Binûn

En'âm — 8. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقال الزمخشري: «فإن قلت: علام عطف قوله {وَأَنْ أَقِيمُواْ} ؟ قلت: على موضع» لِنُسْلِمَ «كأنه قيل: وأُمِرْنا أن نسلم وأن أقيموا» قال الشيخ: «وظاهر هذا التقدير أنَّ» لنسلم «في موضع المفعول الثاني ل» أُمِرْنا «وعُطِفَ عليه» وأَنْ أقيموا «فتكون اللام على هذا زائدة وكان قد قدَّم قبل هذا أن اللام تعليل للأمر فتناقض كلامه، لأن ما يكون علةً يستحيل أن يكون مفعولاً ويدل على أنه أراد بقوله:» أن نسلَم في موضع المفعول الثاني «قوله بعد ذلك» ويجوز أن يكونَ التقديرُ: وأُمِرْنا لأن نسلم ولأن أقيموا أي للإِسلام ولإِقامة الصلاة، وهذا قول الزجاج، فلو لم يكن هذا القول مغايراً لقوله الأول لاتَّحد قولاه وذلك خُلْف «.

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer 'Cenâb-ı Hakk'ın: {وَأَنْ أَقِيمُواْ} kavli neye matuftur?' dersen; derim ki: Sanki 'Müslüman olmamız ve [namazı] ikame etmeniz bize emrolundu' denilmiş gibi {لِنُسْلِمَ} lafzının mahalline matuftur.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu takdirin zahiri şudur: {لنسلم} lafzı {أُمِرْنا} fiilinin ikinci mef'ûlü konumundadır ve {وأَنْ أقيموا} ona matuf kılınmıştır; bu durumda lâm harfi zâid olur. Oysa bundan önce lâm harfinin emrin illeti olduğunu öne sürmüştü; dolayısıyla sözü çelişkilidir. Çünkü illet olan bir şeyin mef'ûl olması imkânsızdır. Onun 'teslim olmamız ikinci mef'ûl konumundadır' sözünden bunu kastettiğine, bundan sonraki şu sözü delildir: 'Takdirin: Teslim olmamız ve namazı ikame etmeniz için, yani İslâm için ve namazın ikamesi için emrolunduk şeklinde olması da caizdir.' Bu, ez-Zeccâc'ın görüşüdür. Şayet bu görüşü ilk görüşünden farklı olmasaydı iki sözü birleşirdi ki bu da imkânsız bir çelişkidir.»

وقال الزجاج:» أن أقيموا عطف على قوله «لِنُسْلِمَ» تقديره: وأُمِرْنا لأن نُسْلِمَ وأن أقيموا «قال ابن عطية:» واللفظ يمانعه لأنَّ «نُسْلِمَ» مُعْربٌ و «أقيموا» مبني وعطف المبنيِّ على المعرب لا يجوز؛ لأنَّ العطفَ يقتضي التشريك في العامل «.

ez-Zeccâc şöyle demiştir: «{أن أقيموا} kavli {لِنُسْلِمَ} kavline atıftır; takdiri: 'Teslim olmamız ve [namazı] ikame etmeniz için emrolunduk' şeklindedir.» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Lafız buna engeldir; çünkü 'nüslime' (نُسْلِمَ) mu'rab, 'ekîmû' (أقيموا) ise mebnîdir. Mebnînin mu'raba atfedilmesi caiz değildir; zira atıf âmilde ortaklığı gerektirir.»

قال الشيخ» وما ذُكِرَ من أنه لا يُعْطف المبني على المعرب ليس كما ذكر، بل يجوز ذلك نحو: «قام زيد وهذا» وقال تعالى:

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Mebnînin mu'raba atfedilemeyeceğine dair zikredilen husus söylendiği gibi değildir; bilakis 'Zeyd ve bu kimse kalktı' {قام زيد وهذا} örneğinde olduğu gibi bu caizdir. Nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur:

{يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ القيامة فَأَوْرَدَهُمُ النار} [هود: ٩٨] ، غاية ما في الباب أنَّ العمل يؤثر في المعرب ولا يؤثر في المبني، وتقول: «إنْ قام زيد ويقصدْني أُكرمه» ف «إن» لم تؤثر في «قام» لأنه مبنيٌّ وأثَّرت في «يقصِدْني» لأنه معرب «ثم قال ابن عطية:» اللَّهم إلا أن

{يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ القيامة فَأَوْرَدَهُمُ النار} “Kıyamet gününde kavminin önüne düşer de onları ateşe götürür” [Hûd: 98]. Bu meseledeki nihai durum şudur: Amel mu'rabda etki eder, mebnîde ise etki etmez. Nitekim 'Şayet Zeyd kalkar ve bana yönelirse ona ikram ederim' {إنْ قام زيد ويقصدْني أُكرمه} dersin; burada 'in' (إنْ) mebnî olduğu için 'kâme' (قام) üzerinde etki etmemiş, mu'rab olduğu için 'yaksid-nî' (يقصِدْني) üzerinde etki etmiştir.» Sonra İbn Atiyye şöyle demiştir: «Şu var ki,

تجعل العطف في «إنْ» وحدها، وذلك قلق، وإنما يتخرَّج على أن يقدَّر قوله «وأن أقيموا» بمعنى «ولنقم» ثم خرجَتْ بلفظ الأمرِ لما في ذلك جزالةِ اللفظ، فجاز العطف على أن يُلغى حكم اللفظ ويُعَوَّلَ على المعنى، ويُشْبه هذا من جهةِ ماحكاه يونس عن العرب: «ادخلوا الأول فالأول» وإلاَّ فلا يجوز إلا: الأولَ فالأولَ بالنصب «

atıfı yalnız başına 'en' (إنْ/أن) edatına kılarsan müstesna; ancak bu da zorlamadır. Bu durum ancak Cenâb-ı Hakk'ın «ve namazı ikame edin» {وأن أقيموا} kavlinin «ve kılmamız için» (ولنقم) anlamında takdir edilmesiyle açıklanabilir; sonra bunda lafzın fesahati ve sağlamlığı bulunduğu için emir lafzıyla gelmiştir. Böylece lafzın hükmünün geçersiz sayılıp anlama itibar edilmesi üzere atıf caiz olmuştur. Bu durum, Yûnus'un Araplardan naklettiği 'Önce gelenler başta olmak üzere giriniz' {ادخلوا الأول فالأول} sözü yönüyle benzerlik gösterir; aksi halde nasb ile 'el-evvele fel-evvele' {الأولَ فالأولَ} dışında caiz olmazdı.»

قال الشيخ:» وهذا الذي استدركه بقوله «اللهم إلا» إلى آخره هو الذي أراده الزجاج بعينه، وهو أنَّ «أَنْ أقيموا» معطوفٌ على «أن نُسْلِمَ» وأنَّ كليهما علة للمأمور به المحذوف؛ وإنما قلق عند ابن عطية لأنه أراد بقاء «أن أقيموا» على معناها من موضوع الأمر وليس كذلك، لأنَّ «أَنْ» إذا دخلت على فعل الأمر وكانت المصدرية انسبك منها ومن الأمر مصدر، وإذا انسبك منهما مصدر زال معنى الأمر، وقد أجاز النحويون سيبوبه وغيره أن تُوْصَلَ أَنْ المصدرية الناصبةُ للمضارع بالماضي والأمر. قال سيبويه: «وتقول: كتبت إليه بأَنْ قم، أي بالقيام» فإذا كان الحكم كذا كان قوله «لنُسْلِمَ و» أَنْ أقيموا «في تقدير: للإِسلام ولإِقامة الصلاة، وأمَّا تشبيه ابن عطية له بقوله:» ادخلوا الأولُ فالأولُ «بالرفع فليس بشبيهٍ لأن» ادخلوا «لا يمكن لو أزيل عنه الضمير أن يتسلط على ما بعده بخلاف» أَنْ «فإنها توصلُ بالأمر فإذن لا شبه بينهما» انتهى.

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Onun 'Şu var ki...' diyerek sonuna kadar yaptığı bu istidrak, bizzat ez-Zeccâc'ın kastettiği şeydir; o da {أَنْ أقيموا} ifadesinin {أن نُسْلِمَ} ifadesine matuf olması ve her ikisinin de emrolunan mahzûf şeyin illeti olmasıdır. İbn Atiyye'ye göre bunun zorlama görünmesi, {أن أقيموا} ifadesini emir vaz'ındaki anlamı üzere bırakmak istemesindendir; oysa durum böyle değildir. Çünkü mastariye olan 'en' (أَنْ) emir fiilinin başına girdiğinde, kendisinden ve emir fiilinden bir masdar türetilir; ikisinden masdar türetilince de emir anlamı zail olur. Nitekim Sîbeveyh ve diğer nahivciler, muzariyi nasbeden mastariye 'en' edatının mazi ve emir fiillerine sıla olmasını caiz görmüşlerdir. Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Ona kalkmasını yazdım (yani kalkmakla) anlamında {كتبت إليه بأَنْ قم} dersin.' Hüküm böyle olunca {لنُسْلِمَ} ve {أَنْ أقيموا} kavilleri 'İslâm için ve namazın ikamesi için' takdirinde olur. İbn Atiyye'nin bunu ref ile {ادخلوا الأولُ فالأولُ} sözüne benzetmesine gelince, bu yerinde bir benzetme değildir; zira {ادخلوا} fiilinden zamir kaldırılsa bile sonrasına etki etmesi mümkün değildir. Oysa 'en' (أَنْ) edatı böyle değildir, çünkü o emir fiiline sıla olur. Dolayısıyla ikisi arasında bir benzerlik yoktur» [ifadeleri] bitti.

أمَّا قولُ الشيخ «وإنما قَلِقَ عند ابن عطية لأنه أراد بقاء» أَنْ أقيموا «على معناها من موضوع الأمر» فليس القلقُ عنده لذلك فقط كما حصره الشيخ، بل لأمرٍ آخر من جهة اللفظ وهو أنَّ السِّياقَ التركيبي يقتضي على ما قاله الزجاج

Şeyh'in: «İbn Atiyye'ye göre bunun zorlama görünmesi, {أَنْ أقيموا} ifadesini emir vaz'ındaki anlamı üzere bırakmak istemesindendir» sözüne gelince; İbn Atiyye'ye göre zorlama olması, Şeyh'in sınırlandırdığı gibi yalnızca bundan dolayı değildir. Bilakis lafız yönünden başka bir sebepten ötürüdür; o da ez-Zeccâc'ın söylediğine göre terkipteki siyakın,

أن يكون «لنسلم» وأن نقيم، فتأتي في الفعل الثاني بضمير فلما لم يقل ذلك قلق عنده، ويدلُّ على ما ذكرته قول ابن عطية «بمعنى ولنقم، ثم خرجت بلفظ الأمر» إلا آخره.

{لنسلم} ve {وأن نقيم} şeklinde olmasını, yani ikinci fiilde de birinciye uygun bir zamir getirilmesini gerektirmesidir. Böyle denilmeyince onun nezdinde zorlama olmuştur. Zikrettiğim bu hususa, İbn Atiyye'nin sonuna kadar aktarılan «'ve kılmamız için' anlamında, sonra emir lafzıyla gelmiştir» sözü delildir.

والخامس: أنه محمول على المعنى، إذ المعنى: قيل لنا: أسْلِموا وأن أقيموا.

Beşincisi: Anlama hamledilmiştir; zira anlam: «Bize: Müslüman olun ve [namazı] ikame edin denildi» şeklindedir.

قوله تعالى: {وَيَوْمَ يَقُولُ كُن} : في «يوم» ثمانية أوجه أحدها - وهو قول الزجاج - أنه مفعول به لا ظرف وهو معطوف على الهاء في «اتقوه» أي: واتقوا يومَ أي عقابَ يومِ يقول أو هَوْلَه أو فَزَعَه، فهو كقوله تعالى في موضع آخر: {واتقوا يَوْماً لاَّ تَجْزِي} [البقرة: ٤٨] على المشهور في إعرابه. الثاني: أنه مفعول به أيضاً ولكنه نسق على «السماوات والأرض» أي: وهو الذي خلق يوم يقول. الثالث: أنه مفعولٌ لا ذكْرُ مقدراً. الرابع: أنه منصوبٌ بعامل مقدَّرٍ، وذلك العامل المقدر مفعول فعل مقدر أيضاً، والتقدير: واذكروا الإِعادة يوم يقول: كن أي: يوم يقول الله للأجساد كوني معادةً. الخامس: أنه عطف على موضع قوله «بالحق» فإنَّ موضعه نصب ويكون «يقول» بمعنى «قال» ماضياً كأنه قيل: وهو الذي خلق السماوات والأرض بالحق ويوم قال لها: كن.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَيَوْمَ يَقُولُ كُن} kavli: «Yevm» (يوم) kelimesinde sekiz vecih vardır: Birincisi -ki ez-Zeccâc'ın görüşüdür- zarf değil mef'ûlün bihtir ve {اتقوه} kavlindeki zamire matuftur; yani: «[O'ndan sakının] ve [O'nun 'ol' diyeceği] günün azabından yahut dehşetinden veya korkusundan sakının» demektir. Bu, i'rabındaki meşhur görüşe göre başka bir yerdeki Cenâb-ı Hakk'ın: {واتقوا يَوْماً لاَّ تَجْزِي} “Ve öyle bir günden sakının ki [hiçbir kimse bir başkası adına bir şey ödeyemez]” [el-Bakara: 48] kavli gibidir. İkincisi: Yine mef'ûlün bihtir fakat {السماوات والأرض} kavline matuftur; yani «O'nun 'ol' diyeceği günü yaratan da O'dur» demektir. Üçüncüsü: Takdir edilen bir «hatırla» (اذكر) emrinin mef'ûlüdür. Dördüncüsü: Takdir edilen bir âmil ile mansubdur; bu takdir edilen âmil de yine takdir edilen bir fiilin mef'ûlüdür. Takdiri: «'Ol' diyeceği günde yeniden diriltilmeyi hatırlayın» şeklindedir; yani Allah'ın bedenlere 'yeniden dirilmiş olun' diyeceği günü. Beşincisi: {بالحق} kavlinin mahalline atıftır; zira onun mahalli nasbdır ve «yekûlü» (يقول) fiili «kâle» (قال) anlamında mazi olur. Sanki şöyle denilmiştir: «Gökleri ve yeri hak ile ve onlara 'ol' dediği gün yaratan O'dur.»

