وقال المؤرِّج:» النُّكوص: الرجوعُ بلغة سُلَيْم «وقال الشاعر:
el-Müerric ise şöyle demiştir: «en-Nükûs (النُّكوص), Süleym kabilesinin lügatinde geri dönmektir.» Şair de şöyle demiştir:
٢٤٣٢ - ليس النكوصُ على الأَعْقابِ مَكْرُمَةً ... إن المكارمَ إقدامٌ على الأَسَلِ
2432 - Ökçeler üzerinde geri dönmek bir kerem/şan değildir / Şüphesiz keremler, mızraklara doğru atılmaktır.
فهذا إنما يريد به مُطْلَق الرجوع لأنه كنايةٌ عن الفِرار، وفيه نظر؛ لأن غالب الفِرار في القتال إنما هو كما ذُكِر رجوعُ القَهْقَرى. و» على عَقِبيْه «حال: إمَّا مؤكدةٌ عند مَنْ يَخُصُّه بالقهقرى، أو مؤسَّسةٌ عند مَنْ يَسْتعمله في مطلق الرجوع.
[Şair] bununla mutlak manada geri dönüşü kastetmiştir; çünkü bu kaçmaktan kinayedir. Ancak bu görüşte tutarsızlık vardır; zira savaştaki kaçışların çoğu zikredildiği üzere arkaya doğru (kahkaran) geri dönmektir. {على عَقِبيْه} kavli ise hâldir: Onu arkaya doğru dönmeye has kılanlara göre müekkide (pekiştirici), mutlak geri dönüşte kullananlara göre ise müessisedir (yeni anlam katan).
قوله تعالى: {إذ يقولُ} : العامل في «إذ» إمَّا «زَيَّن» ، وإمَّا «نكص» ، وإمَّا «شديد العقاب، وإمَّا اذكروا. و» غرَّ هؤلاءِ دينَهم «منصوبُ المحل بالقول.
Yüce Allah'ın: {إِذْ يَقُولُ} “Hani diyordu ki” kavli: {إِذْ} lafzında amel eden [âmil] ya {زَيَّنَ} fiilidir ya {نَكَصَ} fiilidir ya {شَدِيدُ الْعِقَابِ} lafzıdır veya mahzuf 'hatırlayın' fiilidir. {غَرَّ هَؤُلاءِ دِينُهُمْ} “Bunları dinleri aldattı” cümlesi ise kavil fiiliyle nasb mahallindedir.
قوله تعالى: {يَتَوَفَّى الذين كَفَرُواْ} : قرأ ابن عامر والأعرج «تتوفَّى» بتاء التأنيث في «تتوفَّى» لتأنيث الجماعة. والباقون بياء الغيبة وفيها تخريجان: أظهرهما: لموافقة قراءة مَنْ تقدم أن الفاعل الملائكة
Yüce Allah'ın: {يَتَوَفَّى الَّذِينَ كَفَرُوا} “inkâr edenlerin canlarını alırken” kavli: İbn Âmir ve el-A'rec cemaat lafzının müennesliğinden ötürü {تَتَوَفَّى} kelimesinde müenneslik te'si ile okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise gaib yâ'sı ile {يَتَوَفَّى} okumuşlardır; bunda iki tahrîc vardır: Bunlardan en açığı, daha önce geçen kıraate muvafakat için fâilin melekler olmasıdır;
وإنما ذُكِّر للفصل؛ لأن التأنيث مجازي. والثاني: أن الفاعل ضمير الله تعالى لتقدُّم ذِكْرِه، و «الملائكةُ» مبتدأ و «يَضْربون» خبره. وفي هذه الجملةِ حينئذٍ وجهان أحدُهما: أنها حالٌ من المفعول. والثاني: أنها استئنافيةٌ جواباً لسؤالٍ مقدر، وعلى هذا فيوقف على «الذين كفروا» بخلاف الوجهين قبله. وضعَّف ابنُ عطية وجهَ الحال بعدم/ الواو، وليس بضعيفٍ لكثرة مجيء الجملة الحالية مشتملة على ضمير ذي الحال خاليةً من واو نظماً ونثراً. وعلى كون «الملائكة» فاعلاً يكون «يَضْربون» جملةً حاليةً سواءً قرئ بالتأنيث أم بالتذكير. وجوابُ «لو» محذوفٌ للدلالة عليه أي: لرأيت أمراً عظيماً.
araya fasıla girdiği ve müenneslik mecazi olduğu için müzekker kılınmıştır. İkincisi ise: Fâil, daha önce zikri geçtiği için Yüce Allah'a ait zamirdir; {الْمَلائِكَةُ} mübteda, {يَضْرِبُونَ} ise onun haberidir. Bu durumda bu cümlenin iki vechi olur: Birincisi mef'ûlden hâl olmasıdır. İkincisi ise takdirî bir soruya cevap olarak istînâfiyye (başlangıç cümlesi) olmasıdır; buna göre önceki iki vechin aksine {الَّذِينَ كَفَرُوا} üzerinde vakf yapılır. İbn Atiyye, vâv harfi bulunmadığı için hâl olma vechini zayıf görmüştür; ancak nazımda ve nesirde hâl cümlesinin hâl sahibine ait zamiri içerip vâv'dan arınmış olarak gelmesi çokça vaki olduğu için zayıf değildir. {الْمَلائِكَةُ} kelimesinin fâil olması durumunda ise ister müennes ister müzekker okunsun {يَضْرِبُونَ} cümlesi hâl olur. {لَوْ} edatının cevabı ise kendisini gösteren karineden ötürü mahzuftur; yani: [Görseydin] elbette pek büyük bir iş görürdün.
قوله: {وَذُوقُواْ} هذا منصوب بإضمار قول الملائكة أي: يضربونهم ويقولون لهم: ذوقوا. وقيل: الواو في «يَضْربون» للمؤمنين، أي: يَضْربونهم حالَ القتال وحال تَوَفِّي أرواحِهم الملائكة.
Yüce Allah'ın: {وَذُوقُوا} “ve 'tadın' [derlerken]” kavli: Bu meleklerin sözünün takdiriyle mensubdur; yani: Onlara vururlar ve: «Tadın» derler. {يَضْرِبُونَ} fiilindeki vâv zamirinin müminlere ait olduğu da söylenmiştir; yani: Melekler canlarını alırken onlar da savaş esnasında [inkârcılara] vururlar.
قوله: {وَأَنَّ الله} عطفٌ على «ما» المجرورة بالياء أي: ذلك بسببِ تقديم أيديكم، وبسبب أنَّ الله ليس بظلاَّمٍ للعبيد.
Yüce Allah'ın: {وَأَنَّ اللَّهَ} “ve şüphesiz Allah” kavli: Bâ harfiyle mecrur olan {مَا} lafzına matuftur; yani: Bu ellerinizin önden sundukları sebebiyle ve şüphesiz Allah'ın kullara asla zulmedici olmaması sebebiyledir.
وقوله تعالى: {كَدَاْبِ آلِ} : قد تقدَّم نظيره في آل عمران.
Yüce Allah'ın: {كَدَأْبِ آلِ} “Âl[-i Firavun'un] gidişatı gibi” kavli: Bunun benzeri Âl-i İmrân sûresinde geçmişti.
قوله تعالى: {ذلك بِأَنَّ} : مبتدأ وخبر أيضاً كنظيره، أي: ذلك العذابُ أو الانتقامُ بسبب أن الله. وقوله: «وأنَّ الله سميعٌ» الجمهورُ على فتح «أنَّ» نَسَقاً على «أنَّ» قبلها، أي: وسبب أن الله سميع عليم. ويُقْرأ بكسرِها على الاستئناف.
Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ بِأَنَّ} “Bu, şüphesiz... olmasındandır” kavli: Benzeri gibi mübteda ve haberdir; yani: Bu azap veya intikam Allah'ın... olması sebebiyledir. {وَأَنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ} kavline gelince: Cumhur, kendisinden önceki {أَنَّ} lafzına atıfla hemzeyi fetha ile okumuştur; yani: Ve şüphesiz Allah'ın işiten ve bilen olması sebebiyledir. İstînâf olarak kesre ile de okunur.
قوله تعالى: {كَدَأْبِ} : قال قومٌ: «هو تكريرٌ للأول» . وقال قوم: كُرِّر لغير تأكيد لوجوهٍ منها: أن الأول دَأْبٌ في أن هلكوا لمَّا كفروا، وهذا دَأْبٌ في أَنْ لم يغير الله نعمتهم حتى غَيَّروها هم، قاله ابن عطية. ومنها: أن الثاني جارٍ مجرى التفصيل الأول فإن الأولَ متضمِّنٌ لذِكْرِ إجرامهم والثاني متضمِّنٌ لذكر إغراقهم، وفي الأولى ما يَنْزِل بهم حالَ الموت من العقوبة، وفي الثاني ما يَحُلُّ بهم من العذاب في الآخرة، وجاء في الأولى بآيات الله إشارةً إلى إنكارِ ذِكْر دلائلِ الإِلهيَّة. وفي الثاني بآيات ربهم إشارةً إلى إنكارهم مَنْ رَبَّاهم وأحسنَ إليهم. وقال الكرماني: «يُحتمل أن يكون الضمير في» كفروا «في الآية الأولى عائداً على قريش، والضمير في» كذَّبوا «في الثانية عائداً على آلِ فرعون ومَنْ ذُكِر معهم» .
Yüce Allah'ın: {كَدَأْبِ} “Gidişatı gibi” kavli: Bir topluluk: «Bu birincisinin tekrarıdır» demiştir. Diğer bir topluluk ise şöyle demiştir: Birkaç vecihten ötürü tekit dışında bir sebeple tekrarlanmıştır; bunlardan biri: Birincisi inkâr ettiklerinde helak olmalarındaki âdetleridir (gidişatlarıdır), bu ise onlar değiştirmedikçe Allah'ın nimetini değiştirmemesindeki âdetidir; bunu İbn Atiyye söylemiştir. Bir diğeri ise: İkincisi birincinin tafsilatı konumundadır; çünkü birincisi onların cürümlerinin zikrini içermekte, ikincisi ise suda boğulmalarının zikrini içermektedir. Birincisinde ölüm anında başlarına inen ceza, ikincisinde ise ahirette başlarına gelecek azap yer alır. Birincisinde ilahlık delillerinin zikrinin inkârına işaretle {بِآيَاتِ اللَّهِ} gelmiş, ikincisinde ise kendilerini terbiye edip ihsanda bulunanı inkârlarına işaretle {بِآيَاتِ رَبِّهِمْ} gelmiştir. el-Kirmânî ise şöyle demiştir: «Birinci ayetteki {كَفَرُوا} fiilindeki zamirin Kureyş'e, ikinci ayetteki {كَذَّبُوا} fiilindeki zamirin ise Firavun ailesine ve onlarla birlikte anılanlara dönmesi muhtemeldir.»
قوله: {وَكُلٌّ كَانُواْ ظَالِمِينَ} جُمِع الضميرُ في «كانوا» وجُمع «ظالمين» مراعاةً لمعنى «كل» ؛ لأنَّ «كلاً» متى قُطعت عن الإِضافة جاز مراعاةُ لفظِها تارةً ومعناها أخرى، وإنما اختير هنا مراعاةُ المعنى لأجلِ الفواصلِ، ولو رُوعي اللفظُ فقيل مثلاً: وكلٌّ كان ظالماً لم تتَّفق الفواصل.
Yüce Allah'ın: {وَكُلٌّ كَانُوا ظَالِمِينَ} “ve hepsi de zalim kimselerdi” kavli: {كَانُوا} fiilindeki zamirin cem kılınması ve {ظَالِمِينَ} lafzının cem getirilmesi {كُلٌّ} kelimesinin manasına riayettendir; çünkü {كُلٌّ} izafetten kesildiğinde bazen lafzına bazen de manasına riayet edilmesi caiz olur. Burada fâsılalardan (ayet sonu uyumundan) ötürü manaya riayet tercih edilmiştir; şayet lafza riayet edilip mesela: 've küllün kâne zâlimen' denilseydi fâsılalar uyuşmazdı.
قوله تعالى: {الذين عَاهَدْتَّ} : يجوز فيه أوجه، أحدها: الرفعُ على البدل من الموصولِ قبلَه أو على النعت له، أو على عطف البيان، أو النصبُ على الذم، أو الرفعُ على الابتداء، والخبرُ قولُه: «فإمَّا تَثْقَفَنَّ» بمعنى: مَنْ تعاهد منهم أي من الكفار ثم ينقضون عهدهم، فإن ظفِرْتَ بهم فاصنعْ كيت وكيت، فدخلت الفاءُ في الخبر لشبه المبتدأ بالشرط، وهذا ظاهر كلام ابن عطية. و «منهم» يجوز أن يكون حالاً من عائد الموصول
Yüce Allah'ın: {الَّذِينَ عَاهَدْتَّ} “Kendileriyle antlaşma yaptığın kimseler” kavli: Bunda birkaç vecih caizdir; birincisi: Kendisinden önceki ism-i mevsûlden bedel veya ona sıfat yahut atf-ı beyân olarak merfû olması, ya da zem üzere mensub olması, yahut mübteda olarak merfû olmasıdır; haberi ise: {فَإِمَّا تَثْقَفَنَّهُمْ} kavlidir. Manası: Kâfirlerden kendileriyle antlaşma yaptığın kimseler sonra antlaşmalarını bozarlarsa, onları yakaladığında şöyle şöyle yap demektir; mübteda şarta benzediği için habere fâ harfi dâhil olmuştur; İbn Atiyye'nin sözünün zahiri de budur. {مِنْهُمْ} kavlinin mevsûlün mahzuf sılasına ait zamirden hâl olması caizdir;
المحذوف إذ التقدير: الذي عاهدتهم أي: كائنين منهم، ف «مِنْ» للتبعيض. وقيل: هي بمعنى مع. وقيل: الكلامُ محمولٌ على معناه، أي: أَخَذْتَ منهم العهدَ. وقيل: زائدةٌ أي: عاهَدْتَهم. والأقوالُ الثلاثةُ ضعيفةٌ والأول أصحُّ.
zira takdiri: 'kendileriyle antlaşma yaptığın kimseler, yani onlardan olanlar' şeklindedir; buradaki {مِنْ} teb'îz (kısmîlik) içindir. 'Birlikte' manasında olduğu da söylenmiştir. Kelâmın kendi manasına hamledildiği, yani: 'Onlardan ahit aldın' takdirinde olduğu da söylenmiştir. Zâid olduğu, yani: 'Onlarla antlaşma yaptın' manasında olduğu da söylenmiştir. Bu üç görüş de zayıftır ve birincisi en sahih olanıdır.
قوله تعالى: {فَشَرِّدْ} : العامَّةُ على الدال المهملة والتشريدُ: التطريد والتفريقُ والتسميع، وهذه المعاني كلُّها لائقة بالآية. وقرأ الأعمش بخلافٍ عنه بالذال المعجمة. قال الشيخ: «وكذا هي في مصحف عبد الله» . قلت: وقد تقدم أن النَّقْط والشَّكْلَ أمرٌ حادثٌ أحدثه يحيى بن يعمر فكيف يُوْجَد ذلك في مصحف ابن مسعود؟ قيل: وهذه المادة أعني الشين والراء والذال المعجمة مهملةٌ في لغة العرب. وفي هذه القراءةِ أوجه أحدها: أن الذالَ بدلٌ من مجاورتها كقولهم: لحم خراديل وخراذيل. الثاني: أنه مقلوبٌ مِنْ شذر من قولهم: تفرقوا شَذَر مَذَر، ومنه الشَّذْر المُلْتَقَطُ من المعدن لتفرُّقِه، قال:
Yüce Allah'ın: {فَشَرِّدْ} “Artık darmadağın et” kavli: Cumhur noktasız dâl ile okumuştur. Teşrîd: Kovmak, darmadağın etmek ve rezil edip duyurmaktır; bu manaların tümü ayete uygundur. el-A'meş ise kendisinden gelen bir rivayette noktalı zâl ile {فَشَرِّذْ} okumuştur. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında da böyledir» demiştir. Derim ki: Noktalama ve harekelemenin Yahyâ b. Ya'mer tarafından sonradan ihdas edilen bir husus olduğu daha önce geçmişti; o halde bu İbn Mes'ûd'un mushafında nasıl bulunabilir? Şin, râ ve noktalı zâl harflerinden oluşan bu kökün Arap dilinde kullanılmadığı (mühmel olduğu) söylenmiştir. Bu kıraatte birkaç vecih vardır: Birincisi: Zâl harfinin, mahreç komşuluğundan dolayı bedel olmasıdır; nitekim 'lahmun harâdîl' ve 'harâzîl' demeleri gibidir. İkincisi: 'Teferrakû şezere mezere' (darmadağınık oldular) sözünden hareketle 'şezr' kelimesinden maklûb (harf sırası değişmiş) olmasıdır; madenden parça parça dağılmış olarak çıkarılan 'eş-Şezr' (küçük altın tanesi) de bu köktendir. Şair şöyle demiştir:
٢٤٣٣ - غرائِرُ في كِنٍّ وصَوْنٍ ونَعْمة ... يُحَلَّيْنَ ياقوتاً وشَذْراً مُفَقَّرا
2433 - Örtü, korunma ve nimet içindeki genç kızlar / Yakut ve dizilmiş altın taneleriyle süslenirler.
الثالث: أنه مِنْ «شَذَر في مقاله» إذا أكثر فيه، قاله أبو البقاء، ومعناه غير لائق هنا. وقال قطرب: «شرذ» بالمعجمة: التنكيل، وبالمهملة التفريق، وهذا يقوِّي قول مَنْ قال: إن هذه المادة ثابتةٌ في لغة العرب.
Üçüncüsü: Sözünde aşırıya kaçtığında söylenen 'şezere fî makâlihî' ifadesinden gelmesidir; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir, ancak manası buraya uygun değildir. Kutrub ise şöyle demiştir: «Noktalı zâl ile 'şerreze' ibretlik ceza vermek (tenkîl), noktasız dâl ile 'şerrede' ise darmadağın etmektir.» Bu da söz konusu kökün Arap dilinde mevcut ve sabit olduğunu söyleyenlerin görüşünü güçlendirmektedir.
قوله: «مَنْ خَلْفَهم» مفعولُ «شَرِّد» . وقرأ الأعمش بخلافٍ عنه وأبو حيوة «مِنْ خلفِهم» جاراً ومجروراً. والمفعولُ على هذه القراءةِ محذوفٌ أي: فَشَرِّدْ أمثالَهم من الأعداء أو ناساً يعملون بعملهم. والضميران في «لعلهم يَذَّكَّرون» الظاهر عَوْدُهما على «مَنْ خلفهم» ، أي إذا رَأَوا ما/ حَلَّ بالناقِضين تذكَّروا. وقيل: يعودان على المُنْقِضين، وليس له معنى طائل.
{مَنْ خَلْفَهُمْ} “onların arkasındakileri” kavli: {شَرِّدْ} fiilinin mef'ûlüdür. el-A'meş kendisinden gelen bir rivayette ve Ebû Hayve câr-mecrûr olarak {مِنْ خَلْفِهِمْ} okumuşlardır. Bu kıraate göre mef'ûl mahzuftur; yani: Düşmanlardan onların benzerlerini yahut onlar gibi davranan insanları darmadağın et. {لَعَلَّهُمْ يَذَّكَّرُونَ} kavlindeki iki zamirin zahir olanı {مَنْ خَلْفَهُمْ} lafzına dönmesidir; yani antlaşmayı bozanların başına gelenleri gördüklerinde ibret alsınlar. Antlaşmayı bozanlara döndüğü de söylenmiştir, ancak bunun kayda değer bir manası yoktur.
قوله تعالى: {فانبذ إِلَيْهِمْ} : مفعولُه محذوف، أي: انبِذْ إليهم عهودَهم، أي: اطرَحْها ولا تكترِثْ بها. و «على سواء» حال إمَّا: من الفاعِل أي: انبذها وأنت على طريقٍ قَصْدٍ، أي: كائناً على عدل فلا تَبْغَتْهُمْ بالقتال، بل أَعْلِمْهم به، وإمَّا من الفاعل والمفعول معاً، أي: كائنين على استواء في العلم أو في العداوة. وقرأ العامة بفتح السين، وزيد بن علي بكسرِها، وهي لغةٌ تقدَّمَ التنبيهُ عليها أولَ البقرة.
Yüce Allah'ın: {فَانْبِذْ إِلَيْهِمْ} “artık onlara at” kavli: Mef'ûlü mahzuftur; yani: Onların antlaşmalarını kendilerine geri at, yani fırlatıp at ve onlara aldırış etme. {عَلَى سَوَاءٍ} kavli ise hâldir; ya fâilden hâldir; yani: Sen orta/dosdoğru bir yol üzere iken, yani adalet üzere bulunarak bunu yap da savaşa aniden baskınla kalkışma, bilakis bunu onlara bildir. Ya da hem fâilden hem mef'ûlden birlikte hâldir; yani bilgide veya düşmanlıkta eşitlik üzere bulunarak. Cumhur sîn harfinin fethasıyla {عَلَى سَوَاءٍ}, Zeyd b. Ali ise kesresiyle [sıvâ'] okumuştur; bu, Bakara sûresinin başında dikkat çekilen bir lügattir.
قوله: {إِنَّ الله لاَ يُحِبُّ الخائنين} يُحتمل أن تكون هذه الجملةُ تعليلاً معنوياً للأمر بنبذ العهد على عدل، وهو إعلامُهم، وأن تكونَ مستأنفةً سِيْقَتْ لِذَمِّ مَنْ خان رسول الله ﷺ ونَقَضَ عهده.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ الْخَائِنِينَ} “Şüphesiz Allah hainleri sevmez” kavli: Bu cümlenin, antlaşmayı adalete uygun olarak bozma ve bunu onlara bildirme emrinin manevi bir gerekçesi olması muhtemel olduğu gibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hıyanet edip antlaşmasını bozan kimseleri yermek üzere sevk edilmiş bir istînâf cümlesi olması da muhtemeldir.
قوله تعالى: {وَلاَ يَحْسَبَنَّ} : قرأ ابن عامر وحمزة وحفص عن عاصم «يَحْسَبَنَّ» بياء الغيبة هنا، وفي النور في قوله «لا يَحْسَبَنَّ
Yüce Allah'ın: {وَلا يَحْسَبَنَّ} “asla zannetmesin[ler]” kavli: İbn Âmir, Hamza ve Âsım'dan rivayetle Hafs burada ve Nûr sûresindeki {لا يَحْسَبَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مُعْجِزِينَ فِي الأَرْضِ} kavlinde
الذين كفروا معجزين [في الأرض] » كذلك خلا حَفْصاً. والباقون بتاء الخطاب.
gaib yâ'sı ile {يَحْسَبَنَّ} okumuşlardır; ancak Hafs Nûr sûresinde müstesnadır [muhatap tası ile okumuştur]. Diğer kıraat imamları ise muhatap tâ'sı ile {لا تَحْسَبَنَّ} okumuşlardır.
وفي قراءة الغَيْبةِ تخريجاتٌ كثيرة سَبَقَ نظائرُها في أواخر آل عمران. ولا بد مِنْ ذكر ما ينبِّهك هنا على ما تقدَّم فمنها: أن الفعلَ مسندٌ إلى ضميرٍ يُفَسِّره السياق تقديره: ولا يَحْسَبَنَّ هو أي قبيل المؤمنين أو الرسول أو حاسب، أو يكون الضمير عائداً على مَنْ خلفهم. وعلى هذه الأقوالِ فيجوزُ أن يكون «الذين كفروا» مفعولاً أولَ، و «سبقوا» جملة في محل نصب مفعولاً ثانياً. وقيل: الفعلُ مسندٌ إلى «الذين كفروا» ثم اختلفوا هؤلاء في المفعولين: فقال قوم: الأولُ محذوفٌ تقديره: ولا يَحْسَبَنَّهم الذين كفروا سبقوا، ف «هم» مفعول أول، و «سَبَقوا» في محلِّ الثاني، أو يكون التقدير: لا يَحْسَبنَّ الذين كفروا أنفسَهم سَبَقوا، وهو في المعنى كالذي قبله. وقال قومٌ: بل «أن» الموصولة محذوفة، وهي وما في حيِّزها سادةٌ مَسَدَّ المفعولين، والتقدير: ولا يحسبن الذين كفروا أنْ سبقوا، فحذفت «أن» الموصولة وبقيت صلتها كقوله {وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ} [الروم: ٢٤] ، أي: أن يريكم وقولهم: «تَسْمَعُ بالمُعَيْدِيِّ خيرٌ من أن تراه» وقوله:
Gaib kıraatinde pek çok tahrîc bulunmaktadır ki benzerleri Âl-i İmrân sûresinin sonlarında geçmişti. Burada daha önce geçenleri sana hatırlatacak hususları zikretmek gerekir; bunlardan bazıları şunlardır: Fiil, سیاkın açıkladığı bir zamire isnad edilmiştir, takdiri: O, yani müminler topluluğu veya Resûl yahut herhangi bir hesap eden kimse asla zannetmesin; yahut zamir onların arkasındakilere dönmektedir. Bu görüşlere göre {الَّذِينَ كَفَرُوا} lafzının birinci mef'ûl, {سَبَقُوا} cümlesinin ise nasb mahallinde ikinci mef'ûl olması caizdir. Fiilin {الَّذِينَ كَفَرُوا} lafzına isnad edildiği de söylenmiştir; ardından bu görüştekiler iki mef'ûl hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: Birincisi mahzuftur, takdiri: İnkâr edenler onları geçmiş zannetmesinler; buna göre {هُمْ} birinci mef'ûl, {سَبَقُوا} ise ikinci mef'ûl mahallindedir. Yahut takdir: İnkâr edenler kendilerini geçmiş zannetmesinler şeklindedir ki bu da mana olarak öncekinin benzeridir. Bir diğer grup ise şöyle demiştir: Bilakis mevsûle olan {أَنْ} mahzuftur; o ve sılası iki mef'ûlün yerine geçmiştir. Takdiri: İnkâr edenler öne geçip kurtulduklarını zannetmesinler ({أَنْ سَبَقُوا}) şeklindedir; nitekim Yüce Allah'ın: {وَمِنْ آيَاتِهِ يُرِيكُمُ} “ve O'nun ayetlerindendir ki size gösterir” [Rûm 24], yani {أَنْ يُرِيكُمُ} kavlinde ve Arapların: «Muaydı'yı işitmen onu görmenden daha hayırlıdır» sözünde ve şairin:
٢٤٣٤ - ألا أيُّهذا الزاجري أحضرُ الوغى ... . . . . . . . . . . . . . . . .
2434 - Ey beni savaşa katılmaktan meneden kişi... / ....................................
ويؤيد هذا الوجهَ قراءةُ عبد الله «أنهم سبقوا» . وقال قوم: «بل» سبقوا «في
sözünde olduğu gibi mevsûle {أَنْ} hazfedilmiş ve sılası kalmıştır. Abdullah [b. Mes'ûd]'un {أَنَّهُمْ سَبَقُوا} kıraati de bu vechi desteklemektedir. Bir grup ise şöyle demiştir: «Bilakis {سَبَقُوا} fiili
محلِّ نصبٍ على الحال، والسادُّ مَسَدَّ المفعولين» أنهم لا يعجزون «في قراءة مَنْ قرأ بفتح» أنهم «وهو ابن عامر، والتقدير: ولا يحسبن الذين كفروا سابقين أنهم لا يعجزون، وتكون» لا «مزيدةً ليصح المعنى» .
hâl olarak nasb mahallindedir; iki mef'ûlün yerine geçen ise {أَنَّهُمْ} kelimesini fetha ile okuyan İbn Âmir'in kıraatindeki {أَنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ} ifadesidir. Takdiri: İnkâr edenler öne geçen kimseler olarak âciz bırakamayacaklarını zannetmesinler şeklindedir ve mananın sıhhati için {لا} zâid kılınmıştır.»
قال الزمخشري بعد ذِكْره هذه الأوجهَ: «وليست هذه القراءةُ التي تَفَرَّد بها حمزةُ بنيِّرة» . وقد رَدَّ عليه جماعةٌ هذا القولَ وقالوا: لم ينفرد بها حمزةُ بل وافقه عليها مِنْ قُرَّاء السبعةِ ابنُ عامر أسنُّ القراءِ وأعلاهم إسناداً، وعاصمٌ في رواية حفص، ثم هي قراءةُ أبي جعفر المدني شيخِ نافع وأبي عبد الرحمن السلمي وابن محيصن وعيسى والأعمش والحسن البصري وأبي رجاء وطلحة وابن أبي ليلى. وقد رَدَّ الشيخ عليه أيضاً أنَّ «لا يحسبَنَّ» واقع على «أنهم لا يُعْجِزون» وتكونُ «لا» صلة بأنه لا يتأتَّى على قراءة حمزة، فإنَّ حمزة يقرأ بكسر الهمزة يعني فكيف تلتئم قراءةُ حمزة على هذا التخريج؟ قلت: هو لم يلتزم التخريج على قراءةِ حمزة في الموضعين: أعني «لا يَحْسَبَنَّ» وقولهم «أنهم لا يعجزون» حتى نُلْزِمه ما ذكر.
ez-Zemahşerî bu vecihleri zikrettikten sonra şöyle demiştir: «Hamza'nın teferrüd ettiği bu kıraat pek parlak/açık değildir.» Bir topluluk onun bu sözünü reddetmiş ve şöyle demiştir: Bu kıraatte Hamza tek kalmamış, bilakis yedi kıraat imamı arasından kıraat imamlarının en yaşlısı ve senedi en âli olanı İbn Âmir ve Hafs rivayetiyle Âsım da ona muvafakat etmiştir; ayrıca bu, Nâfi'in şeyhi Ebû Ca'fer el-Medenî'nin, Ebû Abdirrahmân es-Sülemî'nin, İbn Muheaysın'ın, Îsâ'nın, el-A'meş'in, Hasen-i Basrî'nin, Ebû Recâ'nın, Talha'nın ve İbn Ebî Leylâ'nın kıraatidir. Şeyh [Ebû Hayyân] da ez-Zemahşerî'nin {لا يَحْسَبَنَّ} fiilinin {أَنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ} üzerine vaki olması ve {لا} edatının sıla (zâid) olması şeklindeki görüşünü reddederek bunun Hamza'nın kıraatine göre uyuşmayacağını, zira Hamza'nın hemzeyi kesre ile okuduğunu belirtmiştir; yani Hamza'nın kıraati bu tahrîce göre nasıl bağdaşabilir demiştir. Derim ki: ez-Zemahşerî, kendisine bu itirazı yöneltmemizi gerektirecek şekilde her iki yerde de —yani hem {لا يَحْسَبَنَّ} hem de onların kavli olan {أَنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ} lafzında— Hamza'nın kıraatine göre tahrîc yapmayı iltizam etmemiştir.
وأمَّا قراءةُ الخطاب فواضحةٌ أي: لا تَحْسبَنَّ يا محمدُ أو يا سامعُ، و «الذين كفروا» مفعولٌ أولُ، والثاني «سبقوا» ، وكان قد تقدَّم في آل عمران وجهٌ: أنه يجوز أن يكون الفاعلُ الموصولَ، وإنما أتى بتاءِ التأنيث لأنه بمعنى القوم كقوله: {كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ} [الشعراء: ١٠٥] ، وتقدَّمَ لك فيه بحثٌ وهو عائدٌ ههنا.
Hitap kıraatine ({لا تَحْسَبَنَّ}) gelince bu gayet açıktır; yani: Ey Muhammed veya ey dinleyen kimse, sakın zannetme! {الَّذِينَ كَفَرُوا} birinci mef'ûl, {سَبَقُوا} ise ikinci mef'ûldür. Âl-i İmrân sûresinde fâilin ism-i mevsûl olmasının caiz olduğuna dair bir vecih geçmişti; Yüce Allah'ın: {كَذَّبَتْ قَوْمُ نُوحٍ} “Nûh kavmi yalanladı” [Şuarâ 105] kavlinde olduğu gibi 'el-kavm' manasında olduğu için müenneslik tâ'sı ile gelmiştir; bu konudaki inceleme daha önce geçmişti ve burada da geçerlidir.
وأمَّا قراءةُ الباقين في النور ففيها ما ذُكِر ههنا إلا الوجهَ الذي فيه تقديرُ «أنْ» الموصولة لتعذُّرِ ذلك، ولكن يَخْلُفُه وجهٌ آخر لا يتأتى ههنا: وهو أن يكون «
Nûr sûresinde diğer imamların kıraatine gelince, imkânsızlığından ötürü mevsûle {أَنْ} edatının takdir edildiği vecih hariç burada zikredilenler aynen geçerlidir; ancak onun yerine burada mümkün olmayan başka bir vecih geçer ki o da şudur:
الذين كفروا» فاعلاً، و «مُعْجزين» مفعول أول و «في الأرض» الثاني. أي: لا تَحْسَبوا أحداً يعجز الله في الأرض أي بقوته. وأمَّا قراءةُ الخطاب فواضحةٌ على ما قدَّمته لك.
{الَّذِينَ كَفَرُوا} fâil, {مُعْجِزِينَ} birinci mef'ûl, {فِي الأَرْضِ} ise ikinci mef'ûl olur; yani: İnkâr edenler yeryüzünde hiç kimsenin gücüyle Allah'ı âciz bırakacağını zannetmesinler. Hitap kıraati ise sana daha önce sunduğum üzere gayet açıktır.
وقرأ الأعمش: «ولا يَحْسَبَ الذين كفروا» بفتح الباء. وتخريجها أن الفعلَ مؤكَّد بنون التوكيد الخفيفة، فَحَذَفَها لالتقاء الساكنين، كما يُحْذَفُ له التنوين فهو كقول الآخر:
el-A'meş bâ harfinin fethasıyla {وَلا يَحْسَبَ الَّذِينَ كَفَرُوا} şeklinde okumuştur. Bunun tahrîci şöyledir: Fiil hafif tekit nûnu ile tekidlenmiş, ardından tıpkı tenvinin hazfedildiği gibi iki sâkinin karşılaşmasından (iltikâ-i sâkineyn) ötürü [nûn] hazfedilmiştir; nitekim bir diğer şairin şu sözü gibidir:
٢٤٣٥ - لا تُهينَ الفقير عَلَّكَ أَنْ تَرْ ... كَعَ يوماً والدهرُ قد رفعهْ
2435 - Fakiri sakın hor görme, umulur ki bir gün sen rükû edersin (muhtaç düşersin) / Zaman ise onu yüceltmiştir.
أي: لا تهينَنَّ. ونقل بعضهم: «ولا تحسَبِ الذين» من غير توكيدٍ البتة. وهذه القراءةُ بكسرِ الباء على أصل التقاء الساكنين.
Yani: 'Lâ tühînenne' (sakın hor görmeyesin) demektir. Bazıları da hiçbir tekit olmaksızın {وَلا تَحْسَبِ الَّذِينَ} şeklinde rivayet etmiştir. Bu kıraat, iki sâkinin karşılaşmasındaki asıl kural üzere bâ harfinin kesresi iledir.
قولهم: {إِنَّهُمْ لاَ يُعْجِزُونَ} قرأ ابن عامر بالفتح، والباقون بالكسر. فالفتح: إمَّا على حَذْفِ لام العلة، أي: لأنهم. واستبعد أبو عبيد وأبو حاتم قراءة ابن عامر. ووجهُ الاستبعادِ أنها تعليل للنهي أي: لا تَحْسَبَنَّهم فائتين لأنهم لا يُعْجزون، أي: لا يقع منك حسبانٌ لقولهم لأنهم لا يُعْجزون، وإمَّا على أنها بدلٌ من مفعول الحسبان.
Yüce Allah'ın: {إِنَّهُمْ لا يُعْجِزُونَ} “Şüphesiz onlar [bizi] âciz bırakamazlar” kavli: İbn Âmir fetha ile {أَنَّهُمْ}, diğer kıraat imamları ise kesre ile {إِنَّهُمْ} okumuşlardır. Fetha kıraati ya illet lâm'ının hazfedilmesine dayanır; yani: Çünkü onlar âciz bırakamazlar. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim, İbn Âmir'in kıraatini uzak bir ihtimal görmüşlerdir. Uzak görme gerekçeleri şudur: Bu nehyin illetidir; yani: Onları kurtulmuş zannetme, çünkü onlar âciz bırakamazlar; yani onlar âciz bırakamayacakları için senin katında böyle bir zan vaki olmasın. Yahut fetha kıraati zannın (hasb) mef'ûlünden bedel olması iledir.
وقال أبو البقاء: «إنه متعلقٌ بتحسب: / إمَّا مفعولٌ أو بدلٌ من» سَبَقوا «، وعلى كلا الوجهين تكون» لا «زائدةً. وهو ضعيفٌ لوجهين:
Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu {تَحْسَبُ} fiiline taalluk eder: Ya mef'ûldür ya da {سَبَقُوا} fiilinden bedeldir; her iki veche göre de {لا} zâiddir.» Bu görüş iki yönden zayıftır:
أحدهما: زيادة لا، والثاني: أن مفعول» حَسِب «إذا كان جملةً وكان مفعولاً ثانياً كانت» إنَّ «فيه مكسورة لأنه موضعُ ابتداء وخبر» .
Birincisi: {لا} edatının zâid kılınmasıdır. İkincisi ise: {حَسِبَ} fiilinin mef'ûlü cümle olup ikinci mef'ûl konumunda bulunduğunda, mübteda ve haber mevkii olduğu için {إِنَّ} lafzının hemzesi kesreli olur.
قوله: {لاَ يُعْجِزُونَ} العامَّةُ بنون واحدة خفيفةٍ مفتوحةٍ وهي نونُ الرفع. وقرأ ابن محيصن «يُعْجِزوني» بنونٍ واحدةٍ بعدها ياء المتكلم، وهي نون الوقاية أو نون الرفع. وقد تقدَّم الخلافُ في ذلك في سورة الأنعام في {أتحاجواني} . قال الزجاج: «الاختيارُ الفتحُ في النون، ويجوز كسرُها على أن المعنى: لا يُعْجزونني، وتُحْذف النونُ الأولى لاجتماع النونين كما قال عمر بن أبي ربيعة:
Yüce Allah'ın: {لا يُعْجِزُونَ} kavli: Cumhur tek, şeddesiz ve fethalı bir nûn ile okumuştur ki bu ref nûnudur. İbn Muheaysın ise tek nûn ve ardından mütekellim yâ'sı ile {يُعْجِزُونِي} okumuştur; bu nûn vikaye nûnu veya ref nûnudur. Buna dair ihtilaf daha önce En'âm sûresinde {أَتُحَاجُّونِّي} kavlinde geçmişti. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Tercih edilen, nûn harfinde fethadır; şu mana üzere kesre olması da caizdir: 'Beni âciz bırakamazlar' ({لا يُعْجِزُونَنِي}); nitekim Ömer b. Ebî Rebîa'nın dediği gibi iki nûn yan yana geldiği için birinci nûn hazfedilir:
٢٤٣٦ - تراه كالثَّغام يُعَلُّ مِسْكاً ... يَسُوءُ الفالياتِ إذا فَلَيْني
2436 - Onu miskle ıslatılmış sağam çiçeği gibi görürsün / Kadınlar saçlarımı ayıkladıklarında onları üzer.
وقال متمم بن نويرة:
Mütemmim b. Nüveyre de şöyle demiştir:
٢٤٣٧ - ولقد عِلِمْتِ ولا محالةَ أنني ... للحادثات فهل تَرَيْني أجزعُ
2437 - Şüphesiz bilmişsindir ki ben kesinlikle / Hadiseler karşısındayım; peki beni feryat edip sızlanırken görür müsün?
قال الأخفش في هذا البيت:» فهذا يجوز على الاضطرار «.
el-Ahfeş bu beyit hakkında: «Bu şiir zaruretinden ötürü caizdir» demiştir.
وقرأ ابن محيصن أيضاً «يُعْجِزونِّ» بنون مشددة مكسورةٍ، أدغم نونَ الرفع في نون الوقاية وحذف ياء الإِضافة مُجْتزِئاً عنها بالكسرة. وعنه أيضاً فتحُ العين وتشديدُ الجيم وكسر النون، مِنْ «عَجَّز» مشدَّداً. قال أبو جعفر: «
İbn Muheaysın ayrıca ref nûnunu vikaye nûnuna idgam edip izafet yâ'sını hazfederek kesre ile yetinmek suretiyle şeddeli ve kesreli bir nûn ile {يُعْجِزُونِّ} okumuştur. Yine ondan ayın harfinin fethası, cîm harfinin şeddesi ve nûn harfinin kesresiyle şeddeli 'accele' kökünden [yu'accizûnî] şeklinde rivayet edilmiştir. Ebû Ca'fer [en-Nehhâs] şöyle demiştir: «
وهذا خطأٌ من وجهين أحدهما: أن معنى عجَّزه ضعَّفه وضعَّف أمره، والآخر: كان يجب أن يكون بنونين» قلت: أمَّا تخطئة النحاسِ له فخطأٌ، لأن الإِتيان بالنونين ليس بواجب، بل هو جائز، وقد قرئ به في مواضع في المتواتر سيأتي بعضُها. وأما عجَّز بالتشديد فليس معناه مقتصراً على ما ذكر بل نَقَل غيرُه من أهل اللغة أن معناه نسبتي إلى العجز، وأن معناه بَطَّأ وثبَّط، والقراءة معناها لائقٌ بأحد المعنيين. وقرأ طلحة بكسر النونِ خفيفةً.
Bu iki yönden hatalıdır: Birincisi: 'Accazehû'nun manası onu zayıf düşürdü ve işini güçsüz kıldı demektir; diğeri ise: İki nûn ile olması gerekirdi.» Derim ki: Nehhâs'ın onu hatalı bulması yanlıştır; zira iki nûn getirmek vacip değil bilakis caizdir ve mütevâtir kıraatlerde bununla okunan yerler vardır ki bir kısmı gelecektir. Şeddeli 'acceze' fiiline gelince, manası sadece zikrettiğiyle sınırlı değildir; bilakis dil ehlinden başkaları bunun 'beni âcizliğe nispet etti' ve 'yavaşlattı, alıkoydu' manasına geldiğini nakletmişlerdir; kıraatin manası da bu iki anlamdan birine uygundur. Talha ise nûn harfini şeddesiz kesre ile [yu'cizûni] okumuştur.
قوله تعالى: {مِّن قُوَّةٍ} : في محلِّ نصبٍ على الحال، وفي صاحبها وجهان أحدهما: أنه الموصولُ. والثاني: أنه العائد عليه، إذ التقدير: ما استطعتموه حال كونه بعضَ القوة. ويجوز أن تكون «مِنْ» لبيان الجنس. و «رباط» جوَّزوا فيه أن يكون جمعاً ل «رَبْط» مصدر رَبَط يَرْبُط نحو: كَعْب وكِعاب، وكلب وكِلاب، وأن يكون مصدراً ل «رَبَط» نحو: صاح صِياحاً قالوا: لأن مصادر الثلاثي لا تنقاس، وأن يكونَ مصدرَ «رابط» . ومعنى المفاعلة أنَّ ارتباط الخيل يفعله كلُّ واحد لفعل الآخر، فيرابط المؤمنون بعضهم بعضاً، قال معناه ابن عطية. قال الشيخ: «قوله» مصادرُ الثلاثي غيرِ المزيد لا تنقاس «ليس بصحيح، بل لها مصادرُ منقاسةٌ ذكرها النحويون» قلت: في المسألة خلافٌ مشهور، وهو لم ينقل الإِجماعَ على عَدَمِ القياس حتى يَرُدَّ عليه بالخلاف، فإنه قد يكون اختار أحدَ المذاهب وقال به، فلا يُردُّ عليه بالقول الآخر. وقال الزمخشري: «والرِّباط: اسم للخيل التي تُرْبَطُ في سبيل الله، ويجوز أن يُسَمَّى بالرباط الذي هو بمعنى المرابطة، ويجوز أن
Yüce Allah'ın: {مِنْ قُوَّةٍ} “kuvvetten” kavli: Hâl olarak nasb mahallindedir. Hâl sahibinde iki vecih vardır: Birincisi ism-i mevsûldür. İkincisi ise mevsûle dönen zamirdir; zira takdir: Kuvvetin bir parçası olduğu halde gücünüzün yettiği her şeyi [hazırlayın] şeklindedir. {مِنْ} edatının cins beyanı için olması da caizdir. {رِبَاطِ} kelimesine gelince: Âlimler bunun, 'ka'b' ve 'kı'âb', 'kelb' ve 'kilâb' gibi 'rabata-yerbutu' fiilinin masdarı olan 'rabt' kelimesinin cem'i olmasını caiz görmüşlerdir; ayrıca 'sâha-siyâhan' gibi 'rabata' fiilinin masdarı olmasını da caiz görmüşlerdir ve sülâsî fiillerin masdarları kıyasî değildir demişlerdir; keza 'râbata' fiilinin masdarı olmasını da caiz görmüşlerdir. Mufâale babının manası ise, at bağlama işini her birinin diğerinin fiiline karşılık yapmasıdır; böylece müminler birbirleriyle nöbetleşe bağlanıp kenetlenirler; bu manayı İbn Atiyye söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Sülâsî mücerred fiillerin masdarları kıyasî değildir sözü doğru değildir, bilakis dilbilgisi âlimlerinin zikrettiği kıyasî masdarları vardır» demiştir. Derim ki: Bu meselede meşhur bir ihtilaf vardır; o, kıyasın olmadığına dair icma nakletmemiştir ki ihtilafla kendisine itiraz edilsin; zira o mezheplerden birini seçip onu söylemiş olabilir, dolayısıyla diğer görüşle reddedilmez. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «er-Ribât: Allah yolunda bağlanan/beslenen atların ismidir. Murâbata manasında olan ribât ile isimlendirilmesi caiz olduğu gibi,
يكونَ جمعَ رَبيط، يعني بمعنى مربوط كفَصِيل وفِصال» . والمصدر هنا مضافٌ لمفعول له.
'fasîl' ve 'fisâl' gibi rabît, yani merbût (bağlanmış) manasındaki kelimenin cem'i olması da caizdir.» Buradaki masdar mef'ûlüne muzaf kılınmıştır.
قوله: «تُرْهبون» يجوز أن يكونَ حالاً من فاعل «أعِدُّوا» أي: حَصِّلوا لهم هذا حالَ كونكم مُرْهِبين، وأن يكون حالاً من مفعوله وهو الموصولُ أي: أعِدُّوه مُرْهَباً به، وجاز نسبتُه لكلٍّ منها لأنَّ في الجملة ضميرَيْهما، هذا إذا أَعَدْنا الضمير من «به» على «ما» الموصولة. أمَّا إذا أَعَدْناه على الإِعدادِ المدلول عليه بأَعِدُّوا، أو على الرِّباط، أو على القوة بتأويل الحَوْل فلا يتأتَّى مجيئُها من الموصول. ويجوز أن يكون حالاً من ضمير «لهم» كذا نقله الشيخ عن غيره فقال: «وتُرْهبون قالوا: حال من ضمير» أعِدُّوا «أو من ضمير» لهم «ولم يَتَعَقَّبْه بنكير، وكيف يَصِحُّ جَعْلُه حالاً من الضمير في» لهم «ولا رابط بينهما؟ ولا يصِحُّ تقديرُ ضمير في جملة» تُرْهبون «لأَخْذِه معمولَه.
{تُرْهِبُونَ} “korkutursunuz” kavli: {أَعِدُّوا} fiilinin fâilinden hâl olması caizdir; yani: Onları korkutucular olduğunuz halde bunu onlar için hazırlayın; mef'ûlü olan ism-i mevsûlden hâl olması da caizdir; yani: Kendisiyle korkutulan bir şey olarak onu hazırlayın. Cümlede her ikisinin de zamiri bulunduğu için her ikisine de nispet edilmesi caiz olmuştur; bu, {بِهِ} lafzındaki zamiri mevsûl olan {مَا} edatına döndürdüğümüz takdirdedir. Zamiri {أَعِدُّوا} fiilinin delalet ettiği hazırlama işlemine (i'dâd) yahut {الرِّبَاطِ} kelimesine veya güç/kuvvet teviliyle {الْقُوَّةِ} kelimesine döndürdüğümüz takdirde ise ism-i mevsûlden hâl olması mümkün olmaz. {لَهُمْ} lafzındaki zamirden hâl olması da caizdir; nitekim Şeyh [Ebû Hayyân] bunu başkasından naklederek şöyle demiştir: «Âlimler {تُرْهِبُونَ} ifadesinin {أَعِدُّوا} fiilindeki zamirden veya {لَهُمْ} lafzındaki zamirden hâl olduğunu söylemişlerdir» ve buna hiçbir itirazda bulunmamıştır. Oysa aralarında hiçbir bağlayıcı (râbıt) yokken bunun {لَهُمْ} lafzındaki zamirden hâl kılınması nasıl sahih olabilir? {تُرْهِبُونَ} cümlesinde mamûlünü aldığı için bir zamir takdir edilmesi de sahih olmaz.
وقرأ الحسن ويعقوب ورواها ابن عقيل عن أبي عمرو» تُرَهِّبون «مضعَّفاً عدَّاه بالتضعيف كما عدَّاه العامة بالهمزة، والمفعول الثاني على كلتا القراءتين محذوف لأن الفعل قبل النقل بالهمزة/ أو بالتضعيف متعدٍّ لواحد نحو: رَهَّبْتُك، والتقدير: تُرَهِّبون عدوَّ الله قتالكم أو لقاءَكم. وزعم أبو حاتم أنَّ أبا عمرو نَقَلَ قراءةَ الحسن بياء الغيبة وتخفيف» يُرْهبون «وهي قراءة واضحة، فإن الضميرَ حينئذٍ يَرْجع إلى من يرجع إليه ضمير» لهم «، فإنهم إذا خافوا خَوَّفوا مَنْ وراءهم.
Hasen ve Ya'kûb —ve İbn Akîl'in Ebû Amr'dan rivayetiyle— şeddeli olarak {تُرَهِّبُونَ} okumuşlardır; cumhurun hemze ile geçişli kıldığı gibi [bu kıraat] şedde ile fiili müteaddi yapmıştır. Her iki kıraate göre de ikinci mef'ûl mahzuftur; çünkü fiil hemze veya tef'îl babına nakledilmeden önce 'rehibtüke' (senden korktum) örneğinde olduğu gibi tek mef'ûle geçişlidir. Takdiri ise: Allah'ın düşmanını sizinle savaşmaktan veya sizinle karşılaşmaktan korkutursunuz şeklindedir. Ebû Hâtim, Ebû Amr'ın Hasen'in kıraatini gaib yâ'sı ve şeddesiz olarak {يُرْهِبُونَ} şeklinde naklettiğini ileri sürmüştür ki bu gayet açık bir kıraattir; zira zamir bu durumda {لَهُمْ} ifadesindeki zamirin döndüğü yere döner; çünkü onlar korktuklarında arkalarındakileri de korkuturlar.
وقرأ الحسن وأبو حيوة ومالك بن دينار «ومن رُبُط» بضمتين، وعن الحسن أيضاً رُبْط بضم وسكون، وذلك نحو كتاب وكُتُب. قال ابن عطية: «وفي جَمْعِه وهو مصدرٌ غيرُ مختلفٍ نظرٌ» . قلت: لا نُسَلِّم والحالةُ هذه أنه مصدر، بل حكى أبو زيد أن «رِباطاً» الخَمْسُ من الخيل فما فوقَها وأن جمعها «رُبُط» ، ولو سُلِّم أنه مصدرٌ فلا نُسَلِّم أنه لم تختلف أنواعُه، وقد تقدَّم أن «رباطاً» يجوز أن يكون جمعاً لرَبْط المصدر، فما كان جواباً هناك فهو جوابٌ هنا.
Hasen, Ebû Hayve ve Mâlik b. Dînâr iki damme ile {وَمِنْ رُبُطِ} şeklinde okumuşlardır; Hasen'den damme ve sükûn ile {رُبْطِ} okuduğu da rivayet edilmiştir; bu da 'kitâb' ve 'kütüb' gibidir. İbn Atiyye: «Farklı nevileri olmayan bir masdar iken bunun cem kılınmasında tutarsızlık vardır» demiştir. Derim ki: Bu durumda onun masdar olduğunu kabul etmiyoruz; bilakis Ebû Zeyd, 'ribât'ın beş ve daha fazla at olduğunu ve cem'inin 'rubut' geldiğini nakletmiştir. Masdar olduğu kabul edilse dahi türlerinin farklılaşmadığını kabul etmeyiz; nitekim 'ribât' kelimesinin masdar olan 'rabt'ın cem'i olmasının caiz olduğu daha önce geçmişti; oradaki cevap ne idiyse buradaki cevap da odur.
قوله: {عَدْوَّ الله} العامَّة قرؤوه بالإِضافة، وقرأه السلميُّ منوناً، و «لله» بلام الجر، وهو مفرد والمراد به الجنس فمعناه أعداء لله. قال صاحب «اللوامح» : «وإنما جَعَله نكرةً بمعنى العامَّة، لأنها نكرة أيضاً لم تتعرَّفْ بالإِضافة إلى المعرفة؛ لأنَّ اسم الفاعل بمعنى الحال أو الاستقبال، ولا يتعرَّف ذلك وإن أُضيف إلى المعارف، وأمَّا» وعدوَّكم «فيجوز أن يكونَ كذلك نكرةً، ويجوز أن يتعرَّف لأنه قد أُعيد ذِكْره، ومثله:» رأيت صاحباً لكم، فقال لي صاحبكم «. يعني أن» عدوَّاً «يجوز أن يُلْمَحَ فيه الوصفُ فلا يتعرَّفُ وأن لا يُلْمَحَ فيتعرَّفَ.
Yüce Allah'ın: {عَدُوَّ اللَّهِ} “Allah'ın düşmanını” kavli: Cumhur bunu izafetle [‘aduvvallâhi] okumuştur. es-Sülemî ise tenvinli ve cer lâm'ı ile {عَدُوّاً لِلَّهِ} okumuştur; bu tekildir ancak cins kastedilmiştir, dolayısıyla manası 'Allah için olan düşmanlar' demektir. el-Levâmih müellifi şöyle demiştir: «Bunu cumhurun manasında nekre kılmıştır; çünkü marifeye muzaf olsa bile [sıfat-ı müşebbehe/ism-i fâil] marifelik kazanmadığı için o da nekredir. Zira ism-i fâil şimdiki zaman veya gelecek zaman manasındadır ve marifelere muzaf olsa bile belirlilik kazanmaz. {وَعَدُوَّكُمْ} kavline gelince, onun da aynı şekilde nekre olması caiz olduğu gibi tekrar zikredildiği için marifelik kazanması da caizdir; nitekim: 'Size ait bir arkadaş gördüm, sonra arkadaşınız bana dedi ki...' sözü gibidir.» Yani 'adüvv' lafzında vasıf anlamı gözetilip marife olmaması da caizdir, gözetilmeyip marife olması da caizdir.
قوله: {وَآخَرِينَ} نسقٌ على» عدو الله «و» من دونهم «صفةٌ ل» آخرين «. قال ابن عطية:» من دونهم «بمنزلة قولك» دون أن يكون هؤلاء «ف» دون «في كلام العرب و» من دون «تقتضي عدمَ المذكور بعدها من النازلة التي فيها
Yüce Allah'ın: {وَآخَرِينَ} “ve diğerlerini” kavli: {عَدُوَّ اللَّهِ} lafzına matuftur; {مِنْ دُونِهِمْ} kavli ise {آخَرِينَ} kelimesinin sıfatıdır. İbn Atiyye şöyle demiştir: «{مِنْ دُونِهِمْ} ifadesi 'bunlar olmaksızın / bunlardan başka' sözün konumundadır; nitekim Arap kelâmında 'dûne' ve 'min dûni' lafızları, kendisinden sonra zikredilenin içinde bulunulan hadisede yer almamasını gerektirir;
القول، ومنه المثل:» وأُمِرَّ دون عُبَيْدَةَ الوَذَمُ «يعني أن الظرفيةَ هنا مجازية، لأن» دون «لا بد أن تكونَ ظرفاً حقيقةً أو مجازاً.
söz[ün geçtiği durum]dur. Nitekim «وأُمِرَّ دون عُبَيْدَةَ الوَذَمُ» (Ubeyde'nin berisinde kayış büküldü) darbımeseli de bundandır. Yani buradaki zarflık mecazîdir; çünkü 'dûne' lafzının hakiki veya mecazi bir zarf olması kaçınılmazdır.
قوله: {لاَ تَعْلَمُونَهُمُ الله يَعْلَمُهُمْ} في هذه الآية قولان، أحدهما: أنَّ» علم «هنا متعديةٌ لواحدٍ، لأنها بمعنى عرف ولذلك تَعَدَّتْ لواحد. والثاني: أنها على بابها فتتعدى لاثنين، والثاني: محذوف، أي: لا تَعْلَمونهم قارعين أو محاربين. ولا بد هنا من التنبيه على شيء: وهو أن هذين القولين لا يجوز أن يكونا في قوله» الله يَعْلمهم «، بل يجب أن يقال: إنها المتعدية إلى اثنين، وإن ثانيهما محذوف، لِما تقدم لك من الفرق بين العِلْم والمعرفة، منها: أنَّ المعرفة تستدعي سَبْقَ جهل، ومنها: أن متعلقها الذوات دون النسب، وقد نصَّ العلماء على أنه لا يجوز أن يُطْلَقَ ذلك أعني الوصفيةَ بالمعرفةِ على الله تعالى.
Yüce Allah'ın: {لاَ تَعْلَمُونَهُمُ الله يَعْلَمُهُمْ} “Siz onları bilmezsiniz, Allah onları bilir” kavli: Bu ayet hakkında iki görüş vardır: Birincisi: Buradaki 'alime' fiili tek mef'ûle geçişlidir; çünkü 'arafe' (tanımak/bilmek) manasındadır, bu sebeple tek mef'ûle geçmiştir. İkincisi: Kendi asıl babı üzeredir ve iki mef'ûle geçişlidir, ikinci mef'ûl ise hazfedilmiştir; yani «Siz onları [size] saldıran veya savaşan kimseler olarak bilmezsiniz» demektir. Burada bir hususa dikkat çekmek gerekir: Bu iki görüşün {الله يَعْلَمُهُمْ} kavlinde geçerli olması caiz değildir; bilakis onun iki mef'ûle geçişli olduğu ve ikincisinin hazfedildiği söylenmelidir. Çünkü 'ilim' ile 'ma'rifet' arasındaki fark daha önce geçmişti. Bu farklardan biri ma'rifetin öncesinde bir cehaleti gerektirmesi, diğeri ise ma'rifetin nisbetlere değil zatlara taalluk etmesidir. Nitekim âlimler ma'rifet ile vasıflanmanın -yani bunu- Yüce Allah hakkında kullanılmasının caiz olmadığını açıkça belirtmişlerdir.
قوله تعالى: {وَإِن جَنَحُواْ} : الجُنوح: المَيْل، وجَنَحت الإِبلُ: أمالَتْ أعناقها، قال ذو الرمة:
Yüce Allah'ın: {وَإِن جَنَحُواْ} “Eğer meylederlerse” kavli: Cünûh (جُنوح), meyletmek demektir. «جَنَحت الإِبلُ» (Develer boyunlarını eğip meyletti) denir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir:
٢٤٣٨ - إذا ماتَ فوق الرَّحْلِ أَحْيَيْتُ روحَه ... بذكراكِ والعِيسُ المَراسِيلُ جُنَّحُ
2438 - Semer üzerinde [yorgunluktan] ölecek gibi olduğunda, senin yâdınla canlandırırdım ruhunu; / O hızlı beyaz develer [boyunlarını] eğip meyletmişken.
ويقال: جَنَح الليلُ: أقبل. قال النضر بن شميل: «جَنَح الرجل إلى فلان ولفلان: إذا خضع له» . والجُنوح: الاتِّباع أيضاً لتضمُّن الميلِ، قال النابغة يصف طيراً يتبع الجيش:
«جَنَح الليلُ» gece yönelip geldi demektir. Nadr b. Şümeyl: «Bir kimse falan kişiye meylettiğinde 'جَنَح الرجل إلى فلان ولفلان' denir; yani ona boyun eğdiğinde» demiştir. Cünûh, meyletmeyi içerdiği için aynı zamanda tabi olmak anlamına da gelir. en-Nâbiğa orduyu takip eden kuşları vasfederek şöyle demiştir:
٢٤٣٩ - جَوانحَ قد أيقَنَّ أنَّ قبيلَه ... إذا ما التقى الجمعانِ أولُ غالبِ
2439 - [Orduya] yönelip tabi olan kuşlar ki kesin olarak bilmişlerdir; / İki topluluk karşılaştığında onun fırkasının ilk galip gelen olacağını.
ومنه «الجوانح» للأضلاع لمَيْلِها على حَشْوة الشخص، والجناح من ذلك لميلانه على الطائر. وقد تقدَّم الكلام على شيء من هذه المادة في البقرة. وعلى «السِّلم» .
İnsanın iç organları üzerine eğilip büküldükleri için kaburgalara 'cevânih' denilmesi de bundandır. Kanat anlamına gelen 'cenâh' da kuşun üzerine eğilip örtmesinden ötürü bu köktendir. Bu kökten bazı kelimelere ve {السِّلْمِ} lafzına dair açıklamalar daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.
وقرأ أبو بكر عن عاصم هنا بكسرِ السين، وكذا في القتال: {وتدعوا إِلَى السلم} . وافقه حمزة على ما في القتال. و «للسِّلْم» متعلق ب «جَنَحوا» فقيل: يَتَعدَّى بها وب إلى. وقيل: هي هنا بمعنى إلى. وقرأ الأشهب العقيلي «فاجنُحْ» بضم النون وهي لغة قيس، والفتح لغة تميم. والضمير في «لها» يعود على «السلم» لأنها تذكَّر وتؤنَّثُ. ومن التأنيث قولُه:
Ebû Bekr, Âsım'dan rivayetle burada sîn harfinin kesresiyle [es-silm] okumuştur. Kıtâl (Muhammed) Suresi'ndeki {وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ} “ve barışa çağırmayın” ayetinde de böyledir. Hamza Kıtâl Suresi'ndekinde ona muvafakat etmiştir. {لِلسَّلْمِ} ifadesi {جَنَحُوا} fiiline müteallıktır; bu fiilin lâm ve ilâ harf-i cerleri ile geçişli olduğu söylenmiştir. Buradaki lâm'ın ilâ manasında olduğu da söylenmiştir. el-Eşheb el-Ukaylî nûn'un dammesiyle {فَاجْنُحْ} şeklinde okumuştur; bu Kays kabilesinin lehçesidir, fetha ise Temîm kabilesinin lehçesidir. {لَهَا} ifadesindeki zamir {السَّلْمِ} lafzına döner; çünkü bu kelime hem müzekker hem müennes olarak kullanılır. Müennes kullanımına şu beyit örnektir:
٢٤٤٠ - وأَقْنَيْتُ للحربِ آلاتِها ... وأَعْدَدْتُ للسِّلْم أوزارَها
2440 - Savaş için onun aletlerini edindim, / Barış için de onun ağırlıklarını hazırladım.
/ وقال آخر:
Bir başkası da şöyle demiştir:
٢٤٤١ - السِّلْمُ تأخذ منها ما رَضِيْتَ به ... والحربُ يَكْفيك من أنفاسها جُرَعُ
2441 - Barış, razı olduğun şeyi ondan alırsın; / Savaş ise, soluklarından [yutacağın] birkaç yudum sana yeter.
قوله تعالى: {وَمَنِ اتبعك} : فيه أوجهٌ، أحدها: أن يكون «مَنْ» مرفوعَ المحلِّ عطفاً على الجلالة، أي: يكفيك الله والمؤمنون، وبهذا
Yüce Allah'ın: {وَمَنِ اتبعك} “ve sana uyan kimseler” kavli: Bunda birkaç vecih vardır: Birincisi: {مَنْ} lafzının lâfza-i celâle atıfla ref mahallinde olmasıdır; yani «Allah ve müminler sana yeter» demektir. Nitekim
فسَّر الحسن البصري وجماعة، وهو الظاهر، ولا مَحْذورَ في ذلك من حيث المعنى، وإن كان بعضُ الناسِ استَصْعَبَ كونَ المؤمنين يكونون كافِين النبي ﷺ وتأوَّل الآيةَ على ما سنذكره.
Hasen-i Basrî ve bir grup âlim böyle tefsir etmiştir ve zâhir olan da budur. Bazı kimseler müminlerin Hz. Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem kâfi gelmesi hususunu zorlama bulup ayeti zikredeceğimiz şekilde tevil etmiş olsalar da mana açısından bunda bir sakınca yoktur.
الثاني: أن «مَنْ» مجرورةُ المحلِّ عطفاً على الكاف في «حَسْبُك» وهو رأيُ الكوفيين، وبهذا فسَّر الشعبي وابن زيد، قالا: معناه: وحسبُ مَن اتَّبعك. الثالث: أن محلَّه نصبٌ على المعيَّة. قال الزمخشري: «ومَن اتبعك» : الواو بمعنى مع، وما بعده منصوبٌ. تقول: «حَسْبُك وزيداً درهمٌ» ولا تَجُرُّ؛ لأن عطفَ الظاهرِ المجرورِ على المُكْنى ممتنعٌ. وقال:
İkincisi: {مَنْ} lafzının {حَسْبُكَ} lafzındaki kâf harfine atıfla cer mahallinde olmasıdır; bu Kûfelilerin görüşüdür. Şa'bî ve İbn Zeyd de böyle tefsir etmiş ve ikisi de: «Manası: Sana uyan kimselere de [Allah] yeter demektir» demişlerdir. Üçüncüsü: Mahallinin maiyyet sebebiyle nasb olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «{وَمَنِ اتبعك} kavlindeki vâv 'maa' (birlikte) manasındadır ve sonrası mensubdur. 'حَسْبُك وزيداً درهمٌ' (Sana da Zeyd'e de bir dirhem yeter) dersin ve cer yapmazsın; çünkü mecrur zâhir ismin zamire atfedilmesi caiz değildir.» Ve şöyle demiştir:
٢٤٤٢ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . ... فَحَسْبَكَ والضحاكَ سيفٌ مُهَنَّدُ
2442 - ... / Sana da Dahhâk'a da Hind kılıcı yeter!
والمعنى: كفاك وكفى تُبَّاعَك المؤمنين [اللهُ] ناصراً «، وقال الشيخ:» وهذا مخالف كلامَ سيبويه فإنه قال: «حَسْبُك وزيداً درهمٌ» لَمَّا كان فيه معنى كفاك، وقَبُح أن يَحْملوه على المضمر نَوَوا الفعل كأنه قال: بحسبك ويُحْسِب أخاك [درهمٌ] «، ثم قال:» وفي ذلك الفعل المضمرِ ضميرٌ يعودُ على الدرهمِ، والنيةُ بالدرهم التقديمُ، فيكون مِنْ عطفِ الجمل. ولا يجوزُ أن يكونَ من باب الإِعمال، لأنَّ طلبَ المبتدأ للخبر وعملَه
Mana şudur: Yardımcı olarak sana da sana uyan müminlere de [Allah] yetti.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu Sîbeveyh'in sözüne muhaliftir; zira o şöyle demiştir: 'حَسْبُك وزيداً درهمٌ' sözünde 'kefâke' (sana yetti) manası bulunduğundan ve onu zamire hamletmek çirkin olduğundan fiili niyet ettiler; sanki 'بحسبك ويُحْسِب أخاك [درهمٌ]' demiş gibidir.» Sonra şöyle devam etmiştir: «O gizli fiilde dirheme dönen bir zamir vardır ve dirhemin niyeti takdimdir; dolayısıyla bu cümlelerin atfı kabilinden olur. İ'mâl babından olması ise caiz değildir; zira mübtedânın haberi talep etmesi ve amel etmesi
فيه ليس من قبيل طلب الفعل أو ما جرى مَجْراه ولا عمله فلا يُتَوَّهم ذلك فيه «. قلت: وقد سبق الزمخشري إلى كونه مفعولاً معه الزجاج، إلا أنه جَعَل» حسب «اسمَ فعلٍ فإنه قال:» حسبُ: اسمُ فعلٍ، والكافُ نصبٌ، والواو بمعنى مع «وعلى هذا يكون» اللهُ «فاعلاً، وعلى هذا التقدير يجوز في» ومَنْ «أن يكونَ معطوفاً على الكاف؛ لأنها مفعول باسم الفعل لا مجرورةٌ؛ لأن اسم الفعل لا يُضاف. ثم قال الشيخ:» إلا أن مذهب الزجاج خطأٌ لدخولِ العواملِ على «حَسْب» نحو: بحَسْبك درهم «، وقال تعالى: {فَإِنَّ حَسْبَكَ الله} [الأنفال: ٦٢] ، ولم يَثْبُتْ في موضعٍ كونُه اسمَ فعلٍ فيُحْمل هذا عليه» .
fiilin veya fiil gibi olan şeylerin talebi veya ameli kabilinden değildir, dolayısıyla onda böyle bir şey vehmedilemez.» Derim ki: ez-Zeccâc, onun mef'ûlün maah olduğu hususunda ez-Zemahşerî'den önce davranmıştır; ancak o 'hasb' lafzını ism-i fiil kılmıştır; nitekim şöyle demiştir: «'Hasb' ism-i fiildir, kâf mensubdur, vâv ise 'maa' manasındadır.» Buna göre {اللَّهُ} fâil olur. Bu takdire göre {وَمَنِ} lafzının kâf'a matuf olması caiz olur; zira kâf mecrur değil ism-i fiilin mef'ûlüdür; çünkü ism-i fiil muzaf olmaz. Sonra Şeyh şöyle demiştir: «Ne var ki Zeccâc'ın mezhebi hatalıdır; zira 'بحَسْبك درهم' (Sana bir dirhem yeter) örneğinde ve Yüce Allah'ın {فَإِنَّ حَسْبَكَ الله} “Şüphesiz Allah sana yeter” kavlinde olduğu gibi âmiller 'hasb' kelimesinin başına girmektedir; hiçbir yerde onun ism-i fiil olduğu sabit olmamıştır ki bu da ona hamledilsin.»
وقال ابن عطية بعدما حكى عن الشعبي وابن زيد ما قَدَّمْتُ عنهما من المعنى: «ف» مَنْ «في هذا التأويل في محلِّ نصب عطفاً على موضع الكاف؛ لأن موضعَها نصبٌ على المعنى ب» يكفيك «الذي سَدَّتْ» حَسبك «مَسَدَّه» . قال الشيخ: «هذا ليس بجيد؛ لأن» حَسْبك «ليس ممَّا تكونُ الكافُ فيه في موضع نصب بل هذه إضافة صحيحة ليست مِنْ نصب، و» حسبك «مبتدأ مضافٌ إلى الضمير، وليس مصدراً ولا اسم فاعل، إلا إنْ قيل إنه عطف على التوهم، كأنه تَوَهَّم أنه قيل: يكفيك الله أو كفاك الله، لكن العطفَ على التوهُّم لا ينقاسُ، والذي ينبغي أن يُحمل عليه كلامُ الشعبي وابنِ زيد أن تكون» مَنْ «مجرورةً ب» حَسْب «محذوفةً لدلالة» حَسْبك «عليها كقوله:
İbn Atiyye, Şa'bî ve İbn Zeyd'den mana olarak daha önce aktardığım görüşü naklettikten sonra şöyle demiştir: «Bu tevile göre {مَنْ} lafzı, kâf'ın mahalline atıfla nasb mahallindedir; zira kâf'ın mahalli, {حَسْبُكَ} ifadesinin yerine geçtiği 'yekfîke' (sana yeter) fiilinin manası gereği nasbdır.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu iyi bir görüş değildir; çünkü {حَسْبُكَ} lafzındaki kâf harfi nasb mahallinde olan şeylerden değildir; bilakis bu nasbdan olmayan sahih bir izafettir. {حَسْبُكَ} ise zamire muzaf olmuş bir mübtedadır; masdar veya ism-i fâil değildir. Ancak tevehhüm üzerine atıf yapıldığı söylenirse müstesna; sanki 'yekfîkallâhu' veya 'kefâkallâhu' denilmiş gibi tevehhüm edilmiştir; lâkin tevehhüm üzerine atıf kıyasa uymaz. Şa'bî ve İbn Zeyd'in sözünün hamledilmesi gereken doğru vecih şudur: {حَسْبُكَ} lafzının delaleti sebebiyle {مَنْ} kelimesi mahzuf bir 'hasb' ile mecrurdur; nitekim şairin şu sözü gibidir:
٢٤٤٣ - أكلَّ امرئ تحسبين أمرأً ... ونارٍ توقَّدُ بالليل ناراً
2443 - Her erkeği bir er mi sanırsın, / Geceleyin yanan her ateşi de ateş mi?
أي: وكلَّ نارٍ، فلا يكونُ من العطف على الضمير المجرور «. قال ابن عطية:» وهذا الوجهُ مِنْ حَذْفِ المضاف مكروهٌ، بابُه ضرورةُ الشعر «. قال الشيخ:» وليس بمكروهٍ ولا ضرورة، بل أجازه سيبويه وخَرَّج عليه البيتَ وغيرَه من الكلام «، قلت: قوله:» بل إضافةٌ صحيحة ليست من نصب «فيه نظر لأن النحويين على أنَّ إضافةَ» حسب «وأخواتِها إضافةٌ غيرُ محضة، وعَلَّلوا ذلك بأنها في قوةِ اسمِ فاعلٍ ناصبٍ لمفعولٍ به، فإن» حَسْبك «بمعنى كافيك وغيرك بمعنى مُغايرك، وقيد الأوابد بمعنى مقيِّدها قالوا: ويدل على ذلك أنها تُوصف بها النكرات فقال:» مررت برجلٍ حَسْبِك من رجلٍ «.
Yani 've külle nârin' demektir; dolayısıyla bu, mecrur zamire atıf kabilinden olmaz.» İbn Atiyye şöyle demiştir: «Muzafın hazfedilmesine dair bu vecih mekruhtur (hoş karşılanmaz) ve alanı şiir zaruretidir.» Şeyh şöyle demiştir: «Mekruh da değildir zaruret de; bilakis Sîbeveyh buna cevaz vermiş ve bu beyti ile diğer kelam örneklerini buna göre açıklamıştır.» Derim ki: Onun «Bilakis nasbdan olmayan sahih bir izafettir» sözünde tutarsızlık vardır; çünkü nahivciler 'hasb' ve benzerlerinin izafetinin gayri mahz (lafzî) izafet olduğu görüşündedirler. Bunu da mef'ûlün bihi nasbeden ism-i fâil kuvvetinde olmasıyla gerekçelendirmişlerdir; zira 'hasbuke', 'kâfîke' (sana yeten) manasındadır; 'gayruke', 'mugâyiruke' manasındadır; 'kaydü'l-evâbid' ise 'mukayyidühâ' manasındadır. Demişlerdir ki: Bunun delili, nekrelere sıfat yapılabilmesidir; nitekim 'مررت برجلٍ حَسْبِك من رجلٍ' (Adam gibi bir adama uğradım) denir.
وجَوَّز أبو البقاء فيه الرفعَ من ثلاثة أوجه أحدها: أنه نسقٌ على الجلالةِ كما تقدَّم، إلا أنه قال: فيكون خبراً آخر كقولِك:» القائمان/ زيد وعمرو، ولم يُثَنِّ «حَسْبك» لأنه مصدرٌ. وقال قوم: هذا ضعيفٌ؛ لأن الواوَ للجمع ولا يَحْسُن ههنا، كما لا يَحْسُن في قولهم: «ما شاء الله وشئت» . و «ثم» هنا أولى «، قلت: يعني أنه من طريق الأدب لا يؤتى بالواو التي تقتضي الجمع، بل تأتي ب» ثم «التي تقتضي التراخي، والحديثُ دالٌّ على ذلك. الثاني: أن يكونَ خبرَ مبتدأ محذوف تقديرُه: وحسب مَنْ اتبعك. والثالث: هو مبتدأ والخبر محذوف تقديره: ومَن اتبعك كذلك أي: حسبهم الله.
Ebu'l-Bekâ bunda ref'i üç vecihten caiz görmüştür: Birincisi: Daha önce geçtiği üzere lâfza-i celâle matuf olmasıdır; ancak o şöyle demiştir: 'Ayaktakiler Zeyd ve Amr'dır' sözün gibi başka bir haber olur; 'hasbuke' lafzı ise masdar olduğu için tesniye yapılmamıştır. Bir topluluk şöyle demiştir: «Bu zayıftır; çünkü vâv cem (birliktelik) içindir ve burada uygun düşmez; nitekim 'Allah ve senin dilediğin oldu' sözlerinde uygun düşmediği gibi. Burada 'sümme' (sonra) daha uygundur.» Derim ki: Yani edep açısından cem gerektiren vâv getirilmez, bilakis terâhî (aralık/sıra) gerektiren 'sümme' getirilir; hadis de buna delildir. İkincisi: Mahzuf bir mübtedânın haberi olmasıdır; takdiri 've hasbu menittebe'ake' (sana uyanlara da yetendir) şeklindedir. Üçüncüsü: Mübtedâ olup haberinin mahzuf olmasıdır; takdiri 've menittebe'ake kezâlik' yani 'Allah onlara da yeter' şeklindedir.
وقرأ الشعبي» ومَنْ «بسكون النون» «أَتْبَعَك» بزنة أَكْرمك.
Şa'bî nûn'un sükûnu ile {وَمَنْ} ve 'ekrameke' vezninde {أَتْبَعَكَ} şeklinde okumuştur.
قوله تعالى: {حَرِّضِ} : أي حُضَّ وحُثَّ. يقال: حَرَّض وحَرَّش وحَرَّك بمعنىً واحد. وقال الهروي: «يقال حارَضَ على الأمر وأَكَبَّ وواكب وواظب وواصَبَ بمعنًى قيل: وأصله مِن الحَرَض وهو الهلاك قال:
Yüce Allah'ın: {حَرِّضِ} “Teşvik et” kavli: Yani gayrete getir ve teşvik et demektir. 'Harreda' (حَرَّض), 'harraşa' (حَرَّش) ve 'harreke' (حَرَّك) aynı manada kullanılır. el-Herevî şöyle demiştir: «Bir işe devam edip üzerine düşüldüğünde 'حارَضَ على الأمر وأَكَبَّ وواكب وواظب وواصَبَ' denir ki hepsi aynı manadadır.» Denildi ki: Aslı helak anlamına gelen 'harad' (الحَرَض) kökündendir. Şair şöyle demiştir:
٢٤٤٤ - إني امرؤ رابني همٌّ فأَحْرَضني ... حتى بُلِيْتُ وحتى شفَّني سَقَم
2444 - Ben öyle bir adamım ki beni bir keder kuşkulandırdı da helak edecek dereceye getirdi; / Öyle ki yıprandım ve hastalık beni eritti.
قال أبو إسحاق:» تأويل التحريض في اللغة أن يُحَثَّ الإِنسانُ على شيءٍ حتى يُعْلَمَ منه أنه حارضٌ، والحارضُ المقارِبُ للهلاك «، واستبعد الناسُ هذا منه. وقد نحا الزمخشري نحوه فقال:» التحريضُ: المبالغَةُ في الحثِّ على الأمر، من الحَرَض، وهو أن يَنْهكه المرض ويتبالغَ فيه حتى يُشْفِيَ على الموت أو تُسَمِّيه حَرَضاً وتقول: ما أراك إلا حَرَضاً «.
Ebû İshâk şöyle demiştir: «Dilde tahrîdin tevili; insanın bir şeye, kendisinden 'hârıd' olduğu bilininceye kadar teşvik edilmesidir; hârıd ise helake yaklaşan kimsedir.» İnsanlar onun bu izahını uzak bir ihtimal görmüşlerdir. ez-Zemahşerî de buna benzer bir yöne meylederek şöyle demiştir: «Tahrîd: Bir işe teşvikte mübalağa etmektir. Bu da hastalığın kişiyi bitkin düşürmesi ve onda aşırı dereceye ulaşıp ölüme yaklaştırması demek olan 'harad' kelimesindendir; yahut ona 'harad' adını verir ve 'Seni sadece bitkin/helak halde görüyorum' dersin.»
قوله: {إِن يَكُن مِّنكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ} الآيات: أثبت في الشرط الأول قيداً وهو الصبرُ وحَذَفَ من الثاني، وأثبت في الثاني قيداً وهو كونُهم مِن الكفرة وحَذَف من الأول. والتقدير: مئتين من الذين كفروا ومئة صابرة، فحذف من كلٍ منهما ما أثبتَ في الآخر وهو في غاية الفصاحة.
Yüce Allah'ın: {إِن يَكُن مِّنكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ} “Eğer sizden sabırlı yirmi kişi bulunursa” ayetleri: Birinci şartta bir kayıt koyup sabrı zikretmiş, ikincisinden ise hazfetmiştir. İkincisinde ise kâfirlerden olmaları kaydını zikredip birincisinden hazfetmiştir. Takdiri şöyledir: 'Kâfir olanlardan iki yüz kişi ve sabırlı yüz kişi.' Böylece diğerinde zikrettiğini her birinden hazfetmiştir ki bu son derece beliğ ve fesahatli bir üsluptur.
وقرأ الكوفيون: {وإن يكنْ منكم مئة يَغْلبوا} {فإن يكنْ منكم مئة صابرة} بتذكير» يكن «فيهما. ونافع وابن كثير وابن عامر بتأنيثه فيهما، وأبو عمرو في الأولى كالكوفيين، وفي الثانية كالباقين. فَمَنْ ذَكَّرَ فللفَصْل بين الفعل وفاعله بقوله» منكم «؛ ولأن التأنيث مجازي، إذ المراد بالمئة الذُّكور. ومن أنَّث فلأجلِ الفصلِ، ولم يلتفت للمعنى ولا للفصل. وأمَّا أبو عمرو
Kûfeliler her iki yerde de: {وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا} “Eğer sizden yüz kişi bulunursa... yenerler” ve {فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ} “Eğer sizden sabırlı yüz kişi bulunursa” şeklinde {يَكُنْ} fiilini müzekker olarak okumuşlardır. Nâfi, İbn Kesîr ve İbn Âmir ise her iki yerde de müennes okumuşlardır. Ebû Amr birincisinde Kûfeliler gibi, ikincisinde ise diğer kurrâ gibi okumuştur. Müzekker okuyanlar, {مِنْكُمْ} ifadesiyle fiil ile fâilinin arasının ayrılması sebebiyle ve 'yüz' lafzından kasıt erkekler olduğu için müennesliğin mecazi olmasından ötürü böyle okumuşlardır. Müennes okuyanlar ise kelimenin lafzındaki müenneslik sebebiyle böyle okumuş, manaya veya araya fasıla girmesine itibar etmemişlerdir. Ebû Amr'a gelince;
فإنما فرَّق بين الموضعين فَذَكَّر في الأول لِما ذكر، ولأنَّه لحَظَ قولَه» يَغْلبوا «، وأنَّث في الثاني لقوة التأنيث بوصفِه بالمؤنث في قوله» صابرة «.
o sadece iki yerin arasını ayırmıştır; birincisinde zikredilen gerekçeden ötürü ve {يَغْلِبُوا} kavlini gözettiği için müzekker okumuş, ikincisinde ise {صَابِرَةٌ} kavlinde müennes ile vasıflanmasıyla müenneslik kuvvet kazandığı için müennes okumuştur.
وأمَّا» إنْ يكنْ منكم عشرون «» وإن يكنْ منكم أَلْفٌ «، فبالتذكير عند جميع القرَّاء إلا الأعرج فإنه أنَّث المسند إلى» عشرون «.
{إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ} “Eğer sizden yirmi kişi bulunursa” ve {وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ} “Eğer sizden bin kişi bulunursa” kavillerine gelince; el-A'rec hariç bütün kurrâ nezdinde müzekkerdir; zira o {عِشْرُونَ} kelimesine isnad edilen fiili müennes okumuştur.
وقرأ الأعمش:» حَرِّصْ «بالصاد المهملة وهو من الحِرْص، ومعناه مقاربٌ لقراءة العامة. وقرأ المفضل عن عاصم:» وعُلِم «مبنياً للمفعول، و» أن فيكم ضعفاً «في محل رفع لقيامه مقامَ الفاعل، وهو في محلِّ نصبٍ على المفعولِ به في قراءة العامَّة لأنَّ فاعلَ الفعلِ ضميرٌ يعودُ على الله تعالى. و» يكن «في هذه الأماكن يجوز أن تكون التامَّةَ ف» منكم «: إمَّا حالٌ من» عشرون «لأنها في الأصل صفةٌ لها، وإمَّا متعلق بنفس الفعل لكونه تاماً، وأن تكونَ الناقصةَ، فيكون» منكم «الخبرَ، والمرفوعُ الاسمَ وهو» عشرون «و» مئة «و» ألف «.
el-A'meş noktasız sâd ile hırs kökünden {حَرِّصْ} okumuştur; manası cumhurun kıraatine yakındır. el-Mufaddal Âsım'dan meçhul sîgasıyla {وَعُلِمَ} “ve bilindi” şeklinde okumuştur; bu durumda {أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً} naib-i fâil makamına kaim olduğu için ref mahallindedir. Cumhurun kıraatinde ise mef'ûlün bih olarak nasb mahallindedir; zira fiilin fâili Yüce Allah'a dönen zamirdir. Bu yerlerdeki {يَكُنْ} fiilinin tam fiil olması caizdir; bu takdirde {مِنْكُمْ} ya {عِشْرُونَ} kelimesinden hâldir -çünkü aslen onun sıfatıdır- ya da tam fiil olduğu için doğrudan fiilin kendisine müteallıktır. Nâkıs fiil olması da caizdir; bu takdirde {مِنْكُمْ} haber, merfû olan {عِشْرُونَ}, {مِائَةٌ} ve {أَلْفٌ} lafızları ise isim olur.
قوله:» ضعفاً «قرأ عاصم وحمزة هنا وفي الروم في كلماتها الثلاث: {اللهُ الذي خَلَقكم مِنْ ضعف، ثم جَعَل من بعد ضعفٍ قوة، ثم جَعَلَ من بعد قوةٍ ضعفاً} بفتح الضاد، والباقون بضمها، وعن حفص وحدَه خلافٌ في الروم خاصةً.
Yüce Allah'ın: {ضَعْفاً} “zaaf / zayıflık” kavli: Âsım ve Hamza burada ve Rûm Suresi'ndeki üç kelimede: {اللهُ الذي خَلَقكم مِنْ ضعف، ثم جَعَل من بعد ضعفٍ قوة، ثم جَعَلَ من بعد قوةٍ ضعفاً} “Sizi bir zayıflıktan yaratan, sonra zayıflığın ardından bir kuvvet kılan, sonra kuvvetin ardından bir zayıflık kılan Allah'tır” ayetinde dâd harfinin fethasıyla [da'fen/da'fin] okumuşlar, diğer kurrâ ise dammesiyle [du'fen/du'fin] okumuşlardır. Sadece Hafs'tan özellikle Rûm Suresi'nde iki rivayet gelmiştir.
وقرأ عيسى بن عمر «ضُعُفاً» بضم الفاء والعين، وكلُّها مصادرُ. وقيل: الضَّعْفُ بالفتح في الرأي والعقل، والضم في البدن، وهذا قول الخليل بن أحمد، هكذا نقله الراغب عنه. ولمَّا نقل ابن عطية هذا عن
Îsâ b. Ömer ayn ve fâ harflerinin dammesiyle {ضُعُفاً} okumuştur; bunların hepsi masdardır. Fetha ile olan 'ed-da'f'ın görüş ve akılda, damme ile olan 'ed-du'f'un ise bedende olduğu söylenmiştir; bu Halîl b. Ahmed'in görüşüdür, er-Râgıb ondan bu şekilde nakletmiştir. İbn Atiyye bunu
الثعالبي قال: «هذا القول تردُّه القراءة» . وقيل: هما بمعنى واحد، لغتان: لغةُ الحجاز الضمُّ، ولغة تميم الفتح، نقله أبو عمرو فيكونان كالفَّقْر والفُّقر، والمَكْث والمُكث، والبُخْل والبَخَل. وقرأ ابن عباس فيما حكى عنه النقاش وأبو جعفر: ضُعَفاء جمعاً على فُعَلاء كظَريف وظُرَفاء. وقد نَقَلْت عن القرَّاء كلاماً كثيراً في هذا الحرف في شرح «حرز الأماني» فإنه أليقُ به من هذا فعليك به.
es-Seâlibî'den naklettiğinde: «Bu görüşü kıraat reddetmektedir» demiştir. İkisinin aynı manada iki lehçe olduğu da söylenmiştir: Hicaz lehçesi damme, Temîm lehçesi ise fethadır; bunu Ebû Amr nakletmiştir. Dolayısıyla 'fakr' ile 'fukr', 'meks' ile 'müks', 'buhl' ile 'bahal' gibi olurlar. İbn Abbâs -en-Nakkâş ve Ebû Ca'fer'in ondan rivayet ettiğine göre- 'zarîf' ve 'zurafâ' gibi 'fu'alâ' vezninde cem olarak {ضُعَفَاءَ} şeklinde okumuştur. Bu kelime hakkında kurrâdan pek çok sözü Şerhu Hırzi'l-Emânî adlı eserimde nakletmiştim; zira orası buraya göre daha uygundur, oraya müracaat etmelisin.
قوله تعالى: {أَن يَكُونَ لَهُ أسرى} : قرأ أبو عمرو «تكون» بالتأنيث مراعاةً لمعنى الجماعة. والباقون/ بالتذكير مراعاةً للفظ الجمع. والجمهورُ هنا على «أَسْرى» وهو قياس فعيل بمعنى مفعول دالاَّ على أنه كجريح وجَرْحى. وقرأ ابن القعقاع والمفضَّل عن عاصم «أُسَارى» شبَّهوا «أسير» بكَسْلان فجمعوه على فُعالَى ككُسالى، كما شبَّهوا به «كسلان» فجمعوه على كَسْلى. وقد تقدَّم القولُ فيهما في البقرة محققاً.
Yüce Allah'ın: {أَن يَكُونَ لَهُ أسرى} “Onun esirleri olması” kavli: Ebû Amr cemaat manasını gözeterek müennes ile {تَكُونَ} okumuştur. Diğerleri ise cem lafzını gözeterek müzekker okumuşlardır. Buradaki cumhur kıraati {أَسْرَى} şeklindedir; bu da 'cerîh' ve 'cerhâ' gibi mef'ûl manasındaki 'faîl' vezninin kıyasıdır. İbnü'l-Ka'kâ' ve Âsım'dan rivayetle el-Mufaddal {أُسَارَى} okumuşlardır; 'esîr' kelimesini 'keslân'a benzeterek 'küsâlâ' gibi 'fu'âlâ' vezninde çoğul yapmışlardır; nitekim 'keslân' kelimesini de ona benzetip 'keslâ' şeklinde çoğul yapmışlardır. Bu iki kelime hakkındaki tahkikli açıklama daha önce Bakara Suresi'nde geçmişti.
وقوله: {يُثْخِنَ} قرأ العامة «يُثْخن» مخففاً عدَّوه بالهمزة، وقرأ أبو جعفر ويحيى بن وثاب ويحيى بن يعمر «يُثَخِّن» بالتشديد، عَدَّوْه بالتضعيف وهو مشتقٌّ من الثَّخانة، وهي الغِلْظ والكثافة في الأجسام، ثم يُستعار ذلك في كثرة القتل والجراحات فيقال: أَثْخَنَتْه الجراح أي: أثقلته حتى أَثْبَتَتْه، ومنه {حتى إِذَآ أَثْخَنتُمُوهُمْ} [محمد: ٤] . وقيل: حتى تقهر. والإِثخان: القهر. أنشد المفضل:
Yüce Allah'ın: {يُثْخِنَ} “ağır basıp sindirinceye / üstünlük kuruncaya kadar” kavli: Cumhur şeddesiz olarak {يُثْخِنَ} şeklinde okumuş ve hemze ile geçişli kılmışlardır. Ebû Ca'fer, Yahyâ b. Vessâb ve Yahyâ b. Ya'mer ise şedde ile {يُثَخِّنَ} okumuş ve tef'îl babının şeddesiyle geçişli kılmışlardır. Bu kelime, cisimlerdeki kabalık ve yoğunluk demek olan 'sehânet' (الثخانة) kökünden türemiştir; daha sonra bu mana öldürme ve yaralamanın çokluğunda istiare yoluyla kullanılarak 'أَثْخَنَتْه الجراح' yani 'Yaralar onu kımıldayamaz hale getirinceye kadar ağırlaştırdı' denilmiştir. {حَتَّى إِذَآ أَثْخَنتُمُوهُمْ} “Nihayet onlara üstün gelip sindirdiğinizde” kavli de bundandır. «Hatta kahredinceye kadar» anlamında olduğu da söylenmiştir; zira iskân (es-sehânet/el-iskân) kahretmektir. el-Mufaddal şu beyti inşad etmiştir:
٢٤٤٥ - تُصَلِّي الضُّحى ما دهرُها بتعبُّدٍ ... وقد أَثْخَنَتْ فرعونَ في كفره كفرا
2445 - Kuşluk vaktinde namaz kılar, ömrü ibadetle geçmediği halde; / Oysa Firavun'un küfrünü katmerli bir küfre boğmuştur.
كذا أنشده الهرويُّ شاهداً على القهر وليس فيه معنى، إذ المعنى على الزيادة والمبالغةِ المناسِبةِ لأصل معناه وهي الثَّخانة ويقال منه: ثَخُنَ يَثْخُنُ ثَخَانةً فهو ثَخِين، كظَرُف يَظْرُف ظَرافةً فهو ظريف.
el-Herevî kahretme anlamına şahit olarak bu beyti böyle inşad etmiştir; ancak beyitte bu mana yoktur; zira mana, kelimenin asıl manası olan 'sehânet'e (yoğunluk/katılık) uygun düşen fazlalık ve mübalağa üzeredir. Bu kökten 'ثَخُنَ يَثْخُنُ ثَخَانةً فهو ثَخِين' denir; nitekim 'ظَرُفَ يَظْرُفُ ظَرَافَةً فهو ظَرِيفٌ' denmesi gibidir.
قوله: {والله يُرِيدُ الآخرة} الجمهور على نصب «الآخرة» ، وقرأ سليمان بن جماز المدني بجرها، وخُرِّجت على حذف المضاف وإبقاء المضاف إليه على جَرِّه. وقدَّره بعضهم: عَرَض الآخرة، فعيب عليه إذ لا يحسن أن يقال: والله يريد عرض الآخرة، فأصلحه الزمخشري بأنْ جَعَله كذلك لأجل المقابلة قال «يعني ثوابها» . وقدَّره بعضُهم بأعمال أو ثواب. وجعله أبو البقاء كقول الآخر:
Yüce Allah'ın: {والله يُرِيدُ الآخرة} “Allah ise ahireti ister” kavli: Cumhur {الْآخِرَةَ} kelimesini nasb ile okumuştur. Süleymân b. Cemmâz el-Medenî ise cer ile okumuştur. Bu kıraat muzafın hazfedilip muzafun ileyhin cer üzere bırakılmasıyla açıklanmıştır. Bazıları bunu 'ahiret metaı' (عَرَض الآخرة) şeklinde takdir etmiştir; lâkin 'Allah ise ahiret metaını ister' denmesi uygun düşmeyeceği için bu takdir ayıplanmıştır. ez-Zemahşerî ise bunun mukabele sebebiyle böyle olduğunu belirterek tashih etmiş ve: «Yani onun sevabını [ister]» demiştir. Bazıları da ameller veya sevap takdirinde bulunmuşlardır. Ebu'l-Bekâ ise bunu diğer şairin şu sözü kabilinden kılmıştır:
. . . . . . . . . . . . . . . . . ... ونارٍ تَوَقَّدُ بالليلِ نارا
... / Geceleyin yanan her ateşi de ateş mi?
وقدَّر المضاف «عَرَضَ الآخرة» . قال الشيخ: «ليست الآيةُ مثلَ البيت فإنه يجوز ذلك إذا لم يُفْصل بين حرف العطف وبين المجرور بشيء كالبيت، أو يُفصل ب» لا «نحو:» ما مثل زيد ولا أخيه يقولان ذلك «، أمَّا إذا فُصِل بغيرها كهذه القراءةِ فهو شاذٌّ قليل» .
Ve muzafı 'ahiret metaı' (عَرَض الآخرة) şeklinde takdir etmiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ayet beyit gibi değildir; zira beyitteki gibi atıf harfi ile mecrur arasına hiçbir şey girmediğinde yahut 'لا' ile fasıla verildiğinde -nitekim 'ما مثل زيد ولا أخيه يقولان ذلك' (Ne Zeyd'in benzeri ne de kardeşinin [benzeri] bunu söyler) sözünde olduğu gibi- bu caizdir. Ancak bu kıraatte olduğu gibi bunun dışındaki bir şeyle fasıla verildiğinde ise şâz ve az rastlanan bir durumdur.»
قوله تعالى: {مِمَّا غَنِمْتُمْ} : يجوز أن تكون مصدريةً،
Yüce Allah'ın: {مِمَّا غَنِمْتُمْ} “Ganimet olarak aldıklarınızdan” kavli: Buradaki 'mâ'nın masdariyye olması caizdir,
والمصدرُ واقعٌ موقعَ المفعولِ. ويجوز أن تكونَ بمعنى الذي، وهو في المعنى كالذي قبله، والعائد على هذا محذوف.
masdar ise mef'ûl makamında vaki olmuştur. 'Ellezî' manasında olması da caizdir ki mana bakımından bir önceki gibidir; buna göre âid zamir hazfedilmiştir.
قوله: {حَلاَلاً} نصبٌ على الحال: إمَّا من «ما» الموصولة أو مِنْ عائدِها إذا جعلناها اسميةً. وقيل: هو نعتُ مصدرٍ محذوف أي: أكلاً حلالاً.
Yüce Allah'ın: {حَلاَلاً} “helal olarak” kavli: Hâl olarak mensubdur; şayet 'mâ'yı ism-i mevsûl kabul edersek ya bizzat 'mâ'dan ya da onun âid zamirinden hâldir. Mahzuf bir masdarın sıfatı olduğu da söylenmiştir; yani «helal bir yiyişle yiyin» demektir.
قوله: {واتقوا الله} قال ابن عطية: «وجاء قوله:» واتقوا الله «اعتراضاً فصيحاً في أثناء القول، لأنَّ قولَه: {إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} متصلٌ بقوله: {فَكُلُواْ مِمَّا غَنِمْتُمْ} يعني أنه متصلٌ به من حيث إنه كالعلة له.
Yüce Allah'ın: {واتقوا الله} “Ve Allah'tan korkun” kavli: İbn Atiyye şöyle demiştir: «{واتقوا الله} sözü kelamın ortasında beliğ bir itirâzî cümle olarak gelmiştir; çünkü {إِنَّ الله غَفُورٌ رَّحِيمٌ} “Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” kavli {فَكُلُواْ مِمَّا غَنِمْتُمْ} “Artık ganimet olarak aldıklarınızdan yiyin” kavline bağlıdır; yani onun bir nevi illeti olması bakımından ona bitişiktir.»
قوله تعالى: {مِّنَ الأسرى} : قرأه أبو عمرو بزنة فُعالى، والباقون بزنة فَعْلَى وقد عُرِفَ ما فيهما. ووافق أبا عمروٍ قتادةُ ونصر بن عاصم وابن أبي إسحاق وأبو جعفر. واختُلف عن الجحدري والحسن. وقرأ ابن محيصن «مِنْ أَسْرى» منكِّراً.
Yüce Allah'ın: {مِّنَ الأسرى} “Esirlerden” kavli: Ebû Amr bunu 'fu'âlâ' vezninde [{الْأُسَارَى}], diğer kurrâ ise 'fa'lâ' vezninde [{الْأَسْرَى}] okumuştur; her ikisine dair açıklamalar daha önce bilinmişti. Katâde, Nasr b. Âsım, İbn Ebî İshâk ve Ebû Ca'fer Ebû Amr'a muvafakat etmişlerdir. el-Cahderî ve Hasen'den ise farklı rivayetler gelmiştir. İbn Muhaysın nekre olarak {مِنْ أَسْرَى} şeklinde okumuştur.
قوله: {يُؤْتِكُمْ} جواب الشرط. وقرأ الأعمش: «يُثِبْكم» من الثواب. وقرأ الحسن وأبو حيوة وشيبة وحميد «ممَّا أَخَذَ» مبنياً للفاعل، وهو الله تعالى.
Yüce Allah'ın: {يُؤْتِكُمْ} “Size verir” kavli: Şartın cevabıdır. el-A'meş sevap kökünden {يُثِبْكُمْ} şeklinde okumuştur. Hasen, Ebû Hayve, Şeybe ve Humeyd malum sîgada {مِمَّا أَخَذَ} “aldığından” şeklinde okumuşlardır; fâili Yüce Allah'tır.
قوله تعالى: {وَإِن يُرِيدُواْ} : الضمير يعود على الأَسْرى لأنهم أقربُ مذكور. وقيل: على الجانحين. وقيل: على اليهود. وقيل: على كفار قريش.
Yüce Allah'ın: {وَإِن يُرِيدُواْ} “Eğer isterlerse” kavli: Zamir en yakın zikredilen oldukları için esirlere döner. [Barışa] meyledenlere döndüğü de söylenmiştir. Yahudilere döndüğü de söylenmiştir. Kureyş kâfirlerine döndüğü de söylenmiştir.
قوله تعالى: {فَعَلَيْكُمُ النصر} : مبتدأ وخبر، أو فعل
Yüce Allah'ın: {فَعَلَيْكُمُ النصر} “Yardım etmek üzerinize borçtur” kavli: Mübtedâ ve haberdir; yahut
وفاعل عند الأخفش، ولفظةُ «على» تُشْعِرُ بالوجوب. وكذلك قدَّره الزمخشري وشبَّهه بقوله:
el-Ahfeş'e göre fiil ve fâildir; 'alâ' lafzı ise vücûb (zorunluluk) hissettirir. ez-Zemahşerî de böyle takdir etmiş ve bunu şu beyte benzetmiştir:
٢٤٤٦ - على مُكْثريهم رِزْقُ مَنْ يَعْتريهم ... وعند المُقِلِّين السماحةُ والبَذْلُ
2446 - Varlıklı olanlarının üzerine borçtur kendilerine sığınanların rızkı; / Eli dar olanlarda ise cömertlik ve bağış vardır.