Binûn

A'râf — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Masûn (İ'rab Tefsiri) · Semîn el-Halebî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[وقوله] :

[Ve şairin şu sözünde olduğu gibi]:

٢١٥١ - فَبِتُّ كأنَّ العائداتِ فَرَشْنني ... . . . . . . . . . . . . . . . .

2151 - Geceledim, sanki beni ziyarete gelen kadınlar sermişlerdi... / . . . . . . . . . . . . . . . .

والثاني: أنه منصوب على الظرف والتقدير: لأقعدنَّ لهم في صراطك. وهذا أيضاً ضعيف لأن «صراطك» ظرفُ مكانٍ مختصٌّ، والظرف المكاني المختص لا يصل إليه الفعل بنفسه بل ب «في» ، تقول: صليت في المسجد ونمت في السوق. ولا تقول: صَلَّيْتَ المسجد، إلا فيما استثني في كتب النحو، وإنْ ورد غير ذلك كان شاذاً كقولهم «رَجَع أدراجَه» و «ذهبت» مع «الشام» خاصة. أو ضرورة كقوله:

İkincisi: Zarfiyet üzere mansub olmasıdır; takdiri: «لأقعدنَّ لهم في صراطك» (Senin yolunda onlar için elbette oturacağım) şeklindedir. Bu da zayıftır; çünkü «صراطك» lafzı muhtas bir mekân zarfıdır (sınırları belirli bir mekândır). Muhtas mekân zarfına fiil bizzat kendisi değil, ancak «في» harfiyle ulaşır. Nitekim «صليت في المسجد» (Mescitte namaz kıldım) ve «نمت في السوق» (Çarşıda uyudum) dersin. Nahiv kitaplarında istisna edilenler müstesna, «صَلَّيْتَ المسجد» diyemezsin. Şayet bundan başkası varid olmuşsa, Arapların «رَجَع أدراجَه» (Geriye döndü) sözü ile özellikle Şam lafzıyla kullanılan «ذهبتُ الشامَ» sözleri gibi şâzdır. Yahut şairin şu sözünde olduğu gibi zarurettir:

٢١٥٢ - جزى الله بالخيراتِ ما فعلا بكم ... رفيقَيْنِ قالا خَيْمَتَيْ أمِّ معبدِ

2152 - Ümmü Ma'bed'in iki çadırında kaylûle yapan o iki yol arkadaşına... / Size yaptıkları iyiliklerden ötürü Allah hayır mükâfatı versin.

أي: قالا في خيمتي. وجعلوا نظيرَ الآية في نصب المكان المختص قولَ الآخر:

Yani: «قالا في خيمتي» (İki çadırda kaylûle yaptılar) demektir. Muhtas mekânın nasbı hususunda ayetin benzeri olarak şu diğer şairin sözünü de getirmişlerdir:

٢١٥٣ - لَدْنٌ بهزِّ الكفِّ يَعْسِل مَتْنَه ... كما عَسَل الطريقَ الثعلبُ

2153 - Elin sarsmasıyla gövdesi titreyen esnek bir mızraktır... / Tıpkı tilkinin yolda hızlıca koşup titremesi gibi.

وهذا البيت أنشده النحاة على أنه ضرورة. وقد شذَّ ابن الطراوة عن مذهب النحاة فجعل «الصراط» و «الطريق» في هذين الموضعين مكانين مُبْهمين. وهذا قولٌ مردودٌ لأن المختصَّ من الأمكنة ما له أقطارٌ تحويه وحدودٌ تحصره، والصراط والطريق من هذا القبيل. والثالث: أنه منصوبٌ على المفعول به لأنَّ الفعلَ قبله وإن كان قاصراً فقد ضُمِّن معنى فعلٍ متعدٍّ. والتقدير: لألزمَنَّ صِراطك المستقيم بقعودي عليه.

Bu beyti nahivciler şiir zarureti kabilinden inşâd etmişlerdir. İbnü't-Tarâve ise nahivcilerin benimsediği görüşten ayrılarak (şâz bir görüşle) bu iki yerdeki «الصراط» ve «الطريق» lafızlarını müphem iki mekân saymıştır. Oysa bu merdûd bir sözdür; zira muhtas mekân, kendisini kuşatan tarafları ve sınırlayan hudutları olan yerdir; sırat (yol) ve tarîk (yol) de bu kabildendir. Üçüncüsü: Mef'ûlün bih olarak mansub olmasıdır; zira kendisinden önceki fiil her ne kadar lâzım (geçişsiz) olsa da müteaddî (geçişli) bir fiilin mânâsını tazammun etmiştir (içermiştir). Takdiri: «لألزمَنَّ صِراطك المستقيم بقعودي عليه» (Üzerinde oturarak senin dosdoğru yolunu elbette bırakmayacağım/yoluna sarılacağım) şeklindedir.

قوله تعالى: {ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ} : جملةٌ معطوفة على جواب القسم أيضاً، وأخبر أنه بعد أن يقعد على الصراط يأتي من هذه الجهات الأربع، ونوَّع حرف الجر فجرَّ الأَوَّلَيْن ب «مِنْ» والثانَيْين ب «عن» لنكتة ذكرها الزمخشري. قال ﵀: «فإن قلت كيف قيل: مِنْ بين أيديهم ومِنْ خلفهم بحرف الابتداء، وعن أيمانهم وعن شمائلهم بحرف المجاوزة؟ قلت: المفعول فيه عُدِّي إليه الفعلُ نحو تعديتهِ إلى المفعول به، فكما اختلفَتْ حروفُ التعدية في ذلك اختلفت في هذا وكانت لغةً تُؤْخَذُ ولا تُقاسُ، وإنما يُفَتَّشُ عن صحة موقعها فقط، فلمَّا سمعناهم يقولون: جلس عن يمينه وعلى يمينه، وعن شماله وعلى شماله قلنا: معنى» على يمينه «أنه تَمَكَّن من جهة اليمين

Yüce Allah'ın: {ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ} “Sonra elbette onlara geleceğim” kavli de kasemin cevabına matuf bir cümledir. [İblis], yolun üzerine oturduktan sonra bu dört yönden geleceğini haber vermiştir. Cer harfini çeşitlendirerek Zemahşerî'nin zikrettiği bir nükteye binaen ilk iki yönü «مِنْ» ile, diğer iki yönü ise «عن» ile cerretmiştir. [Zemahşerî] -Allah ona rahmet etsin- şöyle demiştir: «Eğer 'Nasıl oldu da onların önlerinden ve arkalarından ifadesinde başlangıç (ibtida) harfiyle, sağlarından ve sollarından ifadesinde ise aşma/uzaklaşma (mücâvezet) harfiyle söylendi?' dersen, derim ki: Mef'ûlün fîhe fiil, mef'ûlün bihe geçişi gibi geçirilmiştir (ta'diye edilmiştir). Dolayısıyla geçişlilik harfleri onda nasıl farklılık gösteriyorsa bunda da farklılık göstermiştir ve bu, semâî olarak alınan (işitilen) ve kıyaslanamayan bir dildir; sadece yerinde doğru kullanılıp kullanılmadığı araştırılır. Nitekim Arapların 'جلس عن يمينه' ve 'على يمينه', 'وعن شماله' ve 'وعلى شماله' dediklerini işittiğimizde deriz ki: 'على يمينه' ifadesinin mânâsı, sağ cihete,

تمكُّنَ المستعلي من المستعلَى عليه. ومعنى» عن يمينه «أنه جلس متجافياً عن صاحب اليمين غيرَ ملاصقٍ له منحرفاً عنه، ثم كَثُر حتى استعمل في المتجافي وغيرِه كما ذكرنا في تعالَ. ونحوُه من المفعول به قولهم:» رميت على القوس وعن القوس ومن القوس «، لأنَّ السهم يُبْعِدُ عنها ويَسْتعليها إذا وُضع على كَبِدِها للرمي، ويبتدئ الرميُ منها فلذلك قالوا: جلس بين يديه وخلفه بمعنى في لأنهما ظرفان للفعل، ومِنْ بين يديه، ومن خلفه، لأنَّ الفعل يقع في بعض الجهتين كما تقول: جئت من الليل تريد بعض الليل» . قلت: وهذا كلامُ مَنْ رسخت قدمُه في فهم كلام العرب. وقال الشيخ: «وهو كلامٌ لا بأسَ به» فلم يوفِّه حقَّه.

üsttekinin alttakine hâkim olup yerleştiği gibi yerleşmesidir. 'عن يمينه' ifadesinin mânâsı ise, sağ tarafındaki kimseden uzaklaşarak, ona yapışmaksızın ve ondan yana eğilerek oturmasıdır; sonra bu kullanım yaygınlaşarak 'تعالَ' lafzında zikrettiğimiz gibi uzak duran hakkında da başkası hakkında da kullanılmıştır. Mef'ûlün bih kabilinden bunun bir benzeri de Arapların 'رميت على القوس وعن القوس ومن القوس' (Yay üzerinden, yaydan öteye ve yaydan attım) sözleridir. Zira ok, atış için yayın kabzasına koyulduğunda yaydan uzaklaşır, onun üstünde durur ve atış yaydan başlar. İşte bundan dolayı fiilin iki zarfı oldukları için 'في' mânâsında 'جلس بين يديه وخلفه' demişlerdir; 'مِنْ بين يديه، ومن خلفه' de demişlerdir; çünkü fiil, tıpkı gecenin bir kısmını kastederek 'جئت من الليل' (Geceden geldim) demen gibi bu iki yönün bir kısmında vuku bulmaktadır.» Derim ki: Bu, Arap kelâmını anlamada ayağı sağlam basan (rüsûh sahibi) bir kimsenin sözüdür. Şeyh [Ebû Hayyân] ise: «Bu, fena olmayan bir sözdür» diyerek onun hakkını tam vermemiştir.

ثم قال: «وأقول: وإنما خَصَّ بين الأيدي والخلف بحرف الابتداء الذي هو أمكن في الإِتيان لأنهما أغلبُ ما يجيء العدوُّ منهما فينال فرصته، وقدَّم بين الأيدي على الخلف لأنها الجهة التي تدلُّ على إقدام العدو وبسالته في مواجهة قِرْنِه غيرَ خائفٍ منه، والخلف جهةُ غَدْرٍ ومخاتلة وجهالة القِرْن بمَنْ يغتاله ويتطلب غِرَّته وغَفْلَتَه، وخَصَّ الأيمان والشمائل بالحرف الذي يدلُّ على المجاوزة لأنهما ليستا بأغلب ما يأتي منهما العدو، وإنما يجاوز إتيانَه إلى الجهة التي هي أغلب في ذلك، وقُدِّمت الأيمان على الشمائل لأنها هي الجهةُ القويةُ في ملاقاة العدو، وبالأَيْمان البطشُ والدفعُ، فالقِرْنُ الذي يأتي مِنْ جهتها أبسلُ وأشجع إذ جاء من الجهة التي هي أقوى في الدفع، والشمائل ليست في القوة والدفع كالأَيْمان.

Sonra [Şeyh Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ben de derim ki: Ön ve arka cihetleri, gelme eyleminde daha kuvvetli olan ibtida (başlangıç) harfine tahsis etmiştir; zira düşman çoğunlukla bu iki yönden gelerek fırsat yakalar. Ön cihetini arka cihetine takdim etmiştir; çünkü ön cihet, düşmanın hasmıyla yüzleşirken ondan korkmaksızın atılganlığını ve cesaretini gösteren yöndür. Arka cihet ise hıyanet, pusu kurma ve hasmın, kendisini habersizce vurmak, gaflet ve dikkatsizliğini kollamak isteyen kimseyi bilememe yönüdür. Sağ ve sol cihetleri ise mücâvezet (aşma/geçme) bildiren harfe tahsis etmiştir; zira bu iki yön, düşmanın en çok geldiği yönler değildir; o sadece gelişini bunda en galip olan yöne doğru aşırır. Sağ cihet sol cihete takdim edilmiştir; zira düşmanla karşılaşmada güçlü olan cihet odur; yakalayıp savurma ve defetme sağ ellerledir. Dolayısıyla o cihetten gelen hasım, defetmede en kuvvetli olan taraftan geldiği için daha cesur ve daha yiğittir; sol yönler ise kuvvet ve defetmede sağ yönler gibi değildir.

والأَيْمان والشمائل جَمْعا يمين وشمال، وهما الجارحتان وتُجْمَعان في القلة على أَفْعُل، قال:

«الأَيْمان» ve «الشمائل», iki uzuv olan «يمين» (sağ el) ve «شمال» (sol el) kelimelerinin çoğullarıdır; azlık çoğulunda (cemi kıllette) «أَفْعُل» vezninde toplanırlar; şair şöyle demiştir:

٢١٥٤ - يأتي لها من أَيْمُنٍ وأَشْمُلِ ... والشمائل يُعَبَّر بها عن الأخلاق والشيم تقول: له شمائلُ حسنة ويُعَبَّر عن الحسنات باليمين، وعن السيئات بالشمال، لأنهما منشأ الفعلين: الحسن والسيِّئ.

2154 - Ona sağlardan ve sollardan gelir... / «الشمائل» kelimesiyle ahlâk ve huylar kastedilir; nitekim «له شمائل حسنة» (Onun güzel huyları vardır) dersin. İyilikler 'sağ' ile, kötülükler ise 'sol' ile ifade edilir; zira bu iki uzuv, iyi ve kötü fiillerin menşeidir.

ويقولون: اجعلني في يمينك لا في شِمالك قال:

Yine Araplar: «اجعلني في يمينك لا في شِمالك» (Beni solunda değil sağında tut) derler. Şair şöyle demiştir:

٢١٥٥ - أبُثْنى أفي يُمْنَى يديكِ جَعَلْتِني ... فَأَفْرحَ أم صَيَّرْتني في شِمالكِ

2155 - Ey Büseyne, beni sağ elinde mi tuttun da sevineyim... / Yoksa beni sol eline mi attın?

يَكْنون بذلك عن عِظَم المنزلة عند الشخص وخِسَّتها وقال:

Bununla bir kimsenin yanındaki mertebenin yüceliğini veya düşüklüğünü kinaye ederler. Şair şöyle demiştir:

٢١٥٦ - رأيت بني العَلاَّتِ لمَّا تضافروا ... يَحُوزون سَهْمي بينهمْ في الشَّمائل

2156 - Gördüm ki baba bir kardeşler birbirlerine arka çıktıklarında... / Payımı aralarında sol taraflarına (değersiz tarafa) atıp duruyorlar.

والشمائل: جمع شَمَال بفتح الشين وهي الريح. قال امرؤ القيس:

«الشمائل» aynı zamanda şın harfinin fethasıyla rüzgâr mânâsına gelen «شَمَال» kelimesinin çoğuludur. İmruu'l-Kays şöyle demiştir:

٢١٥٧ - وهَبَّتْ له ريحٌ بمختلف الصُّوى ... صَباً وشَمالٌ في منازِلِ قُفَّالِ

2157 - Farklı yol işaretlerinin bulunduğu yerde onun üzerine bir rüzgâr esti... / Dönen yolcuların konakladığı yerlerde esen bir sabâ ve şemâl rüzgârı.

والألف في الشمال زائدةٌ، لذا يُزاد فيها الهمزةُ أيضاً بعد الميم فيقولون شَمْأَل، وقبلها فيقولون شَأْمَل، يدلُّ على ذلك كلِّه سقوطُه في التصريف قالوا: «شَمَلَت الريح» إذا هبَّت شَمالاً.

«الشمال» kelimesindeki elif ziyadedir; bundan dolayı mîm harfinden sonra ona hemze de eklenip «شَمْأَل», mîmden önce de eklenip «شَأْمَل» denilir. Bütün bunlara, kelimenin çekiminde onun düşmesi delalet eder; nitekim kuzeyden estiğinde «شَمَلَت الريح» (Rüzgâr şimale doğru esti) demişlerdir.

قوله: {وَلاَ تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ} الوِجْدان هنا يحتمل أن يكون بمعنى اللقاء أو بمعنى العلم أي: لا تُلْفِي أكثرَهم شاكرين، أو لا تعلم أكثرهم شاكرين، فشاكرين حالٌ على الأول، مفعول ثان على الثاني. وهذه الجملة تحتمل وجهين أحدهما: أن تكون استئنافية أخبر اللعين بذلك لتظنِّيه أو لأنه علمه بطريق. ويحتمل أن تكون داخلةً في حَيِّز ما قبلها في جواب القسم، فتكونَ معطوفةً على قوله «لأقعدَنَّ» ، أَقْسَمَ على جملتين مُثْبَتَتَيْن وأخرى منفية.

Yüce Allah'ın: {وَلاَ تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ} “Onların çoğunu bulamayacaksın” kavlinde vicdan (bulmak) fiili burada ya karşılaşmak/bulmak mânâsında ya da bilmek mânâsında olabilir; yani 'onların çoğunu şükrediciler olarak bulamazsın' yahut 'onların çoğunu şükrediciler olarak bilmezsin' demektir. Buna göre «شاكرين» lafzı birinci ihtimale göre hal, ikinci ihtimale göre ikinci mef'ûldür. Bu cümle iki veche muhtemeldir: Birincisi: İstînâfiye olmasıdır; o lânetli bunu ya zannına binaen yahut bir yolla bildiği için haber vermiştir. İkincisi: Kasemin cevabında kendisinden öncekilerin kapsamına dahil olmasıdır; bu takdirde «لأقعدَنَّ» kavline matuf olur; böylece iki olumlu ve bir olumsuz cümle üzerine yemin etmiştir.

قوله تعالى: {مَذْءُوماً مَّدْحُوراً} : حالان من فاعل «اخرج» عند مَنْ يجيز تَعدُّدَ الحال لذي حال واحدة. ومَنْ لا يُجِزْ ذلك فَمَدْحُوراً صفةٌ لمذؤوماً أو هي حالٌ من الضمير في الحال قبلها فيكون الحالان متداخلين. ومَذْؤوماً مدحوراً اسما مفعول مِنْ ذَأَمه ودَحَره. فأمَّا ذَأَمَه فيقال بالهمز: ذَأَمه يَذْأَمه كَرأَمه يَرْأَمُهُ، وذامه يَذيمه كباعه يبيعه من غير همز، وعليه قولهم: «لن يَعْدَمَ الحسناء ذاماً» يُروى بهمزةٍ ساكنة أو ألف، وعلى اللغة الثانية قول الشاعر:

Yüce Allah'ın: {مَذْءُوماً مَّدْحُوراً} “Kınanmış ve kovulmuş olarak” kavli: Tek bir zü'l-hâl (durum sahibi) için birden fazla hal gelmesini caiz görenlere göre «اخرج» fiilinin failinden iki haldir. Bunu caiz görmeyenlere göre ise «مَدْحُوراً» lafzı «مَذْءُوماً» lafzının sıfatıdır yahut kendisinden önceki halin içindeki zamirden haldir; böylece iki hal iç içe geçmiş (mütedâhil) olur. «مَذْؤوماً» ve «مدحوراً», «ذَأَمه» ve «دَحَره» fiillerinden türemiş iki ism-i mef'ûldür. «ذَأَمَه» fiiline gelince, hemzeyle «ذَأَمه يَذْأَمه» denilir; tıpkı «رَأَمَه يَرْأَمُهُ» gibi; hemzesiz olarak da «ذامه يَذيمه» denilir; tıpkı «باعه يبيعه» gibi. Arapların «لن يَعْدَمَ الحسناء ذاماً» (Güzel kadın bir kusurdan hâli kalmaz) sözü buna dayanır; sâkin bir hemzeyle veya elifle rivayet edilir. İkinci lügate göre ise şairin şu sözü varittir:

٢١٥٨ - تَبِعْتُك إذْ عَيْني عليها غِشاوةٌ ... فلما انجلَتْ قَطَّعْتُ نفسي أَذِيْمُها

2158 - Gözümde bir perde varken senin ardına düşmüştüm... / O perde kalkınca kendimi kınamaya, ayıplamaya başladım.

فمصدرُ المهموز ذَأْم كرَأْس، وأما مصدر غير المهموز فَسُمِعَ فيه ذامٌ بألف، وحكى ابن الأنباري فيه ذَيْماً كيَنْعٍ قال: «يقال ذَأَمْتُ الرجل أَذْأَمُه وذِمْتُه أَذِيْمُه ذَيْماً وذَمَمْتُه أَذُمُّه ذَمَّاً بمعنىً. وأنشد:

Hemzeli olanın masdarı «رَأْس» gibi «ذَأْم» gelir. Hemzesiz olanın masdarına gelince, onda elif ile «ذامٌ» işitilmiştir; İbnü'l-Enbârî onda «يَنْع» gibi «ذَيْماً» lafzını da naklederek şöyle demiştir: «Aynı mânâda 'ذَأَمْتُ الرجل أَذْأَمُه', 'وذِمْتُه أَذِيْمُه ذَيْماً' ve 'ذَمَمْتُه أَذُمُّه ذَمَّاً' denilir.» Ve şu beyti inşâd etmiştir:

٢١٥٩ - وأقاموا حتى انبرَوا جميعاً ... في مَقامٍ وكلُّهم مَذْؤُوْمُ

2159 - Hepsi ortaya çıkıp yönelene dek kaldılar... / Bir makamda ki onların tümü kınanmıştır.

والذَّامُ: العَيْبُ ومنه المثل المتقدم:» لن يَعْدَمِ الحسناءُ ذاما «أي كلُّ امرأة حسنة لا بد أن يكون فيها عيبٌ ما. وقالوا: أردتَ أن تَذيمه فمدحتَه أي: تَعيبه فمدحته، فأبدل الحاء هاءً. وقيل: الذام الاحتقارُ، ذَأَمْتُ الرجل: أي احتقرته قاله الليث. وقيل: الذام الذَّمُّ، قاله ابن قتيبة وابن الأنباري.

«الذَّامُ», ayıp/kusur demektir; zikri geçen «لن يَعْدَمِ الحسناءُ ذاما» meseli de bundandır; yani her güzel kadında mutlaka bir kusur bulunur. Yine «أردتَ أن تَذيمه فمدحتَه» yani 'Onu ayıplamak istedin de övdün' demişler ve ha harfini he harfine ibdal etmişlerdir. «الذام» lafzının hakir görmek olduğu da söylenmiştir; nitekim Leys: «ذَأَمْتُ الرجل: Yani onu hakir gördüm demektir» demiştir. «الذام» lafzının yermek (zemm) olduğu da söylenmiştir; bunu İbn Kuteybe ve İbnü'l-Enbârî söylemiştir.

والجمهور على» مَذْؤوماً «بالهمز. وقرأ أبو جعفر والأعمش والزهري» مَذُوْمَاً «بواو واحدة من دون همز. وهي تحتمل وجهين أحدهما: ولا ينبغي أن يُعْدَلَ عنه أنه تخفيف» مذؤوماً «في القراءة الشهيرة بأَنْ أُلْقِيَتْ حركةُ الهمزة على الذال الساكنة، وحُذِفَت الهمزةُ على القاعدة المستقرة في تخفيف مثله، فوزن الكلمة آل إلى مَفُول لحذف العين. والثاني: أن هذه القراءةَ مأخوذةٌ مِنْ لغة مَنْ يقول: ذِمْتُه أَذيمه كبِعْتُه أَبيعه، وكان مِنْ حق اسم المفعول على هذه اللغةِ مَذيم كمبيع قالوا: إلا أنه أُبْدلت/ الواو من الياء على حَدِّ قولهم» مكول «في» مكيل «مع أنه من الكيل. ومثل هذه القراءة في احتمال الوجهين قولُ أمية بن أبي الصلت:

Cumhur hemzeyle «مَذْؤوماً» şeklinde okumuştur. Ebû Ca'fer, A'meş ve Zührî ise hemzesiz, tek vav ile «مَذُوْمَاً» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat iki veche muhtemeldir: Birincisi -ki bundan vazgeçilmemelidir-: Meşhur kıraatteki «مذؤوماً» lafzının teshili/tahfifi olmasıdır; şöyle ki hemzenin harekesi sâkin zâl harfine aktarılmış ve emsalinin tahfifindeki yerleşik kural gereği hemze hazfedilmiştir; böylece aynü'l-fiilin hazfedilmesi sebebiyle kelimenin vezni «مَفُول» şekline dönüşmüştür. İkincisi: Bu kıraat, «بِعْتُه أَبيعه» gibi «ذِمْتُه أَذيمه» diyenlerin lügatinden alınmıştır. Bu lügate göre ism-i mef'ûlün hakkı «مبيع» gibi «مَذيم» gelmesi idi. Ancak demişlerdir ki: 'Keyl' kökünden olmasına rağmen «مكيل» yerine «مكول» demeleri kabilinden yâ harfi vâv harfine dönüştürülmüştür. Bu iki ihtimali taşıması bakımından bu kıraatin bir benzeri de Ümeyye b. Ebi's-Salt'ın şu sözüdür:

٢١٦٠ - وقالَ لإِبليسَ ربُّ العبادِ ... [أن] اخرُجْ لعيناً دحيراً مَذُوْمَا

2160 - Kulların Rabbi İblis'e şöyle buyurdu: ... / Çık oradan lânetlenmiş, kovulmuş ve kınanmış olarak!

أنشد على ذلك الواحدي على لغة ذامه بالألف يَذيمه بالياء، وليته جعله محتملاً للتخفيف مِنْ لغة الهمز.

Vâhidî buna dayanarak beyti elif ile «ذامه» ve yâ ile «يَذيمه» lügatine göre inşâd etmiştir; keşke onu hemzeli lügatten tahfif ihtimaline de açık bıraksaydı.

والدَّحْر: الطَّرْدُ والإِبعاد يقال: دَحَره يَدْحَرُه دَحْراً ودُحوراً، ومنه: {وَيُقْذَفُونَ مِن كُلِّ جَانِبٍ دُحُوراً} [الصافات: ٩] وقول أمية في البيت المتقدم» لَعيناً دحيراً «وقوله أيضاً:

«الدَّحْر» kovmak ve uzaklaştırmak demektir; «دَحَره يَدْحَرُه دَحْراً ودُحوراً» denilir. {وَيُقْذَفُونَ مِن كُلِّ جَانِبٍ دُحُوراً} “Her taraftan kovularak atılırlar” [Sâffât 9] ayeti ile Ümeyye'nin geçen beyitteki «لَعيناً دحيراً» sözü ve yine şairin şu sözü bundandır:

٢١٦١ - وبإذنه سجدوا لآدمَ كلهمْ ... إلا لعيناً خاطِئاً مَدْحورا

2161 - Ve O'nun izniyle hepsi Âdem'e secde etti... / Lânetlenmiş, günahkâr ve kovulmuş [İblis] müstesna.

وقال الآخر:

Diğer bir şair şöyle demiştir:

٢١٦٢ - دَحَرْتُ بني الحصيب إلى قَدِيدٍ ... وقد كانوا ذوي أَشَرٍ وفَخْرِ

2162 - Hasîboğullarını Kadîd'e kadar sürüp kovdum... / Oysa onlar şımarıklık ve böbürlenme sahipleri idiler.

قوله: {لَّمَن تَبِعَكَ} في هذه اللامِ وفي» مَنْ «وجهان أظهرهما: أن اللام لامُ التوطئة لقسم محذوف و» مَنْ «شرطية في محل رفع بالابتداء و» لأملأنَّ «جواب القسم المدلول عليه بلام التوطئة، وجواب الشرط محذوف لسدِّ جوابِ القسم مسدَّه.

Yüce Allah'ın: {لَّمَن تَبِعَكَ} “Kim sana uyarsa” kavlindeki bu lâm harfinde ve «مَنْ» lafzında iki vecih vardır: Bunların en zâhiri: Lâm harfinin mahzûf bir kasem için lâm-ı tavtie (yemine hazırlık lâmı) olması, «مَنْ» lafzının mübteda olarak ref mahallinde şart ismi olması, «لأملأنَّ» kavlinin ise lâm-ı tavtienin delalet ettiği kasemin cevabı olmasıdır; kasemin cevabı şartın cevabının yerine geçtiği için şartın cevabı hazfedilmiştir.

وقد تقدم إيضاح ذلك غير مرة. والثاني: أن اللامَ لامُ ابتداء، «مَنْ» موصولة و «تبعك» صلتها، وهي في محل رفع بالابتداء أيضاً، و «لأملأنَّ» جواب قسم محذوف، وذلك القسمُ المحذوفُ وجوابُه في محلِّ رفع خبراً لهذا المبتدأ، والتقدير: للذي تبعك منهم والله لأملأنَّ جهنم منكم. فإن قلت: أين العائد من الجملة القسمية الواقعة خبراً عن المبتدأ؟ قلت: هو متضمِّنٌ في قوله «منكم» لأنه لمَّا اجتمع ضميرا غيبة وخطاب غَلَّب الخطاب على ما عُرِف غير مرة.

Bunun izahı defalarca geçmişti. İkincisi: Lâm harfinin lâm-ı ibtida, «مَنْ» lafzının ism-i mevsûl, «تبعك» cümlesinin de onun sılası olmasıdır; bu da yine mübteda olarak ref mahallindedir. «لأملأنَّ» lafzı ise mahzûf bir kasemin cevabıdır; işte o mahzûf kasem ile cevabı bu mübtedanın haberi olarak ref mahallindedir; takdiri: «للذي تبعك منهم والله لأملأنَّ جهنم منكم» (Onlardan sana uyan kimseye gelince, vallahi cehennemi hepinizle dolduracağım) şeklindedir. Şayet 'Mübtedanın haberi konumundaki kasem cümlesinden mübtedaya dönen ait zamir nerededir?' dersen, derim ki: «منكم» kavlinde mündemiçtir; zira gâib ve muhatap zamirleri bir araya geldiğinde, defalarca bilindiği üzere muhatap zamiri galip kılınmıştır.

وفَتْحُ اللام هو قراءةُ العامَّة. وقرأ عاصم في رواية أبي بكر من بعض طرقهِ والجحدري: «لِمَنْ» بكسرها، وخُرِّجتْ على ثلاثة أوجه أحدها: - وبه قال ابن عطية - أنها تتعلق بقوله «لأَملأنَّ» فإنه قال: «لأجل مَنْ تبعك منهم لأملأنَّ» ، وظاهر هذا أنها متعلقةٌ بالفعل بعد لام القسم. قال الشيخ: «ويمتنع ذلك على قول الجمهور أن ما بعد لام القسم لا يعمل فيما قبلها» . والثاني: أن اللام متعلقةٌ بالذَّأْمِ والدَّحْر، والمعنى: اخرج بهاتين الصفتين لأجل تُباعك. ذكره أبو الفضل الرازي في كتاب «اللوائح على شاذ القراءة» . قلت: ويمكن أن تجيء المسألةُ من باب الإِعمال لأن كلاً من

Lâm harfinin fethası genel kıraattir (cumhurun kıraatidir). Âsım -bazı tariklerinden Ebû Bekir rivayetinde- ve Cahderî ise lâm'ın kesresiyle «لِمَنْ» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat üç veche göre tevcih edilmiştir: Birincisi -ki İbn Atiyye bunu söylemiştir-: Lâm'ın «لأَملأنَّ» kavline müteallik olmasıdır; zira o: 'Onlardan sana uyan kimseler sebebiyle elbette dolduracağım' demiştir. Bunun zâhiri, kasem lâmından sonraki fiile taalluk ettiğidir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: 'Kasem lâmından sonrasının öncesinde amel edemeyeceği yönündeki cumhurun görüşüne göre bu imkânsızdır.' İkincisi: Lâm harfinin zemm (kınama) ve dahr (kovma) mânâlarına müteallik olmasıdır; mânâ: 'Sana uyanlar sebebiyle bu iki sıfatla çık' şeklinde olur. Bunu Ebü'l-Fadl er-Râzî «el-Levâih alâ Şâzzi'l-Kırâe» adlı kitabında zikretmiştir. Derim ki: Bu meselenin i'mâl babından gelmesi de mümkündür; zira

مذؤوماً ومدحوراً يطلب هذا الجارَّ عند هذا القائل من حيث المعنى ويكون الإِعمال للثاني كما هو مختار البصريين للحذف من الأول.

bu görüşü söyleyene göre mânâ bakımından «مذؤوماً» ve «مدحوراً» lafızlarının her biri bu car-mecrûru talep etmektedir ve Basralıların tercih ettiği üzere birincisinden hazfedilerek amel ikincisine verilmiş olur.

والثالث: أن يكون هذا الجارُّ خبراً مقدماً والمبتدأ محذوف تقديره: لمن تبعك منهم هذا الوعيدُ، ودلَّ على قوله «هذا الوعيد» قولُه «لأملأن جهنم» ، لأن هذا القسمَ وجوابَه وعيدٌ، وهذا أراده الزمخشري بقوله: «بمعنى لمن تبعك منهم الوعيد وهو قوله» لأملأن جهنم «على أنَّ» لأملأنَّ «في محل الابتداء و» لمن تبعك «خبره. قال الشيخ:» فإن أراد ظاهر كلامه فهو خطأ على مذهب البصريين لأنَّ قولَه «لأملأنَّ» جملةٌ هي جوابُ قسم محذوف، من حيث كونُها جملةً فقط لا يجوز أن تكون مبتدأة، ومن حيث كونها جواباً للقسم المحذوف يمتنع أيضاً؛ لأنها إذ ذاك من هذه الحيثيَّة لا موضع لها من الإِعراب، ومن حيث كونُها مبتدأ لها موضع من الإِعراب، ولا يجوز أن تكون الجملة لها موضع من الإِعراب لا موضع لها من الإِعراب، وهو محال لأنه يلزم أن تكون في موضع رفع لا في موضع رفع، داخلٌ عليها عاملٌ غيرُ داخل عليها عاملٌ، وذلك لا يُتَصَوَّر «.