السادس: أن يكون «يوم يقول» خبراً مقدماً، والمبتدأ «قوله» و «الحق» صفته، أي: قوله الحق في يوم يقول كن فيكون، وإليه نحا الزمخشري فإنه قال: «قوله الحق مبتدأ ويوم يقول خبره مقدماً عليه، وانتصابه بمعنى الاستقرار كقولك» يوم الجمعة القتال «واليوم بمعنى الحين، والمعنى: أنه خلق

Altıncısı: {يوم يقول} öne geçmiş haber, {قوله} mübteda, {الحق} ise onun sıfatı olur; yani: «'Ol' der de oluverir dediği günde O'nun sözü haktır.» ez-Zemahşerî bu görüşe yönelmiştir; zira o şöyle demiştir: «'Kavluhu'l-hakku' (قوله الحق) mübteda, 'yevme yekûlü' (يوم يقول) ise onun öne geçmiş haberidir. Nasbı ise senin 'Cuma günü savaş vardır' {يوم الجمعة القتال} sözündeki gibi istikrar (sabit olma) anlamıyladır. 'Yevm' (gün) ise vakit anlamındadır. Anlam şudur: O,

السماوات والأرض قائماً بالحكم وحين يقول لشيء من الأشياء كن، فيكون ذلك الشيء قوله الحق والحكمة. السابع: أنه منصوب على الظرف، والناصب له معنى الجملة التي هي» قوله الحق «أي: حق قوله في يوم يقول كن الثامن: أنه منصوب بمحذوف دلَّ عليه» بالحق «

gökleri ve yeri hikmetle kaim olarak ve eşyadan bir şeye 'ol' dediği vakit yaratmıştır; o şey oluverir, O'nun sözü hak ve hikmettir.» Yedincisi: Zarf olarak mansubdur; onu nasbeden ise {قوله الحق} olan cümlenin anlamıdır; yani: «'Ol' diyeceği günde O'nun sözü hak oldu.» Sekizincisi: {بالحق} kavlinin delalet ettiği mahzûf bir kelime ile mansubdur.

قال الزمخشري:» وانتصابُ اليوم بمحذوف دلَّ عليه قوله «بالحق» كأنه قيل: وحين يكونّ ويقدّر يقوم بالحق «قال الشيخ:» وهذا إعراب متكلف «.

ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'Yevm' kelimesinin nasbı, {بالحق} kavlinin delalet ettiği mahzûf bir fiille olmuştur; sanki: 'Var edip takdir buyurduğu vakit hak ile kaim olur' denilmiş gibidir.» Şeyh [Ebû Hayyân]: «Bu zorlama bir i'rabdır» demiştir.

قوله: {فَيَكُونُ} هي هنا تامة، وكذلك قوله: {كن} فتكتفي بمرفوع ولا تحتاج إلى منصوب، وفي فاعلها أربعة أوجه، أحدها: أنه ضمير جميع ما يخلقه الله تعالى يوم القيامة، كذا قَيَّده أبو البقاء بيوم القيامة. وقال مكي:» وقيل: تقدير المضمر في «فيكون» جميع ما أراد «فأطلق ولم يقيِّدْه، وهذا أولى وكأن أبا البقاء أخذ ذلك من قرينة الحال. الثاني: أنه ضمير الصور المنفوخ فيها، ودلَّ عليه قوله: {يَوْمَ يُنفَخُ فِي الصور} الثالث: هو ضمير اليوم أي: فيكون ذلك اليوم العظيم. الرابع: أن الفاعل هو» قولُه «و» الحق «صفته أي: فيوجَدُ قوله الحق، ويكون الكلام على هذا تاماً على» الحق «.

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَيَكُونُ} kavli: Burada tam fiildir, tıpkı {كن} kavli gibi; dolayısıyla merfû ile yetinir, mansuba ihtiyaç duymaz. Fâilinde dört vecih vardır: Birincisi: Allah Teâlâ'nın kıyamet gününde yaratacağı her şeyin zamiridir; Ebü'l-Bekâ bunu kıyamet günü ile kayıtlamıştır. Mekkî ise şöyle demiştir: «'Feyekûn'daki gizli zamirin takdirinin dilediği her şey olduğu söylenmiştir.» Böylece mutlak bırakmış, kayıtlamamıştır; evlâ olan da budur. Sanki Ebü'l-Bekâ bunu hâlin karinesinden çıkarmıştır. İkincisi: Kendisine üflenen sûrun zamiridir; buna Cenâb-ı Hakk'ın: {يَوْمَ يُنفَخُ فِي الصور} kavli delalet etmiştir. Üçüncüsü: O günün zamiridir; yani «O muazzam gün oluverir» demektir. Dördüncüsü: Fâil {قولُه} lafzıdır, {الحق} ise onun sıfatıdır; yani «O'nun hak sözü meydana gelir» demektir. Bu takdirde kelâm {الحق} üzerinde tamamlanmış olur.

قوله: {قَوْلُهُ الحق} فيه أربعةُ أوجه، أحدها: أنه مبتدأ و» الحق «نعته، وخبره قوله» يوم يقول «والثاني: أنه فاعل لقوله» فيكون «» والحق «نعته أيضاً، وقد تقدَّم هذان الوجهان،.

Cenâb-ı Hakk'ın: {قَوْلُهُ الحق} kavlinde dört vecih vardır: Birincisi: Mübtedadır, {الحق} onun nâtıdır, haberi ise {يوم يقول} kavlidir. İkincisi: {فيكون} fiilinin fâilidir, {الحق} yine onun nâtıdır; bu iki vecih daha önce geçmişti.

الثالث: أنَّ «قولُه» مبتدأ، و «الحقٌّ» خبره، أَخْبَرَ عن قوله بأنه لا يكون إلا حقاً. الرابع: أنه مبتدأ أيضاً و «ألحق» نعته، و «يوم يُنْفخ» خبره، وعلى هذا ففي قوله «وله الملك» ثلاثة أوجه أحدها: أن

Üçüncüsü: {قولُه} mübteda, {الحقٌّ} onun haberidir; O'nun sözünün ancak haktan ibaret olduğu haber verilmiştir. Dördüncüsü: Yine mübtedadır, {الحق} onun nâtı, {يوم يُنْفخ} ise onun haberidir. Bu duruma göre {وله الملك} kavlinde üç vecih vardır: Birincisi:

تكونَ جملةً من مبتدأ وخبر معترضة بين المبتدأ وخبره فلا محلَّ لها حينئذ من الإِعراب. والثاني: ان يكون «الملك» عطفاً على «قوله» وأل فيه عوضٌ عن الضمير، «وله» في محل نصب على الحال من «الملك» العامل فيه الاستقرار والتقدير: قولُه الحقُّ وملكه كائناً له يوم يُنفخ، فأخبرت عن القول الحق والملك الذي لله بأنهما كائنان في يوم ينفخ في الصور. الثالث: أنَّ الجملة من «وله الملك» في محل نصب على الحال، وهذا الوجه ضعيف لشيئين، أحدهما: أنها تكون حالاً مؤكدة، والأصل: أن تكون مؤسسةً. الثاني: أن العاملَ فيها معنويٌّ؛ لأنه الاستقرار المقدَّر في الظرف الواقع خبراً، ولا يجيزه إلا الأخفشُ ومَنْ تابعه. وقد تقرَّر مذهبُه غيرَ مرة بدلائله.

mübteda ve haberden oluşan, mübteda ile haberi arasına girmiş bir mu'tarıza (ara) cümle olmasıdır; bu durumda i'rabdan mahalli yoktur. İkincisi: «el-Mülk» (الملك) kelimesinin {قوله} lafzına matuf olmasıdır; başındaki lâm-ı tarif zamirin yerine geçmiştir. «Ve lehû» (وله) ise âmili istikrar olan «el-mülk» kelimesinden hâl olarak nasb mahallindedir. Takdiri: «Sûra üflendiği gün O'nun sözü hak ve mülkü O'na ait olarak sabittir» şeklindedir. Böylece hak sözün ve Allah'a ait olan mülkün sûra üfleneceği günde var olacağı haber verilmiştir. Üçüncüsü: {وله الملك} cümlesinin hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır. Bu vecih iki sebepten dolayı zayıftır: Birincisi, te'kit edici bir hâl olmasıdır; asıl olan ise [yeni bir anlam] kurucu (müessise) olmasıdır. İkincisi, âmilinin manevi olmasıdır; çünkü haber konumundaki zarfta takdir edilen istikrâr-ı âmildir. Bunu da ancak el-Ahfeş ve ona tâbi olanlar caiz görür. Nitekim onun mezhebi delilleriyle birlikte defalarca ortaya konulmuştur.

قوله: {يَوْمَ يُنفَخُ} فيه ثمانية أوجه، أحدها: أنه خبر لقوله «قول الحق» وقد تقدَّم هذا بتحقيقه، الثاني: أنه بدل من «يوم يقول» فيكون حكمه حكمَ ذاك. الثالث: أنه ظرف ل «تُحْشَرون» أي: وهو الذي إليه تُحشرون في يوم ينفخ في الصور. الرابع: أنه منصوب بنفس الملك أي: وله الملك في ذلك اليوم فإن قلت: يلزم من ذلك تقيُّد الملك بيوم النفخ والملك له كل وقت. فالجواب ما أُجيب به في قوله {لِّمَنِ الملك اليوم؟ لله} [غافر: ١٦] وقوله: {والأمر يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ} [الانفطار: ١٩] وهو أن فائدةَ الإِخبار بذلك أنه أَثْبَتَ المُلْك والأمر في يوم لا يمكن أحد أن يدِّعي فيه شيئاً من ذلك فكذلك هذا. الخامس: أنه حال من الملك، والعامل فيه «له» تضمَّنه من معنى الفعل. السادس: انه منصوبٌ بقوله «يقول» السابع: أنه منصوب بعالم الغيب بعده. الثامن: أنه منصوب بقوله «قول الحق» فقد تحصَّل في كل من اليومين ثمانيةُ أوجه، ولله الحمد.

Cenâb-ı Hakk'ın: {يَوْمَ يُنفَخُ} kavlinde sekiz vecih vardır: Birincisi: {قول الحق} kavlinin haberidir; bu tahkikiyle birlikte daha önce geçti. İkincisi: {يوم يقول} kavlinden bedeldir; dolayısıyla hükmü onun hükmü gibi olur. Üçüncüsü: {تُحْشَرون} fiilinin zarfıdır; yani: «Sûra üflendiği günde O'na haşrolunacaksınız» demektir. Dördüncüsü: Bizzat mülk lafzıyla mansubdur; yani: «O günde mülk yalnız O'nundur.» Eğer: 'Bundan mülkün sûra üfürme günüyle kayıtlanması gerekir, oysa mülk her vakit O'nundur' dersen; cevap Cenâb-ı Hakk'ın: {لِّمَنِ الملك اليوم؟ لله} “Bugün mülk kimindir? [Tek ve kahredici olan] Allah'ındır” [el-Mü'min/Gāfir: 16] ve {والأمر يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ} “O gün buyruk yalnız Allah'ındır” [el-İnfitâr: 19] kavillerinde verilen cevaptır: Bunun haber verilmesindeki fayda, hiç kimsenin bunlardan bir şey iddia edemeyeceği bir günde mülk ve emri O'na tahsis ve ispat etmektir; bu da böyledir. Beşincisi: Mülk kelimesinden hâldir; âmili ise fiil anlamı içerdiği için «lehû» (له) ifadesidir. Altıncısı: {يقول} kavliyle mansubdur. Yedincisi: Kendisinden sonraki {عالم الغيب} ile mansubdur. Sekizincisi: {قول الحق} kavliyle mansubdur. Böylece iki 'yevm' kelimesinin her birinde sekiz vecih ortaya çıkmış oldu; Allah'a hamdolsun.

والجمهور على «يُنْفَخُ» مبنيَّاً للمفعول بياء الغيبة، والقائم مقام الفاعل

Cumhur, gāib yâ'sı ile meçhul olarak «yünfehu» {يُنْفَخُ} şeklinde okumuştur; nâib-i fâil ise

الجارُّ بعده. وقرأ أبو عمرو في رواية عبد الوراث: «ننفخ» بنون العظمة مبنياً للفاعل. والصُّور: الجمهورُ على قراءته ساكنَ [العين] وقرأه الحسن البصري بفتحها، فأمَّا قراءة الجمهور فاختلفوا في معنى الصُّور فيها، فقال جماعة: الصُّور جمع صُورة كالصُّوف جمع صُوفة، والثُّوم جمع ثومة، وهذا ليس جمعاً صناعياً وإنا هو اسم جنس، إذ يُفَرَّق بينه وبين واحده بتاء التأنيث، وأيَّدوا هذا القولَ بقراءة الحسنِ المتقدمة.

sonrasındaki car-mecrûrdur. Ebû Amr ise Abdülvâris rivayetinde azamet nûnu ile ma'lûm olarak «nenfuhu» (ننفخ) şeklinde okumuştur. «es-Sûr» (الصُّور) kelimesine gelince: Cumhur [vav harfinin] sükûnu ile okumuştur. Hasan-ı Basrî ise fetha ile [es-Suver] okumuştur. Cumhurun kıraatine gelince, oradaki «es-Sûr» kelimesinin anlamında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: «Sûr, sûfe'nin (صوفة) çoğulu sûf (صوف), sûme'nin (ثومة) çoğulu sûm (ثوم) olduğu gibi sûretin (صورة) çoğuludur. Bu kurallı (sınâî) bir cemi değildir; bilakis kendisi ile tekili arası yuvarlak tâ (تاء التأنيث) ile ayırt edilen bir cins ismidir.» Bu görüşü Hasan'ın geçen kıraatiyle desteklemişlerdir.

