قوله: {وَرِضْوَانٌ مِّنَ الله أَكْبَرُ} ، التكثير يفيد التعليل، أي: أقلُّ شيء من الرضوان أكبر من جميع ما تقدَّم مِنَ الجنَّات ومساكنها.
Yüce Allah'ın: {وَرِضْوَانٌ مِّنَ الله أَكْبَرُ} “Allah'tan bir rıza ise daha büyüktür” kavli: [Nekre kılınarak] çoğaltma/büyüklük ifade etmesi ta'lîl (gerekçelendirme) bildirir; yani Allah'ın rızasından en küçük bir şey dahi, daha önce zikredilen cennetlerin ve onların içindeki meskenlerin tamamından daha büyüktür.
قوله تعالى: {وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} : قال أبو البقاء: «إن قيل: كيف حَسُنَتِ الواوُ هنا، والفاء أشبه بهذا الموضع؟ ففيه ثلاثة أجوبة. أحدُها: أن الوَاوَ واو الحال والتقدير: افعل ذلك في حال استحقاقِهم جهنم، وتلك الحال حال كفرهم ونفاقهم. والثاني: أن الواوَ جيْءَ بها تنبيهاً على إرادة فعلٍ محذوف تقديره: واعلمْ أنَّ مأواهم جهنم. الثالث: أنَّ الكلامَ قد حُمل على المعنى، والمعنى: أنه قد اجتمع لهم عذاب الدنيا بالجهاد والغلطة وعذابُ الآخرةَ بجَعْلِ جهