ولم يذكر لهذه الأوصافِ متعلَّقاً، فلم يَقُلْ: التائبون مِنْ كذا، ولا العابدون
Bu vasıflar için bir müteallak zikretmemiştir; dolayısıyla 'şundan tövbe edenler' veya 'ibadet edenler'
لله لفَهْمِ ذلك إلا صيغتي الأمر والنهي مبالغةً في ذلك، ولم يأتِ بعاطفٍ بين هذه الأوصاف لمناسبتها لبعضِها إلا في صيغتي الأمر والنهي لتبايُن ما بينهما، فإن الأمرَ طلبُ فعل والنهيَ طلبُ تَرْكٍ أو كفٍّ، وكذا» الحافظون «عَطفَه وذَكَر متعلَّقه. وأتى بترتيب هذه الصفاتِ في الذِّكْر على أحسنِ نَظْمٍ وهو ظاهر بالتأمُّل، فإنه قَدَّم التوبةَ أولاً ثم ثَنَّى بالعبادة إلى آخره. وقيل: إنما دخلت الواوُ لأنها واوُ الثمانية، كقوله: {وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ} [الكهف: ٢٢] . وقوله: {وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا} [الزمر: ٧١] لَمَّا كان للجنة ثمانية أبواب أتى معها بالواو. وقال أبو البقاء:» إنما دخلت الواو في الصفة الثامنة إيذاناً بأن السبعة عندهم عددٌ تام، ولذلك قالوا: «سبع في ثمانية» ، أي: سبع أذرع في ثمانية أشبار، وإنما دَلّت الواوُ على ذلك لأن الواو تُؤْذن بأنَّ ما بعدها غير ما قبلها، ولذلك دَخَلَت في باب عطفِ النَّسق «، قلت: وهذا قولٌ ضعيفٌ جداً لا تحقيقَ له.
Allah'a [ibadet edenler] dememiştir; çünkü bu durum aşikârdır. Ancak mübalağa kastıyla yalnızca emir ve nehiy kalıplarında [müteallakı zikretmiştir]. Birbirleriyle uyumlu olmaları sebebiyle bu vasıflar arasına atıf harfi getirmemiştir; yalnız aralarındaki zıtlıktan dolayı emir ve nehiy kalıplarında getirmiştir; zira emir bir eylemin yapılmasını talep etmek, nehiy ise terk edilmesini veya el çekilmesini talep etmektir. Aynı şekilde {الْحَافِظُونَ} “koruyanlar” lafzını da atfetmiş ve müteallakını zikretmiştir. Bu sıfatların zikirdeki sıralamasını en güzel nazım üzere getirmiştir ki bu, tefekkür edildiğinde açıktır; zira önce tövbeyi öne almış, ardından ibadeti ikinci sıraya koymuş ve sonuna kadar böyle devam etmiştir. Bir görüşe göre: Vâv harfi sadece sekiz vâvı (vâvu's-semâniye) olduğu için girmiştir; tıpkı Yüce Allah'ın: {وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ} “ve sekizincileri köpekleridir” [el-Kehf: 22] ve cennetin sekiz kapısı olduğu için vâv ile getirdiği: {وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا} “ve kapıları açılmıştır” [ez-Zümer: 71] kavillerinde olduğu gibi. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Vâv harfi sekizinci sıfata, yedi sayısının onlara göre tam bir sayı olduğunu bildirmek üzere girmiştir; nitekim bu yüzden 'seb'un fî semâniye' (sekizde yedi), yani sekiz karışta yedi arşın demişlerdir. Vâvın buna delalet etmesi ise vâvın kendisinden sonrakinin öncesinden farklı olduğunu bildirmesindendir; bu sebeple atf-ı nesak bâbına dahil olmuştur.» Ben [es-Semîn] derim ki: Bu, hiçbir tahkiki olmayan son derece zayıf bir görüştür.
وقوله تعالى: {وَلَوْ كانوا أُوْلِي قربى} : كقوله: «أَعْطوا السائلَ ولو على فرس» ، وقد تقدَّم ما في ذلك، وأنها حالٌ معطوفةٌ على حال مقدرة.
Yüce Allah'ın: {وَلَوْ كَانُوا أُولِي قُرْبَى} “yakın akraba bile olsalar” kavli: «At üzerinde bile olsa isteyene veriniz» sözü gibidir. Bundaki durum ve bunun takdir edilen bir hâle matuf bir hâl olduğu daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {وَعَدَهَآ إِيَّاهُ} : اختُلِف في الضمير المرفوع والمنصوبِ المنفصل فقيل: وهو الظاهر إن المرفوع يعود على إبراهيم، والمنصوبَ على أبيه، يعني أن إبراهيم كان وعد أباه أن يستغفرَ له. ويؤيد هذا قراءةُ الحسن وحماد الرواية وابن السَّميفع وأبي نهيك ومعاذ القارىء «
Yüce Allah'ın: {وَعَدَهَا إِيَّاهُ} “ona verdiği [söz]” kavli: Merfû ve mansub munfasıl zamirler hakkında ihtilaf edilmiştir; zâhir olan görüşe göre merfû zamirin İbrâhim'e, mansub zamirin ise babasına ait olduğu söylenmiştir; yani İbrâhim babasına onun için mağfiret dileyeceğini vadetmişti. el-Hasan, Hammâd er-Râviye, İbnü's-Semeyka', Ebû Nüheyk ve Muâz el-Kârî'nin
وعدها أباه» ، بالباء الموحدة. وقيل: المرفوع لأبي إبراهيم والمنصوب لإِبراهيم، وفي التفسير أنه كان وَعَدَ إبراهيمَ أنه يؤمن، فبذلك طَمِع في إيمانه.
tek noktalı bâ ile «va'adehâ ebâhu» (وعدها أباه) şeklindeki kırâati de bunu destekler. Bir görüşe göre ise: Merfû zamir İbrâhim'in babasına, mansub zamir de İbrâhim'e aittir; tefsirde nakledildiğine göre o, İbrâhim'e iman edeceğini vadetmiş, İbrâhim de bundan dolayı onun iman etmesini ummuştu.
والأَوَّاه. الكثير التأَوُّه، وهو مَنْ يقول: أَوَّاه، وقيل: مَنْ يقول أوَّه، وهو أَنْسَبُ لأن أَوَّهَ بمعنى أتوجع، فالأَوَّاه فعَّال، مثالُ مبالغة من ذلك، وقياسُ فعلِه أن يكون ثلاثياً لأن أمثلة المبالغة إنما تَطَّرد في الثلاثي. وقد حكى قطرب فعله ثلاثياً فقال: يقال آهَ يَؤُوه كقام يقوم، أَوْهاً. وأنكر النحويون هذا القول على قطرب، وقالوا: لا يُقال مِنْ أَوَّه بمعنى الوَجَع فعلٌ ثلاثي، إنما يقال: أوَّه تأَوْيهاً، وتَأَوَّه تَأَوُّهاً. قال الراجز:
el-Evvâh (الأَوَّاه): Çokça ah çeken (teevvüh eden) kimsedir; bu da 'evvâh' (أَوَّاه) diyen kimsedir. 'Evveh' (أَوَّه) diyen kimse olduğu da söylenmiştir ki bu daha uygundur; çünkü 'evvehe' (أَوَّهَ), acı çekiyorum (etevecce'u) manasındadır. Dolayısıyla el-evvâh (الأَوَّاه), fe‘‘âl (فَعَّال) vezninde bundan türemiş bir mübalağa kalıbıdır; fiilinin kıyasa göre sülâsî (üç harfli) olması gerekir, zira mübalağa kalıpları ancak sülâsî fiillerde düzenli olarak gelir. Kutrub onun fiilinin sülâsî olduğunu naklederek şöyle demiştir: 'Kāme yekūmu' gibi 'Âhe yeûhu evhen' (آه يَؤُوه أَوْهاً) denir. Nahivciler Kutrub'un bu sözünü reddetmiş ve şöyle demişlerdir: Acı çekme manasındaki 'evveh' kelimesinden sülâsî bir fiil türetilmez; bilakis ancak 'Evvehe te'vîhen' (أوَّه تأَوْيهاً) ve 'Te'evvehe te'evvühen' (تَأَوَّه تَأَوُّهاً) denir. Recez şairi şöyle demiştir:
٢٥٤٧ - فأَوَّه الراعي وضوضى أَكْلبُه ... وقال المثقب العبدي:
2547 - Çoban ah edip sızlandı, köpekleri de gürültüyle havladı... el-Müsekkit el-Abdî de şöyle demiştir:
٢٥٤٨ - إذا ما قُمْتُ أرْحَلُها بليلٍ ... تأوَّهُ آهَةَ الرجلِ الحزينِ
2548 - Geceleyin kalkıp deveyi semerlediğimde / Hüzünlü bir adamın ah çekişi gibi iç çeker.
وقال الزمخشري: «أَوَّاه فَعَّال مِنْ أَوَّه ك لأَل من اللؤلؤ، وهو الذي يُكثر التأوُّه» ، قال الشيخ: «وتشبيهه أوَّاه مِنْ أوَّه ك لأَّل من اللؤلؤ ليس بجيدٍ، لأنَّ مادةَ أوَّه موجودة في صورة أواه، ومادة» لؤلؤ «مفقودةٌ في لأل لاختلاف التركيب إذ» لأل «ثلاثي، و» لؤلؤ «راعي، وشرط الاشتقاق التوافق في الحروف الأصلية» . قلت: لاَّل ولؤلؤ كلاهما من الرباعي المكرر، أي: إن
ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Evvâh (أَوَّاه), lü'lü'den (el-lü'lü') türeyen le'âl (لأَّل) gibi evveh (أَوَّه) lafzından fe‘‘âl (فَعَّال) veznindedir ve çokça ah çeken kimsedir.» Şeyh [Ebû Hayyân] demiştir ki: «Onun, lü'lü'den gelen le'âl gibi evvehten gelen evvâh benzetmesi güzel değildir; çünkü evveh kelimesinin kökü evvâh şeklinde mevcuttur, oysa 'lü'lü' (لؤلؤ) kökü yapı farklılığından ötürü 'le'âl' (لأل) kelimesinde yoktur; zira 'le'âl' sülâsî (üç harfli), 'lü'lü' ise rubâîdir (dört harflidir); iştikakın şartı ise asıl harflerde uygunluktur.» Ben [es-Semîn] derim ki: Le'âl ve lü'lü' kelimelerinin her ikisi de mütekerrir rubâîdendir; yani
الأصل لام وهمزة، ثم كرَّرْنا، غاية ما في الباب أنه اجتمع الهمزتان في لآَّل فأُدْغمت أولاها في الأخرى، وفُرِّق بينهما في: «لؤلؤ» .
aslı lâm ve hemzedir, sonra tekrar etmişizdir. Bu meseledeki nihai durum şudur ki, 'le'âl' (لآَّل) kelimesinde iki hemze bir araya gelmiş ve ilki diğerine idgam edilmiştir; 'lü'lü'' (لؤلؤ) kelimesinde ise araları ayrılmıştır.
قوله تعالى: {اتبعوه} : يجوز فيه وجهان أحدهما: أنه اتِّباعٌ حقيقي، ويكون ﵇ خَرَج أولاً وتبعه أصحابه، وأن يكون مجازاً، أي: اتبعوا أمرَه ونَهْيَه، وساعةُ العُسْرة عبارةٌ عن وقتِ الخروج إلى الغزو، وليس المرادُ حقيقةَ الساعة بل كقولهم: يوم الكُلاب، وعشيةَ قارعْنَا جُذام، فاستعيرت السَّاعة لذلك كما استعير الغداة والعشية في قوله:
Yüce Allah'ın: {اتَّبَعُوهُ} “ona uyanlar” kavlinde iki vecih caizdir; birincisi: Hakiki bir tabi olma olup, [Peygamber] aleyhisselâm'ın önce çıkması ve ashabının da onu takip etmesidir; [ikincisi] mecaz olup, yani: Onun emrine ve nehyine uymalarıdır. 'Zorluk saati' (sâatü'l-usre) ise savaşa çıkış vaktinden kinayedir; burada kastedilen hakiki anlamda saat değil, bilakis Arapların: 'Külâb günü' ve 'Cüzâm ile vuruştuğumuz akşam' demeleri gibidir. Şu beyitte 'sabah' (el-gadât) ve 'akşam' (el-aşiyye) kelimelerinin istiare edildiği gibi burada da saat kelimesi bunun için istiare edilmiştir:
٢٥٤٩ - غَدَاةَ طَفَتْ عَلْماءِ بكرُ بنُ وائلٍ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2549 - Bekr b. Vâil'in [kan] denizinde yüzdüğü sabah... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
[وقوله] :
[Ve şairin şu sözü]:
٢٥٥٠ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... عشية قارَعْنا جُذَام وحميرا
2550 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... Cüzâm ve Himyer ile vuruştuğumuz akşam,
[وقوله] :
[Ve şairin şu sözü]:
٢٥٥١ - إذا جاء يوماً وارثي يبتغي الغنى ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2551 - Bir gün vârisim zenginlik arayarak geldiğinde... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
قوله: {كَادَ يَزِيغُ} ، قرأ حمزة وحفص عن عاصم «يزيغ» بالياء من تحت، والباقون بالتاء من فوق. فالقراءةُ الأولى تحتمل أن يكونَ اسمُ «كاد» ضميرَ الشأن، و «قلوب» مرفوعٌ بيزيغ، والجملةُ في محلِّ نصبٍ خبراً لها، وأن يكونَ اسمُها ضميرَ القوم، أو الجمع الذي دلَّ عليه ذِكْرُ المهاجرين والأنصار، ولذلك قَدَّره أبو البقاء وابنُ عطية: «من بعد كاد القوم» ، وقال الشيخ في هذه القراءةِ: «فيتعيَّن أن يكون في» كاد «ضميرُ الشأن وارتفاعُ» قلوب «بيزيغ لامتناعِ أن يكون» قلوب «اسمَ كاد، و» يزيغ «في موضع الخبر، لأنَّ النيةَ به التأخير، / ولا يجوز: مِنْ بعد كاد قلوب يزيغ بالياء» . قلت: لا يتعين ما ذكر في هذه القراءة لِما تقدَّم لك من أنه يجوز أن يكونَ اسمُ كاد ضميراً عائداً على الجمع أو القوم، والجملةُ الفعلية خبرها، ولا محذور يمنع من ذلك. وقوله: «لامتناع أن يكون» قلوب «اسم كاد» ، يعني أنَّا لو جَعَلْنا «قلوب» اسمَ «كاد» لَزِم أن يكون «يزيغ» خبراً مقدماً فيلزم أن يرفعَ ضميراً عائداً على «قلوب» ، ولو كان كذلك لَلَزِم تأنيثُ الفعل لأنه حينئذٍ مسندٌ إلى ضمير مؤنث مجازي؛ لأن جمعَ التكسير يجري مجرى المؤنثة مجازاً.
Yüce Allah'ın: {كَادَ يَزِيغُ} “neredeyse kayacaktı” kavlinde Hamza ve Âsım'dan rivayetle Hafs, «yezîgu» (يزيغ) şeklinde alttan iki noktalı yâ ile; diğerleri ise «tezîgu» şeklinde üstten iki noktalı tâ ile okumuşlardır. Birinci kırâate göre {كَادَ} fiilinin isminin şe'n zamiri olması, {قُلُوبُ} “kalpleri” lafzının 'yezîgu' ile merfû olması ve cümlenin nasb mahallinde kâde'nin haberi olması muhtemel olduğu gibi, isminin Muhacirler ve Ensar'ın zikrinin delalet ettiği topluluğa veya kavme ait bir zamir olması da muhtemeldir; nitekim bu sebeple Ebü'l-Bekâ ve İbn Atiyye bunu: «min ba'di kâde'l-kavmü» (kavim [neredeyse sapacak] olduktan sonra) şeklinde takdir etmişlerdir. Şeyh [Ebû Hayyân] bu kırâat hakkında şöyle demiştir: «Bu durumda {كَادَ} fiilinde şe'n zamirinin bulunması ve {قُلُوبُ} lafzının 'yezîgu' ile merfû olması zorunludur; zira {قُلُوبُ} lafzının kâde'nin ismi, 'yezîgu' fiilinin de haber konumunda olması imkânsızdır; çünkü haberin asıl yeri sonradır ve yâ ile 'min ba'di kâde kulûbu yezîgu' şeklinde [bir kullanım] caiz değildir.» Ben [es-Semîn] derim ki: Kâde'nin isminin topluluğa veya kavme dönen bir zamir ve fiil cümlesinin de onun haberi olmasının caiz olduğunu az önce öğrendiğin üzere, bu kırâatte onun zikrettiği görüş zorunlu değildir ve buna engel teşkil edecek bir sakınca da yoktur. Onun: «{قُلُوبُ} lafzının kâde'nin ismi olmasının imkânsızlığı» sözü, şayet {قُلُوبُ} lafzını {كَادَ} fiilinin ismi yapsaydık, 'yezîgu' lafzının öne geçmiş haber olmasını gerektirirdi; bu da onun {قُلُوبُ} lafzına dönen bir zamiri merfû kılmasını gerektirirdi; şayet böyle olsaydı fiilin müennes kılınması zorunlu olurdu, çünkü bu durumda mecazi müennes zamirine isnad edilmiş olurdu; zira cemi teksir (kırık çoğul) mecazi müennes hükmündedir.
وأمَّا قراءة التاء من فوق فتحتمل أن يكون في «كاد» ، ضميرُ الشأن، كما تقدم، و «قلوب» مرفوعٌ بتزيغ، وأُنِّث لتأنيث الجمع، وأن يكون «قلوب» اسمَها، و «تزيغ» خبر مقدم ولا محذورَ في ذلك، لأن الفعلَ قد أُنِّث. قال
Üstten iki noktalı tâ ile olan kırâate gelince, daha önce geçtiği gibi {كَادَ} fiilinde şe'n zamirinin bulunması ve {قُلُوبُ} lafzının 'tezîgu' ile merfû olması ve çoğulun müennesliği sebebiyle müennes kılınması muhtemel olduğu gibi, {قُلُوبُ} lafzının onun ismi, 'tezîgu' fiilinin de öne geçmiş haber olması muhtemeldir; bunda bir sakınca yoktur, çünkü fiil müennes kılınmıştır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir:
الشيخ: «وعلى كلِّ واحدٍ من هذه الأعاريب الثلاثة إشكال على ما تقرر في علمِ النحو مِنْ أنَّ خبرَ أفعالِ المقاربة لا يكون إلا مضارعاً رافعاً ضمير اسمها، فبعضهم أطلق وبعضهم قيَّد بغير» عسى «من أفعال المقاربة، ولا يكون سببَّاً، وذلك بخلاف» كان «فإن خبرها يرفع الضمير والسببي لاسم كان، فإذا قدَّرْنا فيها ضميَر الشأن كانت الجملةُ في موضع نصب على الخبر، والمرفوعُ ليس ضميراً يعود على اسم» كاد «بل ولا سببّاً له.
«Bu üç irab vechinin her birinde, nahiv ilminde karara bağlanan 'mukârebe fiillerinin haberinin ancak isminin zamirini merfû kılan bir muzâri fiil olacağı' kuralına göre bir müşkillik vardır; nitekim bazıları bunu mutlak bırakmış, bazıları ise mukârebe fiillerinden 'asâ' (عسى) dışındakilerle kayıtlamıştır; haber asla sebebî (ismin taalluk ettiği zâhir bir ismi merfû kılan) olamaz. Bu durum 'kâne' (كان) fiilinin aksinedir; zira onun haberi hem zamiri hem de kâne'nin ismine ait sebebîyi merfû kılabilir. Dolayısıyla onda şe'n zamirini takdir ettiğimizde cümle haber olarak nasb mahallinde olur, merfû kılınan öge ise {كَادَ} fiilinin ismine dönen bir zamir olmadığı gibi onun sebebîsi de değildir.
وهذا يلزم في قراء التاء أيضاً. وأمَّا توسيط الخبرِ فهو مبنيٌّ على جواز مثل هذا التركيب في مثل «كان يقوم زيد» وفيه خلافٌ والصحيحُ المنع. وأمَّا الوجهُ الأخير فضعيف جداً من حيث أضمر في «كاد» ضميراً ليس له على مَنْ يعود إلا بتوهم، ومن حيث يكون خبر «كاد» رافعاً سبباً «.
Bu durum tâ ile olan kırâatte de geçerlidir. Haberin araya girmesine (tavassutuna) gelince; bu, 'Kâne yekūmu Zeydün' (Zeyd ayakta duruyordu) gibi bir terkibin caiz görülmesine dayanır; bunda ise ihtilaf vardır ve sahih olan caiz görülmemesidir (men'dir). Son veche gelince; {كَادَ} fiilinde, ancak bir vehim ile merci bulunabilecek bir zamirin gizlenmiş olması ve {كَادَ} fiilinin haberinin sebebî bir ismi merfû kılması yönüyle son derece zayıftır.»
قلت: كيف يقول:» والصحيح المنعُ «وهذا التركيب موجود في القرآن
Ben [es-Semîn] derim ki: Nasıl 'Sahih olan caiz görülmemesidir' diyebilir ki? Oysa bu terkip Kur'ân'da mevcuttur;
كقولِه تعالى: {مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ} [الأعراف: ١٣٧] ، و {كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا} [الجن: ٤] ، وفي قول امرىء القيس:
Nitekim Yüce Allah'ın: {مَا كَانَ يَصْنَعُ فِرْعَوْنُ} “Firavun'un yaptıklarını” [el-A'râf: 137] ve {كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا} “bizim beyinsizimiz söylüyordu” [el-Cin: 4] kavillerinde ve İmruü'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi:
٢٥٥٢ - وإن تَكُ قد ساءَتْكِ مني خَليقةٌ ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2552 - Benden [sâdır olan] bir huy seni üzmüşse... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
فهذا التركيبُ واقعٌ لا محالةَ، وإنما اختلفوا في تقديره: هل من باب تقديم الخبر أم لا؟ فَمَنْ مَنَعَ لأنه كباب المبتدأ والخبر، والخبرُ الصريح متى كان كذلك امتنع تقديمُه على المبتدأ لئلا يلتبسَ بباب الفاعل، فكذلك بعد نَسْخِه. ومن أجاز فلأَمْنِ اللبس.
Dolayısıyla bu terkip şüphesiz vaki olmuştur; ancak onun takdiri konusunda ihtilaf etmişlerdir: Acaba haberin öne geçmesi kabilinden midir, değil midir? Caiz görmeyen kimse, bunun mübteda-haber bâbı gibi olması sebebiyle caiz görmemiştir; zira sarih haber bu şekilde olduğunda, fâil bâbı ile karışmaması için mübtedanın önüne geçmesi imkânsızdır; nâsih fiil geldikten sonra da durum aynıdır. Caiz gören kimse ise karışıklık ihtimali bulunmadığı için caiz görmüştür.
ثم قال الشيخ:» ويُخَلِّصُ من هذه الإِشكالات اعتقادُ كونِ «كاد» زائدة، ومعناها مرادٌ، ولا عملَ لها إذ ذاك في اسمٍ ولا خبر، فتكون مثل «كان» إذا زِيْدَتْ، يُراد معناها ولا عملَ لها، ويؤيد هذا التأويلَ قراءةُ ابن مسعود «من بعد ما زاغَتْ» ، بإسقاط كاد، وقد ذهب الكوفيون إلى زيادتها في قوله تعالى: {لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا} [النور: ٤٠] ، مع تأثُّرِها بالعاملِ وعملِها في ما بعدها، فأحرى أن يدعى زيادتُها وهي ليسَتْ عاملةً ولا معمولة «. قلت: زيادتُها أباه الجمهور، وقال به من البصريين الأخفش، وجَعَلَ منه {أَكَادُ أُخْفِيهَا} [طه: ١٥] . وتقدم الكلامُ على ذلك في أوائلِ هذا الكتاب.
Daha sonra Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Bu müşkilliklerden, {كَادَ} fiilinin zâid olduğuna inanmak kurtarır; manası kastedilmiştir ancak o vakit ne isimde ne de haberde ameli yoktur. Tıpkı zâid kılındığında manası kastedilip hiçbir ameli olmayan 'kâne' (كان) gibi olur. İbn Mes'ûd'un 'kâde' fiilini hazfederek «min ba'di mâ zâgat» (من بعد ما زاغت) şeklindeki kırâati de bu tevili destekler. Kûfeliler, Yüce Allah'ın: {لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا} “neredeyse onu dahi göremez” [en-Nûr: 40] kavlinde, âmilden etkilenmesi ve kendisinden sonrakinde amel etmesiyle birlikte onun zâid olduğu görüşüne varmışlardır; dolayısıyla amel etmeyen ve kendisinde amel olunmayan bir haldeyken zâid olduğunun ileri sürülmesi haydi haydi evladır.» Ben [es-Semîn] derim ki: Onun zâid olmasını cumhur reddetmiştir; Basralılardan el-Ahfeş bunu kabul etmiş ve {أَكَادُ أُخْفِيهَا} “neredeyse onu gizleyeceğim” [Tâhâ: 15] kavlini de bundan saymıştır. Buna dair açıklama bu kitabın başlarında geçmişti.
وقرأ الأعمش والجحدري» تُزيغ «بضم التاء وكأنه جَعَلَ» أزاغ «و» زاغ «بمعنى. وقرأ أُبَيّ» كادَتْ «بتاء التأنيث.
el-A'meş ve el-Cahderî, 'ezâge' (أزاغ) ile 'zâge' (زاغ) fiillerini aynı manada kabul etmişçesine tâ'nın zammesiyle «tüzîgu» (تُزيغ) şeklinde okumuşlardır. Übeyy ise müenneslik tâ'sı ile «kâdet» (كادَتْ) şeklinde okumuştur.
قوله تعالى: {وَعَلَى الثلاثة} : يجوز أن يُنْسِق على «النبيّ» ، أي: تاب على النبي وعلى الثلاثة، وأن يُنسقَ على الضمير في «عليهم» ، أي: ثم تاب عليهم وعلى الثلاثة، ولذلك كُرِّر حرفُ الجر.
Yüce Allah'ın: {وَعَلَى الثَّلَاثَةِ} “ve o üç kişinin de [tövbelerini kabul etti]” kavli: {النَّبِيِّ} “Peygamber'in” lafzına atfedilmesi caizdir; yani: Peygamber'in ve o üç kişinin tövbesini kabul etti [demektir]; {عَلَيْهِمْ} “onların” lafzındaki zamire atfedilmesi de caizdir; yani: Sonra onların ve o üç kişinin tövbesini kabul etti [demektir]; bu sebeple cer harfi tekrarlanmıştır.
وقرأ جمهور الناس: «خُلِّفوا» ، مبنياً للمفعول مشدداً مِنْ خلَّفه يُخَلِّفه. وقرأ أبو مالك كذلك إلا أنه خفف اللام. وقرأ عكرمة وزر بن حبيش وعمر بن عبيد وعكرمة بن هارون المخزومي ومعاذ القارىء: «خَلَفوا» ، مبنياً للفاعل مخففاً مِنْ خَلَفَه، والمعنى: الذين خلفوا، أي: فَسَدوا، مِنْ خُلوف فم الصائم. ويجوز أن يكون المعنى: أنهم خلفوا الغازين في المدينة. وقرأ أبو العالية وأبو الجوزاء كذلك إلا أنهم شدَّدا اللام. وقرأ أبو رزين وعلي ابن الحسين وابناه زيد ومحمد الباقر وابنه جعفر الصادق: «خالفوا» ، بألف، أي: لم يوافقوا الغازين في الخروج. قال الباقر: «ولو خُلِّفوا لم يكن لهم» . والظن هنا بمعنى العلم كقوله:
İnsanların cumhuru, 'hullefe yühallifu' fiilinden meçhul (mef'ûl için bina edilmiş) ve şeddeli olarak «hullifû» (خُلِّفوا) şeklinde okumuştur. Ebû Mâlik de aynı şekilde okumuş, ancak lâm harfini şeddesiz (hafif) yapmıştır. İkrime, Zirr b. Hubeyş, Amr b. Ubeyd, İkrime b. Hâlid el-Mahzûmî ve Muâz el-Kârî, 'halafehû' fiilinden mâlûm (fâil için bina edilmiş) ve şeddesiz olarak «halefû» (خَلَفوا) şeklinde okumuşlardır; manası: geride kalanlar, yani oruçlunun ağız kokusu (hulûf) kökünden 'bozulanlar' demektir. Mananın: 'Medine'de gazilerin ardında kalanlar' olması da caizdir. Ebü'l-Âliye ve Ebü'l-Cevzâ da aynı şekilde okumuş, ancak lâm harfini şeddeli okumuşlardır. Ebû Rezîn, Ali b. el-Hüseyin, iki oğlu Zeyd ve Muhammed el-Bâkır ile torunu Câfer es-Sâdık elif ile «hâlefû» (خالفوا) şeklinde okumuşlardır; yani: Savaşa çıkışta gazilere muvafakat etmediler, muhalefet ettiler [demektir]. el-Bâkır: «Şayet geride bırakılsalardı (hullifû), bu onlar için bir [övgü/tövbe konusu] olmazdı» demiştir. Buradaki zan (ez-zann), şu beyitte olduğu gibi ilim (kesin bilgi) manasındadır:
٢٥٥٣ - فقلتُ لهم ظُنُّوا بأَلْفَي مُدَجَّجٍ ... سَرَاتُهمُ كالفارِسي المُسَرَّدِ
2553 - Onlara dedim ki: Tepeden tırnağa silahlı iki bin kişiyi kesin olarak bilin (zann edin), / Onların ileri gelenleri örülmüş zırh giymiş Fars süvarisi gibidir.
وقيل: هو على بابه.
Kendi asıl anlamı (şüphe/zan) üzere olduğu da söylenmiştir.
قوله: {أَن لاَّ مَلْجَأَ} أنْ هي المخففة سادَّة مسدَّ المفعولين، و «لا» وما في حيِّزها الخبرُ، و «من الله» خبرها. ولا يجوز أن تكونَ تتعلقُ ب «مَلْجَأ» ، ويكون «إلا إليه» الخبر لأنه كان يلزم إعرابه، لأنه يكون مطولاً. وقد قال بعضهم: إنه يجوزُ تشبيهُ الاسمِ المُطَوَّل بالمضاف فيُنْتَزَعُ ما فيه مِنْ تنوينٍ ونون كقوله:
Yüce Allah'ın: {أَن لَّا مَلْجَأَ} “hiçbir sığınak olmadığını” kavli: {أَن} muhaffefedir ve iki mef'ûlün yerine geçmiştir; 'lâ' ve onun dâhil olduğu kısım haberdir; {مِنَ اللَّهِ} “Allah'tan başka” kavli ise onun haberidir. {مَلْجَأَ} lafzına taalluk edip {إِلَّا إِلَيْهِ} “ancak O'na” kavlinin haber olması caiz değildir; çünkü bu takdirde uzatılmış (şibh-i muzâf) olacağı için irab edilmesi zorunlu olurdu. Bazıları şöyle demiştir: Uzatılmış ismin muzâfa benzetilmesi ve şu beyitte olduğu gibi kendisindeki tenvin veya nûn harfinin düşürülmesi caizdir:
٢٥٥٤ - أراني ولا كفرانَ لله أيَّةً ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2554 - Görüyorum ki kendimi -ve Allah'a nankörlük etmek yoktur- herhangi bir... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
وقوله: «لا صَمْتَ يومٌ إلى الليل» برفع «يوم» وقد تقدَّم القولَ في ذلك. وقوله: «إلا إليه» استثناءٌ من ذلك العامِّ المحذوفِ، أي: لا مَلْجَأَ إلى أحدٍ إلا إليه كقوله: لا إله إلا الله.
Ve «Lâ samte yevmün ile'l-leyli» (Geceye kadar hiçbir gün susmak yoktur) sözünde «yevmün» lafzının merfû okunması gibidir; buna dair açıklama daha önce geçmişti. Yüce Allah'ın: {إِلَّا إِلَيْهِ} “ancak O'na” kavli, mahzûf olan o genel ifadeden istisnadır; yani: 'Lâ ilâhe illallâh' (Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur) sözünde olduğu gibi, O'ndan başka hiçbir kimseye sığınak yoktur [demektir].
والظَّمأُ: العطش، يُقال: ظَمِىء يَظْمَأُ ظَمَأً، فهو ظمآنُ وهي/ ظمأى، وفيه لغتان: القصر والمدُّ، وبالمدّ قرأ عمرو بن عبيد، نحو: سَفِه سَفاهاً، والظِّمْءُ ما بين الشَّرْبَتَيْن.
ez-Zame' (الظَّمَأ): Susuzluk demektir. 'Zami'e yezme'u zame'en' (ظَمِىء يَظْمَأُ ظَمَأً) denir; müzekker için 'zam'ân' (ظمآن), müennes için ise 'zam'â' (ظمأى) kullanılır. Bu kelimede iki lügat vardır: Kasr (kısa okuyuş) ve med (uzun okuyuş). 'Sefihe sefâhen' örneğinde olduğu gibi med ile Amr b. Ubeyd okumuştur. ez-Zım' (الظِّمْء) ise iki su içme vakti arasındaki süredir.
و «مَوْطِئاً» مَفْعِل مِنْ وَطِىءَ، ويحتمل أن يكون مصدراً بمعنى الوَطْء، وأن يكون مكاناً، والأول أظهر، لأن فاعل «يغيظ» يعود عليه من غير تأويل بخلاف كونه مكاناً فإنه يعود على المصدر وهو الوَطْءُ الدال عليه المَوْطِىءُ.
«Mevtı'an» (مَوْطِئاً) lafzı 'vatı'e' fiilinden mef'il (مَفْعِل) veznindedir; basmak (el-vat') manasında masdar olması muhtemel olduğu gibi mekân ismi olması da muhtemeldir. Birincisi daha zâhirdir; çünkü {يَغِيظُ} “öfkelendiren” fiilinin fâili, mekân ismi olmasının aksine herhangi bir tevilsiz doğrudan ona döner; zira mekân ismi olduğunda, mevtı' lafzının delalet ettiği masdara yani basma eylemine döner.
وقرأ زيد بن علي: «يُغيظ» بضم الياء وهما لغتان: غاظَه وأغاظه.
Zeyd b. Ali, yâ harfinin dammesiyle «yugîzu» (يُغيظ) şeklinde okumuştur; bunlar iki lügattir: 'Gâzahû' (غَاظَهُ) ve 'egâzahû' (أَغَاظَهُ).
والنَّيْلُ مصدرٌ فيحتمل أن يكون على بابه، وأن يكون واقعاً موقعَ المفعول به، وليست ياؤه مبدلةً من واو كما زعم بعضهم، بل ناله ينولُه مادةٌ أخرى ومعنى آخر وهو المناولة، يقال: نِلْتُه أَنُوْله، أي: تناولته ونِلْتُه أنيله، أي: أَدْرَكْته.
en-Neyl (النَّيْلُ) bir masdardır; kendi asıl manası üzere olması da mef'ûlün bih yerine geçmiş olması da muhtemeldir. Bazılarının iddia ettiği gibi onun yâ'sı vâv'dan dönüştürülmüş değildir; bilakis 'nâlehû yenûluhû' başka bir kök ve başka bir manadır ki o da vermek (münâvele) manasıdır. 'Niltühû enûluhû', yani: ona ihsanda bulundum; 'niltühû enîlühû' ise: ona ulaştım, elde ettim demektir.
والوادي: قال الزمخشري: «الوادي: كل منفرَجٍ من جبال وآكام يكون مَنْفذاً للسيل، وهو في الأصل فاعِل مِنْ ودى إذا سال، ومنه الوَدِيّ، وقد شاع في استعمال العرب بمعنى الأرض» . وجُمع على أودية وليس بقياس، كان قياسُه الأَوادي كأَواصل جمع واصل، والأصل: وَوَاصِل، قُلبت الواو الأولى همزة. قال النحاس: «ولا أعرف فاعلاً وأفْعلِة سواه» ، وقد استُدْرِك هذا عليه فزادوا: نادٍ وأندية وأنشدوا:
el-Vâdî (الوادي): ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Vadi: Dağlar ve tepeler arasında selin akış yolu olan her türlü açık arazidir. Aslen 'aktı' manasındaki vedâ (ودى) fiilinden fâildir; 'el-vediyy' (küçük hurma fidanı/su) kelimesi de bundandır. Arapların kullanımında toprak/arazi manasında yaygınlaşmıştır.» Çoğulu 'evdiye' (أودية) şeklinde gelmiştir ancak bu kıyasa uygun değildir; kıyasa uygun olanı, vâsıl (واصل) kelimesinin çoğulu evâsıl (أَواصل) gibi evâdî (الأَوادي) şeklinde gelmesiydi. Aslı 'vevâsıl'dır (وَوَاصِل), birinci vâv hemzeye çevrilmiştir. en-Nehhâs: «'Fâil' (فاعل) olup çoğulu 'ef'ile' (أفْعلِة) gelen bundan başka bir kelime bilmiyorum» demiştir. Bu görüşü eleştirilmiş ve şu beyti inşad ederek nâdin (نادٍ) ve endiye (أندية) kelimelerini eklemişlerdir:
٢٥٥٥ - وفيهم مقاماتٌ حِسانٌ وجوهُهمْ ... وأنديةٌ ينتابها القولُ والفعلُ
2555 - Onların içinde yüzleri güzel topluluklar / Ve söz ile eylemin sıkça uğradığı meclisler vardır.
والنادي: المجلس. وقال الفراء: إنه يُجمع على أَوْداء كصاحب وأصحاب وأنشد لجرير:
en-Nâdî: Meclis demektir. el-Ferrâ, 'sâhib' ve 'ashâb' gibi onun çoğulunun 'evdâ'' (أَوْداء) şeklinde geldiğini söylemiş ve Cerîr'in şu beytini inşad etmiştir:
٢٥٥٦ - عَرَفْتُ ببُرْقَةِ الأَوْداءِ رَسْماً ... مُحيلاً طال عهدُكَ مِنْ رسومِ
2556 - Evdâ' kumluğunda bir kalıntı tanıdım, / Üzerinden uzun zaman geçmiş silik bir yurt kalıntısı.
قلت: وقد زاد الراغب في فاعل وأَفْعِلة: ناجٍ وأنْجِيَة، فقد كَمُلَتْ ثلاثةُ ألفاظ في فاعل وأَفْعِلة، ويقال: وَدَاه، أي: أهلكه كأنهم تصوَّروا منه إسالة الدم، وسُمِّيت الدِّيَةُ دِيَةً لأنها في مقابلة إسالة الدم، ومنه الوَدْيُ وهو ماءُ الفحل عند المداعبة وماءٌ يخرج عند البول، والوَدِيُّ بكسر الدال والتشديد في الياء: صغار النحل.
Ben [es-Semîn] derim ki: er-Râgıb, fâil ve ef'ile kalıbına 'nâcin' ve 'enciye' (ناجٍ وأنْجِيَة) kelimelerini de eklemiştir; böylece fâil ve ef'ile kalıbında üç lafız tamamlanmıştır. 'Vedâhu', yani: onu helak etti denir; sanki ondan kan akıtmayı tasavvur etmişlerdir. Diyet'e (الدِّيَة) de kan akıtmanın karşılığı olduğu için diyet denilmiştir. Oynaşma esnasında erkekten gelen su ile idrar sonrasında çıkan su olan 'el-vedy' (الوَدْي) de bundandır. Dâl'ın kesresi ve yâ'nın şeddesiyle 'el-vediyy' (الوَدِيُّ) ise küçük hurma fidanlarıdır.
وقوله: {ذلك بِأَنَّهُمْ} [التوبة: ١٢٠] ، مبتدأ وخبر، والإِشارة به إلى ما تضمَّنه انتفاءُ التخلُّف مِنْ وجوب الخروج معه.
Yüce Allah'ın: {ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ} “Bu, onların... sebebiyledir” [et-Tevbe: 120] kavli: Mübteda ve haberdir. Buradaki işaret, geride kalmanın nefyedilmesinin içerdiği 'onunla beraber sefere çıkmanın vücûbiyeti' manasınadır.
وقوله: {إِلاَّ كُتِبَ} ، هذه الجملةُ في محل نصب على الحال مِنْ «ظَمَأ» وما عُطِف عليه، أي: لا يصيبهم ظمأٌ إلا مكتوباً. وأَفْرد الضمير في «به» وإن تقدَّمه أشياء إجراء له مُجْرى اسمِ الإِشارة، أي: كُتب لهم بذلك عَمَلٌ صالح. والمضمرُ يُحتمل أن يعودَ على العمل الصالح المتقدم، وأن يعودَ على أحد المصدرين المفهومين في «ينفقون» و «يقطعون» ، أي: إلا كُتِب لهم بالإِنفاقِ أو القَطْعِ.
Yüce Allah'ın: {إِلَّا كُتِبَ} “mutlaka yazılmış olmasın” kavli: Bu cümle, {ظَمَأٌ} “susuzluk” ve ona matuf olan kelimelerden nasb mahallinde hâldir; yani: Onlara isabet eden hiçbir susuzluk yoktur ki yazılmış olmasın. Kendisinden önce birden fazla şey geçmiş olmasına rağmen {بِهِ} “onun sebebiyle” lafzındaki zamir, işaret ismi konumuna konularak müfred getirilmiştir; yani: Onlara bunun sebebiyle salih bir amel yazılmıştır [demektir]. Zamirin daha önce geçen salih amele dönmesi muhtemel olduğu gibi, {يُنْفِقُونَ} “harcarlar” ve {يَقْطَعُونَ} “geçerler” fiillerinden anlaşılan iki masdardan birine dönmesi de muhtemeldir; yani: Onlara infak veya kat' (vadiyi geçme) sebebiyle mutlaka yazılmış olsun [demektir].
وقوله: {لِيَجْزِيَهُمُ} متعلقٌ ب «كُتِب» . وفي هذه الجملة من البلاغةِ والفصاحةِ ما لا يخفى على متأمَّله لا سيما لمن تدرَّب بما تقدَّم في هذا الموضوع.
Yüce Allah'ın: {لِيَجْزِيَهُمُ} “onları mükâfatlandırmak için” kavli, {كُتِبَ} “yazılmıştır” fiiline müteallıktır. Bu cümlede, üzerinde düşünen kimse için -özellikle bu konuda daha önce geçen hususlarla yetişmiş olanlar için- gizli kalmayacak bir belağat ve fesahat vardır.
قوله تعالى: {فَلَوْلاَ نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ} : «لولا» تحضيضية والمرادُ به الأمر. و «منهم» يجوز أن يكون صفةً ل «فرقة» وأن يكون حالاً من «طائفة» لأنها في الأصل صفة لها، وعلى كلا التقديرين فيتعلقُ
Yüce Allah'ın: {فَلَوْلَا نَفَرَ مِن كُلِّ فِرْقَةٍ} “Her fırkadan sefere çıkmalı değil miydi?” kavli: «Levlâ» (لولا) tahdîd (teşvik) içindir ve bununla emir kastedilmiştir. {مِّنْهُمْ} “onlardan” kavlinin {فِرْقَةٍ} “fırka” lafzının sıfatı olması caiz olduğu gibi, {طَآئِفَةٌ} “bir topluluk” lafzından hâl olması da caizdir; çünkü aslen onun sıfatıdır. Her iki takdire göre de
بمحذوف. والذي ينبغي أن يُقال: إنَّ «من كل فرقة» حالٌ من طائفة، و «منهم» صفة لفرقة، ويجوز أن يكونَ «من كل» متعلقاً ب «نَفَرَ» .
mahzûfa müteallıktır. Söylenmesi gereken en uygun görüş şudur: {مِّن كُلِّ فِرْقَةٍ} “her fırkadan” kavli {طَآئِفَةٌ} “bir topluluk” lafzından hâldir, {مِّنْهُمْ} “onlardan” kavli ise {فِرْقَةٍ} lafzının sıfatıdır. {مِّن كُلِّ} kavlinin {نَفَرَ} “sefere çıktı” fiiline müteallık olması da caizdir.