وقال جماعةٌ: إن الصُّور هو القَرْن، قال بعضهم: هي لغة اليمنِ وأنشد:

Bir topluluk ise: «Sûr, boynuzdur (boru)» demiştir. Bazıları bunun Yemen lügati olduğunu söylemiş ve şu beyti inşad etmiştir:

١٩٥ - ٥- نحن نَطَحْناهُمْ غَداة الجَمْعَيْنْ ... بالشامخات في غبار النَّقْعَيْنْ

195 - 5- Biz iki ordunun karşılaştığı sabah onları tosladık / İki toz bulutu içindeki sarp [at ve mızraklar]la,

نَطْحاً شديداً لا كنطح الصُّوْرَيْن ... وأيَّدوا ذلك بما ورد الأحاديث الصحيحة، قال ﵇: «كيف أَنْعَمُ وصاحبُ القَرْن قد التقمه» وقيل: في صفته إنه قَرْنٌ مستطيل فيه أبخاش، وأن أرواحَ الناس كلهم فيه، فإذا نفخ فيه إسرافيل خرجَتْ روحُ كلِّ جسدٍ من بخش من تلك الأبخاش. وأنحى أبو الهيثم على مَنْ ادَّعى أن الصُّور جمع صُوره فقال: «وقد اعترض قومٌ فأنكروا أن يكون الصُّور قرناً كما أنكروا العرش والميزان والصراط، وادَّعَوا أن الصور جمع الصورة كالصوف جمع الصوفة، ورَوَوْا ذلك عن أبي عبيدة، وهذا خطأٌ فاحشٌ وتحريفٌ لكلام الله ﷿ عن مواضعه لأن الله قال: {وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ} [غافر: ٦٤] {وَنُفِخَ فِي الصور} [الكهف: ٩٩] فَمَنْ قرأها:» ونُفِخ في الصُّوَرِ «أي بالفتح، وقرأ» فَأَحْسَنَ صُوْرَكم «أي بالسكون فقد افترى الكذبَ على الله، وكان أبو عبيد صاحبَ أخبارٍ وغريب ولم يكن له معرفة بالنحو» قال الأزهري: «قد احتجَّ أبو الهيثم فأحسن الاحتجاج، ولا يجوز عندي غيرُ ما ذهب إليه وهو قول أهل السنة والجماعة» أنتهى، ولا ينبغي أن ينسب ذلك إلى هذه الغاية التي ذكرها أبو الهيثم. وقال الفراء: «يُقال: نَفَخ في الصور ونَفَخَ الصورَ» وأنشد:

...iki dağın toslaması gibi değil, şiddetli bir toslamadır. Onlar bu [görüşü] sahih hadislerde gelen rivayetlerle desteklemişlerdir. [Peygamber] aleyhisselâm şöyle buyurmuştur: “Boynuzun (Sûr'un) sahibi onu ağzına almışken ben nasıl rahat edebilirim?” Onun niteliği hakkında şöyle de denilmiştir: O, içinde delikler bulunan uzun bir boynuzdur ve bütün insanların ruhları onun içindedir; İsrâfîl ona üflediğinde her bedenin ruhu o deliklerden bir delikten çıkar. Ebü'l-Heysem, Sûr lafzının sûretin çoğulu olduğunu iddia eden kimseye sert çıkarak şöyle demiştir: “Bir topluluk Arş'ı, Mîzân'ı ve Sırat'ı inkâr ettikleri gibi Sûr'un boynuz olmasını da inkâr edip itirazda bulunmuşlar ve sûfe (yün parçası) kelimesinin çoğulunun sûf (yün) olması gibi sûr kelimesinin de sûretin çoğulu olduğunu öne sürmüşler, bunu da Ebû Ubeyde'den rivayet etmişlerdir. Bu apaçık bir hata ve Allah azze ve celle'nin kelâmını yerlerinden tahrif etmektir. Çünkü Allah şöyle buyurmuştur: {وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ} “ve size şekil verip de şekillerinizi güzel kıldı” [Gâfir: 64], {وَنُفِخَ فِي الصور} “ve Sûr'a üflenmiştir” [Kehf: 99]. Artık kim onu «ve nüfiha fi's-suveri» yani fetha ile okur ve [diğerini de] «fe-ahsene suvereküm» yani sükûn ile okursa Allah'a iftira etmiş olur. Ebû Ubeyd ise ahbâr ve garîb [ilimleri] ehli olup nahiv bilgisi yoktu.” Ezherî şöyle demiştir: “Ebü'l-Heysem delil getirmiş ve delilini pek güzel ortaya koymuştur; bana göre onun vardığı sonuçtan başkası caiz değildir ve bu da Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat'in görüşüdür.” [Sözü] bitti. Ne var ki bunu Ebü'l-Heysem'in zikrettiği bu raddeye vardırmamak gerekir. Ferrâ ise şöyle demiştir: “Nefeha fi's-sûri (Sûr'a üfledi) ve nefeha's-sûra (Sûr'u üfledi) denilir.” ve şu beyti okumuştur:

١٩٥ - ٦- لولا ابنُ جَعْدَةَ لم يُفْتَح قُهَنْدُزُكُمْ ... ولا خراسانُ حتى يُنْفَخَ الصُّورُ

195 - 6- Şayet İbn Ca'de olmasaydı ne sizin kalediziniz fethedilirdi / Ne de Horasan; ta ki Sûr'a üflenene dek.

وفي المسألة كلامٌ أكثرُ من هذا تركتُه إيثاراً للاختصار.

Bu meselede bundan daha fazla söz vardır; ancak ihtisarı tercih ederek onları bıraktım.

قوله: {عَالِمُ الغيب} في رفعه أربعةُ أوجه، أحدها: أن يكون صفةً للذي في قوله: {وَهُوَ الذي خَلَقَ} وفيه بُعْدٌ لطول الفصل بأجنبيٍّ. الثاني: أنه خبر مبتدأ مضمر أي: هو عالم. الثالث: أنه فاعلٌ لقوله: {يقول} أي: يوم يقول عالم الغيب. الرابع: أنه فاعل بفعلٍ محذوف يدل عليه الفعلُ المبنيُّ للمفعول؛ لأنه لمَّا قال «يُنفخ في الصور» سأل سائِلٌ فقال: من الذي يَنْفُخ؟ فقيل: «عالم الغيب» أي: «يُنْفخ فيه عالمُ الغيب أي: يأمر بالنفخ فيه، كقوله: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بالغدو والآصال رِجَالٌ} [النور: ٣٦٣٧] أي يُسَبِّحُه، ومثله أيضاً قول الآخر:

Cenâb-ı Hakk'ın: {عَالِمُ الغيب} kavli: Ref'inde dört vecih vardır: Birincisi: {وَهُوَ الذي خَلَقَ} kavlindeki «ellezî» lafzının sıfatı olmasıdır; ancak yabancı [unsurlarla] aranın çok uzaması sebebiyle bunda uzaklık vardır. İkincisi: Gizli bir mübtedanın haberi olmasıdır; yani: «O, [gaybı] bilendir» demektir. Üçüncüsü: {يقول} fiilinin fâili olmasıdır; yani: «Gaybı bilen [Allah]'ın diyeceği gün» demektir. Dördüncüsü: Meçhul fiilin delalet ettiği mahzûf bir fiilin fâilidir. Çünkü «Sûr'a üflenir» denilince bir soran: «Üfüren kimdir?» diye sordu, bunun üzerine «Gaybı bilen [Allah]tır» denildi; yani «Ona gaybı bilen [Allah] üfler (üflenmesini emreder)» demektir. Tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: {يُسَبِّحُ لَهُ فِيهَا بالغدو والآصال رِجَالٌ} “Orada sabah akşam O'nu tesbih eder birtakım adamlar” [en-Nûr: 36-37] yani «O'nu tesbih ederler» kavli gibidir. Yine bunun bir benzeri diğer şairin şu sözüdür:

١٩٥ - ٧-

195 - 7-

ليُبْكَ يزيدُ ضارعٌ لخصومةٍ ... ومختبطٌ ممَّا تُطيح الطوائح

Husumet için boyun büken ve başa gelen felaketlerin mahvettiği / Bir muhtaç Yezîd'e ağlasın!

أي: مَنْ يَبْكيه؟ فقيل: ضارع، أي: يبكيه ضارع ومثله:» وكذلك زُيِّن لكثير من المشركين قَتْلُ أولادِهم شركاؤُهم «في قراءة مَنْ بني» زُيِّن «للمفعول ورفع» قَتْلُ «و» شركاؤهم «كأنه قيل: مَنْ زيَّنه لهم؟ فقيل: زيَّنه شركاؤهم. والرفع على ما تقدَّم قراءة الجمهور، وقرأ الحسن البصري والأعمش:» عالمِ «بالجر وفيها ثلاثة أوجه، أحسنها: أنه بدل من الهاء في» له «الثاني: أنه بدل من» رب العالمين «وفيه بُعْدٌ لطول الفصل بين البدل والمبدل منه. الثالث: أنه نعت للهاء في» له «وهذا إنما يتمشَّى على رأي الكسائيّ حيث يجيز نعت المضمر بالغائب وهو ضعيفٌ عند البصريين والكوفيين غيرَ الكسائي.

Yani: «Ona kim ağlasın?» denildi de: «Boyun büken bir kimse», yani «Ona boyun büken bir kimse ağlasın» denildi. Bunun bir benzeri de {زُيِّن} fiilini meçhul okuyup {قَتْلُ} ve {شركاؤهم} kelimelerini merfû okuyanların kıraatindeki {وكذلك زُيِّن لكثير من المشركين قَتْلُ أولادِهم شركاؤُهم} ayetidir; sanki «Bunu onlara kim süsledi?» denilmiş de: «Ortakları süsledi» denilmiştir. Ref' okuyuşu, daha önce geçtiği üzere cumhurun kıraatidir. Hasan-ı Basrî ve el-A'meş ise cer ile {عالمِ} şeklinde okumuşlardır; bunda üç vecih vardır: En güzeli: {له} lafzındaki zamirden bedel olmasıdır. İkincisi: {رب العالمين} kavlinden bedel olmasıdır; ancak bedel ile mübdelün minh arasındaki fasılanın uzunluğu sebebiyle bunda uzaklık vardır. Üçüncüsü: {له} lafzındaki zamirin sıfatı olmasıdır. Bu ise ancak gāib zamirin sıfat almasını caiz gören Kisâî'nin görüşüne göre geçerli olur; oysa bu, Kisâî dışındaki Basralılar ve Kûfeliler nezdinde zayıftır.

قوله تعالى: {وَإِذْ قَالَ} : «إذ» منصوبٌ بفعل محذوف أي: اذكر، وهو معطوفٌ على «أقيموا» قاله أبو البقاء. و «قال» في محل خفض بالظرف «.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَإِذْ قَالَ} kavli: «İz» (إذ) mahzûf bir fiil ile mansubdur, yani: «Hatırla» demektir; Ebü'l-Bekâ'nın belirttiğine göre {أقيموا} lafzına matuftur. «Kâle» (قال) ise zarf ile cer mahallindedir.

قوله: {آزَرَ} الجمهور: آزرَ بزنة آدم، مفتوح الزاي والراء، وإعرابه حينئذ على أوجه، أحدها: أنه بدل من» أبيه «أو عطف بيان له إن كان آزر لقباً له، وإن كان صفةً بمعنى المخطئ كما قال الزجاج، أو المعوجّ كما قاله الفراء، أو الشيخ الهرم كما قاله الضحاك، فيكون نعتاً ل» ابيه «أو حالاً منه بمعنى: وهو في حالة اعوجاج أو خطأ، ويُنْسَبُ للزجاج. وإن قيل: إن آزر

Cenâb-ı Hakk'ın: {آزَرَ} kavli: Cumhur, zâ ve râ harflerinin fethasıyla Âdem vezninde {آزرَ} şeklinde okumuştur. Bu durumda i'rabı birkaç vecih üzeredir: Birincisi: Eğer Âzer onun lakabı ise {أبيه} kelimesinden bedel veya ona atf-ı beyândır. Şayet ez-Zeccâc'ın dediği gibi 'hata eden', el-Ferrâ'nın dediği gibi 'eğri/sapkın' veya ed-Dahhâk'ın dediği gibi 'yaşlı/ihtiyar' anlamında bir sıfat ise; {أبيه} kelimesinin nâtı veya 'eğrilik yahut hata halindeyken' anlamında ondan bir hâl olur; bu ez-Zeccâc'a nispet edilir. Eğer Âzer'in,

اسم صنم كان يعبده أبوه، فيكون إذ ذاك عطفَ بيان لأبيه أو بدلاً منه، ووجهُ ذلك أنه لما لازم عبادته نُبِزَ وصار لَقَباً له كما قال بعض المُحْدَثين.

babasının taptığı bir putun ismi olduğu söylenirse; o vakit babasından atf-ı beyân veya bedel olur. Bunun gerekçesi şudur: Ona tapmaya devam ettiği için bu isimle lakaplandırılmış ve sonraki şairlerden birinin dediği gibi onun lakabı olmuştur:

١٩٥ - ٨- أُدْعى بأسماءَ نَبْزاً في قبائِلها ... كأنَّ أسماءَ أَضْحَتْ بعضَ أسمائي

195 - 8- Kabilesi arasında Esmâ'nın lakabıyla çağrılırım / Sanki Esmâ benim isimlerimden biri olmuştur.

كذا نسبه الزمخشري: إلى بعض المُحْدَثين، ونسبه الشيخ لبعض النحويين، قال الزمخشري:» كما نُبِزَ ابن قيس بالرُّقَيَّات اللاتي كان يشبِّبُ بهنَّ فقيل: ابن قيس الرُّقَيَّات «أو يكون على حذف مضاف أي: لأبيه عابد آزر، ثم حُذِفَ المضاف وأُقيم المضاف إليه مُقامَه، وعلى هذا فيكون عابد صفة لأبيه أُعْرِبَ هذا بإعرابه أو يكون منصوباً على الذمّ.

ez-Zemahşerî bunu sonraki [şairlerden] birine nispet etmiştir; Şeyh [Ebû Hayyân] ise bazı nahivcilere nispet etmiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Nitekim İbn Kays, kendilerine gazeller söylediği Rukayyât ile lakaplandırılıp 'İbn Kays er-Rukayyât' denilmiştir.» Yahut bir muzâfın hazfiyledir; yani: «Âzer'e tapan babasına» demektir; sonra muzâf hazfedilip muzâfun ileyh onun yerine geçirilmiştir. Buna göre 'âbid' (tapan) babasının sıfatı olur ve bu kelime de onun i'rabıyla i'rablanır; yahut zem (kınama) üzere mansub olur.

وآزر ممنوع الصرف واختلف في علةِ مَنْعِه فقال الزمخشري:» والأقربُ أن يكون وزن آزر فاعَل كعابَر وشالَخ وفالَغ، فعلى هذا هو ممنوع للعلمية والعجمة. وقال أبو البقاء: «ووزنه أفعل ولم ينصرف للعجمة والتعريف على قول من لم يشتقَّه من الأزر أو الوزر، ومَن اشتقَّه من واحدٍ منهما قال: هو عربيٌّ ولم يَصْرِفْه للتعريف ووزن الفعل» وهذا الخلاف يشبه الخلاف في آدم، وقد تقدم ذلك وأن اختيار الزمخشري فيه أنه فاعلَ كعابَر، وما جرى على ذاك، وإذا قلنا بكونِه صفةً على ما قاله الزجاج بمنى المخطئ أو بمعنى المعوجّ أو بمعنى الهَرِم، كما قاله الفراء والضحاك فَيُشْكل مَنْعُ صرفِه، ويَشْكل ايضاً وقوعُه صفة للمعرفة.

«Âzer» gayrimunsarıftır. Sarfının menedilme illetinde ihtilaf edilmiştir. ez-Zemahşerî: «En yakın olanı Âzer'in vezninin Âber, Şâlah ve Fâlağ gibi fâ'al (فاعَل) olmasıdır; buna göre alem oluşu ve yabancı dilden gelişi (ucme) sebebiyle gayrimunsarıftır» demiştir. Ebü'l-Bekâ ise: «Vezni ef'al (أفعل) olup onu ezr (destek) veya vizr (günah) kökünden türetmeyen kimsenin kavline göre ucme ve tarif (alemlik) sebebiyle gayrimunsarıftır. Bu ikisinden birinden türeten kimse ise: O Arapçadır; tarif ve fiil vezni sebebiyle gayrimunsarıftır, demiştir» demiştir. Bu ihtilaf Âdem kelimesindeki ihtilafa benzer; nitekim bu daha önce geçmişti ve ez-Zemahşerî'nin oradaki tercihi, Âber gibi fâ'al vezninde olduğu ve buna kıyas edildiği yönündeydi. Şayet ez-Zeccâc'ın dediği üzere hata eden, yahut el-Ferrâ ve ed-Dahhâk'ın dediği üzere eğri veya ihtiyar anlamında bir sıfat olduğunu söylersek, gayrimunsarıf olması ve marifeye sıfat olarak gelmesi müşkil olur.

وقد يُجاب عن الأول بأن الإِشكال يندفع بادِّعاء وزنه على أَفْعَل فيمتنع حينئذ للوزن والصفة كأحمر وبابه، وأمَّا على قول الزمخشري فلا يتمشَّى ذلك، وعن الثاني بأنه لا نُسَلِّم أنه نعت ل «أبيه» حتى يلزم وصفُ المعارف بالنكرات بل هو منصوبٌ على الذم أو أنه على نية الألف واللام، قالهما الزجاج والثاني ضعيف، لأنَّ حذف أل وإرادة معناها إمَّا أن يؤثر مَنْعَ صرف [كما] في «سحر» ليوم بعينه ويسمَّى عَدْلاً، وإمَّا أن يؤثر بناءً ويسمى تضمُّناً كأمس، وفي سحر وأمس كلامٌ طويلٌ ليس هذا مقامه، ولا يمكن أن يقال إن «آزَر» امتنع من الصرف كما امتنع «سحر» أي للعدل عن أل، لأن العدلَ يُمْنع فيه مع التعريف، فإنه لوقتٍ بعينه، بخلاف هذا فإنه وصفٌ كما قرضتم.

Birinciye şöyle cevap verilebilir: Bu müşkül durum, vezninin ef'al (أَفْعَل) olduğu iddia edilerek giderilir; böylece 'ahmer' ve benzerleri gibi vezin ve sıfat [vasfiyyet] sebebiyle gayrimunsarıf olur. ez-Zemahşerî'nin görüşüne göre ise bu geçerli olmaz. İkinciye ise şöyle cevap verilir: Marifelerin nekralarla nitelenmesi zorunlu olsun diye onun {أبيه} kelimesine sıfat olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis o zem üzere mansubdur veya elif-lâm niyetindedir. Bu iki cevabı ez-Zeccâc vermiştir. İkincisi zayıftır; çünkü elif-lâmın hazfedilip manasının kastedilmesi ya belirli bir gün için kullanılan 'sehar' (سحر) kelimesinde olduğu gibi sarfın men'ine etki eder ve buna 'adl' denir, ya da 'dün' anlamındaki 'ems' (أمس) kelimesinde olduğu gibi mebnîliğe etki eder ve buna 'tazammun' denir. 'Sehar' ve 'ems' kelimelerinde burası yeri olmayan uzun sözler vardır. Âzer'in elif-lâmdan udûl sebebiyle tıpkı 'sehar' kelimesi gibi sarftan menedildiği söylenemez; çünkü udûl, marifelik ile birlikte sarftan meneder, zira o belirli bir vakit içindir. Oysa bu öyle değildir; çünkü sizin de kabul ettiğiniz üzere bu bir sıfattır.

وقرأ أُبَيُّ بنُ كعب وعبد الله بن عباس والحسن ومجاهد في آخرين بضمِّ الراء على أنه منادى حُذِفَ حرفُ ندائِه كقوله تعالى: {يُوسُفُ أَعْرِضْ} [يوسف: ٢٩] وكقوله:

Übey b. Ka'b, Abdullah b. Abbâs, el-Hasan, Mücâhid ve başkaları râ harfinin dammesiyle [{آزرُ}], nida harfi hazfedilmiş bir münâdâ olarak okumuşlardır; tıpkı Cenâb-ı Hakk'ın: {يُوسُفُ أَعْرِضْ} “Ey Yûsuf! [Sen bundan vazgeç]” [Yûsuf: 29] kavlinde ve şairin şu sözünde olduğu gibi:

١٩٥ - ٩- ليُبْك يزيدُ ضارعٌ لخصومةٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

195 - 9- Husumet için boyun büken... Yezîd'e ağlasın!

في أحد الوجهين أي: يا يزيد، ويؤيِّده ما في مصحف أُبَيّ: يا آزر بإثبات حرفه، وهذا إنما يَتَمشَّى على دعوى أنه عَلَم، وأمَّا على دعوى وصفيَِّتِه فيضعف؛ لأنَّ حَذْفَ حرفِ النداء يَقِلُّ فيها كقولهم: «افتدِ مخنوقُ» و «صاحِ شَمِّرْ»

İki vecihten birine göre yani: «Ey Yezîd» demektir. Bunu, Übeyy'in mushafında nida harfinin ispatıyla yer alan: «Ey Âzer» (يا آزر) kıraati de desteklemektedir. Bu durum ancak onun alem olduğu iddiası üzerine geçerli olur. Sıfat olduğu iddiasına gelince bu zayıf kalır; çünkü sıfatta nida harfinin hazfi, onların «Ey boğulmuş, fidyeni ver!» {افتدِ مخنوقُ} ve «Ey arkadaşım, toparlan!» {صاحِ شَمِّرْ} sözlerinde olduğu gibi azdır.

وقرأ ابن عباس في روايةٍ: «أَأَزْراً تتخذ» بهمزتين مفتوحتين وزاي ساكنة

İbn Abbâs bir rivayette iki meftuh hemze, sakin zâ

وراء منونة منصوبة، «تتخذ» بدون همزة استفهام، ولمَّا حكى الزمخشري هذه القراءة لم يُسْقط همزة الاستفهام من «أتتخذ» فأمَّا على القراءة الأولى فقال ابن عطية مفسراً لمعناها: «أعضداً وقوة ومظاهرةً على الله تتخذ، وهو من قوله {اشدد بِهِ أَزْرِي} [طه: ٣١] انتهى. وعلى هذا فيحتمل» أزراً «أن ينتصب من ثلاثة اوجه، أحدها: أنه مفعول من أجله، و» اصناماً آلهة «منصوب بتتخذ على ما سيأتي بيانه، والمعنى أتَّتخذ أصناماً آلهةً لأجل القوة والمظاهرة. والثاني: أن ينتصبَ على الحال لأنها في الأصل صفةُ لأصناماً، فلما قُدِّمَتْ عليها وعلى عاملها انتصَبْت على الحال. والثالث: أنْ ينتصب على أنه مفعول ثان قُدِّم على عامله، والأصل: أتتخذ أصناماً آلهة أزْراً أي قوة ومظاهرة.

ve tenvinli mansub bir râ ile, {تتخذ} fiilini ise istifham hemzesi olmaksızın «E-ezran tettehızü» {أَأَزْراً تتخذ} şeklinde okumuştur. ez-Zemahşerî bu kıraati naklederken {أتتخذ} fiilinden istifham hemzesini düşürmemiştir. Birinci kıraate göre İbn Atiyye bunun anlamını açıklayarak şöyle demiştir: «'Allah'a karşı bir güç, kuvvet ve arka/dayanak mı ediniyorsun?' demektir; bu da Cenâb-ı Hakk'ın: {اشدد بِهِ أَزْرِي} “Onunla arkamı kuvvetlendir” [Tâhâ: 31] kavlindendir» [sözü] bitti. Buna göre «ezran» (أزراً) kelimesinin üç vecihten dolayı mansub olması muhtemeldir: Birincisi: Mef'ûlün lieclih olmasıdır; {أصناماً آلهة} ise açıklaması geleceği üzere «tettehızü» fiiliyle mansubdur. Anlam: «Kuvvet ve arka bulmak için mi putları ilah ediniyorsun?» şeklindedir. İkincisi: Hâl olarak mansub olmasıdır; çünkü o aslen «asnâmen» kelimesinin sıfatıdır. Sıfat mevsûfunun ve âmilinin önüne geçince hâl olarak mansub olmuştur. Üçüncüsü: Âmilinin önüne geçmiş ikinci bir mef'ûl olarak mansub olmasıdır; aslı: «Putları ilah, kuvvet ve dayanak mı ediniyorsun?» şeklindedir.

وأمَّا القراءةُ الثانيةُ فقال الزمخشري:» هو اسم صنم ومعناه: أتعبد أزْراً، على الإِنكار، ثم قال: تتخذ أصناماً آلهة تثبيتاً لذلك وتقريراً، وهو داخلٌ في حكم الإِنكارِ لأنه كالبيان له «فعلى هذا» أزْراً «منصوب بفعل محذوف يدل عليه المعنى، ولكن قوله» وهو داخلٌ في حكم الإِنكار «يقوِّي أنه لم يُقرأ:» أَتَتَّخِذُ «بهمزة الاستفهام لأنه لو كان معه همزة استفهام لكان مستقلاً بالإِنكار، ولم يحتج أن يقول: هو داخلٌ في حكمِ الإِنكارِ لأنه كالبيان له.

İkinci kıraate gelince ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «O bir put ismidir; anlamı inkâr yollu olarak: 'Âzer'e mi tapıyorsun?' demektir. Sonra bunu pekiştirmek ve ikrar ettirmek üzere 'Putları ilahlar ediniyorsun' buyurmuştur. Bu da inkâr hükmüne dahildir; zira onun açıklaması gibidir.» Buna göre «ezran» (أزْراً) kelimesi, anlamın delalet ettiği mahzûf bir fiille mansubdur. Fakat onun «Bu da inkâr hükmüne dahildir» sözü, istifham hemzesiyle «e-tettehızü» (أَتَتَّخِذُ) şeklinde okunmadığını kuvvetlendirir; zira beraberinde istifham hemzesi bulunsaydı müstakil olarak inkâr ifade ederdi ve 'onun açıklaması gibi olduğu için inkâr hükmüne dahildir' demeye ihtiyaç duymazdı.

وقرأ ابن عباس ايضاً وأبو إسماعيل الشامي:» أَإزراً «بهمزة استفهام بعدها همزةٌ مكسورة ونصب الراء منونةً، فجعلها ابن عطية بدلاً من واو

İbn Abbâs yine ve Ebû İsmâil eş-Şâmî: İstifham hemzesinden sonra meksûr bir hemze ve râ harfinin tenvinli nasbıyla «E-izran» {أَإزراً} şeklinde okumuşlardır. İbn Atiyye bunu vâv (و) harfinden bedel kılmıştır;

اشتقاقاً من الوزر كإسادة وإشاح في: وسادة ووشاح. وقال أبو البقاء:» وفيه وجهان، أحدهما: أن الهمزة الثانية فاء الكلمة وليست بدلاً من شيء ومعناه الثقل «وجعله الزمخشري اسمَ صنم، والكلامُ فيه كالكلام في» أزراً «المفتوح الهمزة وقد تقدم.

tıpkı 'visâde' (وسادة) ve 'vişâh' (وشاح) kelimelerindeki 'isâde' (إسادة) ve 'işâh' (إشاح) gibi vizr (وزر) kelimesinden türemiştir. Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «Bunda iki vecih vardır: Birincisi, ikinci hemzenin kelimenin fâ'sı (ilk harfi) olması ve hiçbir şeyden bedel olmamasıdır; anlamı ise 'ağırlık/yük' demektir.» ez-Zemahşerî ise onu bir put ismi kılmıştır. Buradaki açıklama da hemzesi meftuh olan «ezran» (أزراً) hakkındaki açıklama gibidir ki bu daha önce geçmişti.

وقرأ الأعمش:» إزْراً تَتَّخِذُ «بدون همزةِ استفهام، ولكن بكسر الهمزة وسكونِ الزاي ونصب الراء منونة، ونصبُه واضح مما تقدم، و» تتخذ «يُحتمل أن تكونَ المتعدية لاثنين بمعنى التصييرية، وأن تكون المتعديةَ لواحدٍ لأنَّها بمعنى عمل، ويحكى في التفسير أن أباه كان ينحتها ويصنعها، والجملة الاستفهامية في محل نصب بالقول، وكذلك قوله {إني أَرَاكَ} و» أراك «يحتمل أن تكون العِلْميَّة وهو الظاهر فتتعدَّى لاثنين وأن تكون بصرية وليس بذاك، ف» في ضلال «حالٌ، وعلى كلا التقديرين يتعلَّق بمحذف إلا أنه في الأول أحدُ جُزْأَي الكلام، وفي الثاني فَضْلة.

el-A'meş ise istifham hemzesi olmaksızın, fakat hemzenin kesresi, zânın sükûnu ve râ'nın tenvinli nasbıyla: «İzran tettehızü» (إزْراً تَتَّخِذُ) şeklinde okumuştur. Onun nasbı daha önce geçenlerden dolayı açıktır. «Tettehızü» fiilinin 'dönüştürme' anlamında iki mef'ûle müteaddî olması da, 'yaptı/üretti' anlamında olduğu için bir mef'ûle müteaddî olması da muhtemeldir. Tefsirde babasının onları yontup yaptığı nakledilmektedir. İstifham cümlesi kavl (قَالَ) fiiliyle nasb mahallindedir. Aynı şekilde {إني أَرَاكَ} “Doğrusu ben seni görüyorum” kavli de böyledir. «Erâke» fiilinin kalbî (ilmî) fiil olması muhtemeldir ki zâhir olan budur; bu durumda iki mef'ûle müteaddî olur. Basarî (gözle görme) olması da muhtemeldir, fakat pek öyle değildir; bu takdirde {فِي ضَلَالٍ} “sapıklık içinde” hâl olur. Her iki takdire göre de mahzûf bir kelimeye müteallıktır; şu kadar var ki birincisinde kelâmın iki ana cüzünden biri (ikinci mef'ûl), ikincisinde ise fadladır (tümleçtir).

و «مبين» اسم فاعل من «أبان» لازماً بمعنى ظهر، ويجوز أن يكون من المتعدِّي والمفعول محذوف، أي: مبين كفرُكم بخالقكم، وعلى هذا فقولُ ابن عطية «وليس بالفعلِ المتعدِّي المنقول من بان يبين» غيرُ مُسَلَّم، وجعلَ الضلالَ ظرفاً محيطاً بهم مبالغةً في اتِّصافهم به فهو أبلغُ مِنْ قوله «أراكم ضالين» .

«Mübîn» (مبين) kelimesi, 'ortaya çıktı/zâhir oldu' anlamında lâzım olan «ebâne» (أبان) fiilinin ism-i fâilidir. Müteaddî fiilden olması da câizdir; bu durumda mef'ûl mahzûftur, yani: «Yaratıcınızı inkârınız apaçık ortadadır/açıklayıcıdır» demektir. Buna göre İbn Atiyye'nin «'Bâne yebînü' fiilinden nakledilmiş müteaddî bir fiilden değildir» sözü kabul edilemez. Sapıklığı onları kuşatan bir zarf kılmak, onlara bu vasfı vermede mübalağa içindir; dolayısıyla bu, «Sizi sapıtmışlar olarak görüyorum» demesinden daha beliğdir.

