وقال الزمخشري فأحسن: «المضموم: العذاب، والمفتوحُ ذمٌّ لدائرة، كقولك:» رجلُ سَوْء «في نقيض» رجل عدل «، لأنَّ مَنْ دارَتْ عليه يَذُمُّها» يعني أنها من باب إضافة الموصووف إلى صفته فوُصِفَتْ في الأصل بالمصدر مبالغةً، ثم أُضِيْفَتْ لصفتِها كقولِه تعالى: {مَا كَانَ أَبُوكِ امرأ سَوْءٍ} [مريم: ٢٨] . قال الشيخ: «وقد حُكي بالضم» وأنشد:
Zemahşerî pek güzel bir şekilde şöyle demiştir: “Ötreli olan [sû']; azaptır. Üstünlü olan [sev'] ise, 'âdil adam' (racul-i adl) ifadesinin zıddı olarak 'kötü adam' (racul-i sev') demen gibi, dâireyi (felaket çemberini) yermektir. Çünkü [felaket] kimin aleyhine dönerse o kişi onu yerer.” Yani bu, mevsûfun sıfatına izafe edilmesi (tamlananın tamlayana bağlanması) kabîlindendir; dolayısıyla mübalağa kastıyla aslında masdar ile nitelenmiş, sonra da sıfatına izafe edilmiştir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde olduğu gibi: {مَا كَانَ أَبُوكِ امرأ سَوْءٍ} [Meryem: 28] “Baban kötü bir adam değildi.” Şeyh şöyle demiştir: “[Bu kelimenin] ötreli olarak okunduğu da nakledilmiştir” ve şu beyti inşad etmiştir:
٢٥٣٧ - وكنت كذئبِ السُّوء لمَّا رأى دماً ... بصاحبه يوماً أحال على الدَّم
2537 - 'Sen, bir gün arkadaşında kan gördüğünde hemen kana saldıran o kötü kurt gibiydin.'
وفي الدائرة مذهبان أظهرهُما: أنها صفةٌ على فاعِلة كقائمة. وقال الفارسي: «إنها يجوز أن تكون مصدراً كالعافية» .
«ed-Dâire» (الدائرة) kelimesinde iki görüş vardır; bunların en açığı, «kâime» (قائمة) gibi «fâile» vezninde bir sıfat olmasıdır. el-Fârisî ise: «'el-Âfiye' (العافية) gibi bir masdar olması da caizdir» demiştir.
وقوله: {بِكُمُ الدوائر} فيه وجهان، أظهرهُما: أن الباء متعلقة بالفعلِ قبلها. والثاني: أنها حالٌ من «الدوائر» قاله أبو البقاء. وليس بظاهرٍ، وعلى هذا فيتعلَّقُ/ بمحذوف على ما تقرر غير مرة.
Yüce Allah'ın: {بِكُمُ الدوائر} “size felaketler” kavlinde iki vecih vardır; en açığı, bâ harf-i cerrinin kendisinden önceki fiile müteallik olmasıdır. İkincisi: «ed-devâir» kelimesinden hâl olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Fakat bu açık değildir ve bu takdirde defalarca sabit olduğu üzere mahzûf [bir unsura] müteallik olur.
قوله تعالى: {قُرُبَاتٍ} : مفعولٌ ثان ليتخذ كما مرَّ في «مَغْرَما» . ولم يختلف قُرَّاء السبعة في ضم الراء من «قُرُبات» مع اختلافهم في راء «قربة» كما سيأتي، فيحتمل أن تكون هذه جمعاً لقُرُبة بالضم كما هي قراءة ورش عن نافع، ويحتمل أن تكون جمعاً للساكنها، وإنما ضُمَّت اتباعاً ل «غرفات» وقد تقدم التنبيه على هذه القاعدة وشروطها عند قوله تعالى {فِي ظُلُمَاتٍ} [الآية: ١٧] أولَ البقرة.
Yüce Allah'ın: {قُرُبَاتٍ} “yakınlaşma vesilesi” kavli: «Mağramen» kelimesinde geçtiği üzere «yettehizu» fiilinin ikinci mef'ûlüdür. Yedi kıraat imamı, ileride geleceği üzere «kürbe»nin rā harfindeki ihtilaflarına rağmen «kurubât» (قُرُبات) kelimesinin rā harfinin dammeli okunmasında ihtilaf etmemiştir. Dolayısıyla bu kelimenin, Nâfi'den Verş rivayetinde olduğu gibi dammeli «kurube»nin çoğulu olması muhtemel olduğu gibi, sâkin olanının [kurbe] çoğulu olması da muhtemeldir; zira [ortası sâkin fualât vezninde] «ğurufât»a tebean dammelenmiştir. Bu kurala ve şartlarına, Bakara suresinin başındaki {فِي ظُلُمَاتٍ} [Bakara: 17] “karanlıklar içinde” kavlinde daha önce dikkat çekilmişti.
قوله: {عِندَ الله} في هذا الظرفِ ثلاثة أوجه، أظهرها: أنه متعلقٌ ب «يَتَّخذ» . والثاني: أنه ظرف ل «قربات» قاله أبو البقاء، وليس بذاك. الثالث: أنه متعلقٌ بمحذوف لأنه صفةٌ ل «قربات» .
Yüce Allah'ın: {عِندَ الله} “Allah katında” kavli: Bu zarfta üç vecih vardır; en açığı «yettehizu» fiiline müteallik olmasıdır. İkincisi: «Kurubât» kelimesinin zarfı olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir, fakat pek isabetli değildir. Üçüncüsü: «Kurubât» kelimesinin sıfatı olduğu için mahzûf [bir unsura] müteallik olmasıdır.
قوله: {وَصَلَوَاتِ الرسول} فيه وجهان أظهرهما: أنه نسق على «قربات» وهو ظاهرُ كلام الزمخشري فإنه قال: «والمعنى أنَّ ما ينفقه سببٌ لحصور القربات عند الله» وصلوات الرسول «لأنه كان يدعو للمتصدِّقين بالخير كقوله:» اللهم صل على آل أبي أوفى «والثاني: وجَوَّزَه ابن عطية
Yüce Allah'ın: {وَصَلَوَاتِ الرسول} “ve Peygamber'in dualarına” kavlinde iki vecih vardır; en açığı «kurubât» kelimesine matuf olmasıdır. Bu, ez-Zemahşerî'nin sözünün de zahiridir; nitekim o şöyle demiştir: «Mana şudur: İnfak ettiği şey, Allah katında yakınlıkların ve 'Resûl'ün dualarının' hâsıl olmasına sebeptir; zira o, sadaka verenlere: 'Allah'ım, Ebû Evfâ ailesine salât (dua) eyle' kavlinde olduğu gibi hayırla dua ederdi.» İkincisi -ki bunu İbn Atiyye caiz görmüştür-
ولم يذكر أبو البقاء غيره أنها منسوقةٌ على» ما ينفق «، أي: ويتخذ بالأعمال الصالحة وصلوات الرسول قربة.
-Ebü'l-Bekâ da bundan başkasını zikretmemiştir- «mâ yunfiku» (ما ينفق) ifadesine matuf olmasıdır; yani 'Salih ameller ve Resûl'ün duaları ile yakınlık edinir' demektir.
قوله: {ألا إِنَّهَا قُرْبَةٌ} الضمير في» إنها «قيل: عائد على» صلوات «وقيل: على النفقات أي المفهومة من» يُنفقون «.
Yüce Allah'ın: {ألا إِنَّهَا قُرْبَةٌ} “Haberiniz olsun ki bu, bir yakınlaşmadır” kavli: «İnnehâ»daki zamirin «salavât» kelimesine râci olduğu söylenmiştir; «yunfikûne» fiilinden anlaşılan nafakalara (harcamalara) râci olduğu da söylenmiştir.
وقرأ ورش» قُرُبَة «بضم الراء، والباقون بسكونها فقيل: لغتان. وقيل: الأصل السكون والضمة إتباع، وهذا قد تقدم لك فيه خلاف بين أهل التصريف: هل يجوز تثقيل فُعْل إلى فُعُل؟ وأن بعضَهم جعل عُسُراً يُسُراً بضم السين فَرْعين على سكونها. وقيل: الأصل قُرُبة بالضم، والسكون تخفيف، وهذا أَجْرى على لغة العرب إذ مبناها الهرب مِنَ الثِّقَل إلى الخفة.
Verş, rā harfinin dammesiyle «kurube» (قُرُبَة), diğerleri ise sükûnuyla okumuşlardır. Bunların iki lehçe olduğu söylenmiştir. Aslın sükûn olduğu, dammenin ise [kāf harfine] tebâiyetten kaynaklandığı da söylenmiştir; nitekim sarf âlimleri arasında, «fu'l» (فُعْل) veznini ağırlaştırarak «fu'ul» (فُعُل) yapmanın caiz olup olmadığı ve bazılarının sîn harfinin dammesiyle «usuran» ve «yusuran» kelimelerini sükûnlu hallerinin fer'i (türevi) saydıkları hususundaki ihtilaf daha önce geçmişti. Aslın damme ile «kurube» olduğu, sükûnun ise tahfif (hafifletme) olduğu da söylenmiştir; nitekim bu, ağırlıktan hafifliğe kaçış esasına dayanan Arap dilinin yapısına daha uygundur.
وفي استئناف هذه الجملة وتصدُّرِها بحرفَيْ التنبيه والتحقيق المُؤْذنين بثبات الأمر وتمكُّنه شهادةٌ من الله بصحة ما اعتقده من إنفاقه، قال معناه الزمخشري قال:» وكذلك سيُدْخلهم، وما في السين من تحقيق الوعد «.
Bu cümlenin istînâf (başlangıç cümlesi) kılınmasında ve işin kesinliğini ve pekişmişliğini bildiren tenbih (uyarı) ve tahkik (pekiştirme) harfleriyle başlamasında, infakı hususunda inandığı şeyin doğruluğuna Allah'tan bir şahitlik vardır. ez-Zemahşerî bu manayı ifade ederek şöyle demiştir: «Aynı şekilde {سَيُدْخِلُهُمُ} “onları girdirecektir” kavli ve sîn harfindeki vaadin tahkiki de böyledir.»
قوله تعالى: {والسابقون} : فيه وجهان، أظهرهما: أنه مبتدأ، وفي خبره ثلاثة أوجه، أحدُهما وهو الظاهر أنه الجملة الدعائية من قوله: «﵃» . والثاني: أن الخبر قوله: «الأوَّلون» والمعنى: والسابقون أي بالهجرة [هم] الأوَّلون مِنْ أهل هذه المِلَّة، أو السابقون إلى
Yüce Allah'ın: {والسابقون} “Öne geçen ilkler” kavli: Bunda iki vecih vardır; en açığı mübteda (özne) olmasıdır. Haberinde (yükleminde) ise üç vecih vardır: Birincisi ve zahir olanı, Yüce Allah'ın: {رَّضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ} “Allah onlardan razı olmuştur” kavlindeki dua cümlesi olmasıdır. İkincisi: Haberin «el-evvelûn» kavli olmasıdır; mana şudur: Hicretle öne geçenler, bu din ehlinden ilk [olanlar]dır veya
الجنة الأولون من أهل الهجرة. الثالث: أن الخبرَ قولُه: {مِنَ المهاجرين والأنصار} والمعنى فيه الإِعلام بأن السَّابقين من هذه/ الأمة من المهاجرين والأنصار، ذكر ذلك أبو البقاء، وفي الوجهين الأخيرين تكلُّفٌ.
cennete öne geçenler, hicret ehlinden ilk olanlardır. Üçüncüsü: Haberin {مِنَ المهاجرين والأنصار} “Muhacirlerden ve Ensar'dan” kavli olmasıdır; bundaki mana, bu ümmetten öne geçenlerin Muhacirler ve Ensar'dan olduğunu bildirmektir. Bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir; fakat son iki vecihte tekellüf (zorlama) vardır.
الثاني من وجهي «السابقين» : أن يكون نَسَقاً على {مَن يُؤْمِنُ بالله} أي: ومنهم السابقون. وفيه بُعْدٌ.
«es-Sâbikûn» kelimesindeki iki vecihten ikincisi: {مَن يُؤْمِنُ بالله} “Allah'a inanan kimse” ifadesine matuf olmasıdır; yani 'Onlardan biri de öne geçenlerdir' takdirindedir. Fakat bunda uzaklık vardır.
والجمهورُ على جَرِّ «الأنصار» نسقاً على المهاجرين. يعني أن السابقين من هذين الجنسين. وقرأ جماعة كثيرة أَجِلاَّء: عمر بن الخطاب وقتادة والحسن وسلام وسعيد بن أبي سعيد وعيسى الكوفي وطلحة ويعقوب: «والأنصارُ» برفعها. وفيه وجهان أحدهما: أنه مبتدأ، وخبرُه «﵃» . والثاني: عطف على «السابقون» . وقد تقدم ما فيه فيُحكم عليه بحكمه.
Cumhûr, «el-Muhâcirîn» kelimesine atıfla «el-Ensâr» (الأنصار) kelimesinin cerriyle [okumuştur]. Yani öne geçenler bu iki zümredendir. Önde gelen büyük bir topluluk; Ömer b. el-Hattâb, Katâde, el-Hasan, Sellâm, Saîd b. Ebî Saîd, Îsâ el-Kûfî, Talha ve Ya'kūb ise raf ile «ve'l-Ensâru» (والأنصارُ) okumuşlardır. Bunda iki vecih vardır: Birincisi, mübteda (özne) olması ve haberinin {رَّضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ} “Allah onlardan razı olmuştur” olmasıdır. İkincisi: «es-Sâbikûn» kelimesine matuf olmasıdır. Bu konudaki açıklamalar daha önce geçmişti, binaenaleyh onun hükmüyle hükmedilir.
قوله: {بِإِحْسَانٍ} متعلقٌ بمحذوف؛ لأنه حالٌ من فاعل «اتَّبعوهم» . وكان عمر بن الخطاب ﵁ يرى أن الواوَ ساقطةٌ من قوله: «والذين اتبعوهم» ويقول: إن الموصول صفةٌ لمن قبله، حتى قال له زيد بن ثابت إنها بالواو فقال: ائتوني بأُبَيّ. فأتَوه به فقال له: تصديق ذلك في كتاب الله في أول الجمعة: {وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُواْ بِهِمْ} [الآية: ٣] ، وأوسط الحشر: {والذين جَآءُوا مِن بَعْدِهِمْ} [الآية: ١٠] ، وآخر الأنفال: {والذين آمَنُواْ مِن بَعْدُ وَهَاجَرُواْ} [الآية: ٧٥] . ورُوِي أنه سمع رجلاً يقرؤها بالواو فقال: مَنْ أقرأك؟ قال: أُبَيّ. فدعاه فقال: أَقْرَأنيه رسولُ الله ﷺ وإنك لتبيع القَرَظ بالبقيع. قال: صَدَقْتَ وإن شئت قل: شهدنا وغِبْتم، ونَصَرْنا وخَذَلْتم، وآوَيْنا وطَرَدْتم. ومن ثَمَّ قال عمر: لقد كنتُ أرانا رُفِعْنا رَفْعةً لا يَبْلُغها أحدٌ بعدنا.
Cenâb-ı Hakk'ın: {بِإِحْسَانٍ} “...ihsan ile (güzellikle)...” sözü mahzuf bir kelimeye müteallıktır (bağlıdır); zira bu, «اتَّبعوهم» fiilinin failinden bir haldir. Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, «والذين اتبعوهم» ifadesindeki vâv harfinin [metinde] olmadığını kabul ediyor ve ism-i mevsûlün kendisinden önce geçenlerin sıfatı olduğunu söylüyordu; nihayet Zeyd b. Sâbit ona bunun vâv ile olduğunu söyledi. Bunun üzerine [Ömer]: “Bana Übeyy'i getirin” dedi. Onu getirdiklerinde [Übeyy] ona şöyle dedi: “Bunun Allah'ın Kitabı'ndaki doğrulaması el-Cum'a [suresinin] başında: {وَآخَرِينَ مِنْهُمْ لَمَّا يَلْحَقُواْ بِهِمْ} “Onlardan henüz kendilerine katılmamış olan diğer insanlara da [peygamber olarak gönderilmiştir]” [el-Cum'a 3], el-Haşr [suresinin] ortasında: {والذين جَآءُوا مِن بَعْدِهِمْ} “Onlardan sonra gelenler ise...” [el-Haşr 10] ve el-Enfâl [suresinin] sonunda: {والذين آمَنُواْ مِن بَعْدُ وَهَاجَرُواْ} “Sonradan iman edip hicret edenler...” [el-Enfâl 75] ayetlerindedir.” Rivayet edildiğine göre o, bir adamın bu ayeti vâv ile okuduğunu işitince: “Sana bunu kim okuttu?” dedi. Adam: “Übeyy” deyince, [Ömer] onu çağırttı. [Übeyy]: “Bunu bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem okuttu; oysa sen Bakî'de selem yaprağı satıyordun” dedi. [Ömer]: “Doğru söyledin; dilersen şöyle de: 'Biz şahit olduk, siz yoktunuz; biz yardım ettik, siz yüzüstü bıraktınız; biz barındırdık, siz kovdunuz'” dedi. İşte bundan dolayı Ömer: “Ben, bizden sonra hiç kimsenin erişemeyeceği bir dereceye yükseltildiğimizi sanıyordum” demiştir.
وقرأ ابن كثير: {تجري من تحتها} ب «مِنْ» الجارة، وهي مرسومةٌ في مصاحف مكة. والباقون «تحتها» بدونها، ولم تُرْسَمْ في مصاحفهم، وأكثرُ ما جاء القرآن موافقاً لقراءة ابن كثير هنا: {تجري مِنْ تحتها} في غير موضع.
İbn Kesîr, harf-i cer olan «min» ile {تجري من تحتها} “altından [ırmaklar] akar” şeklinde okumuştur; bu Mekke mushaflarında böyle yazılıdır. Diğer kıraat imamları ise bu harf olmaksızın «tahtehâ» okumuşlardır ve kendi mushaflarında [min harfi] yazılmamıştır. Kur'ân'ın çoğu yerinde İbn Kesîr'in buradaki kıraatine muvafık olarak pek çok yerde {تجري مِنْ تحتها} “altından [ırmaklar] akar” şeklinde gelmiştir.
قوله تعالى: {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ} : خبر مقدم. و «منافقون» مبتدأ، و «مَنْ» يجوز أن تكون الموصولةَ والموصوفة، والظرف صلة أو صفة.
Yüce Allah'ın: {وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ} “Çevrenizdekilerden” kavli: Mukaddem haberdir (öne geçmiş yüklemdir). «Munâfikūn» ise mübtedadır (öznedir). «Men»in mevsûle veya mevsûfe olması caizdir; zarf da sıla veya sıfattır.
وقوله: {مِّنَ الأعراب} لبيان الجنس. وقوله: {وَمِنْ أَهْلِ المدينة} يجوز أن يكونَ نسقاً على «مَنْ» المجرورة ب «مِنْ» فيكونَ المجروران مشتركَيْن في الإِخبارِ عن المبتدأ وهو «منافقون» ، كأنه قيل: المنافقون من قومٍ حولَكم ومِنْ أهل المدينة، وعلى هذا هو من عطف المفردات إذ عَطَفَتْ خبراً على خبر، وعلى هذا فيكون قوله «مَرَدُوا» مستأنفاً لا محلَّ له. ويجوز أن يكون الكلامُ تمَّ عند قوله «منافقون» ، ويكون قوله: {وَمِنْ أَهْلِ المدينة} خبراً مقدماً، والمبتدأ بعده محذوفٌ قامت صفتُه مَقامه/ وحَذْفُ الموصوفِ وإقامةُ صفتِه
Yüce Allah'ın: {مِّنَ الأعراب} “bedevîlerden” kavli cins beyanı içindir. {وَمِنْ أَهْلِ المدينة} “ve Medine halkından” kavlinin ise «min» ile mecrûr olan «men» üzerine matuf olması caizdir; bu takdirde iki mecrûr, mübteda olan «munâfikūn» hakkında haber vermede ortak olurlar; sanki şöyle denilmiş gibidir: 'Münafıklar çevrenizdeki bir topluluktan ve Medine halkındandır.' Buna göre bu, müfredlerin atfı kabilindendir; çünkü haberi habere atfetmiştir. Bu durumda «meradû» kavli i'râbta mahalli olmayan bir müste'nefe (başlangıç cümlesi) olur. Sözün «munâfikūn» kavlinde tamamlanmış olması da caizdir; bu durumda {وَمِنْ أَهْلِ المدينة} kavli mukaddem haber (öne geçmiş yüklem) olur, arkasındaki mübteda ise mahzûftur ve sıfatı onun yerine geçmiştir. Mevsûfun hazfedilip sıfatının onun yerine geçmesi ise
مُقامَه وهي جملة مطردُ مع «مِنْ» التبعيضية وقد مَرَّ تحريره نحو «منا ظَعَن ومنا أقام» والتقدير: ومن أهلِ المدينة قومٌ أو ناسٌ مردوا، وعلى هذا فهو من عطفِ الجمل. ويجوز أن يكون «مَرَدُوا» على الوجه الأول صفةً ل «مافقون» ، وقد فُصِل بينه وبين صفته بقوله: {وَمِنْ أَهْلِ المدينة} . والتقدير: وممَّن حولَكم ومِنْ أهلِ المدينة منافقون ماردون. قال ذلك الزجاج، وتبعه الزمخشري وأبو البقاء أيضاً. واستبعده الشيخ للفصلِ بالمعطوف بين الصفة وموصوفها، قال: «فيصير نظيرَ:» في الدار زيدٌ وفي القصرِ العاقلُ «يعني فَفَصَلْتَ بين زيد والعاقل بقولك:» وفي القصر «. وشبَّه الزمخشري حَذْفَ المبتدأ الموصوف في الوجه الثاني وإقامة صفته مُقامَه بقولِه:
-ki o bir cümledir- teb'îziyye (kısmiyet bildiren) «min» ile birlikte kurallı bir kullanımdır; nitekim «minnâ za'ane ve minnâ ekâme» (bizden göçen de var, kalan da) örneğinde olduğu gibi bunun tahlili daha önce geçmişti. Takdiri şöyledir: 'Medine halkından da [nifakta] direnen bir kavim veya insanlar vardır.' Buna göre bu, cümlelerin atfı kabilindendir. İlk veche göre «meradû» fiilinin «munâfikūn» kelimesinin sıfatı olması da caizdir; mevsûf ile sıfatının arası {وَمِنْ أَهْلِ المدينة} kavliyle ayrılmıştır. Takdiri şöyledir: 'Çevrenizdekilerden ve Medine halkından direnen münafıklar vardır.' Bunu ez-Zeccâc söylemiş, ez-Zemahşerî ve Ebü'l-Bekâ da ona uymuştur. Şeyh [Ebû Hayyân] ise sıfat ile mevsûfu arasının matuf ile ayrılması sebebiyle bunu uzak görmüş ve şöyle demiştir: «Bu durumda 'fi'd-dâri Zeydün ve fi'l-kasri'l-âkılu' (Evde Zeyd, köşkte ise akıllı [adam vardır]) ifadesinin benzeri olur; yani 've fi'l-kasri' sözünle Zeyd ile el-Âkıl arasını ayırmış olursun.» ez-Zemahşerî, ikinci vecihteki mevsûf mübtedanın hazfedilip sıfatının onun yerine geçirilmesini şu beyitle benzeştirmiştir:
٢٥٣٨ - أنا ابنُ جلا. . . . . . . . . . . . . . ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2538 - 'Ben Celâ'nın oğluyum...'
قال الشيخ:» إن عنى في مطلق حذف الموصوف فَحَسَنٌ، وإن كان شبَّهه به في خصوصيته فليس بحسنٍ؛ لأن حَذْفِ الموصوف مع «مِنْ» مطردٌ، وقوله: «أنا ابن جلا» ضرورة كقوله:
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Eğer mutlak mevsûf hazfini kastettiyse güzeldir; şayet hususi durumunda ona benzettiyse güzel değildir; çünkü mevsûfun 'min' ile hazfedilmesi kurallıdır, şairin 'Ene'bnu Celâ' sözü ise şu beyitteki gibi bir şiir zaruretidir:
٢٥٣٩ - يَرْمِي بكفَّيْ كان مِنْ أَرْمَى البشَرْ ...
2539 - 'İnsanların en iyi ok atanlarından olan kimsenin iki eliyle ok atar...'
قلت: البيتُ المشار إليه هو قوله:
Derim ki: İşaret edilen beyit şairin şu sözüdür:
٢٥٤٠ - أنا ابن جَلا وطَلاَّعُ الثَّنايا ... متى أَضَعِ العِمامةَ تعرفونِي
2540 - 'Ben zorlukları aşan, şöhreti apaçık o zatım; sarığı [çıkarıp] koyduğum vakit beni tanırsınız.'
وللنحاةِ في هذا البيت تأويلات، أحدها: ما تقدم. والآخر: أن هذه الجملة محكية لأنها قد سُمِّي بها هذا الرجل، فإنَّ «جلا» فيه ضمير فاعل، ثم سُمِّيَ بها وحُكِيَتْ كما قالوا: «شاب قَرْناها» و «ذرى حَبَّا» وقوله:
Bu beyit hakkında nahivcilerin tevilleri vardır; birincisi daha önce geçendir. Diğeri ise: Bu adam bu isimle adlandırıldığı için bu cümlenin hikâye edilmiş (aynen aktarılmış) olmasıdır; zira «celâ» (جلا) fiilinde fâil zamiri vardır, sonra onunla isim verilmiş ve tıpkı 'Şâbe karnâhâ' ve 'Zerâ habben' dedikleri ve şairin şu sözünde olduğu gibi aynen aktarılmıştır:
٢٥٤١ - نُبِّئْتُ أخوالي بني يزيدُ ... ظُلْماً علينا لهمُ فَدِيدُ
2541 - 'Dayılarım Yezîdoğulları'nın bize haksızlık ederek bağıra çağıra konuştuklarını haber aldım.'
والثالث: وهو مذهب عيسى بن عمر أنه فعلٌ فارغ من الضمير، وإنما لم يُنَوَّنْ لأنه عنده غيرُ منصرفٍ فإنه يُمْنع بوزن الفعل المشترك، فلو سُمِّي بضرب وقتل مَنَعَهما. أمَّا مجردُ الوزنِ من غير نقلٍ مِنْ فعل فلا يُمنع به البتةَ نحو جَمَل وجَبَل.
Üçüncüsü -ki bu Îsâ b. Ömer'in mezhebidir-: Zamirden soyutlanmış bir fiil olmasıdır; tenvinlenmemesi ise onun katında gayr-i munsarıf olmasındandır; zira müşterek fiil vezniyle gayr-i munsarıf olur; dolayısıyla birine 'Darabe' veya 'Katele' ismi verilse bunları gayr-i munsarıf kılardı. Bir fiilden nakledilmeksizin sırf vezin benzerliği ile ise 'cemel' (deve) ve 'cebel' (dağ) gibi kelimeler kesinlikle gayr-i munsarıf kılınmaz.
