قوله: {مِّن وَلاَيَتِهِم} قرأ حمزة هنا وفي الكهف [الآية: ٤٤] : {الولاية لِلَّهِ} هو والكسائي بكسر الواو. والباقون بفتحها فقيل: لغتان. وقيل: بالفتح مِن المَوْلَى، يقال: مَوْلى بيِّن الوَلاية، وبالكسر مِنْ وِلاية السلطان، قاله أبو عبيدة. وقيل: بالفتح مِنَ النُّصْرَة والنسب، وبالكسر من الإِمارة قاله الزجاج. قال: «ويجوز الكسرُ لأنَّ في تَوَلِّي بعضِ القوم بعضاً جنساً من الصناعة والعمل، وكلُّ ما كان من جنس الصناعة مكسورٌ مثل الخِياطة والقِصارة. وقد خَطَّأ/ الأصمعيُّ قراءةَ الكسرِ، وهو المُخْطِئُ لتواترها.
Yüce Allah'ın: {مِّن وَلاَيَتِهِم} “onların velayetinden / dostluğundan” kavli: Hamza burada ve Kehf'te [44. ayet]: {الولاية لِلَّهِ} “Dostluk / velayet Allah'a aittir” lafzını, el-Kisâî ile birlikte vâv harfinin kesresiyle [{وِلاَيَتِهِم}] okumuştur. Diğer kurrâ ise fetha ile okumuştur. Bunların iki ayrı lehçe olduğu söylenmiştir. Fetha ile olanın 'mevlâ'dan geldiği söylenmiştir; nitekim 'mevlen beyyinu'l-velâye' (velayeti aşikâr dost) denir; kesre ile olanın ise hükümdarlık velayeti / idare anlamına geldiği söylenmiştir; bunu Ebû Ubeyde söylemiştir. Fetha ile olanın yardım ve nesep anlamında, kesre ile olanın ise idarecilik ve emirlik anlamında olduğu da söylenmiştir; bunu ez-Zeccâc söylemiştir. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Kesre ile okunması caizdir; zira topluluktaki bazılarının diğerlerini veli edinmesinde/yönetmesinde bir tür sanat ve amel vardır; sanat cinsinden olan her şey de dikişçilik (el-hıyâta) ve çamaşırcılık/dokumacılık (el-kısâra) gibi kesrelidir.» el-Asmaî kesre okuyuşunu hatalı bulmuştur; fakat mütevatir olması sebebiyle asıl hatalı olan kendisidir.
وقال أبو عبيد:» والذي عندنا الأَخْذُ بالفتح في هذين الحرفين، لأنَّ معناهما مِنَ الموالاة في الدين «. وقال الفارسي:» الفتحُ أَجْود لأنها في الدين «، وعَكَس الفراء هذا فقال:» يُريد مِنْ مواريثهم، بكسر الواو أحبُّ
Ebû Ubeyd şöyle demiştir: «Bizce bu iki kelimede fetha ile okumak esastır; çünkü bunların anlamı dinde dostluktan gelmektedir.» el-Fârisî şöyle demiştir: «Fetha ile okumak daha uygundur, zira [bu dostluk] din hususundadır.» el-Ferrâ ise bunun aksini söyleyerek şöyle demiştir: «[Ayet] 'onların miraslarından' anlamını kastediyor; vâv'ın kesreli olması bana fethalı olmasından daha sevimlidir,
إليَّ من فتحها، لأنها إنما تفتح إذا كانت نصرة، وكان الكسائي يذهب بفتحها إلى النصرة، وقد سُمع الفتح والكسر في المعنيين جميعاً «. وقرأ السلمي والأعرج» والله بما يعملون «بالياء للغيبة، وكأنه التفات أو إخبار عنهم.