قوله تعالى: {وَكَذَلِكَ} : في هذه الكاف ثلاثة أوجه، أظهرها: أنها للتشبيه، وهي في محل نصب نعتاً لمصدرٍ محذوفٍ، فقَدَّره الزمخشري: «ومثل ذلك التعريف والتبصير نعرِّفُ إبراهيم ونبصره ملكوت» وقدَّره المهدوي: «وكما هديناك يا محمد أرينا إبراهيم» . قال الشيخ: «وهذا بعيد من دلالة اللفظ» قلت: إنما كان بعيداً لأن المحذوف من غير الملفوظ به ولو قدَّره بقوله: «وكما أَرَيْناك يا محمد الهداية» لكان قريباً لدلالة اللفظ والمعنى معاً عليه. وقدَّره أبو البقاء بوجهين، أحدهما: قال «هو نصب على إضمار أريناه، تقديرُه: وكما رأى أباه وقومه في ضلال مبينٍ أريناه ذلك، أي: ما رآه صواباً بإطلاعنا إياه عليه. والثاني قال:» ويجوز أن يكون منصوباً ب «نُري» التي بعده على أنه صفةٌ لمصدرٍ محذوف تقديره: نريه ملكوت السماوات والأرض رؤية كرؤية ضلال أبيه «انتهى. قلت: فقوله» على إضمار أريناه «لا حاجةَ إليه البتة ولأنَّه يقتضي عدمَ ارتباط قوله» نُري إبراهيم ملكوت «بما قبله.

Cenâb-ı Hakk'ın: {وَكَذَلِكَ} “İşte böylece...” kavlindeki bu kâf harfinde üç vecih vardır: En zâhir olanı: Teşbih içindir ve mahzûf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir. ez-Zemahşerî bunu: «İşte bu tanıtma ve idrak ettirme gibi, İbrâhim'e de melekûtu tanıtıyor ve idrak ettiriyoruz» şeklinde takdir etmiştir. el-Mehdevî ise: «Ey Muhammed, seni hidayete erdirdiğimiz gibi İbrâhim'e de gösterdik» şeklinde takdir etmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Bu, lafzın delaletinden uzaktır» demiştir. Derim ki: Uzak oluşu, mahzûf olanın telaffuz edilenin dışından getirilmiş olmasındandır. Şayet o bunu: «Ey Muhammed, sana hidayeti gösterdiğimiz gibi» şeklinde takdir etseydi, hem lafız hem de mana buna birlikte delalet ettiği için [gerçeğe] yakın olurdu. Ebü'l-Bekâ ise bunu iki vecihle takdir etmiştir: Birincisinde şöyle demiştir: «'Ereynâhu' (ona gösterdik) takdiriyle nasbdır; takdiri: 'Babasını ve kavmini apaçık bir sapıklık içinde gördüğü gibi, ona bunu da gösterdik; yani onu muttali kılmamızla doğru gördüğü şeyi gösterdik' şeklindedir.» İkincisinde ise şöyle demiştir: «Kendisinden sonraki 'nürî' (نُري) fiiliyle, mahzûf bir masdarın sıfatı olarak mansub olması da câizdir; takdiri: 'Babasının sapıklığını görmesi gibi bir görüşle ona göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyoruz' şeklindedir» [sözü] bitti. Derim ki: Onun «'Ereynâhu' takdiriyle» sözüne kesinlikle ihtiyaç yoktur; ayrıca bu, {نُري إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ} “İbrâhim'e melekûtu gösteriyoruz” kavlinin öncesiyle irtibatının kopmasını gerektirir.

الثاني: أنها للتعليل بمعنى اللام أي: ولذلك الإِنكارِ الصادرِ منه عليهم، والدعاءِ إلى الله في زمن كان يُدْعَى فيه غير الله آلهة نريه ملكوت. الثالث: أن الكاف في محل رفع على خبر ابتداء مضمر أي: والأمر كذلك أي: ما رآه من ضلالتهم، نقل الوجهين الأخيرين أبو البقاء وغيره.

İkincisi: Lâm anlamında ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir; yani: «Allah'tan başkasının ilah diye çağrıldığı bir zamanda, onlardan sâdır olan bu inkârdan ve Allah'a davetten ötürü ona melekûtu gösteriyoruz» demektir. Üçüncüsü: Kâf harfi, gizli bir mübtedanın haberi olarak ref mahallindedir; yani: «Durum böyledir; yani onların sapıklığı hakkında gördüğü şeydir» demektir. Son iki vechi Ebü'l-Bekâ ve başkaları nakletmiştir.

» ونُري «هذا مضارعٌ، والمراد به حكاية حال ماضية، ونري يحتمل أن تكون المتعدِّية لاثنين، لأنها في الأصل بَصَريَّة، فأكسَبَتْها همزةُ النقل معفولاً ثانياً، وجعلها ابن عطية منقولة مِنْ رأى بمعنى عرف، وكذلك

«Nürî» (نُري) muzâri bir fiildir ve bununla geçmiş bir durumun hikâye edilmesi murad edilmiştir. «Nürî» fiilinin iki mef'ûle müteaddî olması muhtemeldir; çünkü aslen basarîdir (gözle görmedir), nakil hemzesi (if'âl) ona ikinci bir mef'ûl kazandırmıştır. İbn Atiyye ise onu 'bildi/tanıdı' (arafe) anlamındaki «raâ» fiilinden nakledilmiş kılmıştır; aynı şekilde

الزمخشري فإنه قال فيما قدَّمت/ حكايته عنه» ومثل ذلك التعريف نعرِّف «. قال الشيخ بعد حكايته كلام ابن عطية:» ويَحْتاج كونُ «رأى» بمعنى عرف ثم يتعدى بالهمزة إلى مفعولين إلى نَقْلِ ذلك عن العرب، والذي نقل النحويون أن «رأى» إذا كانت بصَرية تعدَّتْ لمفعول، وإذا كانت بمعنى «علم» الناصبة لمفعولين تَعَدَّتْ إلى مفعولين «قلت: العجبُ كيف خَصَّ بالاعتراضِ ابنَ عطية دون أبي القاسم. وهذه الجملةُ المشتملةُ على التشبيه أو التعليل معترضة بين قوله» وإذ قال إبراهيم «مُنْكِراً على أبيه وقومه عبادة الأصنام وبين الاستدلال عليهم بوحدانية الله تعالى، ويجوز أن لا تكون معترضة إن قلنا إنَّ قولَه» فلمَّا «عطف على ما قبله وسيأتي.

ez-Zemahşerî de böyledir; nitekim kendisinden daha önce naklettiğim sözünde «İşte bu tanıtma gibi tanıtıyoruz» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân], İbn Atiyye'nin sözünü naklettikten sonra şöyle demiştir: «'Raâ' fiilinin 'tanıdı/bildi' anlamında olup sonra hemze ile iki mef'ûle müteaddî kılınması, bunun Araplardan nakledilmesine muhtaçtır. Nahivcilerin naklettiği ise şudur: 'Raâ' basarî (görme) olduğunda [hemzesizken] bir mef'ûle müteaddî olur; iki mef'ûlü nasbeden 'bildi' (alime) anlamında olduğunda ise [hemzeyle] iki mef'ûle müteaddî olur.» Derim ki: [Ebû Hayyân'ın] Ebu'l-Kāsım'ı [Zemahşerî'yi] bırakıp itirazı sadece İbn Atiyye'ye tahsis etmesi şaşılacak şeydir! Teşbih veya ta'lîl içeren bu cümle, babasına ve kavmine putlara tapmalarını kınayan {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ} “Hani İbrâhim demişti...” kavli ile Allah Teâlâ'nın birliğine karşı onlara getirilen delil arasında bir itirâziyyedir (ara cümledir). Şayet {فَلَمَّا} kavlinin öncesine matuf olduğunu söylersek, itirâziyye olmaması da câizdir; bu [konu] gelecektir.

والمَلَكوت مصدر على فَعَلوت بمعنى الملك، وبُني على هذه الزنة، والزيادة للمبالغة وقد تقدَّم ذلك عند ذكر الطاغوت. والجمهور على مَلَكوت بفتح اللام، وقرأ أبو السَّمَّال بسكونها وهي لغةٌ.

el-Melekût (المَلَكوت), «mülk» anlamında «fa'alût» vezninde bir masdardır; bu vezin üzere kurulmuştur ve ziyadelik mübalağa içindir. Bu [husus] daha önce «tâğût» zikredilirken geçmişti. Cumhûr lâm harfinin fethasıyla «melekût» (مَلَكوت) şeklinde okumuştur. Ebü's-Semmâl ise lâmın sükûnuyla okumuştur ki bu da bir lehçedir.

قوله تعالى: {فَلَمَّا جَنَّ} : يجوز أن تكون هذه الجملة نسقاً على قوله {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ} عطفاً للتدليل على مدلوله، فيكون {وَكَذَلِكَ نري إِبْرَاهِيمَ} معترضاً كما تقدم، ويجوز أن تكونَ معطوفةً على الجملة من قوله {وَكَذَلِكَ نري إِبْرَاهِيمَ} قال ابن عطية: «الفاءُ في قوله:» فلمَّا «رابطةٌ جملةَ ما بعدها بما قبلها، وهي ترجِّحُ أن المرادَ بالملكوت التفصيل المذكور في هذه الآية» والأولُ أحسنُ وإليه نحا الزمخشري.

Cenâb-ı Hakk'ın: {فَلَمَّا جَنَّ} “Üzerine [gece] karanlığı basınca...” kavli: Bu cümlenin, delilin medlûlüne atfedilmesi yoluyla {وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ} “Hani İbrâhim demişti...” kavline atfedilmiş olması câizdir; bu takdirde {وَكَذَلِكَ نري إِبْرَاهِيمَ} “İşte böylece İbrâhim'e gösteriyoruz...” daha önce geçtiği üzere itirâziyye olur. {وَكَذَلِكَ نري إِبْرَاهِيمَ} kavlindeki cümleye matuf olması da câizdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «{فَلَمَّا} kavlindeki fâ (ف), kendisinden sonraki cümleyi öncesine bağlar; bu da melekûttan muradın bu ayette zikredilen tafsilat olduğunu tercih ettirir.» Birinci [görüş] daha güzeldir ve ez-Zemahşerî de buna meyletmiştir.

وجَنَّ: سَتَر، وقد تقدَّم اشتقاقُ هذه المادةِ عند ذِكْر {الجنة} [البقرة: ٣٥] . وهنا خصوصيةٌ لذِكْر الفعل المسند إلى الليل يقال: جَنَّ عليه الليل وأجنّ عليه، بمعنى أظلم، فيُستعمل قاصراً، وجنَّه وأجنّه فيُستعمل متعدياً فهذا مما اتَّفق فيه فَعَل وأَفْعَل لزوماً وتعدِّياً، إلا أن الأجود في الاستعمال: جنَّ عليه الليل وأجنَّه الليل فيكون الثلاثي لازماً، وأفعل متعدياً، ومن مجيء الثلاثي متعدياً قوله:

«Cenne» (جَنَّ): Örttü demektir. Bu kökün iştikakı {الجنة} “Cennet” [el-Bakara: 35] zikredilirken geçmişti. Burada geceye isnad edilen fiilin zikredilmesinde bir hususiyet vardır. 'Karanlık bastı' anlamında «cenne aleyhi'l-leyl» (جَنَّ عليه الليل) ve «ecenne aleyhi» (أجنّ عليه) denir ve lâzım olarak kullanılır; «cennehû» (جنَّه) ve «ecennehû» (أجنّه) şeklinde müteaddî olarak da kullanılır. Dolayısıyla bu, «fa'ale» (فَعَل) ve «ef'ale» (أَفْعَل) kalıplarının hem lâzım hem müteaddî oluşta birleştiği kelimelerdendir. Ancak kullanımdaki en fasih olanı: «cenne aleyhi'l-leyl» ve «ecennehü'l-leyl» denmesidir; böylece sülâsî olanı lâzım, «ef'ale» kalıbı ise müteaddî olur. Sülâsînin müteaddî olarak gelişine [şairin] şu sözü örnektir:

١٩٦١ - ... وماءٍ وَرَدَتْ قُبَيْلَ الكَرَى

1961 - ... Ve bir suya ki uyumadan az önce vardı,

وقد جَنَّه السَّدَفُ الأدهَمُ ... ومصدره جَنٌّ وجَنان وجُنون، وفرَّق الراغب بين جَنَّه وأَجَنَّه، فقال: «جنَّه إذا ستره، وأجنَّه جعل له ما يَجُنُّه كقولك: قَبَرْتُه وأقبرته وسَقَيْتُه وأَسْقَيْتُه» وقد تقدَّم لك شيء من هذا عند ذِكْرِ حزن وأحزن، ويُحتمل أن يكون «جنَّ»

Kapkaranlık gece onu bürüyüp örtmüştü... Masdarı «cenn» (جَنٌّ), «cenân» (جَنان) ve «cünûn» (جُنون) gelir. er-Râgıb «cennehû» ile «ecennehû» arasını ayırarak şöyle demiştir: «'Cennehû', onu örttüğü zaman; 'ecennehû' ise, tıpkı 'kabertühû ve akbertühû' (onu kabre koydum ve kabir sahibi kıldım), 'sekaytühû ve eskaytühû' (ona su verdim ve su kaynağı sundum) demen gibi, onu örtecek bir şey var ettiği zaman denir.» Buna dair bir açıklama «hazene ve ahzene» zikredilirken geçmişti. Ayet-i kerimede geçen «cenne» (جنَّ) fiilinin,

في الآية الكريمة متعدياً حذف المفعول منه تقديره: جنَّ عليه الأشياءَ والمبصرات.

mef'ûlü hazfedilmiş müteaddî bir fiil olması da muhtemeldir; takdiri: 'Eşyayı ve görülen şeyleri onun üzerine bürüyüp örttü' şeklindedir.

قوله: «رأى كوكباً» هذا جواب «لمَّا» ، وللقراء فيه وفيما بعده من الفعلين خلاف كبير بالنسبة إلى الإِمالة وعدمها فلأذكرْ ذلك ملخِّصاً له وذاكراً لعلله فأقول: أمَّا «رأى» الثابت الألف فأمال راءه وهمزته إمالةً محضة الأخوان وأبو بكر عن عاصم وابن ذكوان عن ابن عامر، وأمال الهمزةَ منه فقط دون الراءِ أبو عمرو بكماله، وأمال السُّوسي بخلاف عنه عن أبي عمرو الراء أيضاً، فالسوسي في أحد وجهيه يوافق الجماعة المتقدمين، وأمال ورش الراء والهمزة بين بين من هذا الحرفِ حيث وقع هذا كلُّه ما لم يتصل به ضمير نحو ما تقدم، فأمَّا إذا/ اتصل به ضمير نحو {فَرَآهُ فِي سَوَآءِ} [الصافات: ٥٥] {فَلَمَّا رَآهَا} [النمل: ١٠] {وَإِذَا رَآكَ الذين} [الأنبياء: ٣٦] فابن ذكوان عنه وجهان، والباقون على أصولهم المتقدمة.

«Bir yıldız gördü» sözü, «lemmâ» (لمَّا) edatının cevabıdır. Kıraat imamlarının bunda ve bundan sonraki iki fiilde imâle yapıp yapmama hususunda büyük ihtilafları vardır. Bunu özetleyerek ve gerekçelerini zikrederek belirteyim; derim ki: Elifi sabit olan «raâ» (رأى) kelimesine gelince; iki kardeş (Hamza ve el-Kisâî), Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân, onun râ ve hemzesini hâlis imâle ile okumuşlardır. Ebû Amr ise tamamıyla râ olmaksızın sadece hemzesini imâle ile okumuştur. es-Sûsî, Ebû Amr'dan gelen bir ihtilafla râ'yı da imâle etmiştir; dolayısıyla es-Sûsî iki vechinden birinde daha önce geçen gruba muvafakat eder. Verş ise geçtiği her yerde bu kelimeden râ ve hemzeyi imâle-i suğrâ (beyne beyne) ile okumuştur. Bütün bunlar, daha önce geçenlerde olduğu gibi kendisine bir zamir bitişmediği takdirdedir. Kendisine bir zamir bitiştiğinde ise, meselâ: {فَرَآهُ فِي سَوَآءِ} [es-Sâffât: 55], {فَلَمَّا رَآهَا} [en-Neml: 10] ve {وَإِذَا رَآكَ الذين} [el-Enbiyâ: 36] gibi; İbn Zekvân'dan iki vecih rivayet edilmiştir; diğerleri ise daha önce geçen asılları üzeredir.

وأما «رأى» إذا حذفت ألفه فهو على قسمين: قسمٍ لا تعود فيه البتةَ لا وَصْلاً ولا وقفاً نحو: {رَأَتْهُمْ مِّن مَّكَانٍ} [الفرقان: ١٢] {رَأَوُاْ العذاب} [يونس: ٥٤] فلا إمالة في شيء منه، وكذا ما انقلبت ألفه ياءً نحو: {رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ} [الإِنسان: ٢٠] ، وقسمٍ حُذِفَتْ ألفُه لالتقاء السَّاكنين وَصْلاً، وتعود وقفاً نحو: {رَأَى القمر} [الأنعام: ٧٧] {رَأَى الشمس} [الأنعام: ٧٨] {وَرَأَى المجرمون النار} [الكهف: ٥٣] {وَإِذَا رَأى الذين ظَلَمُواْ} [النحل: ٨٥] فهذا فيه

Elifi hazfedilen «raâ» (رأى) fiiline gelince, bu iki kısımdır: Birincisi, ne vasl (geçiş) ne de vakıf (duruş) halinde elifi asla geri dönmeyen kısımdır; meselâ: {رَأَتْهُمْ مِّن مَّكَانٍ} [el-Furkān: 12] ve {رَأَوُاْ العذاب} [Yûnus: 54] gibi. Bunların hiçbirinde imâle yoktur. Elifi yâ harfine dönüşenler de böyledir; meselâ: {رَأَيْتَ ثَمَّ رَأَيْتَ} [el-İnsân: 20] gibi. İkincisi ise, vasl halinde iki sâkinin bir araya gelmesi sebebiyle elifi hazfedilen, vakıf halinde ise geri dönen kısımdır; meselâ: {رَأَى القمر} [el-En'âm: 77], {رَأَى الشمس} [el-En'âm: 78], {وَرَأَى المجرمون النار} [el-Kehf: 53] ve {وَإِذَا رَأى الذين ظَلَمُواْ} [en-Nahl: 85] gibi. Bunda ise,

خلافٌ أيضاً بين أهلِ الإِمالة اعتباراً باللفظ تارةً وبالأصل أخرى، فأمال الراء وحدها من غير خلاف حمزة وأبو بكر عن عاصم والسوسي بخلافٍ عنه وحده.

bazen lafız bazen de asıl dikkate alınarak imâle ehli arasında yine ihtilaf vardır. Hamza ve Âsım'dan Ebû Bekir hilafsız olarak, es-Sûsî ise tek başına kendisinden gelen bir ihtilafla sadece râ harfini imâle etmiştir.

وأمَّا الهمزة فأمالها مع الراء أبو بكر والسوسي بخلافٍ عنهما. هذا كله إذا وصلْتَ، أمَّا إذا وَقَفْتَ فإنَّ الألفَ ترجع لعدم المقتضي لحَذْفِها، وحكمُ هذا الفعلِ حينئذٍ حكمُ ما لم يتصل به ساكن فيعود فيه التفصيل المتقدم، كما إذا وقفت على رأى مِنْ نحو: {رَأَى القمر} [الأنعام: ٧٧] . فأمَّا إمالة الراء من «رأى» فلإٍِتباعها لإِمالةِ الهمزة، هكذا عبارتهم، وفي الحقيقة الإِمالة إنما هي للألف لانقلابها عن الياء، والإِمالة كما عَرَفْتَ أن تنحى بالألف نحو الياء، وبالفتحة قبلها نحو الكسرة، فمن ثَمَّ صَحَّ أن يقال: أُميلَتْ الراءُ لإِمالة الهمزة.

Hemzeye gelince; Ebû Bekir ve es-Sûsî, kendilerinden gelen bir ihtilafla onu râ ile birlikte imâle etmişlerdir. Bütün bunlar vasl (geçiş) yaptığın takdirdedir. Vakıf yaptığında (durduğunda) ise, hazfedilmesini gerektiren sebep ortadan kalktığı için elif geri döner. Bu durumda bu fiilin hükmü, kendisine sâkin bitişmeyen fiilin hükmü gibi olur ve daha önce geçen tafsilat geri gelir; nitekim {رَأَى القمر} [el-En'âm: 77] gibi bir yerde «raâ» üzerinde durduğun zaman böyledir. «Raâ» fiilindeki râ harfinin imâle edilmesine gelince; bu, hemzenin imâlesine tâbi kılınmasındandır; onların ifadesi böyledir. Hakikatte ise imâle ancak yâ harfinden dönüştüğü için elif içindir. Bildiğin gibi imâle, elifi yâ sesine, ondan önceki fethayı da kesre sesine meylettirmendir; bu sebeple 'hemzenin imâlesinden dolayı râ imâle edilmiştir' denmesi sahih olmuştur.

وأمَّا تفصيل ابنِ ذكوان بالنسبة إلى اتصاله بالضمير وعدمه فوجهُه أنَّ الفعلَ لمَّا اتصل بالضمير بَعُدَتْ ألفُه مِنَ الطرف فلم تُمَلْ، ووجهُ مَنْ أمال الهمزةَ في «رأى القمرَ» مراعاةُ الألف وإن كانت محذوفةً إذ حَذْفُها عارضٌ، ثم منهم مَنْ اقتصر على إمالة الهمزة لأنَّ اعتبارَ وجودِها ضعيف، ومنهم مَنْ لم يَقْتصر إعطاءً لها حكمَ الموجودةِ حقيقةً فأتبع الراء للهمزة في ذلك.

İbn Zekvân'ın fiile zamir bitişip bitişmemesine göre yaptığı tafsilata gelince; bunun gerekçesi, fiile zamir bitiştiğinde elifinin kelimenin sonu olmaktan uzaklaşması ve bu yüzden imâle edilmemesidir. «Ra'a'l-kamere» (رأى القمرَ) ibaresinde hemzeyi imâle edenlerin gerekçesi ise, hazfedilmiş olsa bile elife itibar etmeleridir; zira onun hazfi ârızîdir. Sonra onlardan bir kısmı, varlığına itibar zayıf olduğu için sadece hemzenin imâlesiyle yetinmiştir. Bir kısmı ise hakikatte mevcut olanın hükmünü vererek bununla yetinmemiş ve bu hususta râ'yı hemzeye tâbi kılmıştır.

والكَوْكَبُ: النجم، ويقال فيه كَوْكبة، وقال الراغب: «لا يقال فيه أي في النجم كوكب إلا عند ظهوره» . وفي اشتقاقه ثلاثة أوجه، أحدها: أنه من مادة «وكب» فتكون الكافُ زائدة، وهذا القول قاله الشيخ رضي الدين الصَّغاني، قال ﵀: «حَقُّ كوكب أن يُذكر في مادة» وَكب «عند حُذَّاق

Kevkeb (الكَوْكَبُ): Yıldız demektir; ona «kevkebetün» (كَوْكبة) de denir. er-Râgıb şöyle demiştir: «Yıldıza ancak parıldayıp göründüğü zaman kevkeb denir.» İştikakında üç vecih vardır: Birincisi: «V-k-b» (وكب) kökündendir; bu durumda kâf harfi zâiddir. Bu görüşü Şeyh Radıyyüddîn es-Sâgānî söylemiştir. O -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: «Yetkin nahivcilere göre kevkeb kelimesinin 'v-k-b' maddesinde zikredilmesi gerekirdi; zira onlara göre bu kelime zâid bir kâf ile gelmiştir.

النحويين فإنها وَرَدَتْ بكافٍ زائدة عندهم، إلا أنَّ الجوهريَّ أوردها في تركيب ك وك ب، ولعله تبع في ذلك الليثَ فإنه ذكره في الرباعي، ذاهباً إلى أن الواو أصلية، فهذا تصريحٌ من الصَّغاني بزيادة الكاف، وزيادةُ الكاف عند النحويين لا تجوز، وحروفُ الزيادة محصورةٌ في تلك العشرة. فأمَّا قولُهم» هِنْدِيٌّ وهِنْدِكيّ «بمعنى واحد وهو المنسوبُ إلى الهند، وقول الشاعر:

Ancak el-Cevherî onu 'k-v-k-b' terkibinde zikretmiştir; muhtemelen bu hususta el-Leys'e tâbi olmuştur, zira o vâv harfinin aslî olduğu görüşüne vararak bunu rubâî (dört harfli) babında zikretmiştir.» İşte bu, es-Sâgānî'den kâf harfinin zâid olduğuna dair açık bir ifadedir. Oysa nahivcilere göre kâf harfinin ziyade kılınması câiz değildir ve zevâid harfleri malum on harfle sınırlıdır. Onların Hindistan'a nispet edilen anlamında aynı manaya gelen «hindiyy» (هِنْدِيٌّ) ve «hindekiyy» (هِنْدِكيّ) sözlerine ve şairin şu sözüne gelince:

١٩٦٢ - ومُقْرَبةٍ دُهْمٍ وكُمْتٍ كأنَّها ... طَماطِمُ من فوق الوفازِ هَنادِكُ

1962 - Ve el üstünde tutulan yağız ve doru atlar ki sanki onlar, / Hızlı adımlar üstünde Hintli dilsizlerdir.

فظاهره زيادة الكاف، ولكن خَرَّجها النحويون على أنه من باب سَبْط وسِبَطْر أي مما جاء فيه لفظان أحدهما أطول من الآخر وليس بأصلٍ له، فكما لا يقال الراء زائدة باتفاق، كذلك هذه الكاف، ولذلك قال الشيخ،» وليت شعري: مِنْ حُذَّاق النحويين الذين يرون زيادتها لا سيما أول الكلمة «والثاني: أن الكلمة كلها أصول رباعية، مما كُرِّرَتْ فيها الفاء فوزنها فَعْفَل ك» فَوْفَل «وهو بناءٌ قليل. والثالث: ساق الراغب أنه من مادة: كبَّ وكَبْكب فإنه قال:» والكَبْكَبَةُ تدهور الشيء في هُوَّة يقال: كَبَّ وكَبْكَبَ نحو: كفَّ وكَفْكَفَ، وصَرَّ الريحُ وصرصر، والكواكب النجوم البادية «فظاهر هذا السياق أن الواو زائدة والكاف بدل من إحدى الياءين وهذا غريبُ جداً.

Zâhiren kâf harfi zâiddir; fakat nahivciler bunu «sebt» (سَبْط) ve «sıbıtr» (سِبَطْر) babından açıklamışlardır; yani biri diğerinden daha uzun olan ve biri diğerinin aslı olmayan iki lafzın geldiği türdendir. Nasıl ki ittifakla râ harfinin zâid olduğu söylenmiyorsa, bu kâf harfi de öyledir. Bu yüzden Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ah keşke bilseydim; bilhassa kelimenin başında onun zâid olduğunu kabul eden yetkin nahivciler kimlermiş?» İkincisi: Kelimenin tamamı rubâî asıllardandır ve fâ'sı tekrarlanan kelimelerdendir; dolayısıyla vezni «fevfel» (فَوْفَل) gibi «fa'fel»dir (فَعْفَل) ki bu az bulunan bir kalıptır. Üçüncüsü: er-Râgıb onun «kebbe» (كبَّ) ve «kebkebe» (كَبْكب) kökünden olduğunu sevk etmiştir; nitekim o şöyle demiştir: «el-Kebkebe, bir şeyin uçuruma yuvarlanmasıdır; 'keffe ve kefkefe', rüzgâr için 'sarra ve sarsara' denmesi gibi 'kebbe ve kebkabe' denir. Kevâkib ise açıkça parıldayan yıldızlardır.» Bu bağlamın zâhiri, vâv harfinin zâid, kâf harfinin ise iki yâ harfinden birinden bedel olduğunu gösterir ki bu son derece garip bir görüştür.

قوله: «قال هذا ربِّي» في «قال» ثلاثةُ أوجه، أظهرُها: أنه استئنافٌ

«Bu benim Rabbimdir dedi» kavlindeki «kāle» (قال) fiilinde üç vecih vardır: En zâhir olanı: İhtilafa göre bu sözü haber vermek veya ondan istifhamda bulunmak üzere bir istînâf (başlangıç cümlesi) olmasıdır.

أخبر بذلك القولِ أو استفهم عنه على حسب الخلاف. والثاني: أنه نعت ل «كوكباً» فيكون في محل نصب، وكيف يكون نعتاً ل «كوكباً» ولا يساعد من حيث الصناعةُ ولا من حيث المعنى؟ أمَّا الصناعةُ فلعدمِ الضميرِ العائد من الجملة الواقعة صفةً إلى موصوفها، ولا يقال: إن الرابطَ حصل باسم الإِشارة لأنَّ ذلك خاص بباب المبتدأ والخبر، ولذلك يكثر حذف العائد من الصفة ويقلُّ من الخبر، فلا يلزمُ مِنْ جواز شيء في هذا جوازُه في ذلك، وادِّعاء حذفِ ضميرٍ بعيدٌ، أي: قال فيه: هذا ربي. وأمَّا المعنى فلا يؤدي إلى أن التقدير: رأى كوكباً متصفاً بهذا القول، وذلك غير مراد قطعاً. والثالث: أنه جواب «فلما جَنَّ، وعلى هذا فيكون قوله» رأى كوكباً «في محلِّ نصب على الحال أي: فلمَّا جَنَّ عليه الليل رائياً كوكباً.

İkincisi: «Kevkeben» (كوكباً) kelimesine sıfat olmasıdır; bu takdirde nasb mahallinde olur. Fakat ne gramer kuralları ne de mana buna elvermezken nasıl «kevkeben» kelimesine sıfat olabilir? Gramer kurallarına gelince; sıfat olan cümleden mevsûfuna dönen bir zamir yoktur. İşaret ismiyle bağ kurulmuştur denemez; zira bu durum mübteda ve haber babına mahsustur. Bu yüzden âid zamirin sıfattan hazfi çok, haberden hazfi ise azdır; dolayısıyla bunda câiz olan bir şeyin diğerinde de câiz olması gerekmez. «Onda (yıldız hakkında): Bu benim Rabbimdir dedi» şeklinde mahzûf bir zamir iddia etmek ise uzaktır. Manaya gelince; takdirin: 'Bu sözle vasıflanmış bir yıldız gördü' şekline çıkmasına yol açmaz ve bu kesinlikle murad değildir. Üçüncüsü: {فَلَمَّا جَنَّ} kavlinin cevabı olmasıdır; buna göre {رَأَى كَوْكَباً} kavli hâl olarak nasb mahallinde olur, yani: «Üzerine gece karanlığı basıp bir yıldız görmüş vaziyette iken dedi ki...» demektir.