Üçüncüsü: Bu car-mecrûrun mukaddem haber olması, mübtedanın ise mahzûf bulunmasıdır; takdiri: 'Onlardan sana uyanlar için bu tehdit vardır' şeklindedir. «هذا الوعيد» (Bu tehdit) ifadesine «لأملأن جهنم» kavli delalet etmiştir; çünkü bu yemin ve cevabı bir tehdittir. Zemahşerî de şu sözüyle bunu kastetmiştir: '«لأملأنَّ» lafzının ibtida (mübteda) mahallinde, «لمن تبعك» ifadesinin de onun haberi olması üzere «لأملأن جهنم» sözü olan tehdit onlardan sana uyanlar içindir mânâsındadır.' Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: 'Şayet sözünün zâhirini kastettiyse bu, Basralıların mezhebine göre hatadır; çünkü «لأملأنَّ» sözü mahzûf bir kasemin cevabı olan bir cümledir; sırf cümle olması haysiyetiyle mübteda olması caiz değildir; mahzûf kasemin cevabı olması haysiyetiyle de imkânsızdır; zira o bu haysiyetle irabdan mahalli olmayan bir cümledir; mübteda olması haysiyetiyle ise irabdan mahalli vardır. Bir cümlenin hem irabdan mahallinin olması hem de irabdan mahallinin olmaması caiz olamaz; bu imkânsızdır, çünkü hem ref mahallinde olup hem ref mahallinde olmaması, üzerine bir âmilin dahil olup aynı zamanda dahil olmaması gerekir ki bu tasavvur edilemez.'

قلت: بعد أن قال الزمخشري:» بمعنى لِمَنْ تبعك الوعيد وهو لأملأنَّ «كيف يحسن أن يُتردد بعد ذلك فيُقال: إن أراد ظاهر كلامه، كيف يريده مع التصريح بتأويله هو بنفسه؟ وأمَّا قوله» على أن لأملأنَّ في محل الابتداء «فإنما قاله لأنه دالٌ على الوعيد الذي هو في محل الابتداء، فنسب إلى الدالِّ ما يُنْسب إلى المدلول من جهة المعنى.

Derim ki: Zemahşerî 'Sana uyanlar için tehdit vardır mânâsındadır ki o da لأملأنَّ sözüdür' dedikten sonra, bizzat kendisi tevilini açıkça belirtmişken nasıl olur da bundan sonra tereddüt edilip 'Şayet sözünün zâhirini kastettiyse' denilmesi uygun olabilir? «على أن لأملأنَّ في محل الابتداء» sözüne gelince, o bunu sadece mübteda mahallinde bulunan tehdide delalet ettiği için söylemiştir; böylece mânâ bakımından medlûle nispet edilen şeyi dâlle nispet etmiştir.

وقول الشيخ أيضاً «ومن حيث كونُها جواباً/

Şeyh'in yine «Mahzûf kasemin cevabı olması haysiyetiyle de...»

للقسم المحذوف أيضاً إلى آخره كلامُ متحمِّلٍ عليه، لأنه يريد جملة الجواب فقط البتة، إنما يريد الجملة القسمية برُمَّتها، وإنما استغنى بذكرها عن ذكر قسيمها لأنها ملفوظ بها، وقد تقدَّم لك ما يشبه هذا الاعتراضَ الأخير عليه وجوابه. وأمَّا قولُ الشيخ:» ولا يجوز أن تكون الجملةُ لها موضعٌ من الإِعراب لا موضعَ لها من الإِعراب «إلى آخر كلامه كله شيءٌ واحدٌ ليس فيه معنى زائد.

sözünden sonuna kadar olan kısmı, ona karşı gereksiz bir yüklenme sözüdür; zira o kesinlikle sadece cevap cümlesini kastetmemektedir, bilakis bütünüyle kasem cümlesini kastetmektedir. Telaffuz edilen kısım olduğu için onun zikriyle denginin zikrinden müstağni kalmıştır; nitekim ona yönelik bu son itirazın benzeri ve cevabı daha önce geçmişti. Şeyh'in 'Bir cümlenin hem irabdan mahallinin olması hem de irabdan mahallinin olmaması caiz olamaz' sözünden kelâmının sonuna kadar olanların hepsi tek bir şeydir, içinde fazladan bir mânâ yoktur.

وقوله تعالى: {أَجْمَعِينَ} تأكيد. واعلم أن الأكثر في أجمع وأخواته المستعملة في التأكيد إنما يؤتى بها بعد» كل «نحو: {فَسَجَدَ الملائكة كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} [الحجر: ٣٠] وفي غير الأكثر قد تجيء بدون» كل «كهذه الآية الكريمة، فإنَّ» أجمعين «تأكيد ل» منكم «، ونظيرها فيما ذكرتُ لك أيضاً قوله تعالى: {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ} [الحجر: ٤٣] .

Yüce Allah'ın: {أَجْمَعِينَ} “Hepinizden / topunuzdan” kavli te'kiddir. Bil ki te'kidde kullanılan «أجمع» ve benzeri lafızlar çoğunlukla {فَسَجَدَ الملائكة كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ} “Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler” [Hicr 30] ayetinde olduğu gibi «كل» lafzından sonra getirilir. Çoğunluk olmayan kullanımlarda ise bu âyet-i kerîmede olduğu gibi «كل» olmaksızın da gelebilir; zira «أجمعين» lafzı «منكم» ifadesinin te'kididir. Sana zikrettiğim hususta bunun bir benzeri de Yüce Allah'ın şu kavlidir: {وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ} “Şüphesiz cehennem, onların hepsinin buluşma yeridir” [Hicr 43].

وفي البقرة: {رَغَداً} : وهو محذوفٌ لدلالة الكلام عليه.

Bakara'da ise {رَغَداً} “bol bol” [lafzı zikredilmişti]; burada ise kelâmın delalet etmesinden ötürü mahzûftur.

قوله تعالى: {فَوَسْوَسَ لَهُمَا} ، أي: فَعَلَ الوسوسة لأجلهما. والفرق بين وسوس له ووسوس إليه أنَّ وسوس له بمعنى لأجله كما تقدم، ووسوس إليه ألقى إليه الوسوسة.

Yüce Allah'ın: {فَوَسْوَسَ لَهُمَا} “Derken [şeytan] ikisine vesvese verdi” kavli; yani ikisinin aleyhine/iyiliği zannıyla vesvese fiilini işledi demektir. «وسوس له» ile «وسوس إليه» arasındaki fark şudur: «وسوس له», zikri geçtiği üzere onun için/onun adına mânâsındadır; «وسوس إليه» ise vesveseyi ona ulaştırdı/fısıldadı demektir.

والوَسْوَسَةُ: الكلام الخفيُّ المكرر، ومثله الوَسْواس وهو صوت الحَلْيِ، والوَسْوَسة أيضاً الخَطْرة الرديئة، ووسوس لا يتعدى إلى مفعول بل هو لازم ويقال: رجل مُوَسْوِس بكسر الواو ولا يقال بفتحها، قاله ابن

«الوَسْوَسَةُ», gizli ve tekrarlanan sözdür. Takıların sesi mânâsındaki «الوَسْواس» da böyledir. «الوَسْوَسة» aynı zamanda kötü düşünce/vesvese demektir. «وسوس» fiili mef'ûle geçişli (müteaddî) değildir, bilakis lâzımdır. Vâv harfinin kesresiyle «رجل مُوَسْوِس» (vesveseli adam) denir, fethasıyla denilmez; bunu İbn

الأعرابيّ. وقال غيره: يقال: مُوَسْوَس له ومُوَسْوَس إليه. وقال الليث: «الوسوسة حديثُ النفس والصوت الخفي من ريحٍ تهزُّ قصباً ونحوه كالهمس» . قال تعالى: {وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ} [ق: ١٦] وقال رؤبة بن العجاج يصف صياداً:

el-A'râbî söylemiştir. Başkası ise «مُوَسْوَس له» ve «مُوَسْوَس إليه» denileceğini söylemiştir. Leys şöyle demiştir: «Vesvese; nefsin iç konuşması ve kamışları vb. sallayan rüzgârın çıkardığı fısıltı gibi gizli sestir.» Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {وَنَعْلَمُ مَا تُوَسْوِسُ بِهِ نَفْسُهُ} “Nefsinin ona ne vesveseler verdiğini biliriz” [Kâf 16]. Rûbe b. el-Accâc bir avcıyı vasfederken şöyle demiştir:

٢١٦ - ٣- وَسْوَسَ يدعو مُخلِصاً ربِّ الفَلَق ... لمَّا دَنا الصيد دنا مِنَ الوَهَقْ

2163 - İhlasla sabahın Rabbine dua ederek içten içe fısıldadı... / Av yaklaşıp kement mesafesine geldiğinde.

أي: لَمَّا اراد الصيدَ وَسْوس في نفسه: أيخطئ أم يصيب؟ وقال الأزهري: «وسوس ووَزْوَزَ بمعنى واحد» .

Yani: Avı hedeflediğinde içinden 'Iskalayacak mıyım yoksa vuracak mıyım?' diye vesvese geçirdi. Ezherî ise: «'وسوس' ve 'وَزْوَزَ' aynı mânâdadır» demiştir.

قوله: {لِيُبْدِيَ} في هذه اللام قولان أظهرهما: أنها لامُ العلة على أصلها، لأنَّ قَصْدَ الشيطان ذلك. وقال بعضهم: اللام للصيرورة والعاقبة، وذلك أن الشيطان لم يكن يعلم أنهما يعاقبان بهذه العقوبة الخاصة، فالمعنى: أن أمرهما آيل إلى ذلك. والجواب: أنه يجوزُ أن يُعْلم ذلك بطريق من الطرق المتقدمة في قوله {وَلاَ تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ} [الاعراف: ١٧] .

Yüce Allah'ın: {لِيُبْدِيَ} “Açığa çıkarmak için” kavlindeki lâm hakkında iki görüş vardır: Bunların en zâhiri: Lâm'ın aslı üzere illet (gaye) lâmı olmasıdır; çünkü şeytanın kastı buydu. Bazıları ise bu lâm'ın akıbet (sayrûret) lâmı olduğunu söylemişlerdir; zira şeytan onların özellikle bu ceza ile cezalandırılacaklarını bilmiyordu; dolayısıyla mânâ, işlerinin neticede oraya varmasıdır. Buna cevap şudur: Şeytanın bunu, {وَلاَ تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شَاكِرِينَ} “Onların çoğunu şükrediciler olarak bulamayacaksın” [A'râf 17] kavlinde zikri geçen yollardan biriyle bilmiş olması caizdir.

قوله: {مَا وُورِيَ} «ما» موصولة بمعنى الذي وهي مفعولٌ ل «يُبدي» أي ليُظْهِر الذي سُتِر. وقرأ الجمهور «وُوْري» بواوين صريحتين وهو ماضٍ مبني للمفعول، أصله وارَى كضارب فلمَّا بُني للمفعول أُبدلت الألفُ واواً كضُوْرِبَ، فالواو الأولى فاء والثانية زائدة. وقرأ عبد الله: أُوْرِيَ بإبدال الأولى همزةً وهو بدلٌ جائزٌ لا واجب. وهذه قاعدة كلية وهي: أنه إذا اجتمع في أول

Yüce Allah'ın: {مَا وُورِيَ} “Örtülmüş olan şeyleri” kavlinde «ما», «الذي» mânâsında ism-i mevsûldür ve «يُبدي» fiilinin mef'ûlüdür; yani örtülmüş olanı açığa çıkarmak için demektir. Cumhur, iki açık vâv ile meçhul mazi bir fiil olarak «وُوْري» şeklinde okumuştur; aslı «ضارب» gibi «وارَى» şeklindedir; meçhul kılındığında elif harfi «ضُوْرِبَ» örneğinde olduğu gibi vâv harfine dönüştürülmüştür; dolayısıyla birinci vâv fâü'l-fiil, ikinci vâv ise zâiddir. Abdullah [b. Mes'ûd] ise birinci vâv'ı hemzeye ibdal ederek «أُوْرِيَ» şeklinde okumuştur ki bu vacip değil caiz bir ibdaldir. Küllî bir kural şudur ki: Şayet [kelimenin] başında...