و «مَرَدوا» أي: مَهَروا وتمرَّنوا. وقد تقدم الكلام على هذه المادة في النساء عند قوله: {شَيْطَاناً مَّرِيداً} [الآية: ١١٧] .
«Meradû» (مَرَدوا), yani maharet kazandılar ve alıştılar (direndiler) demektir. Bu kök hakkındaki açıklama Nisâ suresinde {شَيْطَاناً مَّرِيداً} [Nisâ: 117] “inatçı bir şeytanı” kavlinde geçmişti.
قوله: {لاَ تَعْلَمُهُمْ} هذه الجملةُ في محلِّ رفعٍ أيضاً صفة ل «منافقون» ويجوز أن تكونَ مستأنفةً، والعلم هنا يحتمل أن يكونَ على بابه فيتعدَّى لاثنين أي: لا نعلمهم منافقين، فحذف الثاني للدلالة عليه بتقدُّم ذِكْرِ المنافقين، ولأن النافقَ من صفات القلب لا يُطَّلع عليه. وأن تكون العِرْفانية فتتعدَّى لواحد، قاله أبو البقاء. وأمَّا «نحن نعلمهم» فلا يجوز أن تكون إلا على
Yüce Allah'ın: {لاَ تَعْلَمُهُمْ} “sen onları bilmezsin” kavli: Bu cümle de merfû mahalde «munâfikūn» kelimesinin sıfatıdır; müste'nefe (yeni bir cümle) olması da caizdir. Buradaki ilim (bilmek) fiilinin kendi asıl babında olup iki mef'ûle geçişli olması muhtemeldir; yani 'onları münafık olarak bilmezsin' takdirindedir; münafıkların zikrinin daha önce geçmiş olmasının ona delalet etmesi ve nifakın kalbî sıfatlardan olup muttali olunamaması sebebiyle ikinci mef'ûl hazfedilmiştir. Bir de tek mef'ûle geçişli olan irfâniyye (tanımak manasında) olması muhtemeldir; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. {نَحْنُ نَعْلَمُهُمْ} “Onları biz biliriz” cümlesine gelince, bu ancak kendi
بابها لبحثٍ ذكرتُه لك في الأنفال، وإن كان الفارسيُّ في «إيضاحه» صرَّح بإسناد المعرفة إليه تعالى، وهو محذورٌ لِما عرفته.
asıl babında olabilir; zira Enfâl suresinde sana zikrettiğim bir inceleme gereği böyledir. Her ne kadar el-Fârisî «el-Îzâh» adlı eserinde marifetin (tanımanın) Yüce Allah'a isnat edilmesini açıkça caiz görmüşse de, bildiğin sebeplerden ötürü bu sakıncalıdır.
وقوله: {مَّرَّتَيْنِ} قد تقدَّم الكلام في نصب «مرة» وأنه من وجهين: إمَّا المصدريةِ وإمَّا الظرفيةِ فكذلك هذا. وهذه التثنية يحتمل أن يكون المرادُ بها شَفْعَ الواحد وعليه الأكثر، واختلفوا في تفسيرهما، وأن لا يراد بها التثنية الحقيقية بل يُراد بها التكثيرُ كقوله تعالى: {فارجِعِ البَصَرَ كَرَّتَيْنِ} [الملك: ٤] أي: كَرَّاتٍ، بدليل قوله: «ينقلبْ إليك البصرْ خاسئاً وهو حسير» أي مزدجراً وهو كليلٌ، ولا يصيبُه ذلك «إلا بعد كَرَّات، ومثلُه. لَبَّيْك وسَعْدَيْك وحنانَيْكَ.
Yüce Allah'ın: {مَّرَّتَيْنِ} “iki defa” kavli: «Merreten» kelimesinin nasbı hakkındaki açıklama daha önce geçmişti; zira ya masdariyet ya da zarfiyet olmak üzere iki vecihten biriyledir, bu da öyledir. Bu tesniye (ikillik) ile birin çiftinin (hakiki iki defanın) kastedilmiş olması muhtemeldir ki çoğunluğun görüşü budur; ancak bunların tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Hakiki ikilliğin kastedilmeyip Yüce Allah'ın: {فارجِعِ البَصَرَ كَرَّتَيْنِ} [Mülk: 4] “gözü iki defa çevir”, yani defalarca [çevir] kavlinde olduğu gibi çokluğun kastedilmiş olması da muhtemeldir; bunun delili ise {يَنقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خَاسِئًا وَهُوَ حَسِيرٌ} “göz hor hakir ve bitkin bir halde sana döner” kavlidir, yani uzaklaştırılmış ve yorgun olarak döner; bu da ancak defalarca bakıştan sonra ona isabet eder. «Lebbeyk», «sa'deyk» ve «hanâneyk» lafızları da bunun gibidir.
وروى عباس عن أبي عمرو:» سنعذِّبْهم «بسكون الباء وهو على عادته في تخفيفِ توالي الحركات كينصركم وبابه/ وإن كان باب» ينصركم «أحسنَ تسكيناً لكونِ الراءِ حرفَ تكرار، فكأنه توالي ضمَّتان بخلاف غيره. وقد تقدَّم تحريرُ هذا. وقال الشيخ:» وفي مصحفِ أنس: «سيعذبهم» بالياء «. وقد تقدم أن المصاحف كانت مهملةً من النَّقْط والضبط بالشكل فكيف يُقال هذا؟
Abbâs, Ebû Amr'dan «sene'uzzibhum» (سنعذِّبْهم) şeklinde bâ harfinin sükûnuyla rivayet etmiştir; bu, onun «yansurukum» ve benzeri bablarda ardışık harekeleri hafifletme âdeti üzeredir. Gerçi «yansurukum» babı, rā harfinin tekrarlanan bir harf olması sebebiyle sükûn kılınmaya daha uygundur; zira sanki diğerlerinden farklı olarak iki damme peş peşe gelmiş gibidir. Bunun tahlili daha önce geçmişti. Şeyh [Ebû Hayyân]: «Enes'in mushafında yâ harfiyle 'seyu'azzibuhum' (سيعذبهم) şeklindedir» demiştir. Halbuki mushafların noktalardan ve hareke zaptından yoksun olduğu daha önce geçmişti; öyleyse bu nasıl söylenebilir?
قوله تعالى: {وَآخَرُونَ} : نسقٌ على «منافقون» أي:
Yüce Allah'ın: {وَآخَرُونَ} “Diğerleri ise” kavli: «Munâfikūn» kelimesine matuftur; yani:
وممن حولكم آخرون، أو ومن أهلِ المدينة آخرون. ويجوز أن يكون مبتدأ و «اعترفوا» صفتَه، والخبر قولُه «خلطوا» .
'Çevrenizdekilerden başkaları da vardır' veya 'Medine halkından başkaları da vardır' takdirindedir. Mübteda (özne) olup {اعْتَرَفُوا} “itiraf ettiler” kavlinin onun sıfatı, haberinin (yükleminin) ise {خَلَطُوا} “karıştırdılar” kavli olması da caizdir.
قوله: {وَآخَرَ} نسقٌ على «عملاً» . قال الزمخشري: «فإن قلت: قد جُعِل كلُّ واحد منهما مخلوطاً فما المخلوط به؟ قلت: كلُّ واحدٍ مخلوطٌ ومخلوطٌ به، لأن المعنى: خلط كل واحدٍ منهما بالآخر كقولك:» خَلَطْتُ الماء واللبن «تريد: خَلَطْتُ كلَّ واحد منهما بصاحبه، وفيه ما ليس في قولك:» خَلَطْتُ الماءَ باللبن «لأنك جَعَلْتُ الماءَ مخلوطاً واللبن مخلوطاً به. وإذا قلته بالواو جَعَلْتَ الماء واللبن مخلوطين ومخلوطاً بهما، كأنك قلت: خَلَطْتُ الماء باللبن واللبن بالماء» . ثم قال: «ويجوز أن يكونَ مِنْ قولهم:» بِعْتُ الشاء: شاةً ودرهماً «بمعنى: شاة بدرهم» قلت: لا يريد أن الواو بمعنى الباء، وإنما هذا تفسيرُ معنى. وقال أبو البقاء: «ولو كان بالباء جاز أن تقول: خلطْتُ الحِنْطة والشعير، وخلطت الحنطةَ بالشعير» .
Yüce Allah'ın: {وَآخَرَ} “diğerini” kavli «amelen» (عملاً) kelimesine matuftur. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: 'Bunların her biri karışan yapıldı, peki kendisiyle karıştırılan nedir?' dersen, derim ki: Her biri hem karışandır hem de kendisiyle karıştırılandır; çünkü mana, 'Mâu ve'l-lebene halattu' (Suyu ve sütü karıştırdım) demen gibi her birini diğeriyle karıştırdı demektir; bununla her birini arkadaşıyla karıştırdığını kastedersin. Bunda, 'Halattu'l-mâe bi'l-lebeni' (Suyu sütle karıştırdım) sözünde olmayan bir mana vardır; zira [bâ ile söylediğinde] suyu karışan, sütü ise kendisiyle karıştırılan yapmış olursun. Vâv ile söylediğinde ise suyu ve sütü hem karışan hem de kendileriyle karıştırılan yapmış olursun; sanki 'Suyu sütle, sütü de suyla karıştırdım' demiş gibi olursun.» Sonra şöyle demiştir: «'Biatü'ş-şâe şâten ve dirhemen' (Koyunları bir koyunu bir dirheme sattım) sözleri kabilinden 'şâten bi-dirhemin' manasında olması da caizdir.» Derim ki: Vâv harfinin bâ manasında olduğunu kastetmemektedir; bu sadece mananın bir tefsiridir. Ebü'l-Bekâ ise şöyle demiştir: «Şayet bâ [harf-i cerri] ile olsaydı; 'Halattu'l-hıntate ve'ş-şaîra' (Buğdayı ve arpayı karıştırdım) ve 'Halattu'l-hıntate bi'ş-şaîri' (Buğdayı arpa ile karıştırdım) demen caiz olurdu.»
قوله: {عسى الله} يجوز أن تكون الجملةُ مستأنفةً، ويجوز أن تكونَ في محل رفع خبراً ل «آخرون» ، ويكون قولُه: «خلطوا» في محلِّ نصبٍ على الحال، و «قد» معه مقدرةٌ أي: قد خلطوا. فتلخَّص في «آخرون» أنه معطوفٌ على «منافقون» ، أو مبتدأٌ مخبر عنه ب «خلطوا» أو الجملةِ الرجائية.
Yüce Allah'ın: {عسى الله} “Umulur ki Allah” kavli: Bu cümlenin müste'nefe (yeni bir cümle) olması caiz olduğu gibi, merfû mahalde «âharûn» kelimesinin haberi olması da caizdir; bu takdirde {خَلَطُوا} “karıştırdılar” kavli mahallen mansûb hâl olur ve beraberinde takdirî bir «kad» bulunur, yani 'kad halatû' (karıştırmış oldukları halde) demektir. Netice olarak «âharûn» kelimesinde şu ihtimaller özetlenir: «Munâfikūn» kelimesine matuftur veya kendisinden «halatû» fiiliyle ya da recâ (umut) bildiren cümleyle haber verilen bir mübtedadır (öznedir).
قوله تعالى: {مِنْ أَمْوَالِهِمْ} : يجوز فيه وجهان، أحدهما: أنه متعلقٌ ب «خُذْ» و «مِنْ» تبعيضية. والثاني: أن تتعلق بمحذوف لأنها حالٌ مِنْ «صدقة» إذ هي في الأصل صفةٌ لها فلمَّا قُدِّمت نُصِبَتْ حالاً.
Yüce Allah'ın: {مِنْ أَمْوَالِهِمْ} “onların mallarından” kavli: Bunda iki vecih caizdir; birincisi: {خُذْ} “al” fiiline müteallik olmasıdır ve «min» teb'îziyyedir (kısmiyet bildirir). İkincisi: «Sadakaten» kelimesinden hâl olduğu için mahzûf [bir unsura] müteallik olmasıdır; zira asılda onun sıfatı iken öne geçirilince hâl olarak mansûb kılınmıştır.
قوله: {تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ} يجوز أن تكونَ التاء في «تُطَهِّرهم» خطاباً
Yüce Allah'ın: {تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِمْ} “onları temizleyeceğin ve arındıracağın” kavli: «Tutahhiruhum»daki tâ harfinin Peygamber aleyhisselâm'a hitap olması caiz olduğu gibi,
للنبي ﵇، وأن تكون للغَيْبة، والفاعل ضمير الصدقة. فعلى الأولِ تكونُ الجملةُ في محلِّ نصبٍ على الحال مِنْ فاعل «خذ» . ويجوز أيضاً أن تكونَ صفةً ل «صدقةً» ، ولا بد حينئذ من حذف عائد تقديره تطهِّرهم بها. وحُذِف «بها» لدلالة ما بعده عليه. وعلى الثاني تكون الجملة صفةً لصدقة ليس إلا. وأما «وتُزَكّيهم» فالتاءُ فيه للخطاب لا غير لقوله «بها» فإن الضميرَ يعود على الصدقة فاستحالَ أن يعودَ الضمير مِنْ «تزكِّيهم» إلى الصدقة، وعلى هذا فتكون الجملةُ حالاً مِنْ فاعل «خُذْ» على قولنا إنَّ «تُطَهِّرهم» حال منها وإن التاء فيه للخطاب. ويجوز أيضاً أن تكون صفة إن قلنا إن «تطهِّرهم» صفةٌ، والعائدُ منها محذوفٌ.
gaib [için müenneslik tāsı] olup fâilin (öznenin) sadaka zamiri olması da caizdir. Birinci ihtimale göre cümle, «huz» (al) fiilinin fâilinden mahallen mansûb bir hâl olur. Ayrıca «sadakaten» kelimesinin sıfatı olması da caizdir; bu takdirde takdiri 'tutahhiruhum bihâ' (onunla kendilerini temizleyeceğin) şeklinde bir râci zamirin hazfi gerekir; nitekim sonrasının delaleti sebebiyle «bihâ» hazfedilmiştir. İkinci ihtimale göre ise cümle yalnızca sadaka kelimesinin sıfatı olur. «Ve tüzekkîhim» kavline gelince; {بِهَا} “onunla” kavlinden ötürü buradaki tâ harfi yalnızca hitap içindir; zira zamir sadakaya dönmektedir, dolayısıyla «tüzekkîhim»deki zamirin sadakaya dönmesi imkânsızdır. Buna göre bu cümle, «tutahhiruhum»un hâl olduğu ve tâ harfinin onda hitap için olduğu görüşümüze binaen «huz» fiilinin fâilinden hâl olur. Şayet «tutahhiruhum»un sıfat olduğunu ve râci zamirinin hazfedildiğini söylersek, sıfat olması da caizdir.
وجَوَّز مكي أن يكون «تُطَهِّرهم» صفةً لصدقة على أن التاء للغيبة، و «تُزَكِّيهم» حالاً من فاعل «خُذْ» على أن التاء للخطاب. وقد رَدُّوه عليه بأن الواوَ عاطفةٌ أي: صدقةً مطهِّرةً ومُزَكَّيَاً باه، ولو كان بغير واوٍ جاز. قلت: ووجهُ الفسادِ ظاهرٌ فإن الواوَ مُشَرِّكَةٌ لفظاً ومعنى، فلو كانت «وتزكيهم» عطفاً على «تُطَهِّرهم» لَلَزِمَ أن تكونَ صفةً كالمعطوف عليه، إذ لا يجوز اختلافُهما، ولكن يجوزُ ذلك على أن «تزكِّيهم» خبر مبتدأ محذوف، وتكون الواوُ للحال تقديره: وأنت تزكِّيهم. وفيه ضعفٌ لقلةِ نظيرِه في كلامهم.
Mekkî, tâ harfinin gaybet için olmasına binaen «tutahhiruhum»un sadakanın sıfatı; tâ harfinin hitap için olmasına binaen de «tüzekkîhim»in «huz» fiilinin fâilinden hâl olmasını caiz görmüştür. Âlimler ise vâv harfinin atıf harfi olması sebebiyle -yani 'temizleyen bir sadaka ve onunla arındırılmış olarak' takdirinde olacağından- bunu reddetmişlerdir; şayet vâv harfi olmasaydı caiz olurdu. Derim ki: [Mekkî'nin görüşünün] tutarsızlığı açıktır; zira vâv harfi lafız ve mana bakımından ortak kılar. Şayet «ve tüzekkîhim» ifadesi «tutahhiruhum» üzerine matuf olsaydı, matufun aleyh gibi sıfat olması gerekirdi; çünkü bu ikisinin farklı olması caiz değildir. Ancak bu durum, «tüzekkîhim» ifadesinin mahzûf bir mübtedanın haberi olması ve vâv harfinin de hâl için olmasıyla caiz olabilir; takdiri: 'Ve ente tüzekkîhim' (sen onları arındırdığın halde) şeklindedir. Fakat [Arap] kelamında benzerinin azlığı sebebiyle bunda zayıflık vardır.
فتلخَّص من ذلك أن الجملتين يجوز أن تكونا حالَيْن من فاعل «خُذْ» على أن تكونَ التاءُ للخطاب، وأن تكونا صفتين لصدقة، على أن التاء للغيبة، والعائد محذوفٌ من الأولى، وأن تكون «تطهِّرهم» حالاً أو صفةً، و «تزكِّيهم» حالاً على ما جَوَّزه مكي، وأن تكونَ «تزكِّيهم» خبرَ مبتدأ محذوف، والواوُ للحال.
Bundan özetle şu anlaşılır: Tâ harfinin hitap için olmasına binaen iki cümlenin de «huz» fiilinin fâilinden iki hâl olması; tâ harfinin gaybet için olmasına ve birinciden râci zamirin hazfedilmiş olmasına binaen sadakanın iki sıfatı olması; Mekkî'nin caiz gördüğü üzere «tutahhiruhum»un hâl veya sıfat, «tüzekkîhim»in ise hâl olması; yahut «tüzekkîhim»in mahzûf bir mübtedanın haberi ve vâv harfinin de hâl için olması caizdir.
وقرأ الحسن: «تُطْهِرهم» مخفَّفاً مِنْ «أطهر» عَدَّاه بالهمزة.
el-Hasan, hemze ile geçişli kılarak «athara»dan (أطهر) muhaffef olarak «tuthiruhum» (تُطْهِرهم) şeklinde okumuştur.
قوله: {إِنَّ صلاوتك} قرأ الأخوان وحفص: «إنَّ صلاتَكَ» ، وفي هود: «أصلاتك تأمُرك» بالتوحيد، والباقون: «إنَّ صلواتك» «أصلواتُك» بالجمع فيهما وهما واضحتان، إلا أنَّ الصلاةَ هنا الدعاء وفي تِيْكَ العبادة.
Yüce Allah'ın: {إِنَّ صلاوتك} “Şüphesiz senin duan” kavli: el-Ahaveyn (Hamza ve el-Kisâî) ile Hafs, burada {إِنَّ صَلَاتَكَ} ve Hûd suresinde {أَصَلَاتُكَ تَأْمُرُكَ} [Hûd: 87] ayetlerini müfred olarak okumuşlardır; diğer kırâat imamları ise her ikisinde de cemi (çoğul) olarak «inne salavâtike» ve «e-salavâtüke» şeklinde okumuşlardır. Her iki okuyuş da açıktır; şu kadar var ki buradaki «salât» dua, oradaki ise ibadettir.
والسَّكَنُ: الطمأنينة قال:
es-Seken (السَّكَنُ): Huzur ve sükûnet demektir. Şair şöyle demiştir:
٢٥٤٢ - يا جارةَ الحيِّ ألاَّ كنتِ لي سَكَناً ... إذ ليس بعضٌ من الجيران أَسْكَنني
2542 - 'Ey mahallenin komşusu kadın! Komşulardan hiçbiri bana huzur vermezken bari sen bana bir huzur kaynağı olsaydın ya!'
ففَعَل بمعنى مفعول كالقَبْض بمعنى المقبوض والمعنى: يَسْكنون إليها. قال أبو البقاء: «ولذلك لم يؤنِّثْه» لكن الظاهر أنه هنا بمعنى فاعل/ لقولِه «لهم» ، ولو كان كما قال لكان التركيب «سكنٌ إليها» أي مَسْكون إليها، فقد ظهر أن المعنى: مُسَكِّنة لهم.
Dolayısıyla «fa'al» (فَعَل) vezni, «el-kabz»ın (kabzedilen manasında) «el-makbûz» anlamına gelmesi gibi mef'ûl anlamındadır; manası: 'Ona sükûnet bulurlar' demektir. Ebü'l-Bekâ: «Bundan dolayı onu müennes kılmamıştır» demiştir. Fakat zahir olan, {لَّهُمْ} “onlar için” kavlinden dolayı burada fâil anlamında olmasıdır; şayet onun dediği gibi olsaydı terkip «sekenun ileyhâ», yani kendisine sükûnet bulunan şeklinde olurdu. Böylece mananın 'onlara huzur verici' olduğu ortaya çıkmıştır.
قوله تعالى: {هُوَ يَقْبَلُ} : «هو» مبتدأ، و «يَقْبَلُ» خبره والجملةُ خبر أنَّ، وأنَّ وما في حيِّزها سادةٌ مَسَدَّ المفعولين أو مسدَّ الأول. ولا يجوز أن يكونَ «هو» فصلاً لأنَّ ما بعده لا يوهم الوصفيَّة، وقد تحرَّر مِنْ ذلك فيما تقدم.
Yüce Allah'ın: {هُوَ يَقْبَلُ} “O kabul eder” kavli: «Hüve» mübteda (özne), {يَقْبَلُ} “kabul eder” ise onun haberidir (yüklemidir). Cümle ise «enne»nin haberidir; «enne» ve sılası ise iki mef'ûlün yerine veya birinci mef'ûlün yerine geçmiştir. «Hüve» zamirinin zamîr-i fasl olması caiz değildir; çünkü kendisinden sonrası sıfat olma vehmi uyandırmaz. Buna dair tahlil daha önce geçmişti.
وقرأ الحسن قال الشيخ: وفي مصحف أُبي «ألم تعلموا» بالخطاب. وفيه احتمالات، أحدها: أن يكون خطاباً للمتخلِّفين الذين قالوا: ما هذه الخاصية التي اختصَّ بها هؤلاء؟ و [الثاني] : أن يكون التفاتاً من غير
Hasan okumuştur... Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: Übey'in mushafında hitap kipiyle «elem ta'lemû» (ألم تعلموا) şeklindedir. Bunda [çeşitli] ihtimaller vardır; birincisi: 'Bu kimselere has kılınan bu ayrıcalık da nedir?' diyen ve geride kalanlara yönelik bir hitap olmasıdır. İkincisi:
إضمارِ قولٍ، والمرادُ التائبون. و [الثالث] : أن يكون على إضمارِ قولٍ أي: قل لهم يا محمد ألم تعلموا.
Bir söz takdiri olmaksızın iltifat sanatı olmasıdır ki bununla kastedilen tövbe edenlerdir. Üçüncüsü: Bir söz takdiri üzere olmasıdır; yani: 'De ki onlara ey Muhammed, bilmediniz mi?' [demektir].
قوله: {عَنْ عِبَادِهِ} متعلقٌ ب «يَقْبَل» ، وإنما تعدَّى ب «عن» فقيل: لأنَّ معنى «مِنْ» ومعنى «عن» متقاربان. قال ابن عطية: «وكثيراً ما يُتَوَصَّل في موضع واحد بهذه وبهذه نحو» لا صدقةَ إلا عن غني ومِنْ غني «، و» فعل ذلك فلانٌ مِنْ أَشَره وبَطَره، وعن أَشَره وبَطَره «. وقيل: لفظه» عن «تُشعر ببُعْدٍ ما، تقول:» جلس عن يمين الأمير «أي مع نوعٍ من البعد. والظاهرُ أنَّ» عن «هنا للمجاوزة على بابها، والمعنى: يتجاوز عن عباده بقبول توبتهم، فإذا قلت:» أخذت العلم عن زيد «، فمعناه المجاوزةُ، وإذا قلت: منه فمعناه ابتداء الغاية.
Yüce Allah'ın: {عَنْ عِبَادِهِ} “kullarından” kavli: «Yakbelü» (يَقْبَل) fiiline müteallıktır. «An» (عن) harf-i cerri ile geçişli kılınmasına gelince; bir görüşe göre «min» (مِنْ) ile «an»ın (عن) anlamları birbirine yakın olduğu içindir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Aynı yerde bazen bununla bazen de şununla [fiil mef'ûle] çokça ulaştırılır; nitekim 'Sadaka ancak zenginden (an ğinâ / min ğinâ) olur' ve 'Falan kişi bunu şımarıklığından ve azgınlığından (min eşerihî / an eşerihî) yaptı' [denilmesi böyledir].» Bir diğer görüşe göre «an» lafzı bir tür uzaklık hissettirir; nitekim 'Emîrin sağ tarafında [biraz uzağında] oturdu' dersin ki bu da bir tür mesafe ile demektir. Zahir olan ise buradaki «an»ın kendi asıl kaidesi üzere mücâveze (aşma/geçme) bildirmesidir; manası: Tevbelerini kabul ederek kullarından [günahlarını] affeder/geçer. Nitekim 'İlmi Zeyd'den (an Zeyd) aldım' dediğinde bunun anlamı mücâvezedir; 'Ondan (minhu)' dediğinde ise anlamı ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) olur.
قوله: {هُوَ التواب} يجوز أن يكون فصلاً، وأن يكون مبتدأ بخلافِ ما قبلَه.
Yüce Allah'ın: {هُوَ التواب} “Tövbeleri kabul eden O'dur” kavli: Öncesindekinin aksine, zamîr-i fasl olması da mübteda olması da caizdir.
قوله تعالى: {مُرْجَوْنَ} : قرأ ابن كثير وأبو عمرو وابن عامر وأبو بكر عن عاصم «مُرْجَؤُون» بهمزة مضمومة بعدها واو ساكنة. والباقون «مُرْجَوْن» دون تلك الهمزة، وهذا كقراءتهم في الأحزاب: «تُرْجِىء» بالهمزة، والباقون بدونه. وهما لغتان يقال: أَرْجَأْتُه وأَرْجَيْتُه كأَعْطيته. ويحتمل أن يكونا أصلين بنفسِهما، وأن تكونَ الياءُ بدلاً من الهمزة، ولأنه قد عُهِد تحقيقُها كثيراً كقَرَأْت وقَرَيْتُ، وتوضَّأْت وتوضَّيْت.
Yüce Allah'ın: {مُرْجَوْنَ} “ertelenmiş olanlar” kavli: İbn Kesîr, Ebû Amr, İbn Âmir ve Âsım'dan Ebû Bekr, ötreli bir hemze ve ardından sâkin bir vâv ile «mürcə'ûne» (مُرْجَؤُون) şeklinde okumuşlardır. Diğer kırâat imamları ise bu hemze olmaksızın «mürcavne» (مُرْجَوْن) şeklinde okumuşlardır. Bu, onların Ahzâb suresindeki {تُرْجِىءُ} [Ahzâb: 51] ayetini hemzeli, diğerlerinin ise hemzesiz okuyuşları gibidir. Bunlar iki ayrı lehçedir; «er-aytühû» (أَرْجَأْتُه) ve «a'taytühû» (أَعْطَيْتُه) gibi «ercaytühû» (أَرْجَيْتُه) denir. Her ikisinin de başlı başına birer asıl olması muhtemel olduğu gibi, yâ harfinin hemzeden bedel olması da muhtemeldir; zira «kara'tü» (قَرَأْتُ) ve «karaytü» (قَرَيْتُ), «tevedda'tü» (تَوَضَّأْتُ) ve «teveddeytü» (تَوَضَّيْتُ) örneklerinde olduğu gibi hemzenin tahkik edilmesine çokça rastlanmıştır.
قوله: {إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ} يجوز أن تكونَ هذه الجملةُ في محل رفع خبراً، و «مُرْجَوْن» يكون على هذا نعتاً للمبتدأ، ويجوز أن يكون خبراً بعد خبر، وأن يكونَ في محل نصبٍ على الحال أي: هم مُؤَخَّرون: إمَّا معذَّبين وإمَّا متوباً عليهم. و «إمَّا» هنا للشك بالنسبة إلى المخاطب، وإمَّا للإِبهام بالنسبة إلى أنه أَبْهَمَ على المخاطبين.
Yüce Allah'ın: {إِمَّا يُعَذِّبُهُمْ} “ya kendilerine azap eder” kavli: Bu cümlenin ref mahallinde haber olması caizdir; «mürcavne» (مُرْجَوْن) ise bu durumda mübtedanın sıfatı olur. Haberden sonra ikinci bir haber olması ve nasb mahallinde hâl olması da caizdir; yani: Onlar ya azap edilecekler ya da tövbeleri kabul edilecekler olarak ertelenmişlerdir. Buradaki «immâ» (إمَّا) muhataba nispetle şek (şüphe) için veya muhataplar nezdinde kapalılık bırakılmış olması yönüyle ibhâm içindir.
قوله تعالى: {والذين اتخذوا} : قرأ نافع وابن عامر: «الذين اتخذوا» بغير واو، والباقون بواو العطف. فأمَّا قراءةُ نافع وابن عامر فلموافقة مصاحفِهم، فإنَّ مصاحف المدينة والشام حُذفت منها الواوُ وهي ثابتةٌ في مصاحف غيرهم. و «الذين» على قراءة مَنْ أسقط الواوَ قبلها فيها أوجه، أحدها: أنها بدلٌ مِنْ «آخرون» قبلها. وفيه نظر لأن هؤلاء الذين اتخذوا مسجداً ضِراراً، لا يُقال في حَقِّهم إنهم مُرْجَوْن لأمر الله، لأنه يُروى في التفسير أنهم من كبار المنافقين كأبي عامر الراهب.
Yüce Allah'ın: {والذين اتخذوا} “Bir de tutup edinenler var” kavli: Nâfi' ve İbn Âmir vâv olmaksızın «ellezînet-tehazû» (الذين اتخذوا), diğer kırâat imamları ise atıf vâvı ile okumuşlardır. Nâfi' ve İbn Âmir'in kırâati mushaflarına uygundur; zira Medine ve Şam mushaflarından vâv harfi hazfedilmiştir, diğerlerinin mushaflarında ise sabittir. Önündeki vâvı düşürenlerin kırâatine göre «ellezîne» (الذين) lafzında birkaç vecih vardır: Birincisi, kendisinden önceki {آخَرُونَ} “diğerleri” lafzından bedel olmasıdır. Ancak bunda nazar (itiraz) vardır; çünkü zarar vermek maksadıyla mescid edinen bu kimseler hakkında Allah'ın emrine ertelenmiş oldukları söylenemez; zira tefsirde rivayet edildiğine göre onlar Râhib Ebû Âmir gibi büyük münafıklardandır.
الثاني: أنه مبتدأ وفي خبره حينئذٍ أقوالٌ أحدها: أنه «أفَمَنْ أَسَّسَ بنيانَه» والعائد محذوفٌ تقديره: بنيانَه منهم. الثاني: أنه «لا يزال بنيانُهم» قاله النحاس والحوفي، وفيه بُعْدٌ لطول الفصل. الثالث: أنه «لا تقمْ فيه» قاله الكسائي. قال ابن عطية: «ويتجه بإضمارٍ: إمَّا في أول الآية، وإمَّا في آخرها بتقدير: لا تقم في مسجدهم» . الرابع: أن الخبرَ محذوفٌ تقديرُه: معذَّبون ونحوه، قاله المهدوي.
İkincisi: Mübteda olmasıdır. Bu takdirde haberinde görüşler vardır: Birincisi, {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ} “Binasını kuran kimse mi?” [cümlesi] olup râci zamir hazfedilmiştir; takdiri: 'Onlardan binasını kuran kimse' şeklindedir. İkincisi, {لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ} “Onların kurdukları binaları sürüp gidecektir” [cümlesidir]; bunu en-Nehhâs ve el-Havfî söylemiştir; ancak aranın uzunluğundan ötürü bunda uzaklık vardır. Üçüncüsü, {لَا تَقُمْ فِيهِ} “Orada durma” [cümlesidir]; bunu el-Kisâî söylemiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Bu, ya ayetin başında ya da sonunda 'onların mescidinde durma' takdiriyle bir gizleme/takdir yoluyla yön bulur.» Dördüncüsü: Haberin mahzûf olmasıdır; takdiri: 'azap edileceklerdir' ve benzeri bir ifadedir; bunu el-Mehdevî söylemiştir.
الوجه الثالث أنه منصوبٌ على الاختصاص. وسيأتي هذا الوجهُ أيضاً في قراءة الواو.
Üçüncü vecih: İhtisas üzere mansub olmasıdır. Bu vecih vâvlı kırâatte de gelecektir.
وأمَّا قراءةُ الواو ففيها ما تقدَّم، إلا أنه يمتنع وجهُ البدل مِنْ «آخرون» لأجل العاطف. وقال الزمخشري: «فإن قلت:» والذين اتخذوا «ما محلُّه من الإِعراب؟ قلت: محلُّه النصب على الاختصاص، كقوله تعالى: {والمقيمين الصلاة} [النساء: ١٦٢] . وقيل: هو مبتدأ وخبرُه محذوفٌ معناه: فيمَنْ وَصَفْنا الذين اتخذوا، كقوله: {والسارق والسارقة} [المائدة: ٣٨] ، قلت: يريد على مذهب سيبويه فإن تقديره: فيما يُتْلى عليكم السارق، فحذف الخبرَ وأبقى المبتدأ كهذه الآية.
Vâvlı kırâate gelince; onda da öncekiler geçerlidir, ancak atıf edatından dolayı {آخَرُونَ} “diğerleri” lafzından bedel olma vechi imkânsızlaşır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer '«Vellezînet-tehazû» (والذين اتخذوا) lafzının iraptaki yeri nedir?' dersen; derim ki: Yüce Allah'ın {وَالْمُقِيمِينَ الصَّلَاةَ} “namazı dosdoğru kılanlar” [en-Nisâ: 162] kavlinde olduğu gibi ihtisas üzere iraptaki yeri nasbdır. Bir görüşe göre ise mübtedadır ve haberi mahzûftur; anlamı: 'Nitelediklerimiz arasında o kimseler de vardır' şeklindedir; tıpkı Yüce Allah'ın {وَالسَّارِقُ وَالسَّارِقَةُ} “Hırsızlık eden erkek ve hırsızlık eden kadın” [el-Mâide: 38] kavli gibi.» Ben [es-Semîn] derim ki: ez-Zemahşerî bunu Sîbeveyh'in mezhebine göre kastetmektedir; zira onun takdiri: 'Size okunanlar arasında hırsız da vardır' şeklindedir. Böylece haberi hazfetmiş ve tıpkı bu ayetteki gibi mübtedayı bırakmıştır.
قوله: {ضِرَاراً} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدها: / أنه مفعولٌ من أجله أي: مُضَارَّةً لإِخوانهم. الثاني: أنه مفعولٌ ثان ل» اتَّخذ «قاله أبو البقاء. الثالث: أنه مصدر في موضع الحال من فاعل» اتخذوا «أي: اتخذوه مضارِّين لإِخوانهم، ويجوز أن ينتصبَ على المصدرية أي: يَضُرُّون بذلك غيرهم ضِراراً، ومتعلَّقاتُ هذه المصادرِ محذوفةٌ أي: ضِراراً لإِخوانهم وكفراً بالله.
Yüce Allah'ın: {ضِرَاراً} “zarar vermek maksadıyla” kavlinde üç vecih vardır; birincisi: Mef'ûlün lieclih olmasıdır; yani: Din kardeşlerine zarar vermek kastıyla [demektir]. İkincisi: «İttehaze» (اتَّخذ) fiilinin ikinci mef'ûlü olmasıdır; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Üçüncüsü: «İttehazû» (اتخذوا) fiilinin fâilinden hâl konumunda bir masdar olmasıdır; yani: Kardeşlerine zarar verici kimseler olarak onu edindiler [demektir]. Masdariyet üzere mensub olması da caizdir; yani: Bununla başkalarına açıkça zarar verirler (yadurrûne dırâran). Bu masdarların müteallakları hazfedilmiştir; yani: Kardeşlerine zarar vermek ve Allah'ı inkâr etmek maksadıyla [demektir].
قوله: {مِن قَبْلُ} فيه وجهان، أحدهما وهو الذي لم يذكر الزمخشري غيره أنه متعلقٌ بقوله:» اتخذوا «أي: اتخذوا مسجداً مِنْ قبل أن ينافقَ هؤلاء. والثاني: أنه متعلقٌ ب» حارب «أي: حارب مِنْ قبل اتِّخاذ هذا المسجد.
Yüce Allah'ın: {مِن قَبْلُ} “daha önce” kavlinde iki vecih vardır; ez-Zemahşerî'nin başka bir şey zikretmediği birinci vecih: «İttehazû» (اتخذوا) kavline müteallık olmasıdır; yani: Bunlar nifak çıkarmadan önce bir mescid edindiler [demektir]. İkincisi: «Hârabe» (حارب) fiiline müteallık olmasıdır; yani: Bu mescid edinilmeden önce savaş açmış olan kimse [demektir].
قوله: {وَلَيَحْلِفَنَّ إِنْ أَرَدْنَا} لَيَحْلِفُنَّ: جوابُ قسم مقدر أي: والله
Yüce Allah'ın: {وَلَيَحْلِفَنَّ إِنْ أَرَدْنَا} “ve kesinlikle yemin edeceklerdir: 'Biz ... istemedik'” kavli: «Le-yahlifünne» (لَيَحْلِفُنَّ) takdirî bir kasemin cevabıdır; yani: 'Vallahi
ليحلِفُنَّ. وقوله:» إن أَرَدْنا «جوابٌ لقولِه:» ليحلِفُنَّ «فوقع جوابُ القسم المقدر فعلَ قسم مجابٍ بقوله:» إنْ أَرَدْنا «.» إنْ «نافية ولذلك وقع بعدها» إلا «. و» الحسنى «صفةً لموصوفٍ محذوفٍ أي: إلا الخصلة الحسنى أو إلا الإِرادةَ الحسنى. وقال الزمخشري:» ما أَرَدْنا ببناء هذا المسجد إلا الخَصْلة الحسنى، أو إلا لإِردة الحسنى وهي الصلاة «. قال الشيخ:» كأنه في قوله: «إلا الخصلة الحُسْنى» جعله مفعولاً، وفي قوله: «أو لإِرادة الحسنى» جعله علةً فكأنه ضَمَّن «أراد» معنى قَصَد أي: ما قصدوا ببنائه لشيء من الأشياء إلا لإِرادة الحسنى «قال:» وهذا وجهٌ متكلف «.
mutlaka yemin edeceklerdir' demektir. «İn eradnâ» (إن أَرَدْنا) kavli ise «le-yahlifünne» (ليحلِفُنَّ) kavlinin cevabıdır. Dolayısıyla takdir edilen kasemin cevabı, «in eradnâ» ile cevap verilen bir kasem fiili olmuştur. «İn» (إنْ) nâfiyedir (olumsuzluk bildirir); bu sebeple kendisinden sonra «illâ» (إلا) gelmiştir. «El-Hüsnâ» (الحسنى) ise mahzûf bir mevsûfun sıfatıdır; yani: 'En güzel hasletten başkasını istemedik' veya 'en güzel iradeden başkasını istemedik' demektir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Biz bu mescidi inşa etmekle en güzel hasletten başkasını yahut en güzel iradeden -ki o da namazdır- başkasını istemedik.» Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Sanki o, 'en güzel hasletten başkasını' sözünde onu mef'ûl kılmış, 'yahut en güzel irade için' sözünde ise illet kılmıştır. Sanki 'erâde' fiiline 'kasade' manasını tazmin etmiştir; yani: Onu inşa etmekle hiçbir şeyi değil, sadece en güzel iradeyi kastettiler [demiştir].» [Şeyh devamla] şöyle demiştir: «Bu ise tekellüflü (zorlama) bir vecihtir.»
قوله تعالى: {لَّمَسْجِدٌ} : فيه وجهان أحدهما: أنها لام الابتداء. والثاني: أنها جوابُ قسمٍ محذوف، وعلى التقديرين فيكون «لَمَسْجِدٌ» مبتدأ، و «أُسِّس» في محل رفع نعتاً له، و «أحقُّ» خبره، والقائمُ مقامَ الفاعل ضميرُ المسجد على حذف مضاف أي: أُسس بنيانه.