وقوله: {لِّيَتَفَقَّهُواْ} في هذا الضمير قولان، أحدهما: أنه للطائفة النافرة على أن المرادَ بالنفور: النفور لطلب العلم، وهو ظاهر. وقيل: الضمير في «ليتفَّقهوا» عائد على الطائفة القاعدة، وفي «رَجَعوا» عائدٌ على النافرة، والمراد بالنفور نفورُ الجهاد، والمعنى: أن النافرين للجهاد إذا ذهبوا بقيت إخوانهم يتعلمون من رسول الله ﷺ الفقه، فإذا رَجَع الغازون أنذرهم المُعَلِّمون، أي: علَّموهم الفقه والشَّرْع.
Yüce Allah'ın: {لِّيَتَفَقَّهُوا} “dinde derinleşsinler diye” kavlindeki zamir hakkında iki görüş vardır; birincisi: Seferden kastın ilim tahsili için sefere çıkmak olduğu kabulüne göre sefere çıkan topluluğa ait olmasıdır ki bu zâhirdir. Bir görüşe göre: {لِّيَتَفَقَّهُوا} kavlindeki zamir geride kalan topluluğa, {رَجَعُوا} “döndükleri zaman” kavlindeki zamir ise sefere çıkanlara aittir; buradaki seferden kasıt cihat seferidir. Manası: Cihat için sefere çıkanlar gittiğinde, kardeşleri Resûlullah ﷺ'den dini öğrenmek (fıkıh tahsil etmek) üzere geride kalırlar; gaziler geri döndüğünde ise öğretenler onları uyarırlar, yani onlara fıkhı ve şeriatı öğretirler.
قوله تعالى: {وَلِيَجِدُواْ} : وهو من باب «لا أُرَيَنَّك ههنا» وتقدَّم شرحه.
Yüce Allah'ın: {وَلِيَجِدُواْ} “ve bulsunlar” kavli: Bu, «لَا أُرَيَنَّكَ هَهُنَا» (Seni burada görmeyeyim) kabilindendir ve açıklaması daha önce geçmişti.
قوله: {غِلْظَةً} قرأها الجمهور بالكسر وهي لغة أشد. وقرأ الأعمش، وأبان بن تغلب والمفضل كلاهما عن عاصم «غَلْظة» بفتحها، وهي لغة الحجاز. وقرأ أبو حيوة والسلمي وابن أبي عبلة والمفضل وأبان في رواية عنهما «غُلظة» بالضم وهي لغة تميم. وحكى أبو عمرو اللغات الثلاث. والغِلظة: أصلها في الأَجْرام فاستعيرت هنا للشدة والصبر والتجلُّد.
Yüce Allah'ın: {غِلْظَةً} “bir sertlik” kavli: Cumhur bunu [gaynın] kesresiyle okumuştur ki bu Esed [kabilesinin] lehçesidir. A'meş ile Âsım'dan rivayetle hem Ebân b. Tağlib hem de el-Mufaddal [gaynın] fethasıyla «غَلْظَة» şeklinde okumuşlardır ki bu Hicaz lehçesidir. Ebû Hayve, es-Sülemî, İbn Ebî Able ve kendilerinden gelen bir rivayette el-Mufaddal ile Ebân [gaynın] dammesiyle «غُلْظَة» şeklinde okumuşlardır ki bu da Temîm lehçesidir. Ebû Amr her üç lehçeyi de nakletmiştir. el-Gılza (الغلظة) kelimesinin aslı cisimlerdedir; burada ise şiddet, sabır ve metanet için istiare yoluyla kullanılmıştır.
قوله تعالى: {زَادَتْهُ} : الجمهور على رفع «أيُكم» بالابتداء وما بعده الخبر. وقرأ زيد بن علي وعبيد بن عمير بالنصب على الاشتغال، ولكن يُقَدَّر الفعل متأخراً عنه من أجلِ أن له صدرَ الكلام والنصبُ عند الأخفش في هذا النحوِ أحسنُ من الرفع؛ لأنه يُجري اسم
Yüce Allah'ın: {زَادَتْهُ} “artırdı” kavli: Cumhur {أَيُّكُمْ} “hanginizin” lafzını mübteda (özne) olarak merfû, sonrasını da haber kılma görüşündedir. Zeyd b. Ali ve Ubeyd b. Umeyr ise iştigal üzere mansub okumuşlardır; ancak cümlenin başında bulunma hakkına (sadr-ı kelam) sahip olduğu için fiil ondan sonra takdir edilir. Bu gibi yerlerde Ahfeş'e göre nasb hali ref halinden daha evladır; çünkü o, istifham ismini
الاستفهام مُجرى الأسماءِ المسبوقةِ بأداة الاستفهام نحو: «أزيداً ضربته» في ترجيح إضمار الفعل.
fiilin gizlenmesinin (izmarının) tercih edilmesinde «أَزَيْدًا ضَرَبْتَهُ» (Zeyd'i mi dövdün?) örneğinde olduğu gibi istifham edatı ile öncelenmiş isimler konumunda değerlendirir.
قوله تعالى: {أَوَلاَ يَرَوْنَ} : قرأ حمزة «ترون» بتاء الخطاب وهو خطابٌ للذين آمنوا، والباقون بياء الغيبة رجوعاً على {الذين فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ} . والرؤية هنا تحتمل أن تكون قلبيةً، وأن تكون بصريةً/.
Yüce Allah'ın: {أَوَلاَ يَرَوْنَ} “Görmüyorlar mı?” kavli: Hamza, muhatap tası ile «تَرَوْنَ» şeklinde okumuştur ki bu, iman edenlere bir hitaptır. Diğer kıraat imamları ise {الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِم مَّرَضٌ} “kalplerinde hastalık olanlar” ifadesine dönmek üzere gaib yası ile okumuşlardır. Buradaki görme (rü'yet) eyleminin kalbî (bilgi/idrak) olması da basarî (gözle görme) olması da muhtemeldir.
قوله تعالى: {هَلْ يَرَاكُمْ} : في محل نصب بقول مضمر، أي: يقولون: هل يراكم. وجملةُ القول في محل نصب على الحال، و «مِنْ أحد» فاعلٌ.
Yüce Allah'ın: {هَلْ يَرَاكُمْ} “Sizi görüyor mu?” kavli: Gizli bir söz (kavl) ile mansub konumdadır; yani: “Sizi [biri] görüyor mu?” derler [demektir]. Bu kavl cümlesi hâl olarak mansub konumdadır, {مِّنْ أَحَدٍ} “herhangi biri” lafzı ise faildir (öznedir).
قوله تعالى: {مِّنْ أَنفُسِكُمْ} : صفةٌ لرسول، أي: من صميم العرب. وقرأ ابن عباس وأبو العالية والضحاك وابن محيصن ومحبوب عن أبي عمرو وعبد الله بن قُسَيْط المكي ويعقوب من بعض طرقه، وهي قراءةُ رسولِ الله وفاطمة وعائشة بفتح الفاء، أي: مِنْ أَشْرَفِكم، من النَّفاسة.
Yüce Allah'ın: {مِّنْ أَنفُسِكُمْ} “kendi içinizden” kavli: {رَسُولٌ} “bir elçi” lafzının sıfatıdır; yani: Arapların özünden [demektir]. İbn Abbâs, Ebü'l-Âliye, Dahhâk, İbn Muhaysın, Ebû Amr'dan rivayetle Mahbûb, Abdullah b. Kuseyt el-Mekkî ve bazı tarikleriyle Ya'kūb -ki bu Resûlullah'ın, Fâtıma'nın ve Âişe'nin de kıraatidir- fânın fethasıyla [«مِنْ أَنْفَسِكُمْ» şeklinde] okumuşlardır; yani: Nefâsetten (kıymetlilik/değerlilikten) türeyerek en şereflinizden [demektir].
وقوله: {عَزِيزٌ} فيه أوجه، أحدها: أن يكون «عزيز» صفةً لرسول، وفيه أنه تَقَدَّم غيرُ الوصف الصريح على الوصفِ الصريح، وقد يُجاب بأنَّ «من أنفسكم» متعلقٌ ب «جاء» ، و «ما» يجوز أن تكون مصدرية أو بمعنى الذي، وعلى كلا التقديرين فهي فاعل بعزيز، أي: يَعِزُّ عليه عَنَتُكم أو الذي عَنِتُّموه، أي: عَنَتُهم يُسيئه، فحذفَ العائدَ على التدريج، وهذا كقوله:
Yüce Allah'ın: {عَزِيزٌ} “ağır gelir” kavlinde birkaç vecih vardır; birincisi: {عَزِيزٌ} lafzının {رَسُولٌ} için sıfat olmasıdır. Bunda sarih olmayan vasfın sarih vasfın önüne geçmesi durumu söz konusudur; ancak buna {مِّنْ أَنفُسِكُمْ} kavlinin {جَآءَكُمْ} fiiline müteallık olduğu söylenerek cevap verilebilir. {مَا} edatının masdariyet bildirmesi de ellezî (الذي) manasında [ismi mevsul] olması da caizdir. Her iki takdire göre de {عَزِيزٌ} lafzının failidir; yani: Sizin sıkıntıya düşmeniz veya sıkıntıya düştüğünüz şey ona ağır gelir; yani: Onların sıkıntıya düşmesi onu üzer [demektir]. Böylece âid zamiri tedricî olarak hazfedilmiştir. Bu, [şairin] şu sözü gibidir:
٢٥٥٧ - يَسُرُّ المرءَ ما ذهب الليالي ... وكان ذهابُهنَّ له ذهاباً
2557 - Gecelerin geçip gitmesi kişiyi sevindirir, / Hâlbuki gecelerin gidişi onun da [ömrünün] gidişidir.
أي: يَسُرُّه ذهاب الليالي. ويجوز أن يكون «عزيز» خبراً مقدماً، و «ما عَنِتُّم» مبتدأ مؤخراً، والجملةُ صفةٌ لرسول. وجَوَّز الحوفي أن يكونَ «عزيز» مبتدأ، و «ما» عنتُّم خبره، وفيه الابتداءُ بالنكرة لأجل عَمَلِها في الجارِّ بعدها. وتقدَّم معنى العنت. والأرجح أن يكونَ «عزيز» صفةً لرسول؛ لقوله بعد ذلك «حريصٌ» فلم يُجعلْ خبراً لغيره، وادِّعاءُ كونه خبر مبتدأ مضمر، أي: هو حريصٌ، لا حاجةَ إليه.
Yani: Gecelerin akıp gitmesi onu sevindirir [demektir]. {عَزِيزٌ} lafzının mukaddem haber, {مَا عَنِتُّمْ} kavlinin muahhar mübteda olması ve cümlenin de {رَسُولٌ} için sıfat olması caizdir. Havfî, {عَزِيزٌ} lafzının mübteda, {مَا عَنِتُّمْ} kavlinin de onun haberi olmasını caiz görmüştür; bunda kendisinden sonraki car-mecrurda amel etmesi sebebiyle nekire ile ibtidadır (başlamadır). Anet (الْعَنَت) kelimesinin anlamı daha önce geçmişti. Tercih edilen görüş {عَزِيزٌ} lafzının {رَسُولٌ} için sıfat olmasıdır; çünkü bundan sonra {حَرِيصٌ} “düşkündür” buyrulmuştur ve başkasına haber kılınmamıştır. Onun gizli bir mübtedanın haberi olduğu, yani: «هُوَ حَرِيصٌ» (O çok düşkündür) şeklinde olduğu iddiasına ise gerek yoktur.
و «بالمؤمنين» متعلقٌ برؤوف. ولا يجوز أن تكونَ المسألةُ من التنازع لأنَّ مِنْ شرطه تأخُّرَ المعمول عن العامِلَيْن، وإن كن بعضهم قد خالف ويجيز: «زيداً ضربتُ وشتمته» على التنازع، وإذا فرَّعنا على هذا التضعيف فيكونُ من إعمال الثاني لا الأولِ لما عُرِف: أنه متى أُعمل الأول أُضْمِرَ في الثاني من غير حذف.
{بِالْمُؤْمِنِينَ} “müminlere” kavli {رَءُوفٌ} “şefkatlidir” lafzına müteallıktır. Bu meselenin tenâzu' (iki amilin bir mamulde çekişmesi) babından olması caiz değildir; çünkü onun şartlarından biri mamulün her iki amilden de sonra gelmesidir. Her ne kadar bazıları buna muhalefet edip tenâzu' kabilinden «زَيْدًا ضَرَبْتُ وَشَتَمْتُهُ» (Zeyd'i hem dövdüm hem de ona sövdüm) ifadesini caiz görse de... Bu zayıf görüşü esas alsak bile, bu durum birincinin değil ikincinin amel ettirilmesi kabilinden olur; zira bilindiği üzere, birinci amel ettirildiğinde ikincide hazif olmaksızın zamir getirilir.
والجمهورُ على جَرِّ الميم من «العظيم» صفةً للعرش. وقرأ ابن محيصن برفعها، جَعَلَه نعتاً للرب، ورُويت هذه قراءةً عن ابن كثير. قال أبو بكر الأصمُّ: «وهذه القراءة أعجبُ إليّ لأنَّ جَعْلَ العظيم صفةً لله تعالى أولى مِنْ جعله صفةً للعرش» .
Cumhur, Arş'ın sıfatı olarak {الْعَظِيمِ} “yüce [Arş]” kelimesindeki mim harfini cer ile [kesreli] okumuştur. İbn Muhaysın ise Rabbin sıfatı kılarak ref ile [dammeli] okumuştur; bu kıraat İbn Kesîr'den de rivayet edilmiştir. Ebû Bekir el-Esam şöyle demiştir: “Bu kıraat bana daha sevimlidir; zira el-Azîm lafzını Yüce Allah'ın sıfatı kılmak, onu Arş'ın sıfatı kılmaktan daha evladır.”