قوله تعالى: {يُوَارِي} : في محلِّ نصبٍ صفةً للباساً. وقوله «وريشاً» يُحْتمل أن يكونَ من باب عطف الصفات، والمعنى: أنه وصف اللباس بشيئين: مواراةِ السَّوْءة والزينة، وعبَّر عنها بالريش، لأنَّ الريش زينةٌ للطائر، كما أن اللباس زينة للآدميين ولذلك قال الزمخشري: «والريش لباسُ الزينة» ، استعير مِنْ ريش الطير لأنه لباسُه وزينتُه «. ويُحْتَمل أن يكون من باب عطف الشيء على غيره أي: أَنْزَلْنا عليكم لباسَيْن لباساً موصوفاً بالمواراة ولباساً موصوفاً بالزينة، وهذا اختيار الزمخشري فإنه قال بعدما حَكَيْتُه عنه آنفاً:» أي: أنزلنا عليكم لباسَيْن لباساً يواري سَوْءاتكم ولباساً يُزَيِّنُكم، لأن الزينةَ غرضٌ صحيح كما قال تعالى: {لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً} [النحل: ٨] {وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ} [النحل: ٦] وعلى هذا فالكلام في قوة حذف موصوف وإقامة صفته مُقامه والتقدير: ولباساً ريشاً أي: ذا ريش «.
Yüce Allah'ın: {يُوَارِي} “örtecek” buyruğu, [kelime olarak] "libâsen" (لباساً) kelimesinin sıfatı olup mansub konumdadır. «وريشاً» (ve süs/tüy) ifadesine gelince; bunun sıfatların birbirine atfı kabilinden olması muhtemeldir. Mana şudur: O, elbiseyi iki özellikle nitelemiştir: Avret yerini örtmesi ve süs olması. Süs kavramı ise kuş tüyü (rîş) ile ifade edilmiştir; çünkü tüy kuş için bir süs olduğu gibi, elbise de âdemoğulları için bir süstür. Nitekim Zemahşerî şöyle demiştir: «Er-Rîş (الريش), süs elbisesidir; kuşun tüyünden istiare edilmiştir, çünkü tüy kuşun hem elbisesi hem de süsüdür.» Bunun bir şeyin başka bir şeye atfı kabilinden olması da muhtemeldir; yani: «Biz size iki [türlü] elbise indirdik; biri örtme vasfına sahip bir elbise, diğeri ise süs vasfına sahip bir elbise.» Bu görüş Zemahşerî'nin tercihidir; nitekim kendisinden az önce naklettiğim sözün ardından şöyle demiştir: «Yani: Biz size iki elbise indirdik; biri avret yerlerinizi örtecek bir elbise, diğeri de sizi süsleyecek bir elbise. Çünkü ziynet meşru ve geçerli bir gayedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: {لِتَرْكَبُوهَا وَزِينَةً} [en-Nahl: 8] “onlara binesiniz diye ve bir zinet olarak”, {وَلَكُمْ فِيهَا جَمَالٌ} [en-Nahl: 6] “Onlarda sizin için bir güzellik vardır”.» Buna göre ifade, mevsufun (nitelenenin) hazfedilip sıfatının onun yerine geçirilmesi hükmündedir; takdiri de şöyledir: «Ve libâsen rîşen» (ve ziynet sahibi bir elbise).
والرِّيْشُ فيه قولان، أحدهما: أنه اسم لهذا الشيءِ المعروف. والثاني: أنه مصدرٌ يُقال» راشَه يَريشه رِيْشاً إذا جعل فيه الرِّيش، فينبغي أن يكون الريشُ مشتركاً بين المصدر والعين وهذا هو التحقيق. وقرأ عثمان وابن عباس والحسن ومجاهد وقتادة والسُّلمي وعلي بن الحسين وابنه زيد وأبو رجاء وزر بن حبيش، وعاصم وأبو عمرو في رواية عنهما: «ورِياشاً» ، وفيها تأويلان أحدهما وبه قال الزمخشري أنه جمع رِيْش فيكون كشِعْب وشِعاب. والثاني: أنه مصدرٌ أيضاً فيكون ريش ورياش مصدَريْن ل راشه الله رَيشاً ورياشاً أي: أنعم عليه. وقال الزجاج: «اللباس، فعلى هذا هما اسمان للشيء الملبوس قالوا: لِبْس ولِباس» . قلت: وقد جَوَّز الفراء أن يكون مصدراً فأخذ الزمخشري بأحد القولين، وغيرُه بالآخر، وأنشدوا:
Rîş (الرِّيْش) hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Bilinen bu nesnenin (tüy/süs eşyası) ismidir. İkincisi: Masdardır; bir şeye tüy veya süs taktığında «راشَه يَريشه رِيْشاً» denir. Dolayısıyla rîş kelimesinin masdar ile somut isim (ayn) arasında müşterek olması gerekir ki tahkik ehlinin görüşü de budur. Osman, İbn Abbâs, Hasen, Mücâhid, Katâde, es-Sülemî, Ali b. el-Hüseyn, oğlu Zeyd, Ebû Recâ', Zirr b. Hubeyş ile kendilerinden gelen bir rivayette Âsım ve Ebû Amr «ورِياشاً» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraatte iki tevil vardır: Birincisi —ki Zemahşerî bunu söylemiştir— rîş kelimesinin çoğulu olmasıdır; bu durumda şı'b (شِعْب) ve şi'âb (شِعَاب) gibi olur. İkincisi: Bunun da masdar olmasıdır; böylece rîş ve riyâş, Allah birine nimet verdiğinde söylenen «راشه الله رَيشاً ورياشاً» fiilinin iki masdarı olurlar. Zeccâc şöyle demiştir: «[Riyâş] elbisedir; buna göre ikisi de giyilen nesnenin ismidir; nitekim Araplar 'libs' ve 'libâs' demişlerdir.» Derim ki: Ferrâ bunun masdar olmasını caiz görmüştür; Zemahşerî iki görüşten birini, başkası ise diğerini benimsemiştir. Şairler şöyle demiştir:
٢١٧٨ - ورِيْشي منكمُ وهَوايَ مَعْكمْ ... وإن كانت زيارتُكم لِماما
2178 - «Benim zinetim ve rızkım sizdendir, gönlüm sizinledir ... Ziyaretiniz seyrek ve kısa da olsa.»
قوله: {وَلِبَاسُ التقوى} قرأ نافع وابن عامر والكسائي «لباسَ» بالنصب والباقون «لباسُ» بالرفع. فالنصب نسقاً على «لباساً» أي: أنزلنا لباساً موارياً وزينة، وأنزلنا أيضاً لباس التقوى، وهذا يُقَوِّي كون «ريشاً» صفةً ثانية للباساً
Yüce Allah'ın: {وَلِبَاسُ التقوى} “Takva elbisesi ise...” kavlinde: Nâfi', İbn Âmir ve Kisâî «لباسَ» kelimesini nasb ile okumuşlar, diğerleri ise ref ile «لباسُ» şeklinde okumuşlardır. Nasb ile okunması «لباساً» kelimesine matuf olmasındandır; yani: 'Örtücü bir elbise ve zinet indirdik; aynı şekilde takva elbisesini de indirdik.' Bu durum, «ريشاً» kelimesinin ilk «لباساً» kelimesi için ikinci bir sıfat olmasını kuvvetlendirir;
الأول إذ لو أراد أنه صفة لباسٍ ثانٍ لأبرز موصوفه كما أبرز هذا اللباسَ المضاف للتقوى.
çünkü ikinci bir elbisenin sıfatı olmasını kastetseydi, takvaya izafe edilen bu elbiseyi açıkça zikrettiği gibi onun mevsûfunu da açıkça zikrederdi.
وأمَّا الرفعُ فمِنْ خمسة أوجه، أحدها: أن يكون «لباس» مبتدأ، و «ذلك» مبتدأ ثان و «خير» خبر الثاني، والثاني وخبره خبر الأول، والرابطُ هنا اسمُ الإِشارةِ وهو أحدُ الروابط الخمسة المتفق عليها، ولنا سادسٌ فيه خلافٌ تقدَّم التنبيه عليه. وهذا الوجهُ هو أَوْجَهُ الأعاريب في هذه الآية الكريمة. الثاني: أن يكون «لباس» خبرَ مبتدأ محذوف أي: وهو لباس التقوى، وهذا قول أبي إسحاق الزجاج، وكأن المعنى/ بهذه الجملة التفسيرُ للّباس المتقدم، وعلى هذا فيكون قوله «ذلك» جملةً أخرى من مبتدأ وخبر.
Ref ile okunmasına gelince, bu beş vecihtendir: Birincisi: «لباس» kelimesinin mübteda, «ذلك» kelimesinin ikinci mübteda, «خير» kelimesinin ise ikincinin haberi olmasıdır; ikinci mübteda ve haberi de birinci mübtedanın haberidir. Buradaki rabıt (bağlayıcı unsur) işaret ismidir ki ittifak edilen beş rabıttan biridir; bizim hakkında ihtilaf bulunan ve daha önce uyarısı geçen altıncı bir rabıtımız da vardır. Bu vecih, bu kerim ayetteki irap vecihlerinin en uygun olanıdır. İkincisi: «لباس» kelimesinin mahzûf bir mübtedanın haberi olmasıdır; takdiri: «وهو لباس التقوى» (O da takva elbisesidir) şeklindedir. Bu, Ebû İshâk ez-Zeccâc'ın görüşüdür; sanki bu cümle ile kastedilen mânâ önceki elbiseyi tefsir etmektir. Buna göre «ذلك» kavli, mübteda ve haberden oluşan müstakil başka bir cümle olur.
وقَدَّره مكي بأحسنَ مِنْ تقدير الزجاج فقال: «وسَتْر العورة لباس التقوى» . الثالث: أن يكون «ذلك» فَصْلاً بين المبتدأ وخبره، وهذا قول الحوفي ولا أعلم أحداً من النحاة أجاز ذلك، إلا أن الواحديَّ قال: «ومَنْ قال إن» ذلك «لغوٌ لم يَلْقَ على قوله دلالة؛ لأنه يجوز أن يكون على أحد ما ذكرنا» . قلت: فقوله «لغو» هو قريب من القول بالفصل؛ لأنَّ الفصلَ لا محلَّ له من الإِعراب على قول جمهور النحويين من البصريين والكوفيين. الرابع: أن يكون «لباس» مبتدأً و «ذلك» بدلٌ منه أو عطفُ بيان له أو نعت و «خير» خبره، وهو معنى قول الزجاج وأبي علي وأبي بكر ابن الأنباري، إلا أنَّ
Mekkî bunu Zeccâc'ın takdirinden daha güzel bir şekilde takdir ederek: «Avret yerini örtmek takva elbisesidir» demiştir. Üçüncüsü: «ذلك» kelimesinin mübteda ile haberi arasında fasıl zamiri [yerinde] olmasıdır. Bu, el-Hûfî'nin görüşüdür; dilbilgicilerden hiç kimsenin buna cevaz verdiğini bilmiyorum. Ancak Vâhidî şöyle demiştir: «'ذلك' kelimesinin lağv (iraptan mahalli olmayan fasıl) olduğunu söyleyen kimse, sözüne bir delil bulamaz; çünkü bunun zikrettiğimiz vecihlerden biri olması caizdir.» Derim ki: Onun «lağv» ifadesi fasıl görüşüne yakındır; zira Basralı ve Kûfeli nahivcilerin çoğunluğunun görüşüne göre faslın iraptan mahalli yoktur. Dördüncüsü: «لباس» kelimesinin mübteda, «ذلك» kelimesinin ondan bedel, atf-ı beyân veya sıfat, «خير» kelimesinin ise onun haberi olmasıdır. Bu, Zeccâc, Ebû Ali ve Ebû Bekr İbnü'l-Enbârî'nin görüşünün anlamıdır. Ancak
الحوفي قال: «وأنا أرى أن لا يكون» ذلك «نعتاً للباس التقوى؛ لأن الأسماءَ المبهمة أعرف ممَّا فيه الألفُ واللام وما أضيف إلى الألف واللام، وسبيل النعت أن يكون مساوياً للمنعوت أو أقلَّ منه تعريفاً، فإن كان قد تقدَّمَ قولُ أحدٍ به فهو سهوٌ» .
el-Hûfî şöyle demiştir: «Ben 'ذلك' kelimesinin takva elbisesine sıfat olmaması gerektiği görüşündeyim; zira mübhem isimler (işaret isimleri), elif-lamlı olandan ve elif-lamlıya izafe edilenden daha marifedir (belirlidir). Sıfatın kuralı ise belirlilikte mevsûfa eşit veya ondan daha az derecede olmasıdır. Eğer daha önce bir kimse bunu söylemişse, bu bir yanılgıdır.»
قلت: أمَّا القول به فقد قيل كما ذَكَرْتُه عن الزجاج والفارسي وابن الأنباري، ونصَّ عليه أبو علي في «الحجة» أيضاً وذكره الواحدي. وقال ابن عطية: «هو أنبل الأقوال» ، وذكر مكي الاحتمالات الثلاثة: أعني كونه بدلاً أو بياناً أو نعتاً، ولكن ما بحثه الحوفي صحيح من حيث الصناعةُ، ومن حيث إن الصحيح في ترتيب المعارف ما ذَكَر من كونِ الإِشارات أعرفَ من ذي الأداة، ولكن قد يقال: القائلُ بكونه نعتاً لا يجعله أعرفَ مِنْ ذي الألف واللام. الخامس: جوَّز أبو البقاء أن يكون «لباسُ» مبتدأً، وخبره محذوف أي: ولباسُ التقوى ساتر عوراتكم «وهذا تقديرٌ لا حاجةَ إليه.
Derim ki: Bunu söyleyenlere gelince; Zeccâc, Fârisî ve İbnü'l-Enbârî'den naklettiğim gibi söylenmiştir; Ebû Ali el-Hucce adlı eserinde bunu açıkça belirtmiş, Vâhidî de zikretmiştir. İbn Atıyye: «Görüşlerin en seçkinidir» demiştir. Mekkî ise üç ihtimali de —yani bedel, atf-ı beyân veya sıfat olmasını— zikretmiştir. Fakat Hûfî'nin tahlili kurallar (sanat) açısından ve marifelerin sıralamasında doğru olanın işaret isimlerinin harf-i tarifli isimlerden daha marife olduğu tespiti bakımından doğrudur. Ancak şöyle de denilebilir: Onun sıfat olduğunu söyleyen kimse, onu harf-i tarifli isimden daha marife kabul etmemektedir. Beşincisi: Ebû'l-Bekâ, «لباسُ» kelimesinin mübteda, haberinin ise mahzûf olmasını caiz görmüştür; yani: 'Takva elbisesi avret yerlerinizi örtücüdür.' Ancak bu, ihtiyaç duyulmayan bir takdirdir.