الكلمة واوان، وتحركت الثانية أو كان لها نظيرٌ متحرك وجب إبدال الأولى همزة تخفيفاً، فمثال النوع الأول «أُوَيصل» و «أواصل» تصغير واصل وتكسيره، فإن الأصل: وُوَيْصِل، وواصل فاجتمع واوان في المثالين ثانيتهما متحركة فوجب إبدال الأولى همزة. ومثال النوع الثاني أُوْلى فإن أصلها وُوْلَى، فالثانية ساكنة لكنها قد تتحرك في الجمع في قولك أُوَل كفُضْلى وفُضَل. فإن لم تتحرك ولم تُحْمَلْ على متحرك جاز الإِبدال كهذه الآية الكريمة. ومثله وُوْطِئ وأُوْطِئ.

...kelimenin başında iki vâv bir araya gelir ve ikincisi harekeli olur ya da harekeli bir benzeri bulunursa, hafifletmek maksadıyla birincisini hemzeye dönüştürmek vacip olur. Birinci türün örneği «واصل» kelimesinin ismi tasgîri ve cemi teksîri olan «أُوَيصل» ve «أواصل»dir; zira asılları «وُوَيْصِل» ve «وَواصِل»dir. Her iki örnekte de ikincisi harekeli iki vâv bir araya gelmiş ve birincisini hemzeye dönüştürmek vacip olmuştur. İkinci türün örneği ise «أُوْلى» kelimesidir; zira aslı «وُوْلَى»dır; ikinci vâv sâkindir, fakat «فُضْلى» ve «فُضَل» gibi çoğulda «أُوَل» dediğinde harekeli olabilir. Şayet [ikinci vâv] harekeli olmaz ve harekeli olana da hamledilmezse, bu kerim ayette olduğu gibi ibdâl caiz olur. «وُوْطِئ» ve «أُوْطِئ» de böyledir.

وقرأ يحيى بن وثاب «وُرِيَ» بواو واحدة مضمومة وراء مكسورة، وكأنه من الثلاثي المتعدي، وتحتاج إلى نَقْلِ أنَّ وَرَيْتُ كذا بمعنى وارَيْتُه.

Yahyâ b. Vessâb, zammeli tek bir vâv ve kesreli râ ile «وُرِيَ» şeklinde okumuştur; sanki bu [kıraat] müteaddî sülâsî fiildendir ve «وَرَيْتُ كذا» ifadesinin «وارَيْتُه» (onu örttüm) mânâsında olduğuna dair nakle ihtiyaç duyar.

والمُواراة: السَّتْرُ، ومنه قوله ﵇ لمَّا بلغه موت أبي طالب: «لعلِّي أذهب مُوارٍ» ومنه قول الآخر:

«المُواراة» örtmek demektir. Ebû Tâlib'in vefat haberi kendisine ulaştığında Hz. Peygamber aleyhisselâm'ın: «لعلِّي أذهب مُوارٍ» (Belki de ben [onu] örtmeye/defnetmeye giderim) sözü ve bir şairin şu sözü bundandır:

٢١٦٤ - على صَدىً أسودَ المُواري ... في التُّرْب أمسى وفي الصفيح

2164 - Toprak ve yassı taşlar altında akşamlayan... / Siyah cesedin örtücüsü üzerine.

وقد تقدم تحقيق هذه المادة.

Bu maddenin tahkiki daha önce geçmişti.

والجمهور على قراءة «سَوْءاتهما» بالجمع من غير نقلٍ ولا إدغام.

Cumhur, nakil ve idgam olmaksızın çoğul olarak «سَوْءاتهما» kıraati üzerindedir.

وقرأ مجاهد والحسن «سَوَّتِهما» بالإِفراد وإبدال الهمزة واواً وإدغام الواو فيها. وقرأ الحسن أيضاً وأبو جعفر وشَيْبَة بن نصاح «سَوَّاتِهما» بالجمع وتشديد الواو بالعمل المتقدم. وقرأ أيضاً سَواتِهما/ بالجمع أيضاً إلا أنه نَقَل حركةَ الهمزة إلى الواو من غير عملٍ آخر، وكلُّ ذلك ظاهر: فَمََنْ قرأ بالجمع

Mücâhid ve Hasen, tekil olarak, hemzeyi vâv'a dönüştürüp vâv'ı ona idgam ederek «سَوَّتِهما» şeklinde okumuşlardır. Hasen ayrıca, Ebû Ca'fer ve Şeybe b. Nassâh çoğul olarak ve mezkûr amel ile vâv'ın şeddesiyle «سَوَّاتِهما» şeklinde okumuşlardır. Hasen ayrıca yine çoğul olarak, ancak başka bir amel yapmaksızın hemzenin harekesini vâv'a naklederek «سَواتِهما» şeklinde okumuştur. Bütün bunlar açıktır: Çoğul olarak okuyana gelince...

فيحتمل وجهين، أظهرهما: أنه من باب وَضْعِ الجمع مَوْضعَ التثنية كراهيةَ اجتماع تثنيتَيْن والجمع أخو التثنية فلذلك ناب منابها كقوله {صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} [التحريم: ٤] وقد تقدَّم تحقيق هذه القاعدة. ويحتمل أن يكون الجمعُ هنا على حقيقته؛ لأنَّ لكل واحد منهما قُبُلاً ودبراً، والسَّوْءات كناية عن ذلك فهي أربعٌ؛ فلذلك جيء بالجمع، ويؤيد الأولَ قراءةُ الإِفراد فإنه لا تكون كذلك إلا والموضع موضع تثنية نحو: «مَسَح أذنيه ظاهرَهما وباطنهما» .

...iki veçhe muhtemeldir; bunların en zâhiri: İki tesniyenin bir araya gelmesinin hoş karşılanmaması sebebiyle çoğulun tesniye yerine konulması kabilindendir; çoğul, tesniyenin kardeşi olduğu için {صَغَتْ قُلُوبُكُمَا} “İkinizin kalpleri kaydı” [Tahrîm 4] kavlinde olduğu gibi onun yerine geçmiştir; bu kuralın tahkiki daha önce geçmişti. Buradaki çoğulun hakikati üzere olması da muhtemeldir; çünkü ikisinden her birinin bir önü ve bir arkası vardır; «السَّوْءات» (avret yerleri) bunlardan kinayedir ve dörttür; bu sebeple çoğul getirilmiştir. Birinci görüşü tekil kıraati de desteklemektedir; zira [tekil], ancak yerin tesniye yeri olması durumunda böyle olur; «مَسَح أذنيه ظاهرَهما وباطنهما» (İki kulağının dışını ve içini meshetti) ifadesinde olduğu gibi.

قوله: {إِلاَّ أَنْ تَكُونَا} استثناءٌ مفرغ وهو مفعول من أجله، فيقدّره البصريون إلا كراهةَ أن تكونا، وقدَّره الكوفيون إلا أن لا تكونا، وقد تقدَّم غيرَ مرة أن قول البصريين أَوْلى لأن إضمارَ الاسم أحسنُ من إضمار الحرف.

Yüce Allah'ın: {إِلاَّ أَنْ تَكُونَا} “İkinizin olmanız müstesna” kavli istisnâ-i müferrağdır ve mef'ûlün lieclih'tir. Basralılar bunu «إلا كراهةَ أن تكونا» ([melek] olmanızı istemediği için) şeklinde takdir ederler; Kûfeliler ise «إلا أن لا تكونا» ([melek] olmayasınız diye) şeklinde takdir etmişlerdir. Basralıların görüşünün daha evlâ olduğu defalarca geçmişti; çünkü ismin gizlenmesi (izmarı), harfin gizlenmesinden daha uygundur.

والجمهور على «مَلَكَيْن» بفتح اللام. وقرأ ابن عباس والحسن والضحاك ويحيى بن أبي كثير والزهري وابن حكيم عن ابن كثير «مَلِكين» بكسرها. قالوا: ويؤيِّد هذه القراءة قولُه في موضع آخر: {هَلْ أَدُلُّكَ على شَجَرَةِ الخلد وَمُلْكٍ لاَّ يبلى} [طه: ١٢٠] والمُلك يناسِبُ المَلِك بالكسر. وأتى بقوله «من الخالدين» ولم يقل «أو تكونا خالدَيْن» مبالغةً في ذلك؛ لأن الوصف بالخلود أهم من المِلْكية أو المُلْك، فإن قولك: «فلان من الصالحين» أبلغُ من قولك صالح، وعليه {وَكَانَتْ مِنَ القانتين} [التحريم: ١٢] .

Cumhur, lâm harfinin fethasıyla «مَلَكَيْن» (iki melek) kıraati üzerindedir. İbn Abbâs, Hasen, Dahhâk, Yahyâ b. Ebî Kesîr, Zührî ve İbn Kesîr'den rivayetle İbn Hakîm lâm'ın kesresiyle «مَلِكين» (iki hükümdar/mâlik) şeklinde okumuşlardır. Şöyle dediler: Başka bir yerdeki {هَلْ أَدُلُّكَ على شَجَرَةِ الخلد وَمُلْكٍ لاَّ يبلى} “Sana ebedîlik ağacını ve yok olmayacak bir hükümranlığı göstereyim mi?” [Tâhâ 120] kavli bu kıraati desteklemektedir; zira «المُلك» (mülk/hükümranlık), kesre ile «المَلِك» (hükümdar) kelimesine uygundur. [Cenâb-ı Hak] bu hususta mübalağa kastıyla «أو تكونا خالدَيْن» (yahut ikiniz ebedî kalıcılardan olursunuz) demeyip «من الخالدين» (ebedî kalıcılardan) buyurmuştur; çünkü ebedîlikle nitelenmek melek veya hükümdar olmaktan daha mühimdir. Nitekim «Falan salihlerdendir» sözün, «salihtir» sözünden daha beliğdir; {وَكَانَتْ مِنَ القانتين} “Ve o, gönülden itaat edenlerdendi” [Tahrîm 12] kavli de buna göredir.

قوله تعالى: {وقَاسَمَهُمَا} : المفاعلةُ هنا تحتمل أن تكون على بابها، فقال الزمخشري: «كأنه قال لهما: أُقسم لكما إني لمن الناصحين، وقالا له: أتقسم بالله أنت إنك لمن الناصحين لنا، فَجعَل ذلك مقاسمةً بينهم، أو أقسم لهما بالنصيحة وأقسما له بقبولها، أو أَخْرج قسمَ إبليس على وزن المفاعلة؛ لأنه اجتهد فيها اجتهادَ المُقاسِم» . وقال ابن عطية: «وقاسمهما: أي حلف لهما، وهي مفاعلة إذ قبول المحلوف له وإقباله على معنى اليمين كالقسم وتقريره، وإن كان بادئَ الرأي يعطي أنها من واحد» ، ويحتمل أن يكون فاعَل بمعنى أفعل كباعَدْته وأبعدته، وذلك أن الحَلْفَ إنما كان من إبليس دونهما وعليه قول خالد بن زهير:

Yüce Allah'ın: {وقَاسَمَهُمَا} “Ve ikisine yemin etti” kavlinde: Buradaki müşâreke (mufâale) kalıbının kendi asıl mânâsı üzere olması muhtemeldir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Sanki o ikisine: 'Size yemin ederim ki ben gerçekten sizin iyiliğinizi isteyenlerdenim' demiş, onlar da ona: 'Sen bizim iyiliğimizi istediğine dair Allah'a yemin eder misin?' demişlerdir; böylece bunu aralarında karşılıklı bir yeminleşme kılmıştır. Yahut o ikisine nasihat edeceğine dair yemin etmiş, onlar da bunu kabul edeceklerine dair yemin etmişlerdir. Ya da İblis'in yemini mufâale vezninde çıkarılmıştır; çünkü o, karşılıklı yeminleşen kimsenin gayreti gibi bunda gayret göstermiştir.» İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «'وقاسمهما': Yani ikisine yemin etti demektir. Kendisine yemin edilenin bunu kabul edip yeminin mânâsına yönelmesi yemin ve onu ikrar gibi olduğundan bu bir mufâaledir; her ne kadar ilk bakışta tek taraftan olduğunu düşündürse de.» «فَاعَلَ» vezninin «باعَدْته» ve «أبعدته» gibi «أَفْعَلَ» mânâsında olması da muhtemeldir; zira yemin etme işi onlar olmaksızın sadece İblis'ten sadır olmuştur. Hâlid b. Züheyr'in şu sözü de buna göredir:

٢١٦٥ - وقاسَمَها بالله جَهْداً لأنتمُ ... ألذَّ مِنَ السَّلوى إذا ما نشورها

2165 - Ve Allah'a var gücüyle yemin etti ki: Sizler... / Bıldırcın etini yaydığımızda ondan daha lezzetlisiniz.

قوله: {لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِين} يجوز في «لكما» أن يتعلق بما بعده على أن أل معرفةٌ لا موصولة، وهذا مذهبُ أبي عثمان، أو على أنها الموصولة ولكن تُسُومح في الظرف وعديله ما لا يتسامح في غيرهما اتساعاً فيهما لدوَرانهما في الكلام، وهو رأي بعض البصريين وأنشد:

Yüce Allah'ın: {لَكُمَا لَمِنَ النَّاصِحِين} “Ben ikinize gerçekten öğüt verenlerdenim” kavlinde: «لكما» ifadesinin, harf-i tarifin (el-) mevsûl değil mârife takısı olması esasına göre sonrasına müteallık olması caizdir; bu Ebû Osmân'ın mezhebidir. Yahut harf-i tarifin mevsûl olması, ancak kelâmda çokça dönüp dolaşmalarından ötürü bir genişlik payı olarak zarf ve muadilinde başkalarında müsamaha gösterilmeyen şeylere müsamaha gösterilmesi esasına göredir; bu da bazı Basralıların görüşüdür ve şu şiiri inşad etmişlerdir:

٢١٦٦ - رَبَّيْتُهُ حتى إذا تَمَعْدَدا ... كان جزائي بالعصا أن أُجْلدا

2166 - Onu büyüttüm; nihayet güçlenip yetişkin bir adam olunca... / Benim mükâfatım sopayla dövülmek oldu.

ف «بالعصا» متعلق بأُجْلَد وهو صلة أَنْ، أو أن ذلك جائز مطلقاً ولو في المفعول به الصريح، وهو رأي الكوفيين وأنشدوا:

Burada «بالعصا», «أَنْ» edatının sılası olan «أُجْلَد» fiiline müteallıktır. Yahut bu, sarih mef'ûlün bihde bile olsa mutlak olarak caizdir; bu Kûfelilerin görüşüdür ve şu beyti inşad etmişlerdir:

٢١٦٧ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... وشفاءُ غَيِّك خابِراً أن تسألي

2167 - ... / Ve cehaletinin şifası, bilen birine sormandır.

أي: أن تسألي خابراً، أو أنه متعلقٌ بمحذوف على البيان أي: أعني لكما كقولهم: سقياً لك ورَعياً، أو تعلَّق بمحذوف مدلول عليه بصلة أل أي: إني ناصحٌ لكما. ومثلُ هذه الآية الكريمة: {إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِّنَ القالين} [الشعراء: ١٦٨] {وَكَانُواْ فِيهِ مِنَ الزاهدين} [يوسف: ٢٠] : وجعل ابن مالك ذلك مطَّرداً في مسألة أل الموصولة إذا كانت مجرورة ب مِنْ.

Yani: «أن تسألي خابراً» demektir. Ya da [«لكما»], beyan üzere mahzûfa müteallıktır; yani «سقياً لك ورَعياً» (Allah sana su versin ve seni gözetsin) sözlerinde olduğu gibi «أعني لكما» (ikiniz için kastediyorum) demektir. Yahut harf-i tarifin sılasının delalet ettiği mahzûfa müteallıktır; yani «إني ناصحٌ لكما» (Ben ikinize öğüt vericiyim) demektir. Bu kerim ayetin benzeri şunlardır: {إِنِّي لِعَمَلِكُمْ مِّنَ القالين} “Gerçekten ben sizin bu yaptığınıza buğzedenlerdenim” [Şuarâ 168], {وَكَانُواْ فِيهِ مِنَ الزاهدين} “Ona karşı isteksiz idiler” [Yûsuf 20]. İbn Mâlik bunu, harf-i tarif (el-) mevsûl olup «مِنْ» ile mecrur olduğunda kurallı (muttarid) kabul etmiştir.

ونَصَح يتعدى لواحد تارةً بنفسه وتارة بحرف الجر، ومثله شكر، وقد تقدم، وكال ووزن. وهل الأصلُ التعدِّي بحرف الجر أو التعدي بنفسه أو كلٌّ منهما أصل؟ الراجح الثالث. وزعم بعضُهم أن المفعول في هذه الأفعال محذوفٌ وأن المجرور باللام هو الثاني، فإذا قلت: نصحتُ لزيدٍ فالتقدير: نصحت لزيد الرأيَ. وكذلك شَكَر له صنيعه وكِلْتُ له طعامه ووَزَنْتُ له متاعه فهذا مذهب رابع. وقال الفراء: «العربُ لا تكاد تقول: نصحتك، إنما يقولون نصحتُ لك وأنصح لك» ، وقد يجوز نصحتك. قال النابغة:

«نَصَح» fiili bazen doğrudan (binafsihi), bazen de harf-i cer ile bir mef'ûle geçişli (müteaddî) olur. «شكر» (daha önce geçti), «كال» ve «وزن» fiilleri de böyledir. Asıl olan harf-i cer ile geçişli olması mıdır, bizzat geçişli olması mıdır, yoksa her ikisi de asıl mıdır? Tercih edilen üçüncü görüştür. Bazıları bu fiillerde mef'ûlün hazfedildiğini ve lâm ile mecrur olanın ikinci mef'ûl olduğunu iddia etmiştir; dolayısıyla «نصحتُ لزيدٍ» dediğinde takdir: «نصحت لزيد الرأيَ» (Zeyd'e doğru görüşü tavsiye ettim) şeklindedir. «شَكَر له صنيعه» (Onun iyiliğine şükretti), «كِلْتُ له طعامه» (Onun yiyeceğini ölçtüm) ve «وَزَنْتُ له متاعه» (Onun eşyasını tarttım) ifadeleri de böyledir; bu da dördüncü bir mezheptir. Ferrâ şöyle demiştir: «Araplar pek 'نصحتك' demezler; sadece 'نصحتُ لك' ve 'أنصح لك' derler.» 'نصحتك' denilmesi de caiz olabilir. Nâbiğa şöyle demiştir:

٢١٦٨ - نصحتُ بني عوفٍ فلم يتقبَّلوا ... رسولي ولم تنجحْ لديهم وسائلي

2168 - Avfoğullarına nasihat ettim fakat elçimi kabul etmediler... / Ve vesilelerim onların yanında bir başarıya ulaşmadı.

وهذا يقوِّي أن اللام أصل.

Bu da lâm harfinin asıl olduğunu kuvvetlendirmektedir.

والنُّصْحُ: بَذْلُ الجهد في طلب الخير خاصة، وضده الغش. وأمَّا «نصحت لزيد ثوبه» فمتعدٍ لاثنين لأحدهما بنفسه، وللثاني بحرف الجر باتفاق، وكأن النصح الذي هو بذل الجهد في الخير مأخوذ مِنْ أحد معنيين: إمَّا

Nush (نُصْح), özellikle hayrı talep etmede gayret sarf etmektir; zıddı ise aldatmaktır (gış). «نصحت لزيد ثوبه» (Zeyd için elbisesini diktim) ifadesine gelince, ittifakla iki mef'ûle geçişlidir: Birine bizzat, diğerine ise harf-i cer ile. Hayırda gayret sarf etmek demek olan nasihat, sanki şu iki mânâdan birinden alınmıştır: Ya...

مِنْ نَصَح أي أخلص، ومنه: ناصح العسل أي خالصه، فمعنى نصحه أخلصَ له الوُدَّ، وإمَّا من نَصَحْتُ الجِلْد والثوب إذا أحكمتَ خياطتهما، ومنه الناصح للخيَّاط والنِّصاح للخيط، فمعنى نَصَحه أي: أحكم رأيه منه. ويقال: نَصَحه نُصوحاً ونَصاحة قال تعالى: {توبوا إِلَى الله تَوْبَةً نَّصُوحاً} [التحريم: ٨] بضم النون في قراءة أبي بكر، وقال الشاعر في «نَصاحة» :

...ihlaslı/samimi oldu mânâsındaki «نَصَح» kökünden gelir; süzme/saf bal mânâsındaki «ناصح العسل» tabiri bundandır; bu durumda «نصحه» ifadesinin mânâsı, ona olan sevgisini halis kıldı demektir. Ya da deriyi ve elbiseyi sağlamca diktiğinde söylenen «نَصَحْتُ الجِلْد والثوب» ifadesinden gelir; terziye «الناصح» ve ipliğe «النِّصاح» denilmesi bundandır; bu durumda «نَصَحه» ifadesinin mânâsı, onun hakkındaki fikrini sağlamlaştırdı demektir. «نَصَحه نُصوحاً ونَصاحة» denir. Yüce Allah: {توبوا إِلَى الله تَوْبَةً نَّصُوحاً} “Allah'a samimi bir tevbe ile tevbe edin” [Tahrîm 8] buyurmuştur; Ebû Bekir'in kıraatinde nûn harfinin zammesiyle [«نُصُوحاً»] şeklindedir. Şair «نَصاحة» kelimesi hakkında şöyle demiştir:

٢١٦٩ - أَحْبَبْتُ حُبَّاً خالَطَتْه نَصاحةٌ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2169 - Öyle bir sevgiyle sevdim ki içine samimiyet karışmıştı... / ...

وذلك كذُهوب وذَهاب.

Bu da «ذُهوب» ve «ذَهاب» gibidir.

قوله تعالى: {فدلاهما بغرور} : الباء للحال أي: مصاحبين للغرور أو مصاحباً للغرور فهي حال: إمَّا من الفاعلِ أو من المفعول. ويجوز أن تكون الباءُ سببيةً أي: دَلاَّهما بسبب أن غرَّهما. والغُرور مصدر حُذف فاعله ومفعوله، والتقدير: بغُروره إياهما. وقوله: «فدلاَّهما» يحتمل أن يكون من التَدْلية من معنى دلا دَلْوَه في البئر والمعنى أطمعهما. قال أبو جندب الهذلي:

Yüce Allah'ın: {فدلاهما بغرور} “Böylece ikisini kandırarak [aşağı] sarkıttı/aldattı” kavlinde: Bâ harfi hâl içindir; yani 'aldanışa kapılmış olarak' veya 'aldatıcı olarak' demektir; dolayısıyla [bu ifade] ya fâilden ya da mef'ûlden hâldir. Bâ harfinin sebebiyye olması da caizdir; yani 'ikisini aldatması sebebiyle aşağı düşürdü' demektir. «الغُرور» fâili ve mef'ûlü hazfedilmiş bir masdardır, takdiri: «بغُروره إياهما» (onları aldatmasıyla) şeklindedir. [Ayetteki] «فدلاَّهما» kavlinin, kuyudan kovayı sarkıtmak mânâsındaki «تدلية» kökünden olması muhtemeldir; mânâsı da 'ikisini tamaha düşürdü/umutlandırdı' demektir. Ebû Cündeb el-Hüzelî şöyle demiştir:

٢١٧٠ - أَحُصُّ فلا أُجير ومَنْ أُجِرْه ... فليس كمَنْ تَدَلَّى بالغرورِ

2170 - Kökten kesip atarım da eman vermem; eman verdiğim kimse ise... / Aldanışla kuyuya sarkıtılan kimse gibi değildir.

