa bunu ikinci bir hâl kılar; buna cevaz vermeyen kimse ise bu hâli birinci hâlden bedel kılar, yahut {على أَعْقَابِنَا} kavlini hâl yapmayıp «nuraddu» fiiline müteallık kılar.
والجمهورُ على «اسْتَهْوَتْهُ» بتاء التأنيث وحمزة «استهواه» وهو على
Cumhur, müenneslik tası ile {اسْتَهْوَتْهُ} şeklinde okumuştur; Hamza ise imâle
قاعدِته من الإِمالة، الوجهان معروفان ممَّا تقدَّم في:
kuralı üzere «istehvâhu» (استهواه) şeklinde okumuştur. Bu iki vecih daha önce geçen:
{تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} [الأنعام: ٦١] . وقرأ ابو عبد الرحمن والأعمش: «استهوَتْه الشيطان» بتأنيث الفعل والشيطان مفردٌ قال الكسائي: «وهي كذلك في مصحف ابن مسعود» وتوجيهُ هذه القراءة أنها نُؤوِّل المذكر بمؤنث كقولهم: «أتته كتابي فاحترقها» أي: صحيفتي، وتقدم له نظائر. وقرأ الحسن البصري: «الشياطون» وجعلوها لحناً ولا تصل إلى اللحن، إلا أنها لُغَيَّةٌ رديئةٌ، سُمِع: حول بستان فلانٍ بساتون، وله سَلاطون، ويحكى أنه لمَّا حُكِيَتْ قراءة الحسن لحَّنه بعضهم، فقال الفراء: «أَيْ والله يُلحِّنون الشيخ، ويستشدون بقول رؤبة» ولعمري لقد صدق الفراء في إنكار ذلك. والمراد بالذي الجنس، ويحتمل أن يُراد به الواحدُ الفذُّ.
{تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا} “elçilerimiz onun canını alır” [el-En‘âm: 61] kavlinden bilinmektedir. Ebû Abdirrahmân ve el-A‘meş ise şeytan kelimesi müfret olduğu halde fiilin te'nisiyle «istehvethu'ş-şeytânu» (استهوَتْه الشيطان) şeklinde okumuşlardır. el-Kisâî: «İbn Mes'ûd'un mushafında da böyledir» demiştir. Bu kıraatin yönü; «Bana mektubum geldi ve onu yaktı» (أتته كتابي فاحترقها) yani sahifem geldi sözlerinde olduğu gibi müzekkerin müennes olarak tevil edilmesidir; bunun benzerleri geçmişti. el-Hasan el-Basrî ise «eş-Şeyâtûn» (الشياطون) şeklinde okumuştur; bunu lahn (dil hatası) saymışlardır, oysa lahn derecesine varmaz, sadece fasih olmayan kaba/zayıf bir şivedir. Nitekim: «Filancanın bostanının etrafında bostanlar (besâtûn) vardır ve onun otoriteleri (selâtûn) vardır» sözü işitilmiştir. Rivayet edilir ki el-Hasan'ın kıraati nakledilince bazısı onu lahn yapmakla itham etmiş, el-Ferrâ ise şöyle demiştir: «Evet, vallahi şeyhi lahn ile itham ediyorlar da Ru'be'nin sözünü şahit getiriyorlar!» Ömrüme yemin olsun ki el-Ferrâ bunu inkâr etmekte haklıdır. «Ellezî» (الذي) ile cins kastedilmiştir; tek bir ferdin kastedilmiş olması da muhtemeldir.