و» هذا ربي «محكيٌّ بالقول، فقيل: هو خبرٌ مَحْضٌ بتأويلٍ ذكره أهل التفسير، وقيل: بل هو على حذف همزة الاستفهام أي: أهذا ربي، وأنشدوا:

{هذا رَبِّي} “Bu benim Rabbimdir” sözü kavl ile hikâye edilmiştir. Tefsir ehlinin zikrettiği bir teville bunun sırf bir haber olduğu söylenmiştir; istifham hemzesinin hazfiyle: «Bu mu benim Rabbim?» takdirinde olduğu da söylenmiştir. Şairin şu sözünü delil getirmişlerdir:

١٩٦٣ - لعَمْرَك ما أدري وإن كنتُ داريا ... بسبعٍ رَمَيْنَ الجمرَ أم بثمان

1963 - Ömrüne andolsun ki bilsem de bilmem; / Yedi taşla mı cemreye attılar yoksa sekizle mi?

وقوله:

Ve [şairin] şu sözü:

١٩٦٤ - أفرحُ أن أُرْزَأ الكرامَ وأَنْ ... أُوْرَثَ ذَوْداً شصائِصاً نَبْلا

1964 - Sevineyim mi cömert insanları kaybetmeme ve bana / Az sütlü zayıf develerin miras kalmasına?

وقوله:

Ve [şairin] şu sözü:

١٩٧٥ - ... طَرِبْتُ وما شوقاً إلى البيض أطربُ

1975 - ... Coştum, beyaz tenli güzellere duyulan özlemden değil coşmam,

ولا لَعِباً مني وذو الشيب يلعبُ ...

Ve benden kaynaklanan bir oyun da değil; saçı ağarmış adam oynar mı hiç? ...

وقوله تعالى: {وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَيّ} [الشعراء: ١٣] قالوا: تقديره: أبسبع، وأأفرح، وأذو، وأتلك. قال ابن الأنباري:» وهذا لا يجوز إلا حيث يكون ثَمَّ فاصلٌ بين الخبر والاستفهام، يعني إنْ دلَّ دليل لفظي كوجود «أم» في البيت الأول بخلاف ما بعده. والأًُفول: الغَيْبَةُ والذهاب، يقال: أَفَلَ يأفُل أُفولاً، قال ذو الرمَّة:

Ve Cenâb-ı Hakk'ın: {وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَيّ} “O başıma kaktığın [nimet mi?]” [eş-Şuarâ: 22] kavli; takdirinin: «E-bi-seb'in» (أبسبع), «E-efrahu» (أأفرح), «E-zû» (أذو) ve «E-tilke» (أتلك) şeklinde olduğunu söylemişlerdir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «Bu ancak haber ile istifham arasında bir ayırıcı bulunduğu zaman câiz olur; yani birinci beyitte 'em' (أم) lafzının bulunması gibi lafzî bir delil bulunursa câizdir, sonrakiler ise böyle değildir.» el-Ufûl (الأًُفول): Kaybolmak ve batıp gitmektir; 'batar/kaybolur' anlamında «efele ye'fülü ufûlen» (أَفَلَ يأفُل أُفولاً) denir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:

١٩٦٦ - ... مصابيحُ ليسَتْ باللواتي تقودُها

1966 - ... Onlar yıldızların sürüklediği kandiller değildir,

نجومٌ ولا بالآفلاتِ شُموسُها ... والإِفَالُ: صغارُ الغنم، والأَفيل: الفصيل الضئيل.

Güneşleri batıp kaybolanlardan da değildir... el-İfâl (الإِفَالُ): Küçük koyunlar/kuzulardır; el-efîl (الأَفيل) ise küçük/zayıf deve yavrusudur.

قوله تعالى: {بَازِغاً} : حال من القمر. والبزوغ: الطلوع، يقال: بَزَغَ بفتح الزاي يبزُغ بضمِّها بُزوغاً، ويستعمل قاصراً ومتعدياً، يقال: بَزَغ البَيْطار الدابَّة أي: أسال دَمَهَا فَبَزَغ هو أي: سال، هذا هو الأصل، ثم قيل لكل طُلوع: بُزوغ، ومنه: بَزَغَ ناب الصبي والبعير تشبيهاً بذلك، والقمرُ معروفٌ، سُمِّي بذلك لبياضه وانتشار ضوئه، والأقمر: الحمار الذي على لون الليلة القمراء، والقَمْراء ضوء القمر، وقيل: سُمِّي قمراً لأنه يَقْمُر ضوء الكواكب ويفوز به، والليالي القُمْر: ليالي تَدَوُّرِ القمر وهي الليالي البيض، لأن ضوء القمر يستمرُّ فيها إلى الصباح، قيل: ولا يُقال له قمر إلا بعد امتلائه في ثالث ليلة وقبلها هلال، على خلاف بين أهل اللغة قَدَّمُتْه في البقرة عند قوله {عَنِ الأهلة} [البقرة: ١٨٩] ، فإذا بلغ بعد العشر ثالثَ ليلةٍ قيل له «بدر» إلى خامسَ عشر، ويقال: قَمِرْتُ فلاناً كذا اي خَدَعته عنه، وكأنه مأخوذ من قَمِرَتْ القِرْبَةُ فَسَدَت بالقَمْراء.

Cenâb-ı Hakk'ın: {بَازِغاً} “Doğarken...” kavli: «el-Kamer» (ay) kelimesinden hâldir. el-Buzûğ (البزوغ): Doğmak demektir; zânın fethası ve zammıyla «bezağa yebzuğu buzûğan» (بَزَغَ يبزُغ بُزوغاً) denir ve hem lâzım hem müteaddî olarak kullanılır. 'Baytar hayvanın kanını akıttı' anlamında «bezağa'l-baytâru'd-dâbbete» (بَزَغ البَيْطار الدابَّة), 'kan aktı' anlamında «fe-bezağa hüve» (فَبَزَغ هو) denir. Aslı budur; daha sonra her doğuşa «buzûğ» denilmiştir. Buna benzetilerek çocuğun ve devenin azı dişinin çıkmasına da «bezağa nâbü's-sabiyyi ve'l-ba'îr» denilmiştir. el-Kamer (القمر) malumdur; beyazlığı ve ışığının yayılması sebebiyle böyle isimlendirilmiştir. «el-Akmer» dolunaylı gecenin rengindeki eşektir; «el-kamrâ» ay ışığıdır. Yıldızların ışığını bastırıp ona galebe çaldığı (yakmaru) için ona kamer dendiği de söylenmiştir. «el-Leyâli'l-kumr» ayın yuvarlak olduğu gecelerdir ki bunlar «eyyâm-ı bîz» (aydınlık geceler)dir; zira ayın ışığı o gecelerde sabaha kadar sürer. Üçüncü gecede dolgunlaşmasından sonra ona kamer dendiği, ondan önce ise hilal dendiği söylenmiştir; dilciler arasındaki bu ihtilafı Bakara sûresinde {عَنِ الأهلة} “Hilallerden...” [el-Bakara: 189] kavlinde daha önce zikretmiştim. Ayın onundan sonra üçüncü geceye ulaştığında, on beşinci geceye kadar ona «bedir» denir. 'Bir kimseyi bir şeyden aldattım' anlamında «kamirtü fülânen kezâ» denir; sanki bu 'kırba ay ışığı sebebiyle bozuldu' anlamındaki «kamirati'l-kırbetü» sözünden alınmıştır.

قوله تعالى: {هذا رَبِّي} : إنما ذكَّر اسم الإِشارة والمشار إليه مؤنث لأحد وجوه: إمَّا ذهاباً بها مذهب الكوكب، وإمَّا ذهابها مذهب الضوء والنور، وإمَّا بتأويل الطالع أو الشخص أو الشيء، أو لأنه لمَّا أخبر عنها بمذكر أُعْطِيَتْ حكمه، تقول: هند ذاك الإِنسان وتِيْكَ الإِنسان، قال:

Cenâb-ı Hakk'ın: {هذا رَبِّي} “Bu benim Rabbimdir” kavli: Kendisine işaret edilen şey müennes olduğu halde işaret ismini müzekker kılması şu vecihlerden birine dayanır: Ya yıldız (kevkeb) yoluna gidilerek, ya ışık (dav') ve aydınlık (nûr) yoluna gidilerek, ya doğan (et-tâli'), şahıs (eş-şahs) veya şey (eş-şey') teviliyle müzekker kılınmıştır; ya da kendisinden müzekker bir kelimeyle haber verildiğinde onun hükmü verildiği içindir. Nitekim «Hind o insandır» anlamında «Hindü zâke'l-insân» ve «tîke'l-insân» dersin. [Şair] şöyle demiştir:

١٩٦٧ - تبيت نُعْمَى على الهِجْران غائبةً ... سُقْياً ورُعْياً لذاك الغائبِ الزاري

1967 - Nu'mâ ayrılık üzerine geceyi gaybûbetle geçirir; / Yağmurlar ve himayeler olsun ayıplayan o gaibe!

فأشار إلى «نُعمى» وهي مؤنث إشارةَ المذكر لوَصْفِها بوَصْف الذكور أو لأن فيها لغتين التذكير والتأنيث، وإنْ كان الأكثرُ التأنيثَ فقد جمع بينهما في الآية الكريمة فأنَّثَ في قوله «بازغة» وذكَّر في قوله «هذا» . وقال الزمخشري: «جَعَل المبتدأَ مثلَ الخبر لكونهما عبارة عن شيء واحد كقولهم: ما جاءت حاجتك، ومَنْ كانت أمك، و {لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ} [الأنعام: ٢٣] وكان اختيارُ هذه الطريقة واجباً لصيانة الربِّ عن شبهة التأنيث، ألا تراهم قالوا في صفة الله: عَلاَّم، ولم يقولوا عَلاَّمة، وإن كان أبلغَ، احترازاً من علامة التأنيث» . قلت: هذا قريبٌ مما تقدَّم في قولي: إن المؤنث إذا أُخبر عنه بمذكر عومل معاملة المذكر نحو: «هند ذاك الإِنسان» . وقيل: لأنها بمعنى هذا النيِّر أو المرئيُّ.

Müennes olduğu halde «Nu'mâ» ismine, erkeklerin sıfatıyla vasıflandırıldığı için yahut onda hem tezkîr hem te'nîs olmak üzere iki lügat bulunduğu için müzekker işaretiyle işaret etmiştir. Her ne kadar yaygın olanı te'nîs ise de, ayet-i kerimede her ikisi bir arada cem edilmiştir; zira {بَازِغَةً} kavlinde müennes kılmış, {هَـذَا} kavlinde ise müzekker kılmıştır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Mübteda ve haber aynı şeyden ibaret olduğu için, Arapların 'İhtiyacın ne geldi?', 'Annen kimdi?' ve {لَمْ تَكُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلاَّ أَن قَالُواْ} “Onların fitnesi ancak şöyle demeleri oldu” [el-En'âm: 23] sözlerinde olduğu gibi mübtedayı habere denk kılmıştır. Rabb Teâlâ'yı te'nîs şüphesinden tenzih etmek için bu üslubun seçilmesi vâcip idi; görmez misin ki Allah'ın sıfatında daha beliğ olmasına rağmen te'nîs alametinden sakınmak için 'allâme' demeyip 'allâm' demişlerdir.» Derim ki: Bu, müennesten müzekker ile haber verildiğinde «Hind zâke'l-insân» örneğindeki gibi müzekker muamelesi görür şeklindeki sözüme yakındır. 'Bu parıldayan' (en-neyyir) veya 'görünen' (el-mer'î) anlamında olduğu için böyle yapıldığı da söylenmiştir.

قال الشيخ: «ويمكن أن يُقال: إن أكثر لغةِ الأعاجم لا يُفَرِّقون في

Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Şöyle denmesi mümkündür: Acemlerin (Arap olmayanların) dillerinin çoğunda

الضمائر ولا في الإِشارة بين المذكر والمؤنث ولا علامة عندهم للتأنيث، بل المذكر والمؤنث سواء، فلذلك أشار إلى المؤنث عندنا حين حكى كلامَ إبراهيم بما يُشار به إلى المذكر، بل لو كان المؤنث بفَرْجٍ لم يكن له عَلامَةٌ تَدُلُّ عليه في كلامهم، وحين أخبر تعالى عنهم بقوله» بازغة «و» أَفَلتْ «أَتَتْ على مقتضى العربية إذ ليس ذلك بحكاية» انتهى. وهذا إنما يظهر أن لو حكى كلامهم بعينه في لغتهم، أمَّا شيءٌ يُعَبَّر عنه بلغة العرب ويُعطَى حكمَه في لغة العجم فهو محلُّ نظر.

zamirlerde de işaret isimlerinde de müzekker ile müennes arasında ayrım yapılmaz; onlarda te'nîs alameti de yoktur, bilakis müzekker ile müennes birdir. İşte bu sebeple İbrâhim'in sözünü hikâye ettiği zaman bizim dilimizdeki müennese müzekker için kullanılan işaret ismiyle işaret etmiştir; hatta müennes doğurgan bir dişi bile olsa onların dilinde buna delalet eden bir alamet olmazdı. Allah Teâlâ onlardan haber verip «bâziğaten» ve «efelet» buyurduğunda ise Arapçanın gereğine göre gelmiştir; zira bu bir hikâye değildir» [sözü] bitti. Bu [görüş] ancak onların sözü kendi dillerinde aynen hikâye edilseydi tutarlı olurdu; fakat Arap diliyle ifade edilen ve kendisine Acem dilinin hükmü verilen bir husus ise tartışmaya açıktır.

قوله: «مِمَّا يُشْرِكون» «ما» مصدرية أي: بريء من إشراككم أو موصولةٌ أي: من الذين يشركونه مع الله في عبادته، فحذف العائد، ويجوز أن تكونَ الموصوفة، والعائدُ أيضاً محذوف، إلا أنَّ حذف عائد الصفة أقلُّ من حذف عائد الصلة، فالجملةُ بعدها لا محلَّ لها على القولين الأوَّلَيْن، ومحلُّها الجر على الثالث.

«Mimmâ tüşrikûn» (مِمَّا يُشْرِكون) sözündeki «mâ» (ما) masdariyyedir; yani: «Ortak koşmanızdan uzağım» demektir; ya da mevsûledir, yani: «İbadette Allah'a ortak koştukları kimselerden uzağım» demektir; bu durumda âid zamir hazfedilmiştir. Sıfatlandırılan (mevsûfe) olması da câizdir, bu durumda da âid zamir hazfedilmiştir; şu kadar var ki sıfatın âid zamirinin hazfi sılanın âid zamirinin hazfinden daha azdır. Dolayısıyla kendisinden sonraki cümle ilk iki görüşe göre iraptan mahalli yoktur, üçüncü görüşe göre ise cer mahallindedir.

قوله تعالى: {لِلَّذِي فَطَرَ} : قدَّروا قبله مضافاً أي: وجَّهْتُ وجهي لعبادته ولرضاه، كأنهم نَفَوْا بذلك وَهْمَ مَنْ يَتَوَهَّم الجهة. و «حنيفاً» حال من فاعل «وَجَّهْتُ» ، وقد تقدَّم تفسيرُ هذه الألفاظِ، و «ما» يُحتمل أن تكون الحجازيةَ، وأن تكون التميمية.

Cenâb-ı Hakk'ın: {لِلَّذِي فَطَرَ} “Yaratan'a...” kavli: Öncesinde bir muzaf takdir etmişlerdir; yani: «Yüzümü O'nun ibadetine ve rızasına çevirdim» demektir; sanki bununla cihet vehmine kapılan kimsenin vehmini nefyetmişlerdir. «Hanîfen» (حنيفاً) kelimesi «veccehtü» (وَجَّهْتُ) fiilinin fâilinden hâldir. Bu lafızların tefsiri daha önce geçmişti. «Mâ» (ما) edatının Hicaziyye olması da Temîmiyye olması da muhtemeldir.

قوله تعالى: {أتحاجواني} : قرأ نافع وابن ذكوان وهشام بخلافٍ عنه بنون خفيفة، والباقون بنون ثقيلة، والتثقيلُ هو الأصل؛ لأن النون الأولى نون الرفع في الأمثلة الخمسة، والثانية نون الوقاية، فاسْتُثْقِل اجتماعهما،

Cenâb-ı Hakk'ın: {أتحاجواني} “Benimle tartışıyor musunuz?” kavli: Nâfi', İbn Zekvân ve kendisinden gelen bir ihtilafla Hişâm şeddesiz (hafif) nûn ile okumuşlardır; diğerleri ise şeddeli (sakil) nûn ile okumuşlardır. Şeddeli okumak asıldır; çünkü birinci nûn Emsile-i Hamse'deki (beş fiil kalıbındaki) ref nûnudur, ikincisi ise nûn-ı vikāyedir. İkisinin bir araya gelmesi ağır bulunmuştur;

وفيها لغات ثلاث: الفكُّ وتركهما على حالهما، والإِدغام، والحذف، وقد قرء بهذه اللغات كلها في قوله تعالى: {أَفَغَيْرَ الله تأمروني أَعْبُدُ} [الزمر: ٦٤] ، وهنا لم تقرأ إلا بالحذف أو الإِدغام، وفي سورة الحجر: {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} [الحجر: ٥٤] ، كذلك، فقراءة ابن كثير بالإِدغام ونافع بالحذف، والباقون يفتحون النون لأنها عندهم نون رفع، وفي سورة النحل: {تُشَاقُّونَ فِيهِمْ} [النحل: ٢٧] ، يُقرأ بفتح النون عند الجمهور لأنها نونُ رفع، ويقرؤه نافع بنونٍ خفيفة مكسورةٍ على الحذف، فنافعٌ حَذَفَ إحدى النونين في جميع هذه المواضع التي ذكرتها لك، فإنه/ يقرأ في الزمر أيضاً بحذف إحداهما، وقوله تعالى: {أتعدانني} [الأحقاف: ١٧] ، قرأه هشام بالإِدغام، والباقون بالإِظهار دون الحذف.

bunda üç lügat vardır: Fekk (şeddesiz bırakıp) ikisini de kendi halinde bırakmak, idgâm ve hazif. Cenâb-ı Hakk'ın: {أَفَغَيْرَ الله تأمروني أَعْبُدُ} “Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz?” [ez-Zümer: 64] kavlinde bu lehçelerin hepsiyle okunmuştur. Burada ise sadece hazif veya idgâm ile okunmuştur. Hicr sûresindeki: {فَبِمَ تُبَشِّرُونَ} “Beni ne ile müjdeliyorsunuz?” [el-Hicr: 54] kavli de böyledir; İbn Kesîr'in kıraati idgâm ile, Nâfi'in kıraati hazif iledir; diğerleri ise kendilerine göre ref nûnu olduğu için nûnu fetha ile okurlar. Nahl sûresindeki: {تُشَاقُّونَ فِيهِمْ} “Aralarında düşmanlık ettiğiniz...” [en-Nahl: 27] kavli cumhûra göre ref nûnu olduğu için nûnun fethasıyla okunur; Nâfi' ise hazif üzere kesreli şeddesiz nûn ile okur. Dolayısıyla Nâfi', sana zikrettiğim bütün bu yerlerde iki nûndan birini hazfetmiştir; nitekim Zümer sûresinde de ikisinden birinin hazfiyle okumaktadır. Cenâb-ı Hakk'ın: {أتعدانني} “Beni tehdit mi ediyorsunuz?” [el-Ahkāf: 17] kavlini ise Hişâm idgâm ile, diğerleri ise hazif yapmaksızın ızhâr ile okumuştur.

واختلف النحاةُ في أيَّتهما المحذوفة: فمذهب سيبويه ومَنْ تبعه أن المحذوفةَ هي الأُولى، ومذهب الأخفش ومَنْ تبعه أن المحذوفة هي الثانية، استدلَّ سيبويه على ذلك بأنَّ نونَ الرفع قد عُهِد حَذْفُها دون ملاقاة مِثْلٍ رفعاً، وأُنْشِد:

Nahivciler hazfedilenin hangisi olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir: Sîbeveyh ve ona tâbi olanların mezhebi, hazfedilenin birinci [nûn] olduğu yönündedir; el-Ahfeş ve ona tâbi olanların mezhebi ise hazfedilenin ikinci [nûn] olduğu yönündedir. Sîbeveyh buna, ref nûnunun ref halinde benzeriyle karşılaşmaksızın da hazfedildiğinin bilinmesini delil getirmiş ve şu beyti nakletmiştir:

١٩٦٨ - فإنْ يكُ قومٌ سَرَّهمْ ما صنعتُمُ ... سَتَحْتَلبوها لاقِحاً غير باهِلِ

1968 - Eğer yaptığınız şey bir kavmi sevindirmişse, / Onu memesi bağlanmamış gebe bir deve gibi sağacaksınız.

أي: فستحتلبونها، لا يقال إن النون حُذِفَتْ جزماً في جواب الشرط؛ لأنَّ الفاء هنا واجبة الدخول لعدم صلاحية الجملة الجزائية شرطاً، وإذا تقرَّر وجوبُ الفاء، وإنما حُذِفت ضرورةً ثبت أن نون الرفع كان مِنْ حقها الثبوت

Yani: «Fe-setahtehibûnehâ» (فستحتلبونها) demektir. Şartın cevabında cezm sebebiyle nûnun hazfedildiği söylenemez; zira ceza cümlesi şart olmaya elverişli olmadığı için burada fâ'nın (ف) girmesi vâciptir. Fâ'nın vâcip olduğu ve ancak zaruretten dolayı hazfedildiği sabit olunca, ref nûnunun sübûtunun asıl hakkı olduğu,

إلا أنها حُذِفَتْ ضرورة، وأنشدوا أيضاً قوله:

ancak bir zaruretten ötürü hazfedildiği sabit olur. [Şairin] şu sözünü de delil getirmişlerdir:

١٩٦٩ - أبيتُ أَسْرِي وتَبِيتي تَدْلُكي ... وجهكِ بالعنبرِ والمِسْك الذكي

1969 - Ben gece yol alarak gecelerim, sen ise yüzünü / Amber ve keskin kokulu misk ile ovarak gecelersin.

أي: تبيتين وتَدْلُكين، وفي الحديث: «والذي نفسي بيده لا تَدْخلوا الجنة حتى تؤمنوا ولا تؤمنوا حتى تحابُّوا» ف «لا» الداخلة على «تدخلوا» و «تؤمنوا» نافية لا ناهية، لفساد المعنى عليه، وإذا ثَبَتَ حَذْفُها دون ملاقاةِ «مثل» رَفْعاً فلأنْ تُحْذَفَ مع ملاقاة «مثل» استثقالاً بطريق الأَوْلى والأحرى، وأيضاً فإن النون نائبة عن الضمة، والضمةُ قد عُهِد حَذْفُها في فصيح الكلام كقراءةِ أبي عمرو: {يَنصُرْكُمُ} [آل عمران: ١٦٠] و {يُشْعِرُكُمْ} [الأنعام: ١٠٩] و {يَأْمُرُكُمْ} [البقرة: ٦٧] وبابِه بسكون آخر الفعل، وقوله:

Yani: «Tebîtîne» (تبيتين) ve «tedlükîne» (تَدْلُكين) demektir. Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «Nefsim elinde olana yemin ederim ki iman etmedikçe cennete giremezsiniz; birbirinizi sevmedikçe de iman etmiş olmazsınız.» «Tedhulû» ve «tu'minû» fiillerinin başına gelen «lâ» edatı nehiy değil nefy içindir; zira aksi halde mana bozulur. Ref durumunda benzeriyle karşılaşmaksızın dahi [nûnun] hazfedildiği sabit olunca, ağırlıktan kaçınmak için benzeriyle karşılaştığında hazfedilmesi evleviyetle ve pek tabiidir. Ayrıca nûn zammenin naibidir; fasih kelâmda zammenin hazfedildiği bilinmektedir; nitekim Ebû Amr'ın fiilin sonunun sükûnuyla: {يَنصُرْكُمُ} [Âl-i İmrân: 160], {يُشْعِرُكُمْ} [el-En'âm: 109] ve {يَأْمُرُكُمْ} [el-Bakara: 67] ve benzeri kıraatleri ile [şairin] şu sözü böyledir:

١٩٧٠ - فاليومَ أشربْ غيرَ مُسْتَحقِبٍ ... إثماً من اللهِ ولا واغِلِ

1970 - Artık bugün içerim; Allah katından bir günah / Yüklenmeksizin ve habersiz bir asalak olmaksızın.

وإذا ثبت حَذْفُ الأصلِ فَلْيَثْبُتْ حَذْفُ الفرع لئلا يلزمَ تفضيل فرع على أصله، وأيضاً فإنَّ ادَّعاء حذف نون الرفع لا يُحْوِج إلى حذف آخر، وحذف نون الوقاية قد يحوج إلى ذلك، وبيانه أنه إذا دخل جازم أو ناصب على أحد هذه الأمثلة فلو كان المحذوف نون الوقاية لكان ينبغي أن تُحْذَفَ هذه النونُ لأنها نون رفع وهي تسقط للناصب والجازم، بخلاف ادِّعاءِ حَذْفِ نون الرفع، فإنه لا يحوج إلى ذلك لأنه لا عملَ له في التي للوقاية.

Aslın hazfedildiği sabit olunca, fer'in aslına üstün kılınması gerekmesin diye fer'in de hazfedildiği sabit olsun. Ayrıca ref nûnunun hazfedildiğini iddia etmek başka bir hazfi gerektirmez; oysa vikaye nûnunun hazfedildiğini söylemek buna ihtiyaç hissettirebilir. Bunun açıklaması şudur: Bu misallerden birinin başına bir câzim (cezm eden) veya nâsıb (nasb eden) dâhil olduğunda, şayet hazfedilen vikaye nûnu olsaydı, nâsıb ve câzim sebebiyle düştüğü için bu nûnun [yani ref nûnunun] da hazfedilmesi gerekirdi. Ref nûnunun hazfedildiği iddiası ise böyle değildir; zira [câzim ve nâsıbın] vikaye için olan nûnda bir ameli yoktur ve bu iddia başka bir hazfe ihtiyaç hissettirmez.

ولقائلٍ أن يقول: لا يلزم من جواز حَذْفَ الأصل حَذْفُ الفرع، لأنَّ في

Bir kimse şöyle diyebilir: Aslın hazfinin caiz olmasından fer'in de hazfi gerekmez; çünkü...

الأصل قوةً تقتضي جواز حذفه بخلاف الفرع، وعلى الآخر له أن يقول: هذا مُعارَضٌ بإلغاء العامل: وذلك أنه لو كان المحذوفُ نونَ الرفع لأجل نون الوقاية ودخل الجازم والناصب لم يجد له شيئاً يحذفه؛ لأن النون حُذِفت لعارض آخر. واستدلوا لسيبويه أيضاً بأن نون الوقاية مكسورة، فبقاؤها على حالها لا يلزم منه تغييرٌ بخلاف ما لو ادَّعَيْنا حَذْفها فإنَّا يلزمنا تغييرُ نون الرفع من فتح إلى كسر، وتقليلُ العمل أولى، واستدلوا أيضاً بأنها قد حذفت مع مثلها وإن لم يكن نون وقاية كقوله:

...asılda, fer'in aksine, hazfini caiz kılan bir kuvvet vardır. Diğerine [Ahfeş'in görüşüne] karşı ise şöyle denilebilir: Buna âmilin ilga edilmesi (etkisiz kalması) ile itiraz edilir: Şöyle ki, eğer hazfedilen nûn vikaye nûnu yüzünden ref nûnu olsaydı ve câzim veya nâsıb dâhil olsaydı, hazfedecek bir şey bulamazdı; çünkü nûn başka bir arızi sebeple hazfedilmiş olurdu. Sîbeveyh lehine ayrıca şu delil getirilmiştir: Vikaye nûnu meksûrdur (kesrelidir); dolayısıyla olduğu gibi kalması bir değişikliği gerektirmez. Oysa onun hazfedildiğini iddia etseydik, ref nûnunu fethadan kesreye dönüştürmemiz gerekirdi; ameliyeyi (değişikliği) azaltmak ise daha evladır. Yine onun [ref nûnunun], vikaye nûnu olmasa bile benzeriyle karşılaştığında hazfedildiğini şu beyitle delillendirmişlerdir:

١٩٧١ - كل له نِيَّةٌ في بُغْضِ صاحبِهِ ... بنعمةِ الله نَقْلِيْكُمْ وتَقْلُونا

1971 - Herkesin arkadaşına buğzetme niyeti vardır; / Allah'ın nimetiyle biz sizden nefret ediyoruz, siz de bizden nefret ediyorsunuz.

أي: وتَقْلُوننا، فالمحذوفُ نونُ الرفع لا نونُ «ن» لأنها بعض ضمير، وعُورض هذا بأن نون الرفع أيضاً لها قوةٌ لدلالتها على الإِعراب، فَحَذْفُها أيضاً لا يجوز، وجعل سيبويه المحذوفةَ من قول الشاعر:

Yani: «Ve-taklûnenâ» (وتَقْلُوننا) demektir; burada hazfedilen, zamirin bir parçası olan «nâ» (ن) nûnu değil, ref nûnudur. Buna da ref nûnunun da iraba delalet etmesinden ötürü bir kuvvete sahip olduğu, dolayısıyla onun da hazfinin caiz olmayacağı şeklinde itiraz edilmiştir. Sîbeveyh, şairin şu sözünde hazfedilen nûnu:

١٩٧٢ - تراه كالثَّغامِ يُعَلُّ مِسْكاً ... يَسُوءُ الفالِياتِ إذا فَلَيْني

1972 - Onu safran otu gibi görürsün, miskle kokulanır; / Ayıkladıkları zaman saç ayıklayan kadınları üzer.