أي: ولا نازع عمَّا هو فيه، وارتفع شوقك بعدما كان قد نزع وأقلع. وقرأ عيسى بن عمر وابن أبي عبلة «ثم لا يَقْصُرون» بفتح الياء وضم الصاد مِنْ قصر، أي: ثم لا يَنْقُصون من إمدادهم. وهذه الجملة أعني «وإخوانهم يمدُّونهم» زعم الزجاج أنها متصلة بالجملة من قوله {وَلاَ يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً} وهو تكلف بعيد.
Yani: İçinde bulunduğu şeyden vazgeçen değildir; el çekip vazgeçtikten sonra şevkin kabardı. Îsâ b. Ömer ve İbn Ebî Able ise *kasara* fiilinden yâ'nın fethası ve sâd'ın dammesiyle «ثُمَّ لَا يَقْصُرُونَ» şeklinde okumuşlardır; yani: Sonra onların destek ve yardımlarını eksiltmezler. ez-Zeccâc, «onların kardeşleri ise onları desteklerler» cümlesinin Allah Teâlâ'nın: {وَلاَ يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً} “Onlara bir yardımda da bulunamazlar” kavlindeki cümleye bağlı olduğunu iddia etmiştir ki bu, uzak bir tekellüftür (zorlamadır).
وقوله {فِي الغي} : قد تقدَّم أنه يجوزُ أن يكون متعلقاً بالفعل، أو بإخوانهم، أو بمحذوف على أنه حال: إمَّا من إخوانهم، وإمَّا مِنْ واو «يمدُّونهم» ، وإمَّا مِنْ مفعوله.
Allah Teâlâ'nın: {فِي الغي} “azgınlığa” kavli: Fiile, 'kardeşleri'ne veya hâl olmak üzere mahzûf bir kelimeye taalluk etmesinin caiz olduğu daha önce geçmişti; bu hâl ya 'kardeşleri'nden, ya «يَمُدُّونَهُمْ» fiilindeki vâv'dan ya da onun mef'ûlünden olur.
قوله تعالى: {لَهُ} : متعلَّقٌ ب استمعوا، على معنى لأجله، والضمير للقرآن. وقال أبو البقاء: «يجوزُ أن يكون بمعنى لله، أي: لأجله» ، فأعاد الضميرَ على «الله» وفيه بُعْدٌ، وجَوَّز أيضاً أن تكونَ اللامُ زائدةً،
Allah Teâlâ'nın: {لَهُ} “ona” kavli: 'Onun için' manasında *istemi'û* (dinleyin) fiiline müteallıktır; zamir Kur'an'a aittir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Allah için' yani 'O'nun rızası için' manasında olması da caizdir.» Böylece zamiri «Allah»a döndürmüştür ki bunda bir uzaklık vardır. Ayrıca lâm harf-i cerinin zâid olmasını da caiz görmüştür;
أي: فاستمعوه، وقد عَرَفْتَ أن هذا لا يجوز عند الجمهور إلا في موضعين: إمّا تقديمِ المعمولِ أو كونِ العامل فرعاً. وجوَّز أيضاً أن تكون بمعنى إلى ولا حاجة إليه.
yani: «Onu dinleyin» [demektir]. Sen de bildin ki bu, cumhura göre sadece iki yerde caizdir: Ya mamulün öne geçmesi ya da âmilin fer'î olması durumunda. Ayrıca [lâm'ın] *ilâ* (إلى) manasında olmasını da caiz görmüştür ki buna gerek yoktur.
والاجتباء: افتعال مِنْ جَبَاه يَجْبيه، أي: جمعه مختاراً له، ولهذا غلب: اجتبيتُ الشيء، أي: اخترته. وقال الزمخشري: «اجتبى الشيء: بمعنى جَبَاه لنفسه، أي: جمعه/ كقولك: اجتمعه أو جُبِيَ إليه فاجتباه، أي: أخذه كقوله: جَلَيْتُ إليه العروس فاجتلاها، والمعنى: هلا اجتمعتها افتعالاً من عند نفسك لأنهم كانوا يقولون: {إِنْ هذا إِلاَّ إِفْكٌ افتراه} [الفرقان: ٤] .
İctibâ (الاجتباء); *cebâhü yecbîhi* (جَبَاهُ يَجْبِيهِ) fiilinden *ifti'âl* babındadır; yani onu seçerek toplamaktır. Bu sebeple: «Bir şeyi ictibâ ettim» yani onu seçtim ifadesi galip gelmiştir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Bir şeyi ictibâ etti: Onu kendisi için topladı demektir; yani tıpkı 'onu topladı' sözün gibi yahut ona toplandı da o da onu ictibâ etti yani 'gelini ona gösterdim, o da onu seyretti' sözünde olduğu gibi aldı [demektir]. Mana şudur: Sen onu kendiliğinden uydurup toplasaydın ya! Çünkü onlar şöyle diyorlardı: {إِنْ هذا إِلاَّ إِفْكٌ افتراه} [el-Furkân 4] “Bu, onun uydurduğu bir yalandan başkası değildir.”»
والإنصاتُ: السُّكون للاستماع، قاله الفراء. ويقال: نَصَتَ وأنصت بمعنى واحد، وقد جاء أنصت متعدياً، قال الكميت:
İnsât (الإنصات); dinlemek için susup sükût etmektir; bunu el-Ferrâ söylemiştir. *Nasata* (نَصَتَ) ve *ensata* (أَنْصَتَ) aynı manada kullanılır. *Ensata* fiili müteaddî (geçişli) olarak da gelmiştir; Kümeyt şöyle demiştir:
٢٣٧٧ - أبوك الذي أجْدَى عليك بنصره ... فأنصت عني بعده كلَّ قائل
2377 - Baban odur ki sana yardımıyla fayda sağladı ... Ondan sonra da aleyhimdeki her söz söyleyeni susturdu.
وقوله: {هذا بَصَآئِرُ} جمع بصيرة، وأطلق على القرآن بصائر: إمَّا مبالغةً، وإمَّا لأنه سبُب البصائر، وإمَّا على حَذْف مضاف، أي: ذو بصائر. و «لعل» يجوز أن تكونَ للترجي بحسب المخاطبين، وأن تكون للتعليل.
Allah Teâlâ'nın: {هذا بَصَآئِرُ} “Bu basiretlerdir” kavli: [Basâir] *basîret*in çoğuludur. Kur'an'a *basâir* denilmesi; ya mübalağa için ya basiretlerin sebebi olduğu için ya da hazfedilmiş bir muzâf takdiriyle yani: 'basiretler sahibi' [manasında] olduğu içindir. «Le'alle» (لَعَلَّ) edatının ise muhataplara göre tereccî (ümit) için olması da ta'lîl (gerekçe) için olması da caizdir.
قوله تعالى: {تَضَرُّعاً وَخِيفَةً} : في نصبهما وجهان، أظهرهما: أنهما مفعولان من أجلهما لأنه يتسبَّب عنهما الذِّكْر. والثاني: أن ينتصبا على المصدر الواقع موقع الحال، أي: متضرعين خائفين، أو ذوي تضرع وخيفة. وقرئ «وخفية» بتقديم الفاء. وقيل: وهما مصدران للفعل مِنْ معناه لا من لفظه، ذكره أبو البقاء وهو بعيد.
Allah Teâlâ'nın: {تَضَرُّعاً وَخِيفَةً} “yalvararak ve korkarak” kavli: Bu iki kelimenin mansub olmasında iki vecih vardır; en açığı: Mef'ûlün lieclih olmalarıdır, çünkü zikir bunlardan neşet eder/sebeplenir. İkincisi: Hâl makamına geçen mastar olarak mansub olmalarıdır; yani: 'yalvarıp yakaran ve korkan kimseler olarak' yahut 'yalvarma ve korku sahipleri olarak' [demektir]. Fâ harfinin öne alınmasıyla «وَخُفْيَةً» şeklinde de okunmuştur. Denildi ki: Bu ikisi, lafzından değil manasından türeyen fiilin mastarlarıdır; bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir, ancak bu uzaktır.
قوله: {وَدُونَ الجهر} قال أبو البقاء: «معطوف على» تضرُّع «والتقدير: ومقتصدين» . وهذا ضعيف لأن «دون» ظرف لا يتصرَّف على المشهور، فالذي ينبغي أن يُجْعَل صفةٌ لشيء محذوف، ذلك المحذوف هو الحال كما قدَّره الزمخشري فقال: «ودونَ الجهر: ومتكلماً كلاماً دون الجهر؛ لأن الإِخفاءَ أَدْخَلُ في الإِخلاص وأقربُ إلى حسن التفكر» .
[Allah Teâlâ'nın:] {وَدُونَ الجهر} “ve yüksek olmayan bir sesle” kavli hakkında Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «'Tazarruan' kelimesine matuftur ve takdiri: 've orta yollu olarak' şeklindedir.» Bu görüş zayıftır; çünkü meşhur olana göre «dûne» (دُونَ) gayr-ı mutasarrıf bir zarftır. Dolayısıyla yapılması gereken, onun mahzûf bir şeyin sıfatı kılınmasıdır; o mahzûf öge de ez-Zemahşerî'nin takdir ettiği gibi hâldir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «'Ve yüksek olmayan bir sesle': Açıktan olmanın altında bir sözle konuşarak; çünkü gizlemek ihlasa daha dâhil ve güzel tefekküre daha yakındır.»
قوله: {بالغدو والآصال} متعلق باذكر، أي: اذكره في هذين الوقتين وهما عبارةٌ عن الليل والنهار. قال أبو البقاء: «بالغُدُوِّ» متعلق ب «ادعوا» وهو سَبْقُ لسانٍ وقلم، إذ ليس نظمُ القرآن كذا.
[Allah Teâlâ'nın:] {بالغدو والآصال} “sabah akşam” kavli *üzkür* (an) fiiline müteallıktır; yani: O'nu gece ve gündüzden ibaret olan bu iki vakitte an. Ebü'l-Bekâ: «'Bi'l-ğudüvvi' ifadesi 'ud'û' (dua edin) fiiline müteallıktır» demiştir ki bu, bir dil ve kalem sürçmesidir; zira Kur'an'ın nazmı böyle değildir.
والغُدُوّ: إمَّا جمع غُدْوة كقمح وقمحة، وعلى هذا فيكون قد قابل الجمع بالجمع المعنوي. وقيل: هو مصدرٌ فيقدَّرُ زمانٌ مضاف إليه حتى يتقابل زمان مجموع بمثله، تقديره: بأوقات الغدو. والآصال: جمع أُصُل، وأُصُل جمع أصيل فهو جمع الجمع. ولا جائزٌ أن يكونَ جماً لأصيل؛ لأن فعيلاً لا يُجْمع على أفعال. وقيل: بل هو جمعٌ لأصيل، وفعيل يُجمع على أفعال نحو:
*el-Ğudüvv* (الغُدُوّ); buğday tanesi (*kamha*) ve buğday (*kamh*) gibi ya *ğudve*nin çoğuludur; bu duruma göre çoğulu manevî çoğulla karşılamış olur. Denildi ki: O bir mastardır; dolayısıyla çoğul bir zamanın dengiyle karşılanabilmesi için kendisine muzâf kılınan bir zaman takdir edilir; takdiri de: 'Sabah vakitlerinde' şeklindedir. *el-Âsâl* (الآصال) ise *üsul*ün çoğuludur, *üsul* de *asîl*in çoğuludur; dolayısıyla cem'ul-cem'dir (çoğulun çoğuludur). *Asîl*in doğrudan çoğulu olması caiz değildir; çünkü *fa'îl* vezni *ef'âl* şeklinde çoğul yapılmaz. Denildi ki: Bilakis o *asîl*in çoğuludur ve *fa'îl* vezni şu örnekte olduğu gibi *ef'âl* şeklinde çoğul yapılır:
يمين وأيمان. وقيل: آصال جمع ل «أُصُل» وأُصُل مفرد، ثبت ذلك مِنْ لغتهم وهو العشيُّ، وفُعُل يُجمع على أَفْعال قالوا: عُنُق وأعناق، وعلى هذا فلا حاجة إلى دَعْوى أنه جمع الجمع، ويُجْمع على أُصلان كرَغيف ورُغْفان، ويُصَغَّر على لفظه كقوله:
*Yemîn* ve *eymân* (يمين وأيمان). Denildi ki: *Âsâl*, *üsul*ün çoğuludur ve *üsul* tekildir; bu onların dilinde sabittir ve ikindi vakti/akşamüzeri (*el-aşiyy*) demektir. *Fu'ul* vezni de *ef'âl* olarak çoğul yapılır; nitekim *unuk* ve *a'nâk* (عُنُق وأعناق) demişlerdir. Buna göre onun cem'ul-cem' olduğunu iddia etmeye gerek yoktur. Tıpkı *rağîf* ve *ruğfân* (رغيف ورغفان) gibi *uslân* (أصلان) şeklinde de çoğul yapılır; şairin şu sözünde olduğu gibi kendi lafzı üzere de tasğîr edilir (küçültme yapılır):
٢٣٧٨ - وَقَفْتُ فيها أُصَيْلالاً أسائلُها ... عَيَّتْ جواباً وما بالرَّبْعِ مِنْ أحدِ
2378 - Orada ikindileyin durup ona sorular sordum ... Cevap vermekten aciz kaldı; zira o yurtta hiç kimse yoktu.
واستدلُّ الكوفيون بقولهم «أُصَيْلان» على جواز تصغير جمع الكثرة بهذا البيت، وتأوَّله البصريون على أنه مفرد، وتُبدل نونه لاماً، ويُروى أصيلالاً.
Kûfeliler, bu beyitteki «üsaylân» (أُصَيْلان) sözüyle kesret cem'inin (çokluk çoğulunun) tasğîr edilmesinin caiz olduğuna istidlal etmişlerdir. Basralılar ise onun tekil olduğunu, nûn harfinin lâm'a dönüştürüldüğünü tevil etmişlerdir; nitekim [beyit] «üsaylâlen» (أُصَيْلالاً) şeklinde de rivayet edilmektedir.
وقرأ أبو مجلز واسمُه لاحق بن حميد السدوسي البصري «والإِيصال» مصدرُ آصَل، أي: دخل في الأصيل.
İsmi Lâhık b. Humeyd es-Sedûsî el-Basrî olan Ebû Miclez ise *âsala* (آصل) fiilinin mastarı olarak —yani ikindi/akşam vaktine girdi manasında— «وَالإِيصَالِ» şeklinde okumuştur.