Yüce Allah'ın: {لَّمَسْجِدٌ} “Elbette bir mescid” kavlinde iki vecih vardır; birincisi: [Başındaki lâmın] lâm-ı ibtidâ olmasıdır. İkincisi: Mahzûf bir kasemin cevabı olmasıdır. Her iki takdire göre de {لَّمَسْجِدٌ} mübteda, {أُسِّسَ} “kurulmuş olan” cümlesi ref mahallinde onun sıfatı, {أَحَقُّ} “daha layıktır” ise onun haberidir. Nâib-i fâil ise muzaf hazfi üzere mescidin zamiridir; yani: Binası kurulmuş [demektir].
«مِنْ أولِ» متعلقٌ به، وبه استدلَّ الكوفيون على أن «مِنْ» تكون لابتداء الغاية في الزمان، واستدلوا أيضاً بقوله:
{مِنْ أَوَّلِ} “ilk [günden]” kavli ona müteallıktır. Kûfeliler bununla «min» (مِنْ) edatının zamanda ibtidâ-i gâye (başlangıç sınırı) için gelebileceğine delil getirmişler ve ayrıca şairin şu sözünü de delil göstermişlerdir:
٢٥٤٣ - مِنَ الصبحِ حتى تَطْلُعَ الشمسُ لا ترى ... من القوم إلا خارجيّاً مُسَوَّما
2543 - 'Sabahtan güneş doğuncaya kadar o kavimden sadece nişan vurulmuş bir Hâricî görürsün.'
وقوله:
Ve şu sözü de [delil göstermişlerdir]:
٢٥٤٤ - تُخُيِّرْن مِنْ أزمانِ يومِ حَليمةٍ ... إلى اليوم قد جُرِّبْن كلَّ التجاربِ
2544 - 'Halîme günü zamanlarından bugüne kadar seçildiler ve her türlü tecrübeden geçirildiler.'
وتأوَّله البصريون على حذف مضاف أي: من تأسيس أول يوم، ومن طلوع الصبح، ومن مجيء أزمان يوم. وقال أبو البقاء: «وهذا ضعيفٌ، لأن التأسيس المقدر ليس بمكانٍ حتى تكون» مِنْ «لابتداء غايته. ويدلُّ على جواز ذلك قوله: {لِلَّهِ الأمر مِن قَبْلُ وَمِن بَعْدُ} [الروم: ٤] ، وهو كثير في القرآن وغيره» ، قلت: البصريون إنما فَرُّوا مِنْ كونِها لابتداء الغاية في الزمان، وليس في هذه العبارة ما يقتضي أنها لا تكون إلا لابتداء الغاية في المكان حتى يُرَدَّ عليهم بما ذُكِر، والخلافُ في هذه المسألة قويٌّ، ولأبي علي فيها كلام طويل. وقال ابن عطية: «ويَحْسُنُ عندي أن يستغنى عن تقدير، وأن تكون» مِنْ «تجرُّ لفظة» أول «لأنها بمعنى البداءة كأنه قال: مِنْ مبتدأ الأيام، وقد حُكي لي هذا الذي اخترته عن بعض أئمة النحو» .
Basralılar ise bunu bir muzaf hazfi ile tevil etmişlerdir; yani: 'İlk günün tesisinden', 'sabahın doğuşundan' ve 'günün zamanlarının gelişinden' [demektir]. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bu zayıftır; çünkü takdir edilen tesis bir mekân değildir ki 'min' onun başlangıç sınırı için olsun. Bunun caiz olduğuna Yüce Allah'ın: {لِلَّهِ الْأَمْرُ مِنْ قَبْلُ وَمِنْ بَعْدُ} “Öncesinde de sonrasında da emir Allah'ındır” [er-Rûm: 4] kavli delalet etmektedir ve bu, Kur'an'da ve başka yerlerde pek çoktur.» Ben [es-Semîn] derim ki: Basralılar sadece onun zamanda ibtidâ-i gâye olmasından kaçınmışlardır; bu ifadede, kendilerine anılan şekilde itiraz edilecek derecede onun sadece mekânda ibtidâ-i gâye olmasını gerektiren bir durum yoktur. Bu meseledeki ihtilaf güçlüdür ve Ebû Alî'nin bu hususta uzun bir açıklaması vardır. İbn Atiyye ise şöyle demiştir: «Bana göre bir takdirden müstağni olunması ve 'min'in başlama anlamında olması sebebiyle 'evvel' lafzını cer etmesi güzeldir; sanki 'günlerin başlangıcından itibaren' demiştir. Benim tercih ettiğim bu görüş, nahiv imamlarından bazılarından bana da aktarılmıştır.»
وقوله: {أَحَقُّ} ليس للتفضيل بل بمعنى حقيق، إذ لا مفاضلةَ بين المسجدَيْن، و «أن تقوم» أي: بأن تقوم، والتاء لخطاب الرسول ﵇، و «فيه» متعلقٌ به.
Yüce Allah'ın: {أَحَقُّ} “daha layıktır” kavli üstünlük (tafdîl) için değil, 'hakkıdır/layıktır' (hakîk) anlamındadır; zira iki mescid arasında bir üstünlük kıyaslaması yapılamaz. {أَن تَقُومَ} “durman” kavli; yani 'durmana' (bi-en tekûme) demektir. Tâ harfi Resûlullah aleyhisselâm'a hitap içindir. {فِيهِ} “orada” kavli ise ona müteallıktır.
قوله: {فِيهِ رِجَالٌ} يجوز أن يكونَ «فيه» صفةً لمسجد، و «رجال» فاعل، وأن يكونَ حالاً من الهاء في «فيه» ، و «رجالٌ» فاعلٌ به أيضاً، وهذان أولى من حيث إن الوصف بالمفرد أصل، والجارُّ قريبٌ من المفرد. ويجوز أن يكون «
Yüce Allah'ın: {فِيهِ رِجَالٌ} “Orada öyle adamlar vardır ki” kavli: {فِيهِ} ifadesinin «mescid» kelimesinin sıfatı, {رِجَالٌ} lafzının da [onun] fâili olması caiz olduğu gibi; {فِيهِ} kavlindeki hâ zamirinden hâl olması ve {رِجَالٌ} lafzının yine onun fâili olması da caizdir. Müfred ile niteleme asıl olduğundan ve câr-mecrûr da müfrede yakın bulunduğundan bu iki vecih daha evladır. Şöyle olması da caizdir:
فيه» خبراً مقدماً، و «رجال» مبتدأ مؤخر. وفيه هذه الجملة أيضاً ثلاثة أوجه، أحدها: الوصفُ، والثاني: الحالُ على ما تقدم، والثالث: الاستئنافُ.
«Fîhi» öne geçmiş haber (haber-i mukaddem), «ricâlün» ise sonraya kalmış mübteda (mübteda-i muahhar) olur. Bu cümlede de üç vecih vardır; birincisi: Sıfat olması, ikincisi: Daha önce geçtiği üzere hâl olması, üçüncüsü: İstînâf (yeni başlangıç cümlesi) olmasıdır.
وقرأ عبد الله بن زيد «فيهِ» بكسر الهاء، و «فيهُ» الثانية بضمها وهو الأصل، جَمَعَ بذلك بين اللغتين، وفيه أيضاً رفعُ توهُّمِ التوكيد، ورفعُ توهُّمِ أن «رجالاً» مرفوع ب «تقوم» .
Abdullah b. Zeyd, [birinci] «fîhi» (فيهِ) lafzını hâ harfinin kesresiyle, ikinci «fîhû» (فيهُ) lafzını ise asıl olan ötre ile okumuştur; böylece iki lehçeyi bir arada cem etmiştir. Bunda ayrıca tekit vehmini giderme ve «ricâl» kelimesinin «tekûmu» fiiliyle merfû olduğu vehmini ortadan kaldırma durumu da vardır.
وقوله: {يُحِبُّونَ} صفة ل «رجال» وأن [يتطهروا] مفعول به. وقرأ طلحة بن مصرف والأعمش «يَطَّهَّرُوا» بالإِدغام، وعلي بن أبي طالب «المتطهِّرين» بالإِظهار، عكس قراءات الجمهور في اللفظتين.
Yüce Allah'ın: {يُحِبُّونَ} “severler” kavli «ricâl» kelimesinin sıfatıdır; {أَن يَتَطَهَّرُوا} “arınmayı” ise mef'ûlün bihtir. Talha b. Müsarrif ve el-A'meş idğam ile «yettahharû» (يَطَّهَّرُوا) şeklinde, Ali b. Ebî Tâlib ise izhar ile «el-mütetahhirîne» (المتطهِّرين) şeklinde okumuşlardır ki bu, her iki lafızda da cumhurun kırâatlerinin aksinedir.
قوله تعالى: {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ} : قرأ نافع وابن عامر: «أُسِّس» مبنياً للمفعول، «بنيانُه» / بالرفع لقيامه مقام الفاعل. والباقون «أَسَّس» مبنياً للفاعل «بنيانه» مفعول به، والفاعل ضمير مَنْ. وقرأه عمارة ابن عائذ الأول مبنياً للمفعول، والثاني مبنياً للفاعل، و «بنيانُه» مرفوع على الأولى ومنصوب على الثانية لِما تقدم. وقرأ نصر بن علي ونصر بن عاصم «أُسُسُ بنيانِه» . وقرأ أبو حيوة والنصران أيضاً «أَساسُ بنيانِه» جمع أُسّ، وروي عن نصر بن عاصم أيضاً «أَسُّ» بهمزة مفتوحة وسين مشددة مضمومة. وقرىء «إساس» بالكسر وهي جموع أضيفت إلى البنيان. وقرىء «أساس» بفتح
Yüce Allah'ın: {أَفَمَنْ أَسَّسَ بُنْيَانَهُ} “Binasını kuran kimse mi?” kavli: Nâfi' ve İbn Âmir meçhul sîgada «üssise» (أُسِّس) ve nâib-i fâil olması sebebiyle ref ile «bünyânühû» (بنيانُه) şeklinde okumuşlardır. Diğer kırâat imamları ise ma'lûm sîgada «essese» (أَسَّس), «bünyânehû» (بنيانه) lafzını mef'ûlün bih olarak okumuşlardır; fâil ise «men»in zamiridir. Umâre b. Âiz ise birinciyi meçhul, ikinciyi ma'lûm sîgada okumuştur; «bünyânühû» yukarıda geçen gerekçeyle birincisinde merfû, ikincisinde ise mansubdur. Nasr b. Alî ve Nasr b. Âsım «üsüsü bünyânihî» (أُسُسُ بنيانِه) şeklinde okumuşlardır. Ebû Hayve ile iki Nasr da «üss»ün çoğulu olarak «esâsü bünyânihî» (أَساسُ بنيانِه) şeklinde okumuşlardır. Nasr b. Âsım'dan fethalı hemze ve şeddeli ötreli sîn ile «essü» (أَسُّ) şeklinde de rivayet edilmiştir. Kesre ile «isâs» (إساس) şeklinde de okunmuştur ki bunlar «bünyân»a muzaf kılınmış çoğullardır. Hemzenin fethasıyla «esâs» (أساس) şeklinde de okunmuştur;
الهمزة، و «أُسّ» بضم الهمزة وتشديد السين، وهما مفردان أضيفا إلى البنيان. ونقل صاحب كتاب «اللوامح» فيه «أَسَسُ» بالتخفيف ورفع السين، «بنيانِه» بالجر، فَأَسَسٌ مصدر أسَّ يؤسُّه أَسَسَاً وأسَّاً فهذه عشر قراءات.
hemzenin dammesi ve sînin şeddesiyle «üss» (أُسّ) şeklinde de okunmuş olup bunlar «bünyân»a muzaf kılınmış müfred kelimelerdir. «el-Levâmih» kitabının sahibi ise bu kelimede şeddesiz ve sînin ref'iyle «esesu» (أَسَسُ), cer ile «bünyânihî» (بنيانِه) okuyuşunu nakletmiştir; nitekim «eses» (أَسَس), «essese - yeüssühû - esesen ve essen» fiilinin masdarıdır. Böylece bunlar on farklı kırâat etmektedir.
والأُسُّ والأَساس القاعدة التي بُني عليها الشيء، ويقال: «كان ذلك على أُسِّ الدهر» كقولهم: «على وجه الدهر» ، ويقال: أَسَّ مضعَّفاً أي: جَعَلَ له أساساً، وآسَسَ بزنة فاعَل.
Üss (الأُسُّ) ve esâs (الأَساس): Bir şeyin üzerine bina edildiği temel demektir. Tıpkı 'ala vechi'd-dehr' (zamanın başlangıcında) demeleri gibi, 'Kâne zâlike alâ üssi'd-dehr' (Bu, zamanın temelinde/başlangıcında idi) denir. Şeddeli olarak «essese» (أَسَّ) yani ona temel yaptı, fâ'ale (فَاعَلَ) vezninde «âsese» (آسَسَ) şeklinde de kullanılır.
والبُنْيان فيه قولان، أحدهما: أنه مصدر كالغفران والشكران، وأُطْلِق على المفعول كالخَلْق بمعنى المخلوق. والثاني: أنه جمعٌ وواحدُه بُنْيانة قال الشاعر:
Bünyân (البُنْيان) kelimesinde iki görüş vardır; birincisi: Gufrân ve şükrân gibi bir masdar olup, mahlûk anlamında «halk» kelimesinde olduğu gibi mef'ûl (yapılan bina) için kullanılmıştır. İkincisi: Çoğul olup tekili «bünyâne»dir (بُنْيانة). Şair şöyle demiştir:
٢٥٤٥ - كبُنْيانةِ القاريِّ مَوْضِعُ رَحْلِها ... وآثارُ نَسْعَيْها مِنَ الدَّقِّ أَبْلَقُ
2545 - 'Semerinin yeri el-Kârî'nin [sağlam] binası gibidir; vurmaktan ötürü iki kolonunun izleri ise alacalıdır.'
يعنون أنه اسم جنس كقمح وقمحة.
Bununla kamh (buğday) ve kamha (bir buğday tanesi) gibi bir cins ismi olduğunu kastederler.
قوله: {على تقوى} يجوز فيها وجهان، أحدهما: أنه متعلقٌ بنفس «أَسَّس» فهو مفعوله في المعنى. والثاني: أنه متعلقٌ بمحذوفٍ على أنه حالُ من الضميرِ المستكنِّ في «أَسَّسَ» أي: قاصداً ببنيانه التقوى، كذا قدَّره أبو البقاء.
Yüce Allah'ın: {على تقوى} “takva üzerine” kavlinde iki vecih caizdir; birincisi: Doğrudan «essese» (أَسَّس) fiiline müteallık olmasıdır ki mana bakımından onun mef'ûlüdür. İkincisi: «Essese» (أَسَّسَ) fiilindeki gizli zamirden hâl olmak üzere mahzûfa müteallık olmasıdır; yani: Binasıyla takvayı kastederek [demektir]; Ebü'l-Bekâ bu şekilde takdir etmiştir.
وقرأ عيسى بن عمر «تقوىً» منونة. وحكى هذه القراءة سيبويه، ولم يَرْتَضِها الناسُ لأنَّ ألفَها للتأنيث فلا وَجْهَ لتنوينها، وقد خرَّجها الناسُ على أن تكونَ ألفُها للإِلحاق، قال ابن جني: «قياسُها أن تكونَ ألفُها للإلحاق كأَرْطى» .
Îsâ b. Ömer tenvinli olarak «takven» (تقوىً) şeklinde okumuştur. Bu kırâati Sîbeveyh nakletmiş, ancak elifi te'nîs (dişilik) için olduğundan ve tenvin alması için bir gerekçe bulunmadığından âlimler bunu uygun görmemişlerdir. Âlimler bunu elifin ilhâk için olmasına hamletmişlerdir. İbn Cinnî: «Kıyasa uygun olan, [bu okuyuşta] 'artâ' (أَرْطى) kelimesinde olduğu gibi elifinin ilhâk için olmasıdır» demiştir.
قوله: {خَيْرٌ} خبرُ المبتدأ. والتفضيل هنا باعتبار معتقدِهم. و «أم» متصلة، و «من» الثانية عطف على «مِنْ» الأولى، و «أَسَّس بنيانه» كالأول.
Yüce Allah'ın: {خَيْرٌ} “daha mı hayırlıdır?” kavli: Mübtedanın haberidir. Buradaki tafdîl (üstünlük) onların inançları dikkate alınarak [ifade edilmiş]tir. {أَم} “yoksa” muttasıladır; ikinci {مَّنْ} lafzı birinci {مَنْ} üzerine matuftur; {أَسَّسَ بُنْيَانَهُ} “binasını kuran” ise birincisi gibidir.
قوله: {على شَفَا جُرُفٍ} كقوله: «على تقوى» في وجهيه. والشَّفا تقدم في آل عمران. وقرأ حمزة وابن عامر وأبو بكر عن عاصم «جُرْفٍ» بسكون الراء والباقون بضمها، فقيل: لغتان. وقيل: الساكن فرعٌ على المضموم نحو: عُنْق في عُنُق وطُنْب في طُنُب. وقيل بالعكس كعُسُر ويُسُر. والجُرُف: البِئْر التي لم تُطْوَ.
Yüce Allah'ın: {على شَفَا جُرُفٍ} “bir yarın kenarı üzerine” kavli: İki vechi bakımından «alâ takvâ» kavli gibidir. «eş-Şefâ» lafzı Âl-i İmrân suresinde geçmişti. Hamza, İbn Âmir ve Âsım'dan Ebû Bekr, râ harfinin sükûnu ile «cürfin» (جُرْفٍ), diğerleri ise zammesi ile [cürüfin] okumuşlardır. Bir görüşe göre bunlar iki ayrı lehçedir. Başka bir görüşe göre sâkin olan, «unuk» yerine «unk» ve «tunub» yerine «tunb» örneklerinde olduğu gibi zammeli olanın fer'idir. Bunun aksine «usr» ve «yusr» kelimelerinde olduğu gibi olduğu da söylenmiştir. Cürüf (الجُرُف): İç duvarı taşla örülmemiş kuyu demektir.
وقيل: هو الهُوَّةُ وما يَجْرُفُه السًّيْلُ من الأودية قاله أبو عبيدة. وقيل: هو المكان الذي يأكله الماء فيَجْرُفه أي يَذْهب به. ورَجُلّ جِرَاف أي: كثير النكاح كأنه يَجْرُفُ في ذلك العَمَلِ. قاله الراغب.
Bir görüşe göre uçurum ve sellerin vadilerden koparıp sürüklediği yerdir; bunu Ebû Ubeyde söylemiştir. Bir diğer görüşe göre suyun aşındırıp sürüklediği, yani alıp götürdüğü yerdir. Râgıb: «Çokça nikâhlanan erkeğe de sanki bu işte [her şeyi] süpürüp götürdüğü için 'recülün cirâf' denir» demiştir.
قوله: {هَارٍ} نعت لجُرُفٍ. وفيه ثلاثة أقوال، أحدها: وهو المشهور أنه مقلوبٌ بتقديمِ لامه على عينه، وذلك أنَّ أصلَه: هاوِرٌ أو هايِرٌ بالواو والياء
Yüce Allah'ın: {هَارٍ} “çökmeye yüz tutmuş” kavli: «Cürüf» kelimesinin sıfatıdır. Bunda üç görüş vardır; meşhur olan birincisi: Lâm harfinin ayn harfinin önüne geçirilmesiyle maklûb (harf sırası değişmiş) olmasıdır. Şöyle ki, aslı vâv veya yâ ile «hâvirün» (هاوِرٌ) veya «hâyirün» (هايِرٌ) şeklindedir;
لأنه سُمع فيه الحرفان. قالوا: هار يَهُور فانْهارَ، وهار يَهير. وتَهَوَّر البناء وتَهَيَّر، فقُدِّمت اللام وهي الراء على العين وهي الواو أو الياء فصار كغازٍ ورامٍ، فأُعِلَّ بالنقص كإعلالهما فوزنه بعد القلب فالِع، ثم تَزِنُه بعد الحذف ب فالٍ.
zira onda her iki harf de işitilmiştir. [Araplar]: «Hâre yehûru fenhâre» ve «hâre yehîru», bina için de «tehevvera'l-binâü ve teheyyera» demişlerdir. Dolayısıyla lâm harfi olan râ, ayn harfi olan vâv veya yâ'nın önüne geçirilmiş ve «gâzin» ile «râmin» gibi olmuştur. Onların i'lâli gibi nâkıs i'lâline uğramış; kalbden sonraki vezni «fâli'» (فالِع), ardından haziften sonraki vezni ise «fâlin» (فالٍ) olmuştur.
الثاني: أنه حُذِفَتْ عينُه اعتباطاً أي لغير موجَبٍ، وعلى هذا فيجري بوجوه الإِعراب على لامه، فيُقال: هذا هارٌ ورأيت هاراً ومررت بهارٍ، ووزنُه أيضاً فال.
İkincisi: Ayn harfinin keyfî olarak, yani zorunlu bir kural olmaksızın hazfedilmiş olmasıdır. Buna göre lâm harfi üzerinde irap vecihleri cereyan eder; dolayısıyla 'Hâzâ hârun', 'Ve raeytü hâran', 'Ve merartü bi-hârin' denir; vezni de yine «fâlin»dir (فال).
والثالث: أنه لا قلبَ فيه ولا حذف وأنَّ أصله هَوِر أو هَيِر بزنة كَتِف، فتحرك حرف العلة وانفتح ما قبله فقُلِب ألفاً فصار مثل قولهم: كبشٌ صافٌ، أي: صَوِف أو يومٌ راحٌ، أي: رَوِح. وعلى هذا فتحرَّك بوجوه الإِعراب أيضاً كالذي قبله كما تقول: هذا باب ورأيت باباً ومررت ببابٍ. وهذا أعدل الوجوه لاستراحته من ادِّعاء القلب والحذف اللذين هما على خلاف الأصل، لولا أنه غير مشهور عند أهل التصريف. ومعنى «هار» ، أي: ساقط متداعٍ مُنْهار.
Üçüncüsü: Onda ne bir kalb ne de bir hazif vardır; aslı «ketif» (كَتِف) vezninde «hevirün» (هَوِر) veya «heyirün» (هَيِر) şeklindedir; illet harfi harekeli olup öncesi fethalı olduğu için elife dönüşmüştür. Tıpkı 'kebşün sâfun' (yünlü koç; yani savif) veya 'yevmün râhun' (rüzgarlı gün; yani ravih) demeleri gibi olmuştur. Buna göre tıpkı 'Hâzâ bâbün', 'Raeytü bâben' ve 'Merartü bi-bâbin' demen gibi önceki vecihte olduğu gibi irap vecihleriyle harekelenir. Sarf ehli nezdinde meşhur olmasaydı bile, asla aykırı olan kalb ve hazif iddialarından uzak olduğu için bu en dengeli vecihtir. «Hâr» kelimesinin anlamı: Yıkılan, çökmeye yüz tutan ve göçendir.
قوله: {فانهار} فاعلُه: إمَّا ضميرُ البنيان والهاء في به على هذا ضمير المؤسس الباني، أي: فسقط بنيان الباني على شفا جُرُفٍ هار وإما ضمير الجُرُف، أي فسقط الشَّفا أو سَقَطَ الجُرُف. والهاء في «به» للبنيان. ويجوز أن / يكون للباني المؤسس، والأَوْلى أن يكون الفاعلُ ضميرَ الجرف، لأنه يلزم مِنْ انهيارِه الشَّفَا والبنيان جميعاً، ولا يلزم من انهيارِهما أو انهيارِ أحدهما انهيارُه. والباء في «به» يجوز أن تكونَ المعدِّيةَ، وأن تكونَ التي للمصاحبة. وقد تقدَّم لك خلافٌ أولَ هذا الموضوع: أن المعدِّيَةَ عند بعضهم تَسْتلزم المصاحبةَ. وإذا قيل إنها للمصاحبة هنا فتتعلقُ بمحذوفٍ لأنها حال، أي: فانهار مصاحباً له.
Yüce Allah'ın: {فَانْهَارَ} “böylece çöktü” kavli: Fâili ya binanın zamiridir ki bu takdirde {بِهِ} “onunla beraber” kavlindeki hâ zamiri kuran/inşa eden kimsenin zamiridir; yani: Çökmeye yüz tutmuş bir yarın kenarındaki yapıcının binası çöktü [demektir]; ya da cürfün zamiridir; yani yarın kenarı yahut yar çöktü [demektir]. «Bihî»deki hâ zamiri ise binaya aittir. Kuran/inşa eden kimseye ait olması da caizdir. Evla olan ise fâilin cürfün zamiri olmasıdır; çünkü onun çökmesi durumunda yar kenarının ve binanın her ikisinin birden çökmesi zorunlu olur; oysa ikisinin yahut birinin çökmesinden onun çökmesi gerekmez. «Bihî»deki bâ harf-i cerri geçişlilik (ta'diye) için de musâhabet (beraberlik) için de olabilir. Bu konunun başında, bazılarının katında müteaddi kılan bâ'nın beraberliği gerektirdiğine dair ihtilaf geçmişti. Şayet burada musâhabet için olduğu söylenirse, hâl olduğu için mahzûfa müteallık olur; yani: Onunla beraber çöktü [demektir].
وقوله تعالى: {بُنْيَانُهُمُ} : يحتمل أن يكونَ مصدراً على حاله، أي: لا يزال هذا الفعل الصادر منهم. ويحتمل أن يكونَ مراداً به
Yüce Allah'ın: {بُنْيَانُهُمُ} “onların kurdukları binaları” kavli: Kendi halinde masdar olması muhtemeldir; yani: Onlardan meydana gelen bu eylem sürüp gidecektir [demektir]. Bununla
المبني، وحينئذٍ يُضْطَرُّ إلى حذف مضاف، أي: بناء بنيانهم لأن المبنيَّ ليس ريبةً، ويُقَدَّر الحذف من الثاني، أي: لا يزال مبنيُّهم سببَ ريبة. وقوله: «الذي بَنَوا» تأكيدٌ دَفْعاً لوَهْم مَنْ يتوهَّم أنهم لم يَبْنُوا حقيقة وإنما دَبَّروا أموراً، مِنْ قولهم: «كم أبني وتهدمُ» ، وعليه قوله:
bina edilen yapının kastedilmiş olması da muhtemeldir; bu durumda bir muzaf hazfine mecbur kalınır; yani: 'binalarının inşası' [demektir]; çünkü bina edilen yapının kendisi bir şüphe değildir. Yahut hazif ikinciden takdir edilir; yani: 'inşa ettikleri yapı bir şüphe sebebi olmaya devam edecektir' [demektir]. {الَّذِي بَنَوْا} “o kurdukları” kavli, onların hakikatte bir bina yapmadıkları, aksine 'Ben ne kadar bina ediyorum (plan kuruyorum), sen ise yıkıyorsun' sözlerindeki gibi birtakım işler çevirdikleri vehmine kapılan kimsenin vehmini defetmek için bir tekittir; şairin şu sözü de bu manadadır:
٢٥٤٦ - متى يبلغُ البُنيانُ يوماً تمامَه ... إذا كنت تَبْنِيه وغيرك يَهْدِم
2546 - 'Sen onu bina ederken başkası yıkıyorsa, bir bina bir gün ne zaman kemale erer ki?'