çünkü o ancak yardım anlamında olduğunda fethalı okunur. el-Kisâî fethalı oluşunu yardım anlamına hamlederdi. Aslında her iki anlamda da hem fetha hem de kesre işitilmiştir.» es-Sülemî ve el-A'rec [muhatap sîgası yerine] gaib sîgasında 'yâ' ile {وَاللَّهُ بِمَا يَعْمَلُونَ} “Allah onların yaptıklarını [hakkıyla görendir]” şeklinde okumuşlardır; bu sanki bir iltifât veya onlardan verilen bir haber gibidir.
قوله تعالى: {إِنْ لا تَفْعَلُوهُ} : الهاءُ تعود: إمَّا على النصر أو الإِرث أو الميثاق أي: حِفْظه، أو على جميع ما تقدَّم ذِكْرُه، وهو معنى قول الزمخشري «إنْ لا تَفْعلوا ما أَمَرْتُكم به» . والعامة قرؤوا [كبير] بالباء الموحدة. وقرأ الكسائي فيما حكى عنه أبو موسى الحجازي: «كثير» بالثاء المثلثة، وهذا قريبٌ ممَّا في البقرة وهو يقرؤها كذلك.
Yüce Allah'ın: {إِنْ لا تَفْعَلُوهُ} “Eğer bunu yapmazsanız” kavli: [Buldaki] zamir ya yardıma ya mirasa ya da ahde yani onu korumaya döner; yahut daha önce zikredilenlerin tamamına döner ki ez-Zemahşerî'nin «Size emrettiğim şeyi yapmazsanız» sözünün anlamı da budur. Genel kıraat ehli (âmme) tek noktalı bâ ile {كَبِيرٌ} “büyük” şeklinde okumuştur. Ebû Mûsâ el-Hicâzî'nin kendisinden naklettiğine göre el-Kisâî üç noktalı se ile {كَثِيرٌ} “çok” şeklinde okumuştur; bu da Bakara suresinde geçen [ifadeye] yakındır ve o, orayı da böyle okumaktadır.
قوله تعالى: {والذين آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ} : زعم بعضهم أن هذه الجملة تكرارٌ للتي قبلها، وليس كذلك، فإن التي قبلها تضمَّنَتْ ولايةَ بعضِهم لبعض، وتقسيمَ المؤمنين إلى ثلاثة أقسام، وبيان حكمهم في ولايتهم وتناصرهم، وهذه تضمَّنت الثناء والتشريف والاختصاص، وما آل إليه حالُهم من المغفرة والرزق الكريم.
Yüce Allah'ın: {والذين آمَنُواْ وَهَاجَرُواْ} “İman edip hicret edenler” kavli: Bazıları bu cümlenin bir öncekinin tekrarı olduğunu iddia etmiştir; fakat durum öyle değildir. Çünkü önceki cümle bazılarının diğerlerine velayetini, müminlerin üç kısma ayrılmasını ve onların velayet ile yardımlaşmadaki hükümlerinin açıklanmasını içermekteydi; bu cümle ise övgü, şereflendirme ve ihtisası, ayrıca onların durumunun varacağı mağfiret ve güzel rızkı içermektedir.
قوله في: «كتاب» يجوز أن يتعلَّق بنفس «أَوْلَى» أي: أحقّ في حكم الله أو في القرآن أو في اللوح المحفوظ، ويجوز أن يكون خبر مبتدأ مضمر أي: هذا الحكمُ المذكور في كتاب. وما أحسنَ ما جيء بخاتمتها بقوله: {بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} .
{كِتَابِ} lafzındaki [car-mecrûr], bizzat {أَوْلَى} “daha layıktır / daha yakındır” lafzına müteallık olabilir; yani Allah'ın hükmünde yahut Kur'an'da yahut Levh-i Mahfûz'da daha layıktır demektir. Gizli bir mübtedânın haberi olması da caizdir; yani zikredilen bu hüküm bir kitaptadır demektir. [Ayetin] Yüce Allah'ın: {بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ} “Her şeyi hakkıyla bilendir” kavliyle son bulması ne kadar da güzel olmuştur!