وإسنادُ الإِنزال إلى اللباس: إمَّا لأن أنزل بمعنى خلق كقوله: {وَأَنزْلْنَا الحديد} [الحديد: ٢٥] {وَأَنزَلَ لَكُمْ مِّنَ الأنعام ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} [الزمر: ٦] وإمَّا على ما يسمِّيه أهلُ العلم التدريجَ وذلك أنه ينزل أسبابه، وهي الماء الذي هو سببٌ في نبات القطن والكتَّان والمرعى الذي تأكله البهائم ذواتُ الصوفِ والشعر والوبر التي يُتَّخَذُ منها الملابسُ، ونحو قولِ الشاعر يصف مطراً:
İndirme fiilinin (inzâl) elbiseye isnat edilmesi: Ya {وَأَنزْلْنَا الحديد} “Ve demiri indirdik” [Hadîd 25] ve {وَأَنزَلَ لَكُمْ مِّنَ الأنعام ثَمَانِيَةَ أَزْوَاجٍ} “Sizin için davarlardan sekiz çift indirdi” [Zümer 6] ayetlerinde olduğu gibi indirdi mânâsının 'yarattı' anlamına gelmesindendir; ya da ilim ehlinin tedric adını verdiği usul üzeredir. Şöyle ki: Allah onun sebeplerini indirir; bu da pamuk ve ketenin yetişmesine sebep olan sudur ve elbiselerin kendisinden yapıldığı yün, kıl ve tiftik sahibi hayvanların yediği ottur. Yağmuru niteleyen şairin şu sözü de bu kabildendir:
٢١٧٩ - أقبل في المُسْتَنِّ من سَحابَهْ ... أسنِمة الآبال في ربابَهْ
2179 - «Bulutundan coşkunca boşalan yağmurun içinde yöneldi ... Beyaz bulutlar arasındaki develerin hörgüçleri.»
فجعله جائياً لأسنمة. . . الإِبل مجازاً لمَّا كان سبباً في تربيتها، وقريب منه قول الآخر:
Onların beslenip büyümesine sebep olduğu için mecazen hörgüçlerin gelişi olarak ifade etmiştir. Diğer şairin şu sözü de buna yakındır:
٢١٨٠ - إذا نَزَلَ السَّماءُ بأرض قومٍ ... رَعَيْناه وإن كانوا غضابا
2180 - «Bir kavmin arazisine gök (yağmur) indiği zaman ... Onlar öfkeli olsalar da biz [otlaklarını] otlatırız.»
وقال الزمخشري:» جَعَلَ ما في الأرض منزَّلاً من السماء لأنه قضى ثَمَّ وكتب، ومنه «وأنزل لكم من الأنعامِ ثمانيةَ» .
Zemahşerî şöyle demiştir: «Yeryüzünde olan şeyleri gökten indirilmiş kıldı; çünkü onları orada takdir edip yazdı. {وَأَنزَلَ لَكُمْ مِّنَ الأنعام ثَمَانِيَةَ} “Sizin için davarlardan sekiz [çift] indirdi” kavli de bu kabildendir.»
وقال ابن عطية: «وأيضاً فَخَلْقُ الله وأفعالُه إنما هي من علوٍّ في القَدْر والمنزلة» .
İbn Atıyye ise şöyle demiştir: «Ayrıca Allah'ın yaratması ve fiilleri kadir ve mertebe bakımından yücelikten sâdır olmaktadır.»
وفي قراءة عبد الله وأُبَيّ «ولباس التقوى خير» بإسقاط «ذلك» ، وهي مقوِّيةٌ للقول بالفصل والبدل وعطف البيان. وقرأ النحوي: «ولبُوسُ» بالواو ورفع السين. فأمَّا الرفعُ فعلى ما تقدَّم في «لباس» ، وأمَّا «لبوس» فلم يُبَيِّنوها: هل هي بفتح اللام فيكون مثلَ قوله تعالى: {وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّكُمْ} [الأنبياء: ٨٠] أو بضم اللام على أنه جمعٌ وهو مُشْكل، وأكثر ما يُتَخَيَّل له أن يكون جمع لِبْس بكسر اللام بمعنى ملبوس.
Abdullah [b. Mes'ûd] ve Übeyy'in kıraatinde «ذلك» kelimesi düşürülerek «ولباس التقوى خير» şeklindedir; bu kıraat fasıl zamiri, bedel ve atf-ı beyân görüşlerini kuvvetlendirmektedir. en-Nahvî ise «ولبُوسُ» şeklinde vâv ve sîn harfinin ref'i ile okumuştur. Ref'e gelince, «لباس» kelimesinde geçen açıklama üzeredir. «لبوس» kelimesine gelince, bunu açıklamamışlardır: Acaba lâm'ın fethasıyla olup Yüce Allah'ın: {وَعَلَّمْنَاهُ صَنْعَةَ لَبُوسٍ لَّكُمْ} “Ona sizin için zırh yapma sanatını öğrettik” [Enbiyâ 80] kavlindeki gibi midir, yoksa lâm'ın zammesiyle çoğul mudur? Bu kapalıdır; onun için akla en yatkın olanı, giyilen şey mânâsında lâm'ın kesresiyle olan «لِبْس» kelimesinin çoğulu olmasıdır.
وقوله: «ذلك مِنْ آيات الله» مبتدأٌ وخبر، والإِشارة به إلى جميع ما تقدَّم من إنزال اللباسِ والريش ولباس التقوى. وقيل: بل هو إشارة لأقرب مذكور وهو لباسُ التقوى فقط.
Yüce Allah'ın: «ذلك مِنْ آيات الله» (İşte bu, Allah'ın ayetlerindendir) kavli mübteda ve haberdir; buradaki işaret, elbisenin, süsün ve takva elbisesinin indirilmesi şeklinde önceden geçenlerin tamamınadır. Bir görüşe göre ise sadece en yakın zikredilen takva elbisesine işarettir.
قوله تعالى: {لاَ يَفْتِنَنَّكُمُ} : هو نهيٌ للشيطان في الصورة، والمراد نَهْيُ المخاطبين عن متابعته والإِصغاءِ إليه، وقد تقدم معنى ذلك في قوله {فَلاَ يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ} [الأعراف: ٢] . وقرأ ابن وثاب وإبراهيم: «لا يُفْتِنَنَّكم» بضمِّ حرفِ المضارعة مِنْ أفتنه بمعنى حَمَلَه على الفتنة. وقرأ زيد بن علي «لا يَفْتِنْكم» بغير نون توكيد.
Yüce Allah'ın: {لاَ يَفْتِنَنَّكُمُ} “Sizi fitneye düşürmesin” kavlinde: Görünüşte şeytana yönelik bir nehiydir; fakat kastedilen muhatapların ona uymaktan ve ona kulak vermekten men edilmesidir. Bunun anlamı daha önce {فَلاَ يَكُنْ فِي صَدْرِكَ حَرَجٌ} “Göğsünde bir sıkıntı olmasın” [A'râf 2] kavlinde geçmişti. İbn Vessâb ve İbrâhim, fitneye sürükledi mânâsındaki «أفتنه» fiilinden muzari harfinin zammesiyle «لا يُفْتِنَنَّكم» şeklinde okumuşlardır. Zeyd b. Ali ise tekit nûnu olmaksızın «لا يَفْتِنْكم» şeklinde okumuştur.
قوله: {كَمَآ أَخْرَجَ} نعتٌ لمصدرٍ محذوف أي: لا يَفْتنكم فتنةً مثلَ فتنة إخراج أبوَيْكم. ويجوز أن يكون التقدير: لا يُخْرِجَنَّكم بفتنته إخراجاً مثل إخراجه أبويكم. وقوله: «يَنْزِع» جملة في محل نصب على الحال. وفي صاحبها احتمالان، أحدهما: أنه الضمير في «أخرج» العائدُ على الشيطان، والثاني: أنه الأبوين، وجاز الوجهان لأنَّ المعنى يَصِحُّ على كلٍ من التقديرين، والصناعةُ مساعدةٌ لذلك؛ فإن الجملة مشتملة على ضمير الأبوين وعلى ضمير الشيطان. قال الشيخ: «فلو كان بدل» ينزع «نازعاً تعيَّن الأولُ، لأنه إذ ذاك لو جُوِّز الثاني لكان وصفاً جرى على غير مَنْ هو له فكان يجب إبراز الضمير، وذلك على مذهب البصريين» . قلت: يعني أنه يفرَّق/ بين الاسم والفعل إذا جريا على غير ما هما له في المعنى: فإن كان اسماً كان مذهبُ البصريين ما ذكر، وإن كان فعلاً لم يَحْتَجْ إلى ذلك. وقد تقدَّم لك الكلامُ على هذه المسألة، وأن الشيخ جمال الدين بن مالك سَوَّى بينهما، وأن مكيَّاً له فيها كلام مُشْكل.
Yüce Allah'ın: {كَمَآ أَخْرَجَ} “Çıkardığı gibi” kavli, mahzûf bir masdarın sıfatıdır; yani: 'Anne ve babanızı çıkarma fitnesi gibi bir fitne ile sizi fitneye düşürmesin.' Takdirin şöyle olması da caizdir: 'Anne ve babanızı çıkardığı gibi fitnesiyle sizi de çıkarmasın.' «يَنْزِع» kavli ise hâl olarak nasb mahallinde bir cümledir. Hâl sahibinde iki ihtimal vardır: Birincisi, «أخرج» fiilindeki şeytana dönen zamirdir; ikincisi ise anne ve babadır. Her iki takdire göre de mânâ sahih olduğu için iki vecih de caizdir ve dil kuralları (sanat) da buna elverişlidir; zira cümle hem anne babanın zamirini hem de şeytanın zamirini içermektedir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Eğer 'ينزع' yerine 'نازعاً' [ism-i fâili] olsaydı birinci ihtimal tayin ederdi; çünkü o durumda ikinci ihtimal caiz görülseydi sıfat, ait olmadığı kimse üzerine carî kılınmış olurdu ve Basralıların mezhebine göre zamiri açığa çıkarmak vacip olurdu.» Derim ki: Yani mânâ bakımından ait olmadıkları kimse üzerine carî kılındıklarında isim ile fiil birbirinden ayrılır: Eğer isim ise Basralıların mezhebi zikredilen şekildedir; fiil ise buna ihtiyaç duymaz. Bu meseleye dair açıklama, Şeyh Cemâlüddin İbn Mâlik'in ikisini eşit kıldığı ve Mekkî'nin bu konuda kapalı bir ifadesinin bulunduğu daha önce geçmişti.
و {يَنْزِعُ} جيء بلفظ المضارع على أنه حكاية حال كأنها قد وقَعَتْ
Ve {يَنْزِعُ} “Soyup çıkarıyordu” fiili, sanki vuku bulmuş
وانقضَتْ. والنَّزْعُ: الجَذْبُ بقوة للشيء عن مقرِّه، ومنه {تَنزِعُ الناس كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُّنقَعِرٍ} [القمر: ٢٠] ومنه نَزْع القوس، وتستعمل في الأَعْراض، ومنه نَزْعُ العداوة والمحبة من القلب، ونُزِع فلانٌ كذا سُلِبَه، ومنه {والنازعات غَرْقاً} [النازعات: ١] لأنها تَقْلع أرواح الكفرة بشدة، ومنه المنازعةُ وهي المخاصمة، والنَّزْع عن الشيء كفٌّ عنه، والنزوع: الاشتياق الشديد، ومنه نَزَع إلى وطنه ونَزَع إلى مذهب كذا نَزْعَةً، وأنزع القومُ: نَزَعَتْ إبلهم إلى مواطنها، ورجل أَنْزَعُ أي زال شعرُه، والنَّزْعتان بياض يكتنف الناصية، والنَّزْعة أيضاً الموضع مِنْ رأس الأنزع، ولا يقال امرأة نَزْعاء إذا كان بها ذلك، بل يقال لها: زَعْراء، وبئر نَزُوع أي قريبة القَعْر لأنها يُنزع منها باليد.
ve bitmiş bir hâli hikâye etmek üzere muzari lafzıyla getirilmiştir. Nez' (النَّزْع): Bir şeyi yerinden kuvvetle çekip almaktır; {تَنزِعُ الناس كَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُّنقَعِرٍ} “İnsanları kökünden sökülmüş hurma kütükleri gibi söküp atıyordu” [Kamer 20] ayetinde ve yayın kirişini çekmek mânâsında «نَزْع القوس» tabirinde böyledir. Arazlarda da kullanılır; nitekim düşmanlık ve sevginin kalpten sökülüp atılması mânâsında kullanılır. «نُزِع فلانٌ كذا» denildiğinde, o şey ondan çekilip alındı demektir. {والنازعات غَرْقاً} “Andolsun söküp çıkaranlara” [Nâziât 1] ayeti de bundandır; çünkü onlar kâfirlerin ruhlarını şiddetle çekip alırlar. Çekişme ve tartışma mânâsındaki münâzaa (المنازعة) da bundandır. Bir şeyden nez' etmek ondan el çekmektir. Nüzû' (النزوع): Şiddetli özlemdir; nitekim 'vatanına özlem duydu' mânâsında «نَزَع إلى وطنه» ve 'falan mezhebe temayül etti' mânâsında «نَزَع إلى مذهب كذا نَزْعَةً» denir. «أنزع القومُ» denildiğinde, develeri kendi vatanlarına özlem duyup yöneldi demektir. «رجل أَنْزَعُ» başının ön tarafındaki saçları dökülmüş adama denir. «النَّزْعتان» alnın iki yanındaki saçsız kısımdır. «النَّزْعة» aynı zamanda saçı dökük kimsenin başındaki bu yerdir. Bu durum kadında olduğunda «امرأة نَزْعاء» denmez, bilakis ona «زَعْراء» denir. «بئر نَزُوع» ise elle su çekilebilecek kadar suyu yüzeye yakın kuyu demektir.
قوله: {إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ} : «هو» تأكيد للضمير المتصل ليسوغَ العطفُ عليه، كذا عبارة بعضهم. قال الواحدي: «أعاد الكناية ليحسن العطف كقوله: {اسكن أَنْتَ وَزَوْجُكَ} [البقرة: ٣٥] قلت: ولا حاجةَ إلى التأكيد في مثل هذه الصورةِ لصحة العطف، إذ الفاصلُ هنا موجودٌ وهو كافٍ في صحة العطف، فليس نظيرَ {اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ} .
Yüce Allah'ın: {إِنَّهُ يَرَاكُمْ هُوَ وَقَبِيلُهُ} “Şüphesiz o da avanesi de sizi görür” kavlinde: Bazılarının ifadesine göre «هو» zamiri, üzerine atfın caiz olması için muttasıl zamirin tekitidir. Vâhidî şöyle demiştir: «{اسكن أَنْتَ وَزَوْجُكَ} “Sen ve eşin yerleşin” [Bakara 35] kavlinde olduğu gibi atfın güzel olması için kinayeyi (zamiri) iade etmiştir.» Derim ki: Atfın sıhhati için böyle bir yerde tekite ihtiyaç yoktur; zira burada fasıla (araya giren kelime) mevcuttur ve bu da atfın sıhhati için yeterlidir. Dolayısıyla bu, {اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ} ayetinin benzeri değildir.