قوله: {إِلاَّ أَن تَقَطَّعَ} المستثنى منه محذوفٌ والتقدير: لا يزال بنيانُهم ريبةً في كل وقت إلا وقتَ تقطيعِ قلوبهم، أو في كل حال إلا حالَ تقطيعها. وقرأ ابن عامر وحمزة وحفص «تَقَطَّع» بفتح التاء، والأصل: تتقطع بتاءَيْن فحُذفت إحداهما. وقرأ الباقون «تُقَطَّع» بضمِّها، وهو مبني للمفعول مضارع قَطَّع بالتشديد. وقرأ أُبَيّ «تَقْطَع» مخففاً مِنْ قطع. وقرأ الحسن ومجاهد وقتادة ويعقوب «إلى أن» بإلى الجارة وأبو حَيْوة كذلك. وهي قراءةٌ واضحةٌ في المعنى، إلا أن أبا حيوة قرأ «تُقَطِّع» بضم التاء وفتح القاف وكسر الطاء مشددةً، والفاعلُ ضميرُ الرسول. «قلوبَهم» نصباً على المفعول، والمعنى بذلك أن يقتلهم ويتمكَّن منهم كلَّ تمكُّن. وقيل: الفاعلُ ضمير الرِّيبة، أي: إلى أن تَقْطَع الرِّيبةُ قلوبَهم. وفي مصحف عبد الله «ولو قُطِّعَتْ» وبها قرأ أصحابُه، وهي مخالفةٌ لسوادِ مصاحف الناس.
Yüce Allah'ın: {إِلاَّ أَن تَقَطَّعَ} “parçalanması müstesna” kavli: Müstesnâ minh mahzûftur; takdiri: 'Kalplerinin parçalanma vakti hariç, onların binası her vakitte bir şüphe kaynağı olmaya devam edecektir' veya 'kalplerinin parçalanma hali hariç, her halükarda...' şeklindedir. İbn Âmir, Hamza ve Hafs tâ harfinin fethasıyla «tekattaa» (تَقَطَّع) şeklinde okumuşlardır; aslı iki tâ ile «tetekattaa» (تتقطع) olup birisi hazfedilmiştir. Diğerleri ise tâ'nın zammesi ile «tükattaa» (تُقَطَّع) şeklinde okumuşlardır ki bu, şeddeli «kattaa» fiilinin meçhul muzâriidir. Übeyy ise «kataa» fiilinden muhaffef olarak «taktaa» (تَقْطَع) şeklinde okumuştur. Hasan, Mücâhid, Katâde ve Ya'kûb cer harfi olan «ilâ» ile «ilâ en» (إلى أن) şeklinde okumuşlardır; Ebû Hayve de böyledir. Bu mana bakımından açık bir kırâattir; ancak Ebû Hayve, tâ'nın zammesi, kaf'ın fethası ve tı harfinin şeddeli kesresi ile «tükattai» (تُقَطِّع) şeklinde okumuştur; fâil ise Resûl'ün zamiridir. {قُلُوبَهُمْ} “kalpleri” lafzı mef'ûl olarak mansubdur; bununla kastedilen mana, onları öldürmesi ve üzerlerinde tam bir hâkimiyet kurmasıdır. Bir görüşe göre fâil şüphenin (er-rîbe) zamiridir; yani: 'Şüphe onların kalplerini paramparça edinceye kadar' [demektir]. Abdullah [b. Mes'ûd]'un mushafında «ve lev kuttı'at» (ولو قُطِّعَتْ) şeklindedir ve arkadaşları da böyle okumuşlardır; bu ise insanların mushaflarının hattına (sevâdına) aykırıdır.
قوله تعالى: {بِأَنَّ لَهُمُ} : متعلقٌ ب «اشترى» ، ودخلت الباءُ هنا على المتروك على بابها، وسَمَّاها أبو البقاء باء المقابلة كقولهم باء العوض. وقرأ عمر بن الخطاب «بالجنة» .
Yüce Allah'ın: {بِأَنَّ لَهُمُ} “kendilerine ... karşılığında” kavli: {اشْتَرَى} “satın almıştır” fiiline müteallıktır. Buradaki bâ harfi kendi kuralı gereğince karşılık olarak bırakılan şeyin (el-metrûk) üzerine girmiştir. Ebü'l-Bekâ bunu, 'ivaz bâ'sı' demeleri gibi mukâbele bâ'sı olarak isimlendirmiştir. Ömer b. el-Hattâb ise «bi'l-cenneti» (بالجنة) şeklinde okumuştur.
قوله: «يُقاتِلُون» يجوز أن يكونَ مستأنفاً، ويجوز أن يكونَ حالاً. وقال الزمخشري: «يقاتلون» فيه معنى الأمر، كقوله تعالى: {وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ الله بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ} [الصف: ١١] . قلت: وعلى هذا فيتعيَّنُ الاستئناف، لأن الطلب لا يقع حالاً. وقد تقدَّم الخلاف في «فيَقتلون ويُقتلون» في آل عمران.
Yüce Allah'ın: {يُقَاتِلُونَ} “savaşırlar” kavli: İstînâf olması caiz olduğu gibi hâl olması da caizdir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: ««Yukâtilûne» lafzında, Yüce Allah'ın: {وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ} “Allah yolunda mallarınızla ve canlarınızla cihat edersiniz” [es-Saf: 11] kavlinde olduğu gibi emir manası vardır.» Ben [es-Semîn] derim ki: Bu takdirde istînâf olması zorunlu olur; çünkü talep bildiren ifade hâl olamaz. {فَيَقْتُلُونَ وَيُقْتَلُونَ} “öldürürler ve öldürülürler” [ifadesindeki kırâat] ihtilafı Âl-i İmrân suresinde geçmişti.
قوله: {وَعْداً} منصوبٌ على المصدر المؤكد لمضمون الجملة لأنَّ معنى «اشترى» معنى وعدهم بذلك فهو نظير «هذا ابني حقاً» . ويجوز أن يكونَ مصدراً في موضع الحال، وفيه ضعف. و «حقاً» نعت له، و «عليه» حالٌ مِنْ «حقاً» لأنه في الأصل صفةٌ لو تأخَّرَ.
Yüce Allah'ın: {وَعْداً} “bir vaat olarak” kavli: Cümlenin içeriğini pekiştiren bir masdar olarak mansubdur; çünkü {اشْتَرَى} “satın almıştır” lafzının manası, onlara bunu vadetti anlamındadır; dolayısıyla bu, 'Hâzâ ibnî hakkan' (Bu gerçekten benim oğlumdur) ifadesinin benzeridir. Hâl konumunda bir masdar olması da caizdir, ancak bunda zayıflık vardır. {حَقّاً} “hak olarak” onun sıfatıdır; {عَلَيْهِ} “Kendi üzerine” kavli ise {حَقّاً} lafzından hâldir; çünkü şayet sonraya kalsaydı aslen sıfat olacaktı.
قوله: {فِي التوراة} فيه وجهان، أحدهما: أنه متعلق ب «اشترى» وعلى هذا فتكونُ كل أمة قد أُمِرت بالجهاد ووُعِدت عليه الجنة. والثاني: أنه متعلقٌ بمحذوف لأنه صفةٌ للوعد، أي: وعداً مذكوراً وكائناً في التوراة، وعلى هذا فيكون الوعد بالجنة لهذه الأمة مذكوراً في كتب الله المُنَزَّلَة. وقال الزمخشري في أثناءِ كلامه: «لا يجوز عليه قبيحٌ قط» ، قال الشيخ: «استعمل» قط «في غير موضوعه؛ لأنه أتى به مع قوله:» لا يجوز عليه «و» قط «ظرفٌ ماضٍ؛ فلا يعمل فيه إلا الماضي» ، قلت: ليس المراد هنا زمناً بعينه.
Yüce Allah'ın: {فِي التَّوْرَاةِ} “Tevrat'ta” kavlinde iki vecih vardır; birincisi: {اشْتَرَى} “satın almıştır” fiiline müteallık olmasıdır; buna göre her ümmete cihat emredilmiş ve karşılığında cennet vadedilmiştir. İkincisi: Vaadin sıfatı olmak üzere mahzûfa müteallık olmasıdır; yani: Tevrat'ta zikredilmiş ve yer almış bir vaat [demektir]; buna göre bu ümmete cennet vaadi Allah'ın indirilen kitaplarında zikredilmiştir. ez-Zemahşerî sözünün arasında: «O'na asla hiçbir çirkinlik caiz olmaz (lâ yecûzü aleyhi kabîhun katt)» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «'Katt' (قط) kelimesini yerinin dışında kullanmıştır; çünkü onu 'O'na caiz olmaz' sözüyle birlikte getirmiştir; oysa 'katt' geçmiş zaman zarfıdır ve onda ancak geçmiş zaman fiili amel eder.» Ben [es-Semîn] derim ki: Burada kastedilen belirli bir zaman değildir.
وقوله: {فاستبشروا} فيه التفاتٌ من الغَيْبَة إلى الخطاب لأنَّ في
Yüce Allah'ın: {فَاسْتَبْشِرُوا} “O halde müjdelenip sevinin” kavlinde gaybetten hitaba iltifat vardır; çünkü
خطابهم بذلك تشريفاً لهم، واستفعل هنا ليس للطلب، بل بمعنى أفعل كاستوقد وأوقد. وقوله: {الذي بَايَعْتُمْ بِهِ} توكيدٌ كقوله: {الذي بَنَوْاْ} [التوبة: ١١٠] لينصَّ لهم على هذا البيعِ بعينه.
onlara bu şekilde hitap edilmesinde bir şereflendirme vardır. Buradaki istif'âl (استفعل) kalıbı talep için değil, 'istevkade' (استوقد) ve 'evkade' (أوقد) örneklerinde olduğu gibi 'ef'ale' (أفعل) manasındadır. Yüce Allah'ın: {الَّذِي بَايَعْتُمْ بِهِ} “kendisiyle alışveriş yaptığınız” kavli, {الَّذِي بَنَوْا} “kurdukları” [et-Tevbe: 110] kavlinde olduğu gibi, bizzat bu alışverişi açıkça belirtmek için tekit [ifade etmektedir].
قوله تعالى: {التائبون} : فيه خمسةُ أوجه، أحدها: أنهم مبتدأٌ، وخبره «العابدون» ، وما بعده أوصاف أو أخبار متعددة عند مَنْ يرى ذلك. الثاني: أنَّ الخبر قوله: «الآمرون» . الثالث: أنَّ الخبر محذوف، أي: التائبون الموصوفون بهذه الأوصاف من أهل الجنة، ويؤيده قولُه: «وبَشِّر المؤمنين» ، وهذا عند مَنْ يرى أن هذه الآية منقطعةٌ مما قبلها، وليست شرطاً في المجاهدة، وأمَّا مَنْ زعم أنها شرط في المجاهدة كالضحاك وغيره فيكون إعراب التائبين خبر مبتدأ محذوف، أي: هم التائبون، وهذا من باب قطع النعوت، وذلك أن هذه الأوصافَ عند هؤلاء القائلين من صفات المؤمنين في قوله تعالى: { «اشترى] مِنَ المؤمنين أَنفُسَهُمْ} [التوبة: ١١١] / ويؤيد ذلك قراءة أُبَيّ وابن مسعود والأعمش» التائبين «بالياء. ويجوز أن تكونَ هذه القراءةُ على القطع أيضاً، فيكونَ منصوباً بفعل مقدر. وقد صَرَّح الزمخشري وابن عطية بأن التائبين في هذه القراءةِ نعتٌ. الخامس: أن» التائبون «بدل من الضمير المتصل في» يقاتلون «.
Yüce Allah'ın: {التَّائِبُونَ} “Tövbe edenler” kavlinde beş vecih vardır: Birincisi: Mübteda olması, haberinin ise {الْعَابِدُونَ} “ibadet edenler” olmasıdır; bundan sonrakiler ise bunu caiz görenlere göre ya sıfatlar yahut peş peşe gelen haberlerdir. İkincisi: Haberin {الْآمِرُونَ} “emredenler” kavli olmasıdır. Üçüncüsü: Haberin mahzûf olmasıdır; yani: Bu vasıflarla nitelenen tövbe edenler cennet ehlindendir; {وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ} “Müminleri müjdele” kavli de bunu destekler. Bu görüş, bu ayetin öncesinden bağımsız (münkati') olduğunu ve cihat için bir şart olmadığını savunanlara göredir. Dahhâk ve başkaları gibi bunun cihat için bir şart olduğunu ileri sürenlere göre ise {التَّائِبُونَ} lafzının irabı mahzûf mübtedanın haberi olur; yani: 'Onlar tövbe edenlerdir' [demektir]; bu da sıfatların kat'ı (cümleden koparılması) kabilindendir. Zira bu vasıflar, bu görüş sahiplerine göre Yüce Allah'ın: {اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ} “müminlerden nefislerini satın almıştır” [et-Tevbe: 111] kavlindeki müminlerin sıfatlarındandır. Übeyy, İbn Mes'ûd ve el-A'meş'in yâ ile «et-tâibîne» (التائبين) şeklindeki kırâati de bunu destekler. Bu kırâatin de yine kat' üzere olması caizdir; bu durumda takdir edilen bir fiille mansub olur. ez-Zemahşerî ve İbn Atiyye bu kırâatte «et-tâibîne» lafzının sıfat olduğunu açıkça belirtmişlerdir. Beşincisi: {التَّائِبُونَ} kavlinin, {يُقَاتِلُونَ} “savaşırlar” fiilindeki bitişik zamirden bedel olmasıdır.