وأن تكون من الدالِّ والدالَّة وهي الجُرْأة أي: فجرَّأهما قال:

Ya da cüret mânâsındaki «الدالّ» ve «الدالّة» kökünden olması [muhtemeldir]; yani 'ikisini cesaretlendirdi' demektir. [Şair] şöyle demiştir:

٢١٧١ - أظن الحِلْمَ دَلَّ عليَّ قومي ... وقد يُسْتَجْهَلُ الرجلُ الحليم

2171 - Sanırım yumuşak huyluluğum kavmimi bana karşı cüretkâr kıldı... / Hâlbuki yumuşak huylu adam da bazen cahilce muameleye maruz kalır.

وعلى الثاني يكون الأصل دَلَّلهما، فاستثقل توالي ثلاثة أمثال فأبدل الثالثَ حرفَ لين، كقولهم: تظنَّيْتُ في تظنَّنْت وقَصَّيْت أظفاري في قَصَصْت وقال:

İkinci ihtimale göre aslı «دَلَّلهما» şeklindedir; birbiri ardınca üç benzer harfin gelmesi ağır görülmüş ve üçüncüsü «تظنَّنْت» yerine «تظنَّيْتُ» ve «قَصَصْت» yerine «قَصَّيْت أظفاري» (tırnaklarımı kestim) demelerinde olduğu gibi illet harfine dönüştürülmüştür. [Şair] şöyle demiştir:

٢١٧٢ - تَقَضِّيَ البازيْ إذا البازي كسرْ ... والذَّوْق: وجود الطعم بالفم ويعبر به عن الأكل. وقيل: الذوق مَسُّ الشيء باللسان أو بالفم يقال فيه: ذاق يذوق ذَوْقاً مثل: صام يصوم صوماً، ونام ينام نوماً.

2172 - Doğan kanatlarını kıstığı zamanki süzülüşü gibi... / Zevk (الذَّوْق): Tadın ağızda hissedilmesidir ve bununla yemek yemek ifade edilir. Bir görüşe göre zevk; bir şeyin dille veya ağızla temas etmesidir. Bunun fiili: «صام يصوم صوماً» ve «نام ينام نوماً» gibi «ذاق يذوق ذَوْقاً» şeklinde söylenir.

قوله: {وَطَفِقَا} طَفِقَ من أفعالِ الشُّروع كأخذ وجعل وأنشأ وعَلِق وهَبَّ وانبرى، فهذه تدلُّ على التلبُّس بأول الفعل، وحكمُها حكمُ أفعالِ المقاربة من كونِ خبرها لا يكون إلا مضارعاً، ولا يجوزُ أن يقترنَ بأَنْ البتة لمنافاتها لها لأنها للشروع وهو حالٌ و «أَنْ» للاستقبال، وقد يقع الخبر جملةً اسمية كقوله:

Yüce Allah'ın: {وَطَفِقَا} “Ve başladılar” kavlinde: «طَفِقَ», «أخذ», «جعل», «أنشأ», «عَلِق», «هَبَّ» ve «انبرى» gibi başlama (şürû') fiillerindendir. Bunlar fiilin başlangıcına girişmeyi ifade ederler; hükümleri ise haberlerinin ancak muzari fiil olması bakımından mukârebe (yaklaşma) fiillerinin hükmü gibidir. Haberlerinin kesinlikle «أَنْ» ile bitişmesi caiz değildir; çünkü [«أَنْ»] onunla çelişir; zira [şürû' fiili] başlama bildirir ve şimdiki zamandır (hâl), «أَنْ» ise gelecek zaman (istikbal) içindir. Bazen haber şu beyitte olduğu gibi isim cümlesi olarak gelebilir:

٣١٧٣ - وقد جَعَلَتْ قَلوصُ بني سهيلٍ ... من الأَكْوارِ مَرْتَعُها قريبُ

3173 - Süheyloğullarının genç devesi... / Semerlerin yanında otlağı yakın olmaya başladı.

وشرطية كإذا كقول عمر: «فجعل الرجل إذا لم يستطع أن يَخْرج أَرْسَلَ رسولاً» ويقال: طَفِقَ بفتح الفاء وكسرها، وطَبِق بالباء الموحدة أيضاً. والألف اسمها و «يخصفان» خبرها.

Ve Hz. Ömer'in: «فجعل الرجل إذا لم يستطع أن يَخْرج أَرْسَلَ رسولاً» (Adam çıkmaya güç yetiremediğinde bir elçi göndermeye başladı) sözünde olduğu gibi «إذا» ile şart cümlesi de olabilir. Fâ harfinin fethası ve kesresiyle «طَفِقَ / طَفَقَ» denildiği gibi tek noktalı bâ ile «طَبِق» da denir. [Ayet-i kerimede] elif onun ismi, «يخصفan» ise haberidir.

والخَصْف الخَرْز في النِّعال، وهو وَضْعُ طريقة على أخرى وخَرْزُهما، والمِخْصَف: ما يُخْصَفُ به وهو الإِشْفى قال:

Hasf (الخَصْف), ayakkabıyı/nâlini dikip yamamaktır; o da bir tabakayı diğerinin üzerine koyup onları dikmektir. «المِخْصَف» ise kendisiyle dikim yapılan alettir ki o da bizdir (iğne). [Şair] şöyle demiştir:

٢١٧٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . .

2174 - ... / ...

أَنْفِها كالمِخْصَف

...burnu biz/iğne gibi...

والخَصَفَةُ أيضاً الجُلَّة للتمر، والخَصَفُ: الثياب الغليظة، وخَصَفْتُ الخَصْفة نَسَجْتُها، والأَخْصَف والخصيف طعام يبرق، وأصله أن يُوضع لبنٌ ونحوه في الخَصْفة فيتلوَّن بلونها، وقال العباس يمدح النبي ﷺ:

«الخَصَفَةُ» aynı zamanda hurma sepetidir. «الخَصَفُ» kaba kumaşlardır. «خَصَفْتُ الخَصْفة» onu ördüm demektir. «الأَخْصَف» ve «الخصيف» alacalı yiyecektir; aslı, süt ve benzerinin hasır sepete konulup onun rengini almasıdır. Abbâs Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i överken şöyle demiştir:

٢١٧٥ -. . . . . . طِبْتَ في الظلال وفي ... مستودَعٍ حيث يُخْصَفُ الورقُ

2175 - ... Gölgelerde ve yaprakların üst üste yapıştırıldığı... / Emanet yerinde tertemizdin.

يشير إلى الجنة أي حيث يخرز ويطابق بعضها فوق بعض.

Cennete işaret etmektedir; yani yaprakların dikilip birbiri üzerine yapıştırıldığı yer demektir.

قوله: {أَلَمْ أَنْهَكُمَا} يجوز أن تكون هذه الجملةُ التقريرية مفسرةً للنداء ولا محلَّ لها، ويُحتمل أن يكون ثَمَّ قولٌ محذوف وهي معمولةٌ له أي: فقال: ألم أنْهَكما، وذلك القولُ مفسِّر للنداء أيضاً. وقال الشيخ: «الأَوْلى أن يعود الضمير في» عليهما «على عورتيهما كأنه قيل: يَخْصِفان على سَوْءاتيهما، وعاد بضمير الاثنين لأن الجمعَ يُراد به اثنان، ولا يجوز أن يعود الضمير على آدم وحواء لأنه تقرَّر في علم العربية أنه لا يتعدَّى فعل الظاهر والمضمر المتصل إلى الضميرِ المتصلِ المنصوب لفظاً أو محلاً في غير باب ظن وفقد وعدم ووجد، لا يجوز: زيد ضربه ولا ضربه زيد، ولا زيد مرَّ به ولا مرَّ به زيد، فلو جَعَلْنا الضميرَ في» عليهما «عائداً على آدم وحواء لَلَزِمَ من ذلك تعدِّي» يَخْصِفُ «إلى الضمير المنصوب محلاً وقد رفع الضمير المتصل وهو الألف في» يَخْصِفان «، فإنْ أُخِذَ ذلك على حَذْف مضاف مرادٍ جاز ذلك وتقديره:» يَخْصِفان على بَدَنَيْهما «، قلت: ومثلُ ذلك فيما ذكر

Yüce Allah'ın: {أَلَمْ أَنْهَكُمَا} “Ben ikinizi men etmemiş miydim?” kavlinde: Bu takrîrî cümlenin nidâyı tefsir edici olması ve iraptan mahallinin bulunmaması caizdir. Orada mahzûf bir «قول» bulunup bu cümlenin onun ma'mûlü olması da muhtemeldir; yani «فقال: ألم أنْهَكما» (Şöyle buyurdu: Ben ikinizi nehyetmemiş miydim?) takdirindedir ve o söz de nidâyı tefsir etmektedir. Ebû Hayyân [Şeyh] şöyle demiştir: «'عليهما' ifadesindeki zamirin, sanki 'يَخْصِفان على سَوْءاتيهما' (avret yerlerinin üzerini örtüyorlardı) denilmiş gibi her ikisinin avret yerlerine dönmesi daha evlâdır; çoğul ile iki kastedildiği için tesniye zamiriyle dönmüştür. Zamirin Âdem ile Havvâ'ya dönmesi ise caiz değildir; zira Arapça ilminde yerleştiği üzere, zâhir ve muttasıl zamirin fiili, 'ظن', 'فقد', 'عدم' ve 'وجد' babı dışında lafzen veya mahallen mansub olan muttasıl zamire geçişli olamaz. 'Zeyd onu vurdu' [kendini vurdu mânâsında] veya 'onu Zeyd vurdu' denilemeyeceği gibi, 'Zeyd ona uğradı' [kendine uğradı mânâsında] veya 'ona Zeyd uğradı' denilemez. Dolayısıyla 'عليهما' ifadesindeki zamiri Âdem ile Havvâ'ya döndürürsek, bundan 'يَخْصِفُ' fiilinin mahallen mansub zamire geçmesi gerekir; hâlbuki 'يَخْصِفان' fiilindeki muttasıl zamir olan elifi ref etmiştir. Şayet bu, murad edilen bir muzâfın hazfi üzerine hamledilirse caiz olur ve takdiri: 'يَخْصِفان على بَدَنَيْهما' (ikisinin bedenleri üzerine örtüyorlardı) şeklinde olur.» Derim ki: Zikrettiği hususta şunlar da bunun benzeridir:

{وهزى إِلَيْكِ} [مريم: ٢٥] {واضمم إِلَيْكَ جَنَاحَكَ} [القصص: ٣٢] وقول الشاعر:

{وهزى إِلَيْكِ} [Meryem: 25] “[Hurma dalını] kendine doğru silkele”, {واضمم إِلَيْكَ جَنَاحَكَ} [el-Kasas: 32] “[Korkudan açılan] elini kolunu kendine doğru çek/topla” [ayetleri] ve şairin şu sözü [gibidir]:

٢١٧٦ - هَوِّنْ عليك فإن الأمور ... بِكَفِّ الإِله مقاديرُها

2176 - Kendini sıkma/rahat tut; zira işlerin... / Takdirleri Allah'ın elindedir.

وقوله أيضاً:

Ve yine [şairin] şu sözü:

٢١٧٧ - دَعْ عنك نَهْباً صِيْح في حَجَراته ... ولكنْ حديثاً ما حديثُ الرواحلِ

2177 - Çevrelerinde feryat koparılan yağmayı bırak... / Fakat bineklerin haberi nedir, onu söyle!

و {مِن وَرَقِ} يحتمل أن تكون «مِنْ» لابتداء الغاية وأن تكون للتبعيض. وقرأ أبو السَّمَّال «وطَفِقا» بفتح الفاء وهي لغة كما تقدم.

{مِن وَرَقِ} “Yaprağından” kavlinde «مِنْ» edatının ibtidâ-i gâye (başlangıç) için olması da teb'îz (kısmiyet) için olması da muhtemeldir. Ebü's-Semmâl, fâ harfinin fethasıyla «وطَفَقَا» şeklinde okumuştur; daha önce geçtiği üzere bu bir lehçedir.

وقرأ الزهري «يُخْصِفان» مِنْ أخصف وهي تحتمل وجهين أحدهما: أن يكون أَفْعَلَ بمعنى فَعَل. والثاني: أن تكون الهمزةُ للتعدية، والمفعولُ على هذا محذوفٌ أي: يَخْصِفان أنفسهما أي: يجعلان أنفسَهما خاصِفين. وقرأ الحسن والأعرج ومجاهد وابن وثاب/ «يَخِصِّفان» بفتح الياء وكسر الخاء والصادُ مشددةٌ، والأصل: يختصفان، فأُدْغمت التاء في الصاد ثم أُتْبعت الخاءُ للصاد في حركتها، وسيأتي لهذه القراءة نظيرٌ في يونس ويس نحو {يهدي} [يونس: ٦] و {يَخِصِّمُون} [يس: ٤٩] إن شاء الله تعالى. وروى محبوب عن الحسن كذلك إلا أنه فتح الخاء فلم يُتْبِعْها للصاد، وهي قراءة يعقوب أيضاً وابن بريدة. وقرأ عبد الله «يُخُصِّفان» بضم الياء والخاء وكسر الصاد مشددة وهي مِنْ خصَّف بالتشديد، إلا أنه أتبع الخاء للياء قبلها في الحركة وهي قراءة عَسِرةُ النطق، ويدل على

Zührî, «أخصف» fiilinden «يُخْصِفان» şeklinde okumuştur. Bu iki veçhe muhtemeldir: Birincisi: «أَفْعَلَ» vezninin «فَعَلَ» mânâsında olmasıdır. İkincisi: Hemzenin ta'diye (geçişlilik) için olmasıdır; bu durumda mef'ûl mahzûftur; yani «يَخْصِفان أنفسهما» (kendilerini yamayıp örtüyorlardı), yani kendilerini örtücü kılıyorlardı demektir. Hasen, A'rec, Mücâhid ve İbn Vessâb yâ'nın fethası, hâ'nın kesresi ve şeddeli sâd ile «يَخِصِّفان» şeklinde okumuşlardır; aslı «يختصفان»dır, tâ harfi sâd harfine idgam edilmiş, sonra hâ harfi harekesinde sâd harfine uydurulmuştur. Yûnus ve Yâsîn surelerinde {يَهْدِي} [Yûnus 35] ve {يَخِصِّمُونَ} [Yâsîn 49] gibi bu kıraatin benzeri inşâallâhu teâlâ gelecektir. Mahbûb, Hasen'den hâ harfini sâd'a uydurmayıp fethalaması dışında aynı şekilde rivayet etmiştir; bu Ya'kûb ve İbn Büreyde'nin de kıraatidir. Abdullah [b. Mes'ûd], yâ ve hâ harflerinin zammesi, şeddeli sâd harfinin kesresiyle «يُخُصِّفان» şeklinde okumuştur ki bu şeddeli «خصَّف» fiilindendir; ancak hâ harfini harekesinde kendisinden önceki yâ harfine uydurmuştur. Bu, telaffuzu zor bir kıraattir. Ve delalet eder ki...

أن أصلها مِنْ خَصَّف بالتشديد قراءةُ بعضهم «يُخَصِّفَان» كذلك إلا أنه بفتح الخاء على أصلها.

...aslının şeddeli «خَصَّف» fiilinden olduğuna, bazılarının hâ harfinin aslı üzere fethasıyla aynı şekilde «يُخَصِّفَان» okumuş olması delalet eder.

قوله: {أَلَمْ أَنْهَكُمَا} هذه الجملةُ في محل نصب بقول مقدر ذلك القولُ حالٌ تقديره: وناداهما قائلاً ذلك. ولم يُصَرِّحْ هنا باسم المنادي للعلم به. و «لكما» متعلق ب «عدو» لِما فيه من معنى الفعل. ويجوزُ أن تكونَ متعلقةً بمحذوف على أنها حال من «عدوّ» لأنها لو تأخّرت لجاز أن تكون وصفاً له.

Yüce Allah'ın: {أَلَمْ أَنْهَكُمَا} “Ben ikinizi men etmemiş miydim?” kavlinde: Bu cümle, takdir edilen bir «قول» ile nasb mahallindedir; bu söz hâl olup takdiri: «وناداهما قائلاً ذلك» (Onlara bunu söyleyerek nida etti) şeklindedir. Nida edenin ismi, [zaten] bilindiğinden ötürü burada açıkça zikredilmemiştir. «لكما» ifadesi, fiil mânâsı taşıdığından dolayı «عدوّ» (düşman) kelimesine müteallıktır. «عدوّ» kelimesinden hâl olmak üzere mahzûfa müteallık olması da caizdir; zira sonra gelseydi onun sıfatı olması caiz olurdu.

قوله تعالى: {وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ} : هذا شرطٌ حُذِفَ جوابه لدلالة جواب القسم المقدر عليه، فإنَّ قَبْلَ حرف الشرط لامَ التوطئة للقسم مقدرةً كقوله: {وَإِن لَّمْ يَنتَهُواْ عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ} [المائدة: ٧٣] ويدلُّ على ذلك كثرةُ ورودِ لامِ التوطئة قبل أداة الشرط في كلامهم. وما بعد ذلك قد تقدَّم إعرابُه في البقرة.

Yüce Allah'ın: {وَإِن لَّمْ تَغْفِرْ} “Ve eğer bağışlamazsan” kavlinde: Bu, takdir edilen yeminin cevabının ona delalet etmesi sebebiyle cevabı hazfedilmiş bir şarttır; zira şart harfinden önce, {وَإِن لَّمْ يَنتَهُواْ عَمَّا يَقُولُونَ لَيَمَسَّنَّ} “Eğer dediklerinden vazgeçmezlerse elbette dokunacaktır” [Mâide 73] kavlinde olduğu gibi takdir edilen bir kasem tevtie lâmı (yemine hazırlık bildiren lâm) vardır. Arapların kelâmında şart edatından önce tevtie lâmının çokça gelmesi buna delalet eder. Bundan sonrasının irabı ise Bakara suresinde geçmişti.

قوله تعالى: {وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ} : قرأ الأَخَوان وابن ذكوان «تَخْرُجون» هنا، وفي الجاثية: {فاليوم لاَ يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلاَ} [الجاثية: ٣٥] وفي الزخرف: {كَذَلِكَ تُخْرَجُونَ} [الزخرف: ١١] وفي أول الروم: {وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ وَمِنْ آيَاتِهِ} [الروم: ١٩] قرؤوا الجميعَ مبنياً للفاعلَ، والباقون قرؤوه مبنياً للمفعول، وفي أول الروم خلافٌ عن ابن ذكوان. وتحرَّزْتُ بأول الروم من قوله: {إِذَآ أَنتُمْ تَخْرُجُونَ} [الروم: ٢٥] فإنه قُرئ مبنياً للفاعل من غير خلاف، ولم يذكر بعضهم موافقةَ ابنِ ذكوان للأخَوَيْن في الجاثية. والقراءتان واضحتان.

Yüce Allah'ın: { وَمِنْهَا تُخْرَجُونَ } “ve oradan çıkarılacaksınız” kavli: el-Ahaveyn (Hamza ve el-Kisâî) ile İbn Zekvân burayı; Câsiye [Suresi]'ndeki: { فَالْيَوْمَ لَا يُخْرَجُونَ مِنْهَا وَلَا } [Câsiye: 35] “Artık o gün oradan çıkarılmazlar ve...”, Zuhruf [Suresi]'ndeki: { كَذَلِكَ تُخْرَجُونَ } [Zuhruf: 11] “İşte siz de böylece çıkarılacaksınız” ve Rûm [Suresi]'nin başındaki: { وَكَذَلِكَ تُخْرَجُونَ وَمِنْ آيَاتِهِ } [Rûm: 19] “İşte siz de böylece çıkarılacaksınız. O'nun ayetlerindendir...” [ayetlerini] malum (etken) sîgada «تَخْرُجون» şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise hepsini meçhul (edilgen) sîgada okumuşlardır. Rûm [Suresi]'nin başındaki [ayette] İbn Zekvân'dan farklı bir rivayet de bulunmaktadır. [Müellif] «Rûm'un başı» kaydını düşerek [aynı surenin 25. ayetindeki] { إِذَآ أَنتُمْ تَخْرُجُونَ } [Rûm: 25] “bir de bakarsınız ki siz [yerden] çıkıyorsunuz” kavlinden sakınmıştır (onu hariç tutmuştur); çünkü o [ayet] ihtilafsız olarak malum (etken) sîgada okunmuştur. Bazı âlimler ise Câsiye [Suresi]'nde İbn Zekvân'ın el-Ahaveyn'e muvafakat ettiğini zikretmemiştir. Her iki kıraat de gayet açıktır.

و [في] قوله: {قَالاَ رَبَّنَا} [الروم: ٢٣] : فائدةُ حَذْفِ حرف النداء هنا تعظيم المنادى وتنزيهه. قال مكي: «ونداء الربِّ قد كَثُر حَذْفُ» يا «منه في القرآن، وعلةُ ذلك أن في حذف» يا «من نداء الرب معنى التعظيم والتنزيه، وذلك أنَّ النداءَ فيه طَرَفٌ من معنى الأمر؛ لأنك إذا قلت: يا زيد فمعناه: تعالَ يا زيد، أدعوك يا زيد، فحُذِفت» يا «من نداء الرب ليزولَ معنى الأمر وينقص لأنَّ» يا «تُؤَكِّده وتُظهر معناه فكان في حذف» يا «الإِجلالُ والتعظيم والتنزيه» .

{قَالاَ رَبَّنَا} “Dediler ki: Ey Rabbimiz!” [A'râf 23] kavlinde: Burada nida harfinin hazfedilmesinin faydası, nida edilenin (münâdânın) yüceltilmesi ve tenzih edilmesidir. Mekkî şöyle demiştir: «Kur'an'da Rabbe yapılan nidalarda 'yâ' (يا) nida harfinin hazfedilmesi çokça yer almıştır. Bunun illeti şudur: Rabbe yapılan nidadan 'yâ' harfinin hazfedilmesinde tazim ve tenzih mânâsı vardır; zira nida lafzında bir yönüyle emir mânâsı bulunur. Çünkü sen 'Yâ Zeyd!' dediğinde bunun mânâsı 'Gel ey Zeyd, seni çağırıyorum ey Zeyd' demektir. İşte emir mânâsının zail olması ve eksilmesi için Rabbe yapılan nidadan 'yâ' harfi hazfedilmiştir; çünkü 'yâ' harfi bu emir mânâsını pekiştirir ve açığa çıkarır. Dolayısıyla 'yâ'nın hazfinde saygı, tazim ve tenzih vardır.»