وقد تقدَّم لك بحثٌ في {اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ} وهو أنه ليسَ من باب العطف على الضمير لمانعٍ ذُكر ثَمَّةَ.
Nitekim {اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ} ayetinde orada zikredilen bir engelden ötürü zamire atıf kabilinden olmadığına dair bir inceleme daha önce geçmişti.
و {وَقَبِيلُهُ} المشهورُ قراءته بالرفع نسقاً على الضمير المستتر، ويجوز أن يكونَ نسقاً على اسم «إنَّ» على الموضع عند مَنْ يجيز ذلك، ولا سيما عند مَنْ يقول: يجوز ذلك بعد الخبر بإجماع. ويجوز أن يكون مبتدأً محذوفَ الخبر فتحصَّل في رفعه ثلاثة أوجه. وقرأ اليزيدي «وقبيلَه» نصباً وفيها تخريجان،
{وَقَبِيلُهُ} kelimesine gelince, meşhur olan okunuşu müstetir zamire atıfla ref iledir. Buna cevaz verenlere göre, özellikle haberden sonra bunun icma ile caiz olduğunu söyleyenlere göre mahalline binaen 'inne'nin ismine atıf olması da caizdir. Haberi mahzûf bir mübteda olması da caizdir; böylece onun ref'inde üç vecih hasıl olmaktadır. Yezîdî ise nasb ile «وقبيلَه» şeklinde okumuştur; bunda iki tahrîc vardır:
أحدهما: أنه منصوب نسقاً على اسم إنَّ لفظاً إنْ قلنا إنَّ الضميرَ عائد على الشيطان، وهو الظاهر. والثاني: أنه مفعولٌ معه أي: يراكم مصاحباً لقبيله. والضمير في «إنه» فيه وجهان الظاهرُ منهما كما تقدَّم أنه للشيطان. والثاني: أن يكون ضمير الشأن، وبه قال الزمخشري، ولا حاجةَ تدعو إلى ذلك.
Birincisi: Zamirin şeytana döndüğünü söylersek —ki zahir olan budur— lafzan 'inne'nin ismine matuf olarak mensuptur. İkincisi: Mefulün meah olmasıdır; yani: 'Kendi kabilesi/avanesiyle birlikte sizi görür.' «إنه» lafzındaki zamirde iki vecih vardır: Daha önce geçtiği gibi zahir olanı şeytana ait olmasıdır. İkincisi: Şân zamiri olmasıdır ki Zemahşerî bunu söylemiştir; fakat buna çağıran bir ihtiyaç yoktur.
والقبيل: الجماعة يكونون من ثلاثة فصاعداً من جماعة شتى، هذا قول أبي عبيد. والقبيلةُ: الجماعةُ من أب واحد، فليست القبيلةُ تأنيثَ القبيل لهذه المغايرة.
Kabîl (القبيل): Ebû Ubeyd'in dediğine göre, muhtelif topluluklardan oluşan üç ve daha fazla sayıdaki cemaattir. Kabîle (القبيلة) ise tek bir babadan türeyen cemaattir; dolayısıyla bu anlam farklılığından ötürü kabîle kelimesi kabîl kelimesinin müennesi değildir.
قوله: {مِنْ حَيْثُ لاَ تَرَوْنَهُمْ} «مِنْ» لابتداء غاية الرؤية، و «حيث» ظرفُ لمكان انتفاء الرؤية، و «لا تَرَوْنهم» في محل خفض بإضافة الظرف إليه، هذا هو الظاهر في إعراب هذه الآية.
Yüce Allah'ın: {مِنْ حَيْثُ لاَ تَرَوْنَهُمْ} “Onları göremeyeceğiniz yerden” kavlinde: «مِنْ» harfi görmenin başlangıç gayesi (iptidâ-i gaye) içindir. «حيث» kelimesi görmenin nefyedildiği mekân zarfıdır. «لا تَرَوْنهم» cümlesi ise zarfın kendisine izafe edilmesiyle cer mahallindedir; bu ayetin irabında zahir olan budur.
وثَمَّ كلامٌ مُشْكل منقول عن أبي إسحاق، رأيت ذِكْرَه لئلا يَتَوَهَّم صحتَه مَنْ رآه. قال أبو إسحاق: «ما بعد» حيث «صلةٌ لها وليست بمضافةٍ إليه» . قال الفارسي: «هذا غيرُ مستقيم، ولا يَصِحُّ أن يكون ما بعد» حيث «صلةً لها؛ لأنه إذا كان صلة لها وَجَبَ أن يكونَ للموصول فيه ذكرٌ، كما أن في سائر صلات الموصول ذِكْراً للموصول، فخلُّو الجملة التي بعد» حيث «من ضميرٍ يعود على» حيث «دليلٌ على أنها ليست صلة لحيث، وإذا لم تكن صلةً كانت مضافة. فإن قيل: نقدِّر العائد في هذا كما نقدِّر العائدَ في الموصولات، فإذا قلت:» رأيتك حيث زيد قائم «كان التقدير: حيث قائمه، ولو قلت: رأيتك حيث قام زيد» كان التقدير: حيث قام زيد فيه، ثم اتُّسِع في الحرف فَحُذِف فاتصل الضمير فحذف، كما يُحْذف في قولك: «زيد الذي
Burada Ebû İshâk'tan nakledilen kapalı bir söz vardır; gören kimse bunun sahih olduğunu vehmetmesin diye onu zikretmeyi uygun gördüm. Ebû İshâk şöyle demiştir: «'حيث' kelimesinden sonrası onun sılasıdır, ona muzâfun ileyh değildir.» Fârisî şöyle demiştir: «Bu tutarlı değildir; 'حيث' kelimesinden sonrasının ona sıla olması sahih olamaz. Çünkü eğer onun sılası olsaydı, diğer bütün mevsûl sıla cümlelerinde mevsûle dair bir zikir bulunduğu gibi, burada da mevsûle dair bir zikrin bulunması vacip olurdu. Dolayısıyla 'حيث' kelimesinden sonraki cümlenin 'حيث' kelimesine dönen bir zamirden hâli olması, onun haysü için sıla olmadığının delilidir; sıla olmayınca da muzâfun ileyh olur. Eğer: 'Mevsûllerdeki âid zamiri takdir ettiğimiz gibi bunda da âid zamiri takdir ederiz; nitekim «رأيتك حيث زيد قائم» dediğinde takdir «حيث قائمه» olur, «رأيتك حيث قام زيد» dediğinde ise takdir «حيث قام زيد فيه» olur, ardından harf-i cerde genişletme yapılarak hazfedilir, zamir muttasıl hâle gelir ve tıpkı «زيد الذي ضربت» yani «الذي ضربته» sözünde hazfedildiği gibi hazfedilir' denilirse;
ضربت» أي: الذي ضربته. قيل: لو أريد ذلك لجاز استعمالُ هذا الأصل، فَتَرْكُهم لهذا الاستعمالِ دليلٌ على أنه ليس أصلاً له «.
şöyle cevap verilir: 'Eğer bu kastedilseydi bu aslın kullanılması caiz olurdu; Arapların bu kullanımı terk etmeleri, bunun onun aslı olmadığının delilidir.'»
قلت: أبو إسحاق لم يَعْتقد كونَها موصولةً بمعنى الذي، لا يقول بذلك أحد، وإنما يزعم أنها ليست مضافةً للجملة بعدها فصارت كالصلة لها أي كالزيادة، وهو كلامٌ متهافت، فالردُّ عليه من هذه الحيثيَّةِ لا من حيثية اعتقادِه لكونها موصولةً. ويُحتمل أن يكون مرادُه أن الجملة لَمَّا كانت من تمام معناها بمعنى أنها مفتقرةٌ إليها كافتقار الموصول لصلته أُطْلق عليها هذه العبارة، ويَدُلُّ على ما قلته أنَّ مكياً ذكر في علة بنائها فقال:» ولأنَّ ما بعدها مِنْ تمامها كالصلة والموصول «إلا أنه يَرضى أنها مضافةٌ لما بعدها.
Derim ki: Ebû İshâk onun «الذي» mânâsında bir ism-i mevsûl olduğuna inanmamıştır; bunu hiç kimse söylemez. O sadece kendisinden sonraki cümleye muzâf olmadığını, dolayısıyla onun sılası gibi yani fazlalık gibi olduğunu ileri sürmektedir ki bu tutarsız bir sözdür. Dolayısıyla ona yapılan itiraz, onun ism-i mevsûl olduğuna inandığı cihetinden değil, bu cihettendir. Cümlenin mânâsının tamamlanması bakımından mevsûlun sılasına muhtaç olması gibi ona muhtaç olması sebebiyle bu ifadeyi mecazen kullanmış olması da muhtemeldir. Söylediğime Mekkî'nin onun mebnî olma illetinde zikrettiği şu sözü delalet eder: «Ve arkasındaki cümlenin, mevsûl ve sıla gibi onun mânâsının tamamından olması sebebiyledir.» Bununla birlikte Mekkî onun sonrasına muzâf olduğunu kabul etmektedir.
وقرئ {مِنْ حَيْثُ لاَ تَرَوْنَهُ} بالإِفراد، وذلك يحتمل وجهين أحدهما: يكون الضميرُ عائداً على الشيطان وحده دون قبيله، لأنه هو رأسُهم وهم تَبَعٌ له ولأنه المَنْهيُّ [عنه] أول الكلام، وأن يكون عائداً عليه وعلى قبيله، ووحَّد الضميرَ إجراءً له مُجرى اسم الإِشارة في قوله تعالى {عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} [البقرة: ٦٨] . ونظير هذه القراءة/ قول رؤبة:
Ayet tekil olarak {مِنْ حَيْثُ لاَ تَرَوْنَهُ} şeklinde de okunmuştur; bunda iki ihtimal vardır: Birincisi: Zamirin avanesine değil sadece şeytana dönmesidir; zira o onların reisidir, onlar ise ona tabidir ve kelâmın başında nehyedilen de odur. İkincisi: Zamirin hem ona hem de avanesine dönmesidir; Yüce Allah'ın {عَوَانٌ بَيْنَ ذلك} “Bunun arasında orta yaşta” [Bakara 68] kavlinde işaret ismini tekil kıldığı gibi zamiri de tekil kılmıştır. Bu kıraatin benzeri Rû'be'nin şu sözüdür:
٢١٨١ - فيها خطوطٌ من سَوادٍ وبَلَقْ ... كأنه في الجلد توليعُ البَهَقْ
2181 - «Onda siyah ve alaca çizgiler vardır ... Derideki alaca hastalığının yayılması gibi sanki o.»
وقد تقدم هذا البيتُ بحكايته معه في البقرة.
Bu beyit, hikâyesiyle birlikte Bakara suresinde geçmişti.
قوله: {إِنَّا جَعَلْنَا} يحتمل أن يكون بمعنى صَيَّر أي: صَيَّرْنا الشياطينَ
Yüce Allah'ın: {إِنَّا جَعَلْنَا} “Şüphesiz biz kıldık” kavlinde: «صَيَّر» (dönüştürdü/yaptı) mânâsında olması muhtemeldir; yani: 'Şeytanları dostlar kıldık.'
أولياءَ. وقال الزهراوي: «جعل هنا بمعنى وصف» وهذا لا يُعْرَفُ في «جعل» ، وكأنه فرارٌ من إسناد جَعْل الشياطين أولياء لغير المؤمنين إلى الله تعالى وكأنها نزعةٌ اعتزالية. و «للذين» متعلق بأولياء لأنه في معنى الفعل، ويجوز أن يتعلق بمحذوف لأنه صفةٌ لأولياء.
ez-Zehrâvî: «Burada 'cealna' niteledi mânâsındadır» demiştir; fakat bu, «جعل» fiilinde bilinen bir kullanım değildir. Sanki bu, şeytanların mümin olmayanlara dost kılınmasının Yüce Allah'a isnat edilmesinden kaçınmaktır ve Mûtezilî bir temayül gibidir. «للذين» ifadesi fiil mânâsı taşıdığından dolayı «أولياء» kelimesine müteallıktır; «أولياء» kelimesinin sıfatı olması sebebiyle mahzûfa müteallık olması da caizdir.
قوله تعالى: {وَإِذَا فَعَلُواْ} : هذه الجملةُ الشرطية لا محلَّ لها من الإِعراب لأنها استئنافية وهو الظاهر، وجوَّز ابنُ عطية أن تكونَ داخلةً في حَيِّز الصلة لعطفها عليها. قال ابن عطية: «ليقع التوبيخُ بصفةِ قومٍ قد جعلوا أمثالاً للمؤمنين إذ أشبه فعلُهم فِعْلَ الممثَّل بهم» وقوله: «وَجَدْنا» يُحْتمل أن تكون العِلْمِيَّة أي: عَلِمْنا طريقتهم أنها هذه، ويحتمل أن تكونَ بمعنى لَقِيْنا، فيكون «عليها» مفعولاً ثانياً على الأول، وحالاً على الثاني.
Yüce Allah'ın: {وَإِذَا فَعَلُواْ} “Bir hayasızlık yaptıkları zaman” kavlinde: Bu şart cümlesi istînâfiyye olduğu için iraptan mahalli yoktur ki zahir olan budur. İbn Atıyye ise sıla cümlesine atfedildiği için sıla dairesine dâhil olmasını caiz görmüştür. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Müminlere misal kılınan bir kavmin sıfatıyla kınama vaki olsun diye; çünkü onların fiili, kendileriyle temsil getirilenlerin fiiline benzemiştir.» «وَجَدْنا» kavline gelince: İlim/bilgi bildiren fiil olması muhtemeldir; yani 'onların yolunun bu olduğunu bildik'. Bulduk/rastladık mânâsında olması da muhtemeldir; buna göre «عليها» ifadesi birinci ihtimale göre ikinci meful, ikinci ihtimale göre ise hâl olur.
وقوله {لاَ يَأْمُرُ بالفحشآء} حُذِف المفعولُ الأول للعلم به أي: لا يأمر أحداً، أو لا يأمركم بأمر. . . ذلك.
Yüce Allah'ın: {لاَ يَأْمُرُ بالفحشآء} “Hayasızlığı emretmez” kavlinde: Bilindiği için birinci meful hazfedilmiştir; yani 'hiç kimseye emretmez' veya 'size bunu emretmez'.