قوله: {فِي الأرض} فيه أربعةُ أوجه، أحدها: أنه متعلقٌ بقوله: {استهوته} الثاني: أنه حال من مفعول «استهوته» الثالث: أنه حال من «حَيْران» الرابع: أنه حال من الضمير المستكنّ في «حيران» و «حَيْران» حال: إمَّا من هاء «اسْتَهْوَتْه» على أنها بدل من الأولى أو عند مَنْ يُجيز تَعَدُّدها، وإمَّا من «الذي» وإمَّا من الضمير المستكنِّ في الظرف، وحيران مؤنَّثُه حَيْرى، ولذلك لم ينصرف والفعل حار يحار حَيْرةً وحَيَراناً وحَيْرورة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {فِي الأرض} kavlinde dört vecih vardır: Birincisi, {استهوته} kavline müteallık olmasıdır. İkincisi, «istehvethu» fiilinin mef'ûlünden hâl olmasıdır. Üçüncüsü, «hayrân» (حَيْران) kelimesinden hâl olmasıdır. Dördüncüsü, «hayrân» içindeki müstetir zamirden hâl olmasıdır. «Hayrân» kelimesi ise; ya birincisinden bedel olarak yahut hâlin taaddüdünü caiz görenlere göre «istehvethu»daki hâ (هاء) zamirinden hâldir, ya «ellezî» lafzından hâldir, ya da zarftaki müstetir zamirden hâldir. Hayrân kelimesinin müennesi «hayrâ»dır (حَيْرى); bu yüzden gayrimunsarıftır. Fiili ise hiyret, hayarân ve hayrûre masdarlarıyla «hâra-yehâru» (حار يحار) şeklindedir.
قوله: {لَهُ أَصْحَابٌ} جملة في محصل نصب صفة لحيران، ويجوز أن يكون حالاً من الضمير في حيران وأن تكون مستأنفةً و «إلى الهدى» متعلِّقٌ ب «يَدْعُونه» وفي مصحف ابن مسعود وقراءته: «أتينا» بصيغة الماضي، و «إلى الهدى» على هذه القراءة متعلِّقٌ به، وعلى قراءة الجمهورِ: الجملة
Cenâb-ı Hakk'ın: {لَهُ أَصْحَابٌ} kavli: «Hayrân» kelimesinin nasb mahallinde sıfatı olan bir cümledir; hayrân içindeki zamirden hâl olması veya müste'nefe olması da caizdir. {إلى الهدى} ifadesi {يَدْعُونه} fiiline müteallıktır. İbn Mes'ûd'un mushafında ve onun kıraatinde mazi sığasıyla «eteynâ» (أتينا) şeklindedir; bu kıraate göre {إلى الهدى} ona müteallıktır. Cumhurun kıraatine göre ise emir
الأمريَّة في محل نصب بقول مضمر اي: يقولون ائتنا، والقول المضمر في محلِّ صفةٍ لأصحاب وكذلك «يدعونه» .
cümlesi gizli bir kavil ile nasb mahallindedir, yani: "Bize gel derler"; gizli kavil ise «ashâb» kelimesinin sıfatı mahallindedir, tıpkı «yed‘ûnehû» fiili gibi.
قوله: {لِنُسْلِمَ} في هذه اللام أقوال، أحدها: - وهو مذهب سيبويه - أن هذه اللامَ بعد الإِرادة والأمر وشبهِهِما متعلقة بمحذوف على أنه خبر للمبتدأ وذلك المبتدأ هو مصدر من ذلك الفعل المتقدم، فإذا قلت: أردْتَ لتقوم، وأمرت زيداً ليذهب كان التقدير: الإِرادة للقيام والأمر للذهاب، كذا نقل الشيخ ذلك عن سيبويه وأصحابه وفيه ضعفٌ قد قَدَّمْتُه في سورة النساء عند قوله: {يُرِيدُ الله لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} [الآية: ٢٦] . الثاني: أن مفعول الأمر والإِرادة محذوف، وتقديره: وأُمِرْنا بالإِخلاص لنُسْلِمَ
Cenâb-ı Hakk'ın: {لِنُسْلِمَ} kavli: Bu lâm harfinde görüşler vardır: Birincisi -ki Sîbeveyh'in mezhebidir- irade, emir ve benzeri fiillerden sonra gelen bu lâm harfi, mübtedanın haberi olarak mahzûfa müteallıktır; o mübteda ise önceki fiilin masdarıdır. Nitekim «Kalkman için diledin» (أردْتَ لتقوم) ve «Gitmesi için Zeyd'e emrettim» (أمرت زيداً ليذهب) dediğinde takdir: "İrade kalkmak içindir" ve "Emir gitmek içindir" şeklinde olur. Şeyh bunu Sîbeveyh ve ashabından böyle nakletmiştir; ancak bunda Nisâ suresinde Cenâb-ı Hakk'ın: {يُرِيدُ الله لِيُبَيِّنَ لَكُمْ} “Allah size açıklamak ister” [en-Nisâ: 26] kavlinde daha önce belirttiğim bir zayıflık vardır. İkincisi: Emir ve irade fiilinin mef'ûlü mahzûftur, takdiri: "Teslim olmamız için ihlasla emrolunduk" şeklindedir.
الثالث: قال الزمخشري: «هي تعليل للأمر بمعنى: أُمِرْنا وقيل لنا أسلموا لأجل أن نُسْلم» الرابع: أن اللام زائدة أي: أُمِرْنا أن نُسِلمَ الخامس: أنها معنى الباء أي: بأَنْ نُسْلِمَ. السادس: أن اللام وما بعدها مفعول الأمر واقعة موقع «أن» أي أنهما يتعاقبان فتقول: أمرتُك لتقومَ وأن تقوم، وهذا مذهب الكوفيين. وقال ابن عطية: «ومذهبُ سيبويه أنَّ» لنُسْلِمَ «في موضع المفعول وأنَّ قولك:» أُمِرْت لأقومَ وأَنْ أقومَ «يجريان سواء وقال الشاعر:
Üçüncüsü: ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bu lâm, emrin illetidir; yani 'Bize emrolundu ve teslim olmamız için müslüman olun denildi' anlamındadır.» Dördüncüsü: Lâm harfi zâiddir, yani: {أُمِرْنا أن نُسِلمَ} 'Müslüman olmamız bize emrolundu' demektir. Beşincisi: Bâ (ب) harfi anlamındadır, yani: {بِأَنْ نُسْلِمَ} 'Müslüman olmamızla' demektir. Altıncısı: Lâm ve sonrası, «en» (أن) edatının yerine geçerek emrin mef'ûlüdür; yani ikisi birbirinin yerine gelebilir. Nitekim «Kalkmanı emrettim» anlamında {أمرتُك لتقومَ} de {أن تقوم} de dersin. Bu, Kûfelilerin mezhebidir. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Sîbeveyh'in mezhebine göre {لنُسْلِمَ} mef'ûl konumundadır ve senin {أُمِرْت لأقومَ} ile {وأَنْ أقومَ} sözlerin birbirine denk geçerlidir.» Şair de şöyle demiştir:
١٩٥ - ٤- أُريد لأَنْسى حبَّها فكأنَّما ... تَمثَّلُ لي ليلى بكل طريقِ
195 - 4- Onun sevgisini unutmak isterim, fakat sanki / Leylâ her yolda bana görünür.
وهذا ليس مَذْهَبَ سيبويه إنما مذهبُه ما تقدَّم، وقد تقدَّم تحقيق هذه المسألة في السورةِ المشارِ إليها قبلُ.
Bu ise Sîbeveyh'in mezhebi değildir; onun mezhebi az önce geçen görüştür. Bu meselenin tahkiki daha önce işaret edilen surede geçmişti.
قوله تعالى: {وَأَنْ أَقِيمُواْ} : فيه أقوال أحدها: أنها في محل نصب بالقول نسقاً على قوله: إنَّ هُدَى الله هو الهدى أي: قل هذين الشيئين. والثاني: أنه نسقٌ على «لِنُسْلَم» والتقدير: وأمرنا بكذا للإِسلام ولنقيم الصلاة، و «أن» توصل بالأمر كقولهم: «كتبت إليه بأن قم» حكاه سيبويه وهذا رأي الزجاج، والثالث: أنه نسق على «ائتنا» قال مكي: «لأن معناه أن ائتنا» وهو غير ظاهر. والرابع: أنه معطوف على مفعول الأمر المقدَّر والتقدير: وأُمِرْنا بالإِيمان وبإقامة الصلاة، قاله ابن عيطة.
Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَنْ أَقِيمُواْ} kavlinde görüşler vardır: Birincisi: {إنَّ هُدَى الله هو الهدى} kavline atıfla «kavl» (söz) ile nasb mahallindedir; yani «Bu iki şeyi söyle» demektir. İkincisi: {لِنُسْلِمَ} lafzına atıftır, takdiri: «Müslüman olmak ve namazı kılmak için şununla emrolunduk» şeklindedir. «En» (أن) edatı emir kipine sıla (bağlaç) olabilir; nitekim Sîbeveyh'in naklettiği üzere «Ona kalkmasını yazdım» anlamında {كتبت إليه بأن قم} derler. Bu, ez-Zeccâc'ın görüşüdür. Üçüncüsü: {ائتنا} lafzına atıftır. Mekkî şöyle demiştir: «Çünkü anlamı 'bize gel' (أن ائتنا) demektir.» Ancak bu açık değildir. Dördüncüsü: Emrin takdir edilen mef'ûlüne matuftur; takdiri ise: «İman etmekle ve namazı ikame etmekle emrolunduk» şeklindedir; bunu İbn Atiyye söylemiştir.
قال الشيخ: «وهذا لا بأسَ به إذ لا بد من التقدير المفعول الثاني ل» أُمِرْنا «ويجوز حَذْفُ المعطوف عليه لفهم المعنى، تقول: أضربت زيداً؟ فيجيب: نعم وعمراً، التقدير: ضربته وعمراً. وقد أجاز الفراء:» جاءني الذي وزيد قائمان «التقدير: الذي هو وزيدٌ قائمان، فحذف» هو «لدلالة المعنى عليه» وهذا الذي قال إنه لا بأس به ليس من أصول البصريين. وأمَّا «نَعَمْ وعَمْراً» فلا دلالة فيه لأنَّ «نَعَمْ» قامَتْ مقامَ الجملة المحذوفة. وقال مكي قريباً من هذا القول إلا أنه لم يُصَرِّحْ بحذف المعطوف عليه فإنه قال: «وأن في موضع نصب بحذفِ الجارِّ تقديرُه: وبأَنْ أَقيموا» فقوله: وبأن أقيموا هو معنى قول ابنِ عطية، إلا أن ذاك أوضحه بحذف المعطوف عليه.
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bunda bir sakınca yoktur; zira {أُمِرْنا} fiilinin ikinci mef'ûlünün takdir edilmesi zorunludur. Anlamın anlaşılması sebebiyle matûfun aleyhin hazfedilmesi caizdir. Nitekim 'Zeyd'e vurdun mu?' dendiğinde 'Evet, ve Amr'a' diye cevap verirsin; takdiri 'Ona ve Amr'a vurdum' şeklindedir. el-Ferrâ da 'Bana o ikisi ve Zeyd ayakta olan kimse geldi' anlamında {جاءني الذي وزيد قائمان} sözünü caiz görmüştür; takdiri {الذي هو وزيدٌ قائمان} olup anlam delalet ettiği için 'hüve' (هو) hazfedilmiştir.» Şeyh'in 'sakınca yoktur' dediği bu durum Basralıların usulünden değildir. «Evet ve Amr'a» meselesine gelince, onda buna bir delalet yoktur; zira «evet» (نَعَمْ) hazfedilen cümlenin yerine geçmiştir. Mekkî de bu söze yakın bir görüş belirtmiş, ancak matûfun aleyhin hazfedildiğini açıkça ifade etmeyerek şöyle demiştir: «Ve en (وأن) harf-i cerrin hazfiyle nasb mahallindedir, takdiri: 'Ve namazı ikame etmekle' (وبأَنْ أَقيموا) şeklindedir.» Dolayısıyla onun «ve namazı ikame etmekle» sözü, İbn Atiyye'nin sözünün anlamıdır; ancak İbn Atiyye bunu matûfun aleyhin hazfiyle açıklamıştır.