وقوله: {مَا لاَ تَعْلَمُونَ} مفعولٌ به، وهذا مفرد في قوة الجملة، لأنَّ ما لا يعلمون ممَّا يتقوَّلونه على الله تعالى كلامٌ كثير من قولهم {والله أَمَرَنَا بِهَا} كتبحير البحائر وتسييب السوائب وطوافهم بالبيتِ عُراةً إلى غير ذلك، وكذلك أيضاً حُذِف المفعول من قوله {أَمَرَ رَبِّي بالقسط} .
Yüce Allah'ın: {مَا لاَ تَعْلَمُونَ} “Bilmediğiniz şeyleri” kavli mef'ûlün bihtir; bu, cümle gücünde olan bir müfreddir. Çünkü Allah'a karşı uydurdukları bilmedikleri şeyler; {والله أَمَرَنَا بِهَا} “Allah da bize bunu emretti” [A'râf 28] sözleri, bahîre develerinin kulaklarını yarmak, sâibe develerini salıvermek, Beytullah'ı çıplak tavaf etmek ve benzeri pek çok sözdür. Aynı şekilde {أَمَرَ رَبِّي بالقسط} “Rabbim adaleti emretti” [A'râf 29] kavlinden de meful hazfedilmiştir.
قوله تعالى: {وَأَقِيمُواْ} : فيه وجهان، أظهرهما: أنه معطوفٌ على الأمر المقدر أي: الذي ينحلُّ إليه المصدر وهو «بالقسط» ، وذلك
Yüce Allah'ın: {وَأَقِيمُواْ} “Ve doğrultun” kavlinde iki vecih vardır: En açık olanı, takdir edilen bir emre matuf olmasıdır; yani masdar olan «بالقسط» kelimesinin çözüldüğü emre matuftur. Şöyle ki:
أن القِسْط مصدرٌ فهو ينحلُّ لحرفٍ مصدري وفعل، فالتقدير: قل: أمر ربي بأن أقسِطوا وأقيموا، وكما أن المصدر ينحلُّ ل «أَنْ» والفعل الماضي نحو: «عجبت من قيامِ زيد وخرج» أي: من أن قام وخرج، ول «أَنْ» والفعل المضارع كقولها:
el-Kıst (القِسْط) bir masdardır; dolayısıyla masdar harfi ile fiile çözülür. Takdiri şöyledir: 'De ki: Rabbim adaletli davranmanızı ve [yüzlerinizi] doğrultmanızı emretti.' Nitekim masdar, «عجبت من قيامِ زيد وخرج» (Zeyd'in kalkmasına ve çıkmasına şaştım) yani 'kalkmasına ve çıkmasına' ifadesinde olduğu gibi «أَنْ» ve mazi fiile; kadının şu sözünde olduğu gibi «أَنْ» ve muzari fiile çözülür:
٢١٨٢ - لَلُبْس عباءة وتَقَرَّ عيني ... . . . . . . . . . . . .
2182 - «Bir abâye giymem ve gözümün aydın olması ...»
أي: لأَنْ ألبس وتَقَرَّ، كذلك ينحلُّ ل «أَنْ» وفعل أمر لأنها بالثلاث الصيغ: الماضي والمضارع والأمر بشرط التصرُّف. وقد تقدَّم لنا تحقيقُ هذه المسألةِ وإشكالِها وجوابِه، وهذا بخلاف «ما» فإنها لا تُوصل بالأمر، وبخلاف «كي» فإنها لا تُوْصَلُ إلا بالمضارع، فلذلك لا ينحلُّ المصدر إلى «ما» وفعل أمر، ولا إلى كي وفعلٍ ماضٍ أو مضارع. وقال الزمخشري: «وأقيموا وجوهكم: وقل أقيموا وجوهكم أي: اقصدوا عبادته» . وهذا من أبي القاسم يحتمل تأويلين، أحدهما: أن يكونَ قولُه «قل» أراد به أنه مقدَّرٌ غيرُ هذا الملفوظ به، فيكون «أقيموا» معمولاً لقولٍ أمرٍ مقدرٍ، وأن يكون معطوفاً على قوله «أَمَر ربي» فإنه معمول ل «قل» . وإنما أظهر الزمخشري «قل» مع «أقيموا» لتحقيق عطفيَّته على «أَمَر ربي» . ويجوز أن يكونَ قولُه «وأقيموا» معطوفاً على أمرٍ محذوفٍ تقديرُه: قل أَقْبِلوا وأقيموا.
Yani 'giymem ve aydın olması' demektir. Aynı şekilde çekimli olmak şartıyla mazi, muzari ve emir olmak üzere üç sîga ile geldiği için «أَنْ» ve emir fiiline de çözülür. Bu meselenin tahkiki, kapalılığı ve cevabı daha önce geçmişti. Bu durum, emir fiiline sıla yapılamayan «ما» ve sadece muzari fiile sıla yapılabilen «كي» edatlarından farklıdır; bu sebeple masdar «ما» ve emir fiiline ya da «كي» ve mazi veya muzari fiile çözülemez. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Ve yüzlerinizi doğrultun': 'Ve de ki: Yüzlerinizi doğrultun, yani O'na ibadeti kastidin' demektir.» Ebü'l-Kāsım'ın [Zemahşerî'nin] bu sözü iki tevile muhtemeldir: Birincisi: «قل» (de ki) sözüyle, telaffuz edilenin dışında takdir edilen başka bir sözü kastetmiş olmasıdır; bu durumda «أقيموا» takdir edilen emir bildiren bir sözün mamulü olur. İkincisi: «أَمَر ربي» (Rabbim emretti) kavline matuf olmasıdır; zira o da «قل» fiilinin mamulüdür. Zemahşerî'nin «أقيموا» ile birlikte «قل» lafzını açığa çıkarması, sadece onun «أَمَر ربي» kavline atfını gerçekleştirmek içindir. «وأقيموا» kavlinin, takdiri: 'De ki: Yönelin ve doğrultun' şeklinde olan mahzûf bir emre matuf olması da caizdir.
وقال الجرجاني صاحب «النظم» : «نَسَق الأمرَ على الجر، وجاز ذلك
en-Nazm sahibi el-Cürcânî şöyle demiştir: «Emir fiilini mecrur kelimeye atfetti. Buna cevaz verildi,
لأنَّ قوله {قُلْ أَمَرَ رَبِّي} قول؛ لأنَّ الأمر لا يكون إلا كلاماً والكلام قول، وكأنه قال: قل يقول ربي:» أقسطوا وأقيموا «يعني أنه عطف على المعنى.
çünkü {قُلْ أَمَرَ رَبِّي} “De ki: Rabbim emretti” kavli bir sözdür; zira emir ancak bir kelâm olur, kelâm da sözdür. Sanki şöyle demiştir: 'De ki: Rabbim şöyle buyuruyor: Adaletli olun ve [yüzlerinizi] doğrultun'.' Yani mânâya atfetmiştir.
و {مَسْجِدٍ} هنا يحتمل أن يكون مكاناً وزماناً. قال الزمخشري:» في وقت كل سجود وفي مكان كل سجود «وكان مِنْ حَقِّ مسجدِ مَسْجَد بفتح العين لضمها في المضارع، وله في هذا الشذوذ أخواتٌ كثيرةٌ مذكورةٌ في التصريف.
Buradaki {مَسْجِدٍ} kelimesinin mekân veya zaman bildirmesi muhtemeldir. Zemahşerî şöyle demiştir: «Her secde vaktinde ve her secde mekânında.» Mescid kelimesinin hakkı, muzarisinde ayne'l-fiil zammeli olduğu için ayne'l-fiilin fethasıyla 'mesced' olması idi; sarf ilminde zikredildiği üzere bu şâz kullanımın pek çok benzeri vardır.
وقوله: {مُخْلِصِينَ} حال من فاعل» ادعُوه «، و» الدّين «مفعول به باسم الفاعل. و» له «متعلِّقٌ بمخلصين، ويجوز أن يتعلَّق بمحذوف على أنه حال من» الدين «.
Yüce Allah'ın: {مُخْلِصِينَ} “Halis kılanlar olarak” kavli «ادعُوه» (O'na dua edin) fiilinin fâilinden hâldir. «الدّين» kelimesi ism-i fâilin mef'ûlün bihidir. «له» ifadesi «مخلصين» kelimesine müteallıktır; «الدين» kelimesinden hâl olmak üzere mahzûfa müteallık olması da caizdir.
قوله: {كَمَا بَدَأَكُمْ} الكافُ في محلِّ نصبٍ نعتاً لمصدر محذوف تقديره: تَعُودون عَوْداً مثلَ ما بدأكم. وقيل: تقديره يَخْرجون خروجاً مثل ما بدأكم ذكرهما مكي، والأول أليقُ بلفظِ الآيةِ الكريمة. وقال ابن الأنباري:» موضعُ الكاف في «كما» نصبٌ بتعودون؛ وهو على مذهبِ العرب في تقديم مفعول الفعل عليه أي: تعودون كما ابتدأ خلقكم «.
Yüce Allah'ın: {كَمَا بَدَأَكُمْ} “Sizi ilk yarattığı gibi” kavlindeki kâf harfi, mahzûf bir masdarın sıfatı olarak nasb mahallindedir; takdiri: 'Sizi ilk yarattığı gibi bir dönüşle döneceksiniz' (تَعُودون عَوْداً مثلَ ما بدأكم) şeklindedir. Takdirinin: 'Sizi ilk yarattığı gibi bir çıkışla çıkacaklar' (يَخْرجون خروجاً مثل ما بدأكم) şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu iki takdiri Mekkî zikretmiştir; birincisi ise âyet-i kerîmenin lafzına daha uygundur. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «'Kemâ'daki kâf harfinin konumu 'te'ûdûne' (döneceksiniz) fiiliyle mensubdur. Bu da Arapların, fiilin mef'ûlünü fiilden önce takdim etme mezhebi üzeredir; yani 'Yaratılışınızı ilk başlattığı gibi döneceksiniz' demektir.»
قال الفارسي «كما بدأكم تعودون» ليس على ظاهره إذ ظاهرُه: تعودون كالبَدْء، وليس المعنى تشبيهَهم بالبَدَاء، إنما المعنى على إعادةِ الخَلْق كما ابتُدِئ، فتقديرُ كما بدأكم تعودون: كما بدأ خَلْقَكم أي: يُحْيي خَلْقَكم عَوْداً كبدئه، وكما أنه لم يَعْنِ بالبَدْء ظاهرَه من غير حذفِ المضافِ إليه كذلك لم يَعْنِ
el-Fârisî şöyle demiştir: «'Sizi ilk yarattığı gibi döneceksiniz' (كما بدأكم تعودون) ifadesi zahiri üzere değildir; zira zahiri: 'İlk başlangıç gibi döneceksiniz' demektir. Halbuki anlam, onların başlangıca teşbih edilmesi değildir; anlam ancak yaratılışın ilk başlatıldığı gibi yeniden yaratılması üzerinedir. Buna göre 'kemâ bede'eküm te'ûdûn' ifadesinin takdiri: 'Yaratılışınızı ilk başlattığı gibi' yani 'O'nun ilk başlatması gibi bir dönüşle yaratılışınızı diriltir' şeklindedir. Nasıl ki başlangıç ile, muzafun ileyh hazfedilmeksizin zahirini kastetmediyse, aynı şekilde
بالعَوْد من غير حذف المضافِ الذي هو الخَلْق فلمَّا حَذَفَه قام المضافُ إليه مَقَامَ الفاعِل فصار الفاعلون مخاطَبِين، كما أنه لَمَّا حَذَفَ المضافَ من قوله «كما بدأ خلقكم صار المخاطبون مفعولين في اللفظ» قلت: يعني أن الأصل كما بدأ خَلْقُكُمْ يعود خَلْقُكم فحذف الخَلْقَ في الموضعين، فصار المخاطبون في الأول مفعولِين بعد أن كانوا مجرورين بالإِضافة، وفي الثاني صاروا فاعلين بعد أن كانوا مجرورين بالإِضافة أيضاً.
dönüş ile de 'yaratılış' (halk) olan muzaf hazfedilmeksizin [zahirini kastetmemiştir]. Muzafı hazfedince muzafun ileyh fâil makamına kaim olmuş ve böylece fâiller muhataplar haline gelmiştir. Nitekim 'kemâ bedee halkaküm' sözünden muzafı hazfettiğinde muhataplar lafızda mef'ûl olmuşlardır.» Derim ki: [Fârisî] şunu kastetmektedir: Asıl olan 'kema bedee halkuküm ye'ûdü halkuküm' (Yaratılışınız ilk başladığı gibi yaratılışınız geri döner) şeklindedir; her iki yerde de 'el-halk' kelimesini hazfetmiştir. Böylece muhataplar, birinci kısımda izâfetle mecrur iken mef'ûl; ikinci kısımda ise yine izâfetle mecrur iken fâil olmuşlardır.
و «بدأ» بالهمز أنشأ واخترع، ويُسْتعمل بهذا المعنى ثلاثياً ورباعياً على أَفْعل، فالثلاثيُّ كهذه الآيةِ، وقد جمع بين الاستعمالين في قوله تعالى: {أَوَلَمْ يَرَوْاْ كَيْفَ يُبْدِئُ الله الخلق} [العنكبوت: ١٩] فهذا مِنْ أبدأ، ثم قال: {كَيْفَ بَدَأَ الخلق} [العنكبوت: ٢٠] هذا فيما يتعدَّى بنفسه. وأمَّا ما يتعدى بالباء نحو: بدأت بكذا بمعنى قَدَّمْته وجَعَلْته أولَ الأشياء يُقال منه: بدأت به وابتدأت به. وحكى الراغب أيضاً أنه يقال مِنْ هذا: أَبْدَأْت به على أَفْعَل وهو غريب، وقولهم «أَبْدَأْتُ من أرض كذا» أي ابتدأت منها بالخروج. والبَدْءُ: السيِّدُ، سُمِّيَ بذلك قيل: لأنه يُبْدأ به في العدِّ إذا عُدَّ السادات، وذكروا عليه قوله:
Hemzeli olarak 'Bede'e' (بدأ); inşa etti, icat etti demektir. Bu anlamda sülâsî (üç harfli) ve 'ef'ale' kalıbında rubâî (dört harfli) olarak kullanılır. Sülâsî kullanımı bu âyetteki gibidir. Yüce Allah şu âyetinde her iki kullanımı bir arada toplamıştır: {أَوَلَمْ يَرَوْاْ كَيْفَ يُبْدِئُ الله الخلق} “Görmediler mi Allah yaratmayı nasıl başlatıyor?” [Ankebût 19]; bu 'ebde'e' fiilindendir. Sonra şöyle buyurmuştur: {كَيْفَ بَدَأَ الخلق} “Yaratmayı nasıl başlattı” [Ankebût 20]. Bu, bizzat geçişli (müteaddî) olan fiildedir. Bâ harf-i cerri ile geçişli olan ise: Bir şeyi öne geçirdim ve onu şeylerin ilki kıldım anlamında 'Bede'tü bi-kezâ' (بدأت بكذا) gibidir; bundan 'bede'tü bihî' ve 'ibtedetü bihî' denir. Râgıb ayrıca bundan, 'ef'ale' kalıbında 'ebde'tü bihî' (أَبْدَأْت به) denildiğini de nakletmiştir ki bu garibtir. Onların 'Ebde'tü min ardı kezâ' (أَبْدَأْتُ من أرض كذا) sözleri ise 'oradan çıkışla başladım' demektir. 'el-Bed'' (البَدْءُ) ise efendi (seyyid) demektir; efendiler sayıldığında sayıma onunla başlandığı için böyle isimlendirildiği söylenmiştir. Buna delil olarak şu beyti zikretmişlerdir:
٢١٨٣ - فَجِئْتُ قبورَهم بَدْءاً ولمَّا ... فنادَيْتُ القبورَ فلم يُجِبْنَهْ
2183 - «Kavmimin kabirlerine bir efendi olarak geldim, oysa daha önce öyle değildim / Seslendim kabirlere de bana cevap vermediler.»
أي: جئت قبور قومي سَيِّداً ولمَّا أكن سيداً، لكنْ بموتهم صُيِّرْتُ سيِّداً/ وهذا يَنْظُرُ لقول الآخر:
Yani: Kavmimin kabirlerine bir efendi olarak geldim, oysa daha önce efendi değildim; fakat onların ölümüyle efendi kılındım. Bu, diğer şairin şu sözüne benzemektedir:
٢١٨٤ - خَلَتِ الديارُ فسُدْتُ غيرَ مُسَوَّدِ ... ومن العَناء تفرُّدي بالسُّؤْدُدِ
2184 - «Yurtlar boş kaldı da efendi kılınmamışken efendi oldum / Efendilikte tek başıma kalmak ise ne büyük bir meşakkattir!»
و «ما» مصدرية أي: كبَدْئكم.
Ve «ما» masdariyyedir; yani 'başlangıcınız gibi' (كَبَدْئِكُم) demektir.
قوله تعالى: {فَرِيقاً هدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضلالة} : في نصب «فريقاً» وجهان أحدُهما: أنه منصوب بهدى بعده، وفريقاً الثاني منصوب بإضمار فعلٍ يفسِّره قولُه {حَقَّ عَلَيْهِمُ الضلالة} من حيث المعنى، والتقدير: وأضلَّ فريقاً حَقَّ عليهم، وقَدَّره الزمخشري: «وخَذَل فريقاً» لغرضٍ له في ذلك. والجملتان الفعليتان في محل نصب على الحال من فاعل «بدأكم» أي: بَدَأكم حالَ كونه هادياً فريقاً ومُضِلاً آخر، و «قد» مضمرةٌ عند بعضهم. ويجوز على هذا الوجهِ أيضاً أن تكون الجملتان الفعليتان مستأنفتَيْن، فالوقفُ على «يعودون» على هذا الإِعرابِ تامٌّ بخلاف ما إذا جَعَلهما حالَيْن، فالوقفُ على «يعودون» على هذا الإِعرابِ تامٌّ بخلاف ما إذا جَعَلهما حالَيْن، فالوقفُ على قوله «الضلالة» .
Yüce Allah'ın: {فَرِيقاً هدى وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ الضلالة} “Bir grubu hidayete erdirdi, bir gruba da sapıklık hak oldu” kavlinde «فريقاً» kelimesinin nasbında iki vecih vardır: Birincisi: Kendisinden sonra gelen «هدى» fiili ile mensub olmasıdır; ikinci «فريقاً» ise anlam bakımından {حَقَّ عَلَيْهِمُ الضلالة} kavlinin tefsir ettiği gizli bir fiil ile mensubdur. Takdiri: 'Ve hak kazanan bir grubu saptırdı' (وأضلَّ فريقاً حَقَّ عليهم) şeklindedir. Zemahşerî ise kendi özel mezhebî gayesi sebebiyle bunu: «Ve bir grubu yardımsız bıraktı» (وخذل فريقاً) şeklinde takdir etmiştir. Bu iki fiil cümlesi «بدأكم» fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir; yani 'O, bir grubu hidayete erdirici, diğerini de saptırıcı olduğu hâlde sizi başlattı/yarattı' demektir. Bazılarına göre 'kad' (قد) edatı gizlidir. Bu veche göre her iki fiil cümlesinin istînâfiyye (başlangıç cümlesi) olması da caizdir. Bu iraba göre «يعودون» kelimesinde vakf yapmak tamdır; onları hâl kıldığı durumun aksinedir; zira [hâl kılındığında] vakf «الضلالة» kavli üzerinedir.
الوجه الثاني: أن ينتصبَ «فريقاً» على الحال من فاعل «تَعُودون» أي: تعودون: فريقاً مَهْدِيَّاً وفريقاً حاقَّاً عليه الضلالة، وتكون الجملتان الفعليتان على هذا في محل نصب على النعت لفريقاً وفريقاً، ولا بد حينئذ من حَذْفِ عائد على الموصوف من هَدَى أي: فريقاً هداهم، ولو قَدَّرْته «هداه» بلفظ الإِفراد لجاز، اعتبار بلفظ «فريق» ، إلا أن الأحسنَ الأول لمناسبة قوله: {وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ} ، والوقف حينئذ على قوله «الضلالة» ، ويؤيد إعرابَه حالاً قراءةُ أُبَيّ بن كعب: «تعودون فريقَيْن: فريقاً هدى وفريقاً حقَّ عليهم الضلالة» ففريقَيْن نصب على الحال، وفريقاً وفريقاً بدل أو منصوب بإضمار
İkinci vecih: «فريقاً» kelimesinin «تَعُودون» fiilinin fâilinden hâl olarak nasb edilmesidir; yani: 'Bir grup hidayete erdirilmiş, bir grup da üzerlerine sapıklık hak olmuş olarak döneceksiniz' demektir. Bu durumda iki fiil cümlesi, birinci ve ikinci «فريقاً» kelimelerine sıfat olarak nasb mahallinde olur. Bu takdirde «هدى» fiilinden mevsûfa dönen bir âidin hazfedilmesi zorunludur; yani 'kendilerini hidayete erdirdiği bir grup' (فريقاً هداهم) demektir. Şayet «فريق» lafzı dikkate alınarak müfred lafızla 'hedâhu' (هداه) şeklinde takdir edilseydi yine caiz olurdu; ancak {وَفَرِيقاً حَقَّ عَلَيْهِمُ} kavline münasebeti sebebiyle birincisi daha evlâdır. Bu durumda vakf «الضلالة» kavli üzerinedir. Ubey b. Ka'b'ın şu kıraati de onun hâl olarak irabını desteklemektedir: «İki grup olarak döneceksiniz: Bir grubu hidayete erdirdi, bir gruba da sapıklık hak oldu» (تعودون فريقَيْن: فريقاً هدى وفريقاً حقَّ عليهم الضلالة). Buradaki «فريقين» hâl olarak mensubdur; birinci ve ikinci «فريقاً» ise bedeldir veya kat' yoluyla
أعني على القطع، ويجوز أن ينتصبَ فريقاً الأول على الحال من فاعل تعودون، وفريقاً الثاني نصب بإضمار فعلٍ يفسِّره «حقَّ عليهم الضلالة» كما تقدم تحقيقه في كل منهما.
gizli bir 'a'nî' (kastediyorum) fiili ile mensubdur. Birinci «فريقاً» kelimesinin «تعودون» fiilinin fâilinden hâl olarak mensub olması, ikinci «فريقاً» kelimesinin ise her ikisinde de tahkiki daha önce geçtiği üzere «حقَّ عليهم الضلالة» ifadesinin tefsir ettiği gizli bir fiille mensub olması da caizdir.
وهذه الأوجهُ كلُّها ذكرها ابن الأنباري فإنه قال كلاماً حسناً، قال ﵀: «انتصب فريقاً وفريقاً على الحال من الضمير الذي في تعودون، يريد: تعودون كما ابتدأ خَلْقُكم مختلفين، بعضكم أشقياء وبعضكم سُعَداء، فاتصل» فريق «وهو نكرةٌ بالضمير الذي في» تعودون «وهو معرفة فقُطِع عن لفظه، وعُطِف الثاني عليه» . قال: «ويجوز أن يكونَ الأول منصوباً على الحال من الضمير، والثاني منصوب بحقَّ عليهم الضلالة، لأنه بمعنى أضلَّهم كما يقول القائل:» عبد الله أكرمته وزيداً أحسنت إليه «فينتصب زيداً بأحسنت إليه بمعنى نَفَعْته، وأنشد:
Bu vecihlerin tamamını İbnü'l-Enbârî zikretmiş ve gayet güzel bir söz söylemiştir. Allah ona rahmet etsin şöyle demiştir: «Birinci ve ikinci 'ferîkan', 'te'ûdûne' fiilindeki zamirden hâl olarak nasb edilmiştir. Şunu kastetmektedir: Yaratılışınız ilk başladığı gibi, bir kısmınız şakîler, bir kısmınız saîdler olmak üzere farklı hallerde döneceksiniz. Nekre olan 'ferîk' kelimesi, marife olan 'te'ûdûne' fiilindeki zamire bitişti ve lafzından kat' edildi; ikincisi de ona atfedildi.» Şöyle devam etti: «Birincisinin zamirden hâl olarak mensub olması, ikincisinin ise 'onları saptırdı' anlamında olduğu için 'hakka aleyhimu'd-dalâleh' ile mensub olması caizdir; tıpkı bir kimsenin: 'Abdullah'a ikram ettim, Zeyd'e ise iyilikte bulundum' (عبد الله أكرمته وزيداً أحسنت إليه) demesi gibidir; burada 'Zeyd', 'ona fayda verdim' manasında olan 'ahsnetü ileyh' ile nasb edilir.» Ve şu beyti okudu:
٢١٨٥ - أثعلبةَ الفوارسِ أم رِياحا ... عَدَلْتَ بهم طُهَيَّةَ والخِشابا
2185 - «Süvarilerin Sa'lebe'sini mi yoksa Riyâh'ı mı / Tuhayye ve Hışâb ile bir tuttun?»
نصب ثعلبة ب» عَدَلْتَ بهم طهية «لأنه بمعنى أَهَنْتَهم أي: عَدَلْت بهم مَنْ هو دونَهم، وأنشد أيضاً قوله:
'Sa'lebe'yi «عَدَلْتَ بهم طهية» ile nasb etmiştir; çünkü bu 'onları hakir gördün' yani 'onları kendilerinden daha aşağı olanlarla bir tuttun' anlamındadır. Şairin şu sözünü de inşâd etti:
٢١٨٦ - يا ليت ضيفَكمُ الزبيرَ وجارَكم ... إيايَ لبَّس حبلَه بحبالي
2186 - «Keşke misafiriniz ve komşunuz olan Zübeyr / İpini benim iplerime bağlasaydı!»
فنصب «إياي» بقوله: «لَبَّس حبله بحبالي، إذ كان معناه» خالطني وقصدني «قلت: يريد بذلك أنه منصوبٌ بفعلٍ مقدر من معنى الثاني لا من لفظه، هذا وجهُ التنظير. وإلى كون» فريقاً «منصوباً ب» هدى «و» فريقاً «منصوباً ب» حَقَّ «ذهب الفراء، وجَعَلَه نظيرَ قوله تعالى: {يُدْخِلُ مَن يَشَآءُ فِي رَحْمَتِهِ والظالمين أَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً أَلِيماً} [الإنسان: ٣١] .
Böylece «iyyâye» (إياي) [zamirini], anlamı «bana karıştı ve bana yöneldi» şeklinde olduğu için «ipini iplerime dolaştırdı» sözüyle nasb etmiştir (mansûb kılmıştır). Derim ki: Bununla, onun lafzından değil, ikincisinin anlamından takdir edilen bir fiille mansûb kılındığını kastetmektedir; benzerlik yönü budur. [Birinci] «ferîkan» (فريقاً) [kelimesinin] «hedâ» (هدى) ile, [ikinci] «ferîkan» [kelimesinin de] «hakka» (حَقَّ) ile mansûb olduğu görüşüne Ferrâ gitmiş ve bunu Allah Teâlâ'nın şu buyruğunun bir benzeri kılmıştır: {يُدْخِلُ مَن يَشَآءُ فِي رَحْمَتِهِ والظالمين أَعَدَّ لَهُمْ عَذَاباً أَلِيماً} [el-İnsân: 31] “O, dilediğini rahmetine sokar. Zalimlere gelince, onlar için elem verici bir azap hazırlamıştır.”
وقوله: {إِنَّهُمُ اتخذوا} جارٍ مَجْرى التعليل وإن كان استئنافاً لفظاً، ويدلُّ على ذلك قراءةُ عيسى بن عمر والعباس بن الفضل وسهل بن شعيب» أنهم «بفتح الهمزة وهي نصٌّ في العِلِّيَّة أي: حَقَّتْ عليهم الضلالة لاتِّخاذهم الشياطينَ أولياءَ، ولم يُسْند الإِضلال إلى ذاته المقدسة وإن كان هو الفاعلَ لها تحسيناً للفظ وتعليماً لعباده الأدبَ، وعليه: {وعلى الله قَصْدُ السبيل وَمِنْهَا جَآئِرٌ} [النحل: ٩] .
Yüce Allah'ın: {إِنَّهُمُ اتخذوا} “Çünkü onlar edindiler” kavli, lafzen istînâf (yeni bir başlangıç) olsa da gerekçe bildirme (ta'lîl) mesabesindedir. Îsâ b. Ömer, el-Abbâs b. el-Fadl ve Sehl b. Şuayb'ın, gerekçe bildirmede nass (kesin delil) olan hemzenin fethasıyla «أَنَّهم» şeklindeki kıraatleri de buna delalet eder; yani 'şeytanları dost edindikleri için sapıklık üzerlerine hak oldu' demektir. Saptırmayı bizzat yapan Kendisi olduğu hâlde, lafzı güzelleştirmek ve kullarına edep öğretmek amacıyla bunu Kendi mukaddes zâtına isnat etmemiştir; şu âyet de bu kabildendir: {وعلى الله قَصْدُ السبيل وَمِنْهَا جَآئِرٌ} “Doğru yolu göstermek Allah'a aittir; ondan sapan da vardır” [Nahl 9].
وقوله تعالى: {قُلْ مَنْ حَرَّمَ} : استفهامٌ معناه التوبيخُ والإِنكار، وإذا كان للإِنكارِ فلا جوابَ له إذ لا يُراد به استعلامٌ، ولذلك نُسِب مكي إلى الوهم في زعمه أن قوله: قل هي للذين آمنوا إلى آخره جوابه.
Yüce Allah'ın: {قُلْ مَنْ حَرَّمَ} “De ki: Kim haram kıldı?” kavli, anlamı azarlama (tevbîh) ve inkâr olan bir istifhamdır. İnkâr için olduğunda ise cevabı olmaz; zira onunla bir bilgi isteme (isti'lâm) kastedilmemektedir. Bundan dolayı Mekkî, 'De ki: O, iman edenler içindir...' kavlinin bunun cevabı olduğunu zannetmesindeki vehmine nisbet edilmiştir.
وقوله {مِنَ الرزق} حالٌ من «الطيبات» . قوله «خالصة» قرأها نافع رفعاً، والباقون نصباً. فالرفع من وجهين أحدهما: أن تكون مرفوعةً على خبر المبتدأ وهو «هي» ، و «للذين آمنوا» متعلِّقٌ ب «خالصة» ، وكذلك يوم القيامة، وقال مكي: «ويكون قوله للذين تبييناً» . قلت: فعلى هذا تتعلق بمحذوف كقولهم: سَقْياً لك وجَدْعاً له. و «في الحياة الدنيا» متعلِّقٌ بآمنوا، والمعنى: قل الطيبات/ خالصة للمؤمنين في الدنيا يوم القيامة أي: تَخْلُص يومَ القيامة لِمَنْ آمن في الدنيا، وإن كانت مشتركاً فيها بينهم وبين الكفار في الدنيا،
Yüce Allah'ın {مِنَ الرزق} “Rızıktan” kavli «الطيبات» kelimesinden hâldir. «خالصة» kelimesini Nâfi' merfû olarak, diğer kıraat imamları ise mensub olarak okumuştur. Merfû okunması iki vecih üzeredir; birincisi: «هي» mübtedasının haberi olarak merfû olmasıdır; «للذين آمنوا» ve aynı şekilde «يوم القيامة» ifadeleri «خالصة» kelimesine müteallıktır. Mekkî: «'Lillezîne' kavli beyan (açıklama) olur» demiştir. Derim ki: Buna göre Arapların 'sekye'l-lek' ve 'ced'an leh' (Allah sana su versin, burnu yere sürtülesice) sözlerinde olduğu gibi mahzûfa müteallık olur. {فِي الحياة الدنيا} ise «آمنوا» fiiline müteallıktır. Anlam şöyledir: 'De ki: Temiz rızıklar, dünyada iman edenler için kıyamet gününde sırf onlara aittir'; yani dünyada kâfirlerle aralarında ortak olsa bile, kıyamet gününde dünyada iman eden kimselere has kılınır,
وهو معنى حسن. وقيل: المراد بخلوصها لهم يوم القيامة أنهم لا يُعاقبون عليها، وإلى تفسير هذا نحا سعيد بن جبير.
bu da güzel bir anlamdır. Kıyamet gününde onlara has olmasından kastın, bunlardan dolayı hesaba çekilip cezalandırılmamaları olduğu da söylenmiştir; Saîd b. Cübeyr bu tefsire meyletmiştir.
الثاني: أن يكون خبراً بعد خبر، والخبر الأول قوله «للذين آمنوا» ، و «في الحياة الدنيا» على هذا متعلِّقٌ بما تعلق به الجارُّ من الاستقرار المقدر، ويوم القيامة معمولٌ لخالصة كما مَرَّ في الوجه قبله، والتقدير: قل الطيبات مستقرة أو كائنة للذين آمنوا في الحياة الدنيا، وهي خالصة لهم يوم القيامة، وإن كانوا في الدنيا يُشاركهم الكفار فيها. ولَمَّا ذكر الشيخ هذا الوجه لم يُعَلِّقْ «في الحياة» إلا بالاستقرار، ولو عَلَّق بآمنوا كما تقدَّم في الوجهِ قبله لكان حسناً وكون «خالصة» خبراً ثانياً هو مذهبُ الزجاج، واستحسنه الفارسي ثم قال: «ويجوز عندي» ، فذكر الوجه الأول كما قررته ولكن بأخصر عبارة.
İkincisi: Haberden sonra gelen ikinci haber olmasıdır; birinci haber «للذين آمنوا» kavlidir. Bu durumda {فِي الحياة الدنيا} harf-i cerin takdir edilen 'istikrar'dan taalluk ettiği şeye müteallıktır. 'Yevme'l-kıyâmeti' ise bir önceki vecihte geçtiği üzere «خالصة» kelimesinin mamulüdür. Takdiri: 'De ki: Temiz rızıklar, dünya hayatında iman edenler için yerleşiktir veya mevcuttur; dünyada kâfirler onlara ortak olsa bile kıyamet gününde sadece onlara aittir' şeklindedir. Şeyh [Ebû Hayyân] bu vechi zikrettiğinde «في الحياة» ifadesini sadece istikrara bağlamıştır; şayet bir önceki vecihte geçtiği gibi «آمنوا» fiiline bağlasaydı güzel olurdu. «خالصة» kelimesinin ikinci haber olması Zeccâc'ın mezhebidir, Fârisî de bunu güzel bulmuş, sonra: «Bana göre caizdir» diyerek birinci vechi benim açıkladığım gibi fakat daha muhtasar bir ifadeyle zikretmiştir.
والنصبُ من وجهٍ واحد وهو الحال، و «للذين آمنوا» خبر «هي» فيتعلق بالاستقرار المقدر، وسيأتي أنه يتعلَّق باستقرار خاص في بعض التقادير عند بعضهم.
Nasb hali ise tek bir vecih üzeredir ki o da hâldir. «للذين آمنوا» ifadesi «هي» mübtedasının haberidir ve takdir edilen istikrara müteallık olur; bazılarına göre bazı takdirlerde özel bir istikrara müteallık olacağı ileride gelecektir.
و {فِي الحياة الدنيا} على ما تقدَّم مِنْ تعلُّقِه بآمنوا أو بالاستقرار المتعلِّق به «للذين» . و «يوم القيامة» متعلِّقٌ أيضاً بخالصة، والتقدير: قل الطيباتُ كائنةٌ أو مستقرة للمؤمنين في الحياة حالَ كونهم مقدَّراً خلوصُها لهم يوم القيامة. وسَمَّى الفراء نصبَها على القطع فقال: «خالصةً نصبٌ على القطع» ، وجعلَ خبر «هي» في اللام التي في قوله «للذين» . قلت: يعني بالقطع الحال.
{فِي الحياة الدنيا} ifadesi, daha önce geçtiği üzere «آمنوا» fiiline veya «للذين» ifadesinin müteallık olduğu istikrara taalluk eder. «يوم القيامة» de yine «خالصة» kelimesine müteallıktır. Takdiri: 'De ki: Temiz nimetler, kıyamet gününde sırf kendilerine ait olması takdir edilmiş olarak dünya hayatında müminler için mevcuttur veya sabittir' şeklindedir. Ferrâ bunun nasbını kat' olarak isimlendirmiş ve şöyle demiştir: «'Hâlisen' kat' üzere nasbdır.» «هي» zamirinin haberini ise «للذين» kavlindeki lâm harfinde kılmıştır. Derim ki: Kat' ile hâli kastetmektedir.
وجوَّز أبو علي أن يتعلق {فِي الحياة الدنيا} بمحذوف على أنه حال، والعامل فيها ما يعمل في «للذين آمنوا» .
Ebû Alî, {فِي الحياة الدنيا} ifadesinin hâl olmak üzere mahzûfa müteallık olmasını ve bundaki âmilin «للذين آمنوا» ifadesinde amel eden âmil olmasını caiz görmüştür.
وجَوَّزَ الفارسي وتبعه مكي أن يتعلق «في الحياة» بحرَّم، والتقدير: مَنْ حرَّم زينةَ الله في الحياة الدنيا؟ وجوَّز أيضاً أن يتعلق بالطيبات، وجوَّز الفارسيُّ وحدَه أن يتعلق بالرزق. ومنع مكي ذلك قال: «لأنك قد فَرَّقْتَ بينهما بقوله: {قُلْ هِي لِلَّذِينَ آمَنُواْ} يعني أن الرزقَ مصدر فالمتعلَّق به مِنْ تمامه كما هو من تمام الموصول، وقد فصلْتَ بينه وبين معموله بجملة أجنبية، وسيأتي عن هذا جواب عن اعتراض اعتَرَض به على الأخفش.
el-Fârisî ve ona uyarak Mekkî, «في الحياة» ifadesinin «حرَّم» fiiline müteallık olmasını caiz görmüşlerdir; takdiri: 'Dünya hayatında Allah'ın zinetini kim haram kıldı?' şeklindedir. Yine «الطيبات» kelimesine müteallık olmasını da caiz görmüştür. Fârisî tek başına bunun «الرزق» kelimesine müteallık olmasını da caiz görmüştür. Mekkî ise buna engel olarak şöyle demiştir: «Çünkü sen: {قُلْ هِي لِلَّذِينَ آمَنُواْ} kavli ile ikisinin arasını ayırmış oldun.» Yani rızık bir masdardır, ona müteallık olan şey ise sılanın tamamından olduğu gibi onun da tamamlayıcısıdır; oysa sen onunla mamulünün arasını ecnebî bir cümle ile ayırmış oldun. Ahfeş'e yöneltilen bir itiraza dair cevap sadedinde bu meseleye dair açıklama gelecektir.
وجوَّز الأخفش أن يتعلق» في الحياة «بأخرج أي: أخرجها في الحياة الدنيا. وهذا قد ردَّه عليه الناسُ، فإنه يلزم منه الفصلُ بين أبعاض الصلة بأجنبي وهو قولُه {وَالْطَّيِّبَاتِ مِنَ الرزق} وقولُه {قُلْ هِي لِلَّذِينَ آمَنُواْ} ، وذلك أنه لا يُعْطَفُ على الموصول إلا بعد تمام صلته، وهنا قد عطفت على موصوف الموصول قبل تمام صلته، لأنَّ» التي أَخْرَجَ «صفة لزينة، و» الطيبات «عطف على» زينة «. وقوله:» قل هي للذين «جملة أخرى قد فَصَلَت على هذا التقدير بشيئين.
el-Ahfeş, «في الحياة» ifadesinin «أخرج» fiiline müteallık olmasını caiz görmüştür; yani: 'Onları dünya hayatında çıkardı' demektir. İlim ehli bu görüşü ona reddetmiştir; çünkü bundan, sılanın kısımları arasının {وَالْطَّيِّبَاتِ مِنَ الرزق} ve {قُلْ هِي لِلَّذِينَ آمَنُواْ} kavilleri olan ecnebî unsurlarla ayrılması lazım gelir. Zira mevsûle ancak sılası tamamlandıktan sonra atıf yapılır; burada ise mevsûlün sılası tamamlanmadan önce mevsûlün mevsûfuna atıf yapılmıştır. Çünkü «التي أَخْرَجَ» ifadesi 'zînet'in sıfatıdır, «الطيبات» ise «زينة» kelimesine matuftur. «قل هي للذين» kavli ise bu takdire göre iki şeyle araya girmiş başka bir cümledir.
قال الفارسي كالمجيب عن الأخفش:» ويجوز ذلك وإن فُصِل بين الصلة والموصول بقوله: {هِي لِلَّذِينَ آمَنُواْ} لأنَّ ذلك كلامٌ يَشدُّ الصلة
el-Fârisî, Ahfeş adına cevap verircesine şöyle demiştir: «Sıla ile mevsûlün arası {هِي لِلَّذِينَ آمَنُواْ} kavli ile ayrılmış olsa bile bu caizdir; çünkü bu, sılayı pekiştiren bir sözdür
وليس بأجنبي منها حَدَّاً كما جاء ذلك في قوله: {والذين كَسَبُواْ السيئات جَزَآءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ} [يونس: ٢٧] ، فقوله: {وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ} معطوفٌ على «كَسَبُوا» داخلٌ في الصلة «. قلت: هذا وإن أفاد في ما ذكر فلا يفيد في الاعتراضِ الأولِ، وهو العطفُ على موصوفِ الموصول قبل تمام صلته إذ هو أجنبيٌّ منه، وأيضاً فلا نُسَلِّم أن هذه الآية نظيرُ آيةِ يونس فإن الظاهرَ في آية يونس أنه ليس فيها فصلٌ بين أبعاضِ الصلة. قوله: {جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا} معترض، و» ترهقهم «عطف على» كَسَبوا «قلنا ممنوع، بل {جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا} هو خبر الموصول فيُعْترض بعدم الرابط بين المبتدأ والخبر، فيُجاب بأنه محذوفٌ، وهو مِنْ أحسنِ الحذوفِ لأنه مجرور ب مِنْ التبعيضية، وقد نصَّ النحاة على أن ما كان كذلك كَثُر حَذْفُه وحَسُنَ، والتقدير: والذين كسَبُوا السيئاتِ جزاءُ سيئة منهم بمثلها، فجزاءُ سيئةٍ مبتدأ و» منهم «صفتُها، و» بمثلها «خبره، والجملةُ خبرُ الموصولِ وهو نظيرُ قولِهم:» السَّمْن مَنَوان بدرهم «أي: منوان منه، وسيأتي لهذه/ الآية مزيد بيان.
ve şu âyette vârit olduğu gibi tam anlamıyla ondan ecnebî (bağımsız/yabancı) değildir: {والذين كَسَبُواْ السيئات جَزَآءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ} “Kötülükleri kazananlara gelince, bir kötülüğün cezası misliyledir ve onları bir zillet kaplar” [Yûnus 27]. Zira {وَتَرْهَقُهُمْ ذِلَّةٌ} kavli «كَسَبُوا» fiiline matuftur ve sılaya dâhildir.» Derim ki: Bu [cevap], zikredilen hususta fayda sağlasa bile birinci itiraza, yani sılası tamamlanmadan önce mevsûlün mevsûfuna atıf yapılmasına bir fayda sağlamaz; zira o, ondan ecnebîdir. Ayrıca bu âyetin Yûnus âyetine nazîr olduğunu da kabul etmiyoruz; zira Yûnus âyetinde zahir olan, sılanın kısımları arasında bir faslın (ayrılmanın) bulunmadığıdır. Şayet: {جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا} ara cümledir (mu'tarızadır) ve «ترهقهم» fiili «كَسَبوا» fiiline matuftur denilirse, biz: Bu kabul edilemez deriz; bilakis {جَزَاءُ سَيِّئَةٍ بِمِثْلِهَا} mevsûlün haberidir. Mübteda ile haber arasında râbıtın (bağlayıcının) bulunmadığı itirazı getirilirse, buna: Râbıt mahzûftur şeklinde cevap verilir; bu da haziflerin en güzelindendir, çünkü ba'zıyyet bildiren 'min' harf-i cerri ile mecrurdur. Nahiv âlimleri bu durumda olan şeyin hazfinin çok ve güzel olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Takdiri: 'Kötülükleri kazananlara gelince, onlardan her bir kötülüğün cezası misliyledir' (والذين كسَبُوا السيئاتِ جزاءُ سيئة منهم بمثلها) şeklindedir. 'Cezâu seyyietin' mübteda, «منهم» onun sıfatı, «بمثلها» ise haberidir; cümle bütünüyle mevsûlün haberidir. Bu da Arapların: 'İki men yağ bir dirhemedir' (السَّمْن مَنَوان بدرهم) yani 'ondan iki men' (منوان منه) sözlerine benzer. Bu âyet için ileride daha geniş açıklama gelecektir.
ومنع مكي أن يتعلق {فِي الحياة الدنيا} بزينة قال:» لأنها قد نُعِتت والمصدر واسم الفاعل متى نُعِتا لا يعملان لبُعْدهما عن شبه الفعل «قال:» ولأنه يُفَرَّق بين الصلة والموصول؛ لأنَّ نعت الموصول ليس من صلته «.
Mekkî, {فِي الحياة الدنيا} ifadesinin «زينة» kelimesine müteallık olmasını menetmiş ve şöyle demiştir: «Çünkü o sıfatlanmıştır; masdar ve ism-i fâil sıfatlandıkları zaman fiile benzemekten uzaklaştıkları için amel etmezler.» Şöyle devam etmiştir: «Bir de sıla ile mevsûlün arası ayrılmış olur; çünkü mevsûlün sıfatı onun sılasından değildir.»
قلت: لأن «زينة» مصدر فهي في قوة حرفٍ موصولٍ وصلته، وقد تقرَّر أنه لا يُتْبع الموصولُ إلا بعد تمام صلته. فقد تحصَّل في تعلُّق «للذين آمنوا» ثلاثةُ أوجه: إمَّا أَنْ يتعلَّق بخالصة، أو بمحذوفٍ على أنها خبرٌ، أو بمحذوفٍ على أنها للبيان. وفي تعلُّق {فِي الحياة الدنيا} سبعةُ أوجهٍ أحدها: أن يتعلَّق بآمنوا.
Derim ki: Çünkü «زينة» masdardır ve mevsûl harf ile sılası kuvvetindedir; mevsûle ancak sılası tamamlandıktan sonra tâbi olunacağı ise kural olarak yerleşmiştir. Böylece «للذين آمنوا» ifadesinin taallukunda üç vecih ortaya çıkmış oldu: Ya «خالصة» kelimesine müteallıktır, ya haber olmak üzere mahzûfa müteallıktır ya da beyan için olmak üzere mahzûfa müteallıktır. {فِي الحياة الدنيا} ifadesinin taallukunda ise yedi vecih vardır: Birincisi: «آمنوا» fiiline müteallık olmasıdır.
الثاني: أن يتعلق بمحذوفٍ على أنها حال. الثالث: أن يتعلَّق بما تعلَّق به للذين آمنوا. الرابع: أن يتعلق بحرَّم. الخامس: أن يتعلق بأخرج. السادس: أن يتعلق بقوله: «الطيبات» . السابع أن يتعلَّق بالرزق. ويوم القيامة له متعلق واحد وهو خالصة، والمعنى: أنها وإن اشتركت فيها الطائفتان دنيا فهي خالصةٌ للمؤمنين فقط أخرى.
İkincisi: Hâl olmak üzere mahzûfa müteallık olmasıdır. Üçüncüsü: «للذين آمنوا» ifadesinin müteallık olduğu şeye müteallık olmasıdır. Dördüncüsü: «حرَّم» fiiline müteallık olmasıdır. Beşincisi: «أخرج» fiiline müteallık olmasıdır. Altıncısı: «الطيبات» kavline müteallık olmasıdır. Yedincisi: «الرزق» kelimesine müteallık olmasıdır. «يوم القيامة» ifadesinin ise tek bir müteallakı vardır ki o da «خالصة» kelimesidir. Anlam şudur: Bu nimetlerde her iki zümre dünyada ortak olsalar bile, âhirette sadece müminlere hastır.
فإن قيل: إذا كان الأمر على ما زعَمْتَ مِنْ معنى الشِّركة بينهم في الدنيا فكيف جاء قوله: {قُلْ هِي لِلَّذِينَ آمَنُواْ} وهذا مُؤْذِنٌ ظاهراً بعدم الشِّرْكة؟ قلت: قد أجابوا عن ذلك من أوجه: أحدُها: أن في الكلام حذفاً تقديره: قل هي للذين آمنوا ولغيرهم في الحياة الدنيا خالصة لهم يوم القيامة، قاله أبو القاسم الكرماني، وكأنه دلَّ على المحذوف قولُه بعد ذلك {خَالِصَةً يَوْمَ القيامة} إذ لو كانت خالصةً لهم في الدارَيْن لم يَخُصَّ بها إحداهما. والثاني: أن «للذين آمنوا» ليس متعلقاً بكونٍ مطلقٍ بل بكون مقيدٍ، يدلُّ عليه المعنى، والتقدير: قل هي غيرُ خالصةٍ للذين آمنوا، لأن المشركين شركاؤهم فيها خالصة لهم يوم القيامة، قاله الزمخشري، ودلَّ على هذا الكون المقيَّد مقابلُه وهو قوله: {خَالِصَةً يَوْمَ القيامة} . الثالث: ما ذكره الزمخشري، وسبقه إليه التبريزي قال: «فإن قلت: هَلاَّ قِيل [هي] للذين آمنوا ولغيرهم؟ قلت: التنبيهُ على أنها خُلِقَتْ للذين آمنوا على طريق الأصالة، وأنَّ الكفرةَ تبعٌ لهم كقوله تعالى: {وَمَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً} [البقرة: ١٢٦] . وقال التبريزي:» ولم يَذْكر الشركة بينهم وبين الذين أشركوا في الدنيا تنبيهاً أنه إنما خَلَقها للذين آمنوا بطريق الأصالة، والكفار تَبَعٌ لهم، ولذلك خاطب المؤمنين بقوله: {هُوَ الذي خَلَقَ لَكُمْ مَّا فِي الأرض جَمِيعاً} [البقرة: ٢٩] ، وهذا الثالثُ في الحقيقة ليس جواباً ثالثاً إنما هو مبين لحُسْن حذف المعطوف وعدمِ ذِكْره مع المعطوف عليه.
Eğer denilirse ki: Dünyada onların arasındaki ortaklık manasına dair iddia ettiğin gibi durum böyle ise, o hâlde Allah Teâlâ'nın: {قُلْ هِي لِلَّذِينَ آمَنُواْ} “De ki: 'O, iman edenler içindir...'” buyruğu nasıl gelmiştir? Zira bu [ifade], zahiren ortaklığın bulunmadığını bildirmektedir. Derim ki: Buna birkaç vecihten cevap vermişlerdir: Birincisi: Sözde bir hazif (düşürme) vardır; takdiri şöyledir: “De ki: O, dünya hayatında iman edenler ve başkaları içindir, kıyamet gününde ise yalnızca onlara aittir.” Bunu Ebu’l-Kâsım el-Kirmânî söylemiştir. Sanki bundan sonra gelen: {خَالِصَةً يَوْمَ القيامة} “...kıyamet gününde ise yalnızca onlara mahsustur” buyruğu hazfedilene delalet etmiştir. Zira şayet her iki yurtta da [nimetler] onlara mahsus olsaydı, [bu tahsisi] o iki yurttan birine tahsis etmezdi. İkincisi: “İman edenler içindir” ifadesi mutlak bir kevne (var oluş fiiline) değil, mananın delalet ettiği mukayyet bir kevne müteallıktır. Takdiri ise şöyledir: “De ki: O, iman edenler için [başkalarından] arınmış değildir; zira müşrikler dünyada onlara ortaktır, kıyamet gününde ise yalnızca onlara mahsustur.” Bunu ez-Zemahşerî söylemiştir. Bu mukayyet kevne, onun mukabili olan {خَالِصَةً يَوْمَ القيامة} “...kıyamet gününde ise yalnızca onlara mahsustur” buyruğu delalet etmiştir. Üçüncüsü: ez-Zemahşerî’nin zikrettiği ve et-Tebrizî’nin de ondan önce belirttiği görüştür. [Zemahşerî] şöyle demiştir: “Eğer: ‘[O], iman edenler ve başkaları içindir denilseydi ya?’ dersen, derim ki: [Böyle denilmeyişi], bunların asıl olarak iman edenler için yaratıldığına, kâfirlerin ise onlara tâbi olduğuna dikkat çekmek içindir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {وَمَن كَفَرَ فَأُمَتِّعُهُ قَلِيلاً} [el-Bakara: 126] “İnkâr edeni de az bir süre faydalandırırım...” et-Tebrizî de şöyle demiştir: “Dünyada müşrik olanlar ile onların arasındaki ortaklığı zikretmemiştir; zira [Allah’ın] bunları asıl itibariyle iman edenler için yarattığına, kâfirlerin ise onlara tâbi olduğuna dikkat çekmek istemiştir. Bundan dolayı müminlere şöyle hitap etmiştir: {هُوَ الذي خَلَقَ لَكُمْ مَّا فِي الأرض جَمِيعاً} [el-Bakara: 29] “O, yerde olanların hepsini sizin için yaratandır.” Bu üçüncü [vecih] aslında üçüncü bir cevap olmayıp, yalnızca matufun hazfedilmesinin ve matufun aleyh ile birlikte zikredilmemesinin güzelliğini beyan etmektedir.
قوله تعالى: {مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} : تقدَّم في آخر السورة قبلها. وقوله: «والإِثم» الظاهرُ أنها الذنب. وقيل: هو الخمر هنا، قاله الفضل وأنشد:
Yüce Allah'ın: {مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ} “Onun açığını da gizlisini de” kavli, bir önceki surenin sonunda geçmişti. «والإِثم» “Ve günahı” kavlinde ise zâhir olan, bunun günah (zenb) olmasıdır. Burada onun şarap (hamr) olduğu da söylenmiştir; bunu el-Fadl söylemiş ve şu beyti inşâd etmiştir:
٢١٨٧ - نهانا رسولُ الله أَنْ نقرَب الزِّنى ... وأن نشرب الإِثمَ الذي يُوجب الوِزْرا
2187 - «Resûlullah bize zinaya yaklaşmamızı / Ve günah yükleten o 'ism'i (şarabı) içmemizi yasakladı.»
وأنشد الأصمعي:
el-Asmaî de şu beyti inşâd etmiştir:
٢١٨٨ - ورُحْتُ حزيناً ذاهلَ العقل بعدهمْ ... كأني شربتُ الإِثمَ أو مَسَّني خَبَلُ
2188 - «Onlardan sonra hüzünlü ve aklı başından gitmiş olarak sabahladım / Sanki 'ism' (şarap) içmişim ya da bana bir delilik dokunmuş gibi.»
قال: وقد تُسَمَّى الخمرُ إثماً، وأنشد:
Dedi ki: Bazen şarap 'ism' olarak da isimlendirilir. Ve şu beyti inşâd etti:
٢١٨٩ - شَرِبْتُ الإِثمَ حتى ضَلَّ عقلي ... كذاك الإِثمُ يَذْهب بالعقولِ
2189 - «Aklım gidinceye kadar 'ism'i (şarabı) içtim / İşte böyledir 'ism', akılları baştan alır gider.»
ويُروى عن ابن عباس والحسن البصري أنهما قالا: «الإِثم: الخمر» . قال الحسن: «وتصديق ذلك قولُه: {قُلْ فِيهِمَآ إِثْمٌ كَبِيرٌ} [البقرة: ٢١٩] والذي قاله الحذَّاقُ: إن الإِثم ليس من أسماء الخمر. قال ابن الأنباري:» الإثم لا يكون اسماً للخمر؛ لأن العرب لم تُسَمِّ الخمر إثماً في جاهلية ولا إسلام، وقول ابن عباس والحسن لا ينافي ذلك، لأن الخمر سبب الإِثم بل هي معظمه فإنها مؤجِّجةٌ للفتن، وكيف يكون ذلك وكانت الخمرُ حين نزول هذه السورة
İbn Abbâs ve Hasen-i Basrî'den: «İsm: Şaraptır» dedikleri rivayet edilmiştir. Hasan şöyle demiştir: «Bunun doğrulaması Yüce Allah'ın: {قُلْ فِيهِمَآ إِثْمٌ كَبِيرٌ} “De ki: O ikisinde büyük bir günah vardır” [Bakara 219] kavlidir.» İlimde mâhir olanların söylediği ise şudur: İsm, şarabın isimlerinden değildir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: «İsm, şarabın bir ismi olamaz; çünkü Araplar ne Câhiliye'de ne de İslâm'da şaraba 'ism' adını vermemişlerdir. İbn Abbâs ve Hasan'ın sözü buna zıt değildir; zira şarap günahın sebebidir, hatta fitneleri körüklediği için günahın en büyüğüdür. Hem bu nasıl şarap olabilir ki, bu sure indiği sırada şarap
حلالاً؛ لأن هذه السورةَ مكية، وتحريمُ الخمر إنما كان في المدينة بعد أُحُدٍ، وقد شربها جماعةٌ من الصحابة يوم أحد فماتوا شهداء وهي في أجوافهم. وأمَّا ما أنشده الأصمعي من قوله «شَرِبت الإِثم» فقد نَصُّوا أنه مصنوعٌ، وأما غيره فالله أعلم «.
helaldi; çünkü bu sure Mekkî'dir, şarabın haram kılınması ise Medine'de Uhud'dan sonra gerçekleşmiştir. Nitekim ashâbdan bir topluluk Uhud günü şarap içmiş ve karınlarında [şarap] varken şehit olarak vefat etmişlerdir. Asmaî'nin inşâd ettiği 'şeribtü'l-isme' beytine gelince, âlimler bunun uydurma (masnû') olduğunu açıkça belirtmişlerdir; diğerine gelince ise Allah en iyisini bilir.»
و {بِغَيْرِ الحق} حالٌ، وهي مؤكدة لأن البغي لا يكون إلا بغير حق و» أَنْ تُشْرِكوا «منصوبُ المحلِّ نسقاً على مفعول» حَرَّمَ «أي: وحَرَّم إشراكَكَم عليكم، ومفعولُ الإِشراك {مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً} وقد تقدَّم بيانُه في الأنعام. و {أَن تقولوا} أيضاً نسقٌ على ما قبله أي: وحرَّم قولكم عليه مِنْ غير علمٍ. وقال الزمخشري:» ما لم يُنّزِّل به سلطاناً: تهكُّمٌ بهم لأنه/ لا يجوزُ أن يُنْزِلَ برهاناً أَنْ يُشْرَكَ به غيرُه «.
{بِغَيْرِ الحق} “Haksız yere” ifadesi hâldir; tekit edicidir, zira taşkınlık (bağy) ancak haksız yere olur. «أَنْ تُشْرِكوا» “Ortak koşmanızı” ifadesi «حَرَّمَ» fiilinin mef'ûlüne atıfla nasb mahallindedir; yani: 'Ve şirk koşmanızı size haram kıldı' demektir. Şirkin mef'ûlü ise {مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ سُلْطَاناً} “Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri” kavlidir; bunun açıklaması En'âm sûresinde geçmişti. {أَن تقولوا} “Söylemenizi” ifadesi de kendisinden öncekine matuftur; yani: 'Ve hakkında bilginiz olmayan şeyleri O'nun aleyhine söylemenizi haram kıldı' demektir. Zemahşerî şöyle demiştir: «'Hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri' ifadesi onlarla bir alaydır (tehekkümdür); çünkü Kendisine başkasının ortak koşulacağına dair bir delil indirmesi caiz değildir.»
قوله تعالى: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ} : خبر مقدم، ولا حاجة إلى حذف مضاف كما زعم بعضُهم أن التقديرَ: ولكلِّ أحدٍ من أمةٍ أَجَلٌ أي عُمْرٌ، كأنه توهَّم أن كل أحد له عمرٌ مستقلٌّ، وأن هذا مراد الآية الكريمة، ومراد الآية أعمُّ من ذلك. وقوله {فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمْ} قال بعضهم: «كل موضع في القرآن من شِبْهِ هذا التركيب فإنَّ الفاءَ داخلةٌ على» إذا «إلا في يونس أما في يونس فيأتي حكمُها، وأمَّا سائر المواضع فقال:» لأنها عَطَفَتْ جملةً على أخرى بينهما اتصالٌ وتعقيب، فكان الموضعُ موضعَ الفاء «. وقرأ الحسن وابن سيرين» آجالهم «جمعاً.
Yüce Allah'ın: {وَلِكُلِّ أُمَّةٍ} “Her ümmet için” kavli öne geçmiş haberdir (haber-i mukaddemdir). Bazılarının: Takdiri 'Bir ümmetten her bir ferdin bir eceli yani ömrü vardır' şeklindedir iddiasında olduğu gibi bir muzafın hazfine ihtiyaç yoktur; sanki o, her ferdin müstakil bir ömrü olduğunu ve âyet-i kerîmenin muradının bu olduğunu vehmetmiştir; oysa âyetin muradı bundan daha geneldir. {فَإِذَا جَآءَ أَجَلُهُمْ} “Ecelleri geldiği zaman” kavline gelince, bazısı şöyle demiştir: «Kur'an'da bu terkibin benzeri olan her yerde fâ harfi 'izâ'nın üzerine dahil olmuştur; yalnız Yûnus sûresi müstesnadır. Yûnus'taki durumun hükmü ise kendi yerinde gelecektir. Diğer yerlere gelince: 'Çünkü o, aralarında irtibat ve peş peşelik bulunan bir cümleyi diğerine atfetmiştir; dolayısıyla makam fâ makamı olmuştur'.» Hasan ve İbn Sîrîn çoğul olarak «آجالهم» şeklinde okumuşlardır.
قوله: {لاَ يَسْتَأْخِرُونَ} : جوابُ» إذا «، والمضارعُ المنفيُّ ب» لا «إذا وقع جواباً ل» إذا «في الظاهر جاز أن يُتَلقَّى بالفاء وأن لا يُتَلَقَّى بها. قال الشيخ:» وينبغي أن يُعْتَقَدَ أنَّ بين الفاء والفعل بعدها اسماً مبتدأ فتصير الجملةُ اسميةً، ومتى كانت كذلك وَجَبَ أن تَتَلَقَّى بالفاء أو إذا الفجائية «. و» ساعة «نصبٌ على الظرف وهي مَثَلٌ في قلة الزمان.
Yüce Allah'ın: {لاَ يَسْتَأْخِرُونَ} “Ne geri kalabilirler” kavli «إذا» edatının cevabıdır. «لا» ile menfi olan muzari fiil, zahirde «إذا» edatına cevap olarak vaki olduğunda fâ harfi ile karşılanması da fâ harfi ile karşılanmaması da caizdir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Fâ ile sonrasındaki fiil arasında mübteda olan bir ismin bulunduğu, böylece cümlenin isim cümlesi haline geldiği kabul edilmelidir; nitekim isim cümlesi olduğunda fâ ile veya sürpriz bildiren 'izâ' (el-fucâiyye) ile karşılanması vacip olur.» «ساعة» “Bir an” kelimesi zarf olarak mansubdur ve zamanın azlığında darb-ı meseldir.
قوله: {وَلاَ يَسْتَقْدِمُونَ} هذا مستأنفٌ، معناه الإِخبار بأنهم لا يَسْبقون أَجَلَهم المضروبَ لهم بل لا بد من استيفائهم إياه، كما أنهم لا يتأخرون عنه أقلَّ زمان. وقال الحوفي وغيرُه:» إنه معطوفٌ على «لا يستأخرون» وهذا لا يجوزُ، لأن «إذا» إنما يترتَّب عليها وعلى ما بعدها الأمورُ المستقبلة لا الماضية، والاستقدامُ بالنسبة إلى مجيء الأجل متقدم عليه فكيف يترتب عليه؟ ويصير هذا من باب الإِخبار بالضروريات التي لا يَجْهل أحدٌ معناها، فيصير نظير قولك: «إذا قمت فيما يأتي لم يتقدم قيامك فيما مضى» ومعلوم أن قيامَك في المستقبل لم يتقدَّمْ قيامك هذا.
Yüce Allah'ın: {وَلاَ يَسْتَقْدِمُونَ} “Ne de öne geçebilirler” kavli istînâfiyye olup anlamı, kendileri için belirlenmiş olan ecellerinin önüne geçemeyeceklerini, bilakis en ufak bir zaman bile ondan geri kalamayacakları gibi onu tastamam doldurmalarının kaçınılmaz olduğunu haber vermektir. el-Havfî ve başkaları: «Bu, 'lâ yeste'hırûne' kavline matuftur» demişlerdir; oysa bu caiz değildir, çünkü «إذا» edatına ve sonrasına geçmiş meseleler değil, ancak gelecekteki meseleler terettüp eder. Öne geçme (istıkdâm) ise ecelin gelmesine nispetle ondan öncedir; öyleyse ona nasıl terettüp edebilir? Bu takdirde bu durum, anlamını hiç kimsenin bilmemezlik edemeyeceği zarûrî şeyleri haber verme kabilinden olur ve tıpkı senin: 'Gelecekte kalktığın zaman geçmişteki kalkışın öne geçmiş olmaz' sözün gibi olur; oysa gelecekteki kalkışının bu kalkışından öne geçmediği malumdur.
وقال الواحدي: «إن قيل: ما معنى هذا مع استحالة التقديم على الأجل وقتَ حضوره؟ وكيف يَحْسُن التقديمُ مع هذا الأجل؟ قيل: هذا على المقاربة لأنَّ العربَ تقول:» جاء الشيء «إذا قَرُب وقتُه، ومع مقاربة الأجل يُتَصور الاستقدامُ، وإن كان لا يتصور مع الانقضاء، والمعنى: لا يستأخرون عن آجالهم إذا انقضَتْ ولا يَسْتقدمون عليها إذا قاربت الانقضاء» . قلت: هذا بناءً منه على أنه معطوفٌ على «لا يستأخرون» وهو ظاهرُ أقوال المفسرين.
el-Vâhidî şöyle demiştir: «Eğer: Ecelin hazır olduğu vakitte öne geçirilmesi imkânsız iken bunun anlamı nedir? Bu ecel ile birlikte öne geçme nasıl uygun düşer? denilirse, şöyle cevap verilir: Bu yaklaşma (mukārebe) üzeredir; çünkü Araplar vakti yaklaştığında 'şey geldi' derler. Ecelin yaklaşmasıyla birlikte öne geçme tasavvur edilebilir, her ne kadar ecelin sona ermesiyle tasavvur edilemese de. Anlam şöyledir: Ecelleri sona erdiğinde ondan geri kalamazlar, sona ermesi yaklaştığında ise onun önüne geçemezler.» Derim ki: Bu [cevap], onun «لا يستأخرون» kavline matuf olduğu esasına dayanmaktadır ki müfessirlerin sözlerinin zahiri de budur.
وقوله تعالى: {إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ} : قد تقدَّم نظيره في البقرة. و «منكم» صفةٌ لرسل، وكذلك «يَقُصُّون» وقُدِّم الجارُّ على الجملة لأنه أقربُ
Yüce Allah'ın: {إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ} “Size gelirse” kavlinin benzeri Bakara sûresinde geçmişti. «منكم» ifadesi «رسل» kelimesinin sıfatıdır, aynı şekilde «يَقُصُّون» de sıfattır; harf-i cerli ifade cümleye nispetle müfrede daha yakın olduğu için cümlenin önüne geçirilmiştir.
إلى المفردِ منها. وقوله «فَمَنْ» يُحتمل أن تكون «مَنْ» شرطيةً، وأن تكونَ موصولةً. فإن كان الأولَ كانت هي وجوابُها جواباً للشرطِ الأول، وهي مستقلةٌ بالجواب دون الجملة التي بعد جوابها، وهي «والذين كَذَّبوا» ، وإن كان الثاني كانت هي وجوابُها والجملة المشار إليها كلاهما جواباً للشرط، كأنه قَسَّم جوابَ قوله: «إمَّا يأتينَّكم» إلى مُتَّقٍ ومُكَذِّب وجزاء كل منهما. وقد تقدَّم تحقيقُ هذا في البقرة.
Yüce Allah'ın «فَمَنْ» kavlindeki «مَنْ» edatının şartiyye olması da mevsûle olması da muhtemeldir. Eğer birincisi (şartiyye) ise, kendisi ve cevabı birinci şartın cevabı olur; cevabından sonra gelen «والذين كَذَّبوا» cümlesi olmaksızın müstakil bir cevaptır. Eğer ikincisi (mevsûle) ise, kendisi, cevabı ve işaret edilen diğer cümle birlikte şartın cevabı olur; sanki «إمَّا يأتينَّكم» kavlinin cevabını sakınan ve yalanlayan olarak ikiye taksim etmiş ve her birinin cezasını bildirmiştir. Bunun tahkiki Bakara sûresinde geçmişti.
وحَذَفَ مفعولَيْ «اتَّقى وأصلحَ» اختصاراً للعِلْم بهما أي: اتَّقى ربَّه وأصلح عمله، أو اقتصاراً أي: فَمَنْ كان من أهل التقوى والصلاح، من غير نظرٍ إلى مفعول كقوله: {وَأَنَّهُ هُوَ أغنى وأقنى} [النجم: ٤٨] ولكن لا بد من تقديرِ رابطٍ بين هذه الجملةِ وبين الجملةِ الشرطية، والتقدير: فَمَنْ اتَّقى منكم والذين كَذَّبوا منكم.
Bilindiği için ihtisar amacıyla «اتَّقى وأصلحَ» fiillerinin mef'ûlleri hazfedilmiştir; yani: 'Rabbinden sakınır ve amelini ıslah ederse' demektir. Ya da iktisar yoluyla yani mef'ûle hiç bakılmaksızın tıpkı: {وَأَنَّهُ هُوَ أغنى وأقنى} “Zengin eden de sermaye veren de O'dur” [Necm 48] kavlinde olduğu gibi 'takva ve ıslah ehlinden olursa' demektir. Ancak bu cümle ile şart cümlesi arasında bir râbıtın (bağlayıcının) takdir edilmesi şarttır; takdiri: 'İçinizden kim sakınırsa ve içinizden yalanlayanlar' (فَمَنْ اتَّقى منكم والذين كَذَّبوا منكم) şeklindedir.
وقرأ أُبَيُّ والأعرجُ «تأتينَّكم» بتاء مثناة من فوق، نظراً إلى معنى جماعة الرسل، فيكونُ قوله تعالى: «يَقُصُّون» بالياء من تحت حَمْلاً على المعنى؛ إذ لو حُمل على اللفظ لقال: «تَقُصُّ» بالتأنيث أيضاً.
Übey ve el-A'rec, elçiler topluluğu (cemâatü'r-rusul) mânasına itibar ederek iki noktalı üst te ile «تأتينَّكم» şeklinde okumuşlardır. Bu durumda Yüce Allah'ın: «يَقُصُّون» kavli iki noktalı alt yâ ile mânaya hamledilmiş olur; zira lafza hamledilseydi yine müennes olarak «تَقُصُّ» buyururdu.
وقوله تعالى: {مِّنَ الكتاب} : في محلِّ الحال من «نصيبهم» أي: حال كونه مستقراً من الكتاب و «مِنْ» لابتداء الغاية.
Yüce Allah'ın: {مِّنَ الكتاب} “Kitaptan” kavli, «نصيبهم» ifadesinden hâl konumundadır; yani kitaptan yerleşmiş olduğu hâlde [demektir]. «مِنْ» ise ibtidâ-i gâye (başlangıç) içindir.
قوله: {حتى إِذَا} : «حتى» هنا غايةٌ، و «إذا» وما في حَيِّزها تقدَّم لك الكلامُ عليها غيرَ مرة: هل هي جارَّةٌ أو حرفُ ابتداء؟ وتقدَّم عبارةُ الزمخشري فيها. واختلفوا فيها إذا كانت حرفَ ابتداء أيضاً: هل هي حينئذ جارّةٌَ وتتعلَّق بما قبلها تعلُّقَ حروفِ الجر من حيث المعنى لا من حيث اللفظ، والجملة
Yüce Allah'ın: {حتى إِذَا} “Nihayet ... gelince” kavlinde: «حتى» burada gâye (son sınır) içindir. «إذا» ve onun tasarruf alanındakiler hakkında cer eden mi yoksa ibtidâ (başlangıç) harfi mi olduğu hususundaki söz sana defalarca geçmişti ve Zemahşerî'nin bu konudaki ifadesi de zikredilmişti. İbtidâ harfi olduğunda da yine ihtilaf ettiler: Acaba o zaman cer edici olup lafız bakımından değil de mâna bakımından harf-i cerlerin taalluku gibi kendisinden öncesine taalluk eder ve
بعدها في محل جر، أو ليست بجارَّةٍ بل هي حرفُ ابتداء فقط، غيرُ جارة وإن كان معناها الغاية كقوله:
kendisinden sonraki cümle cer mahallinde mi olur; yoksa cer edici olmayıp mânası gâye olsa bile cer etmeyen sırf bir ibtidâ harfi midir? Nitekim şairin şu sözünde olduğu gibi:
٣١٩٠ - سَرَيْتُ بهمْ حتى تَكِلَّ مطيُّهم ... وحتى الجيادُ ما يُقَدْنَ بأرسانِ
3190 - Onlarla geceleyin yürüdüm, nihayet binekleri yoruldu... ve nihayet soylu atlar dizginlerle çekilemez oldu.
وقول الآخر:
Diğer şairin şu sözü de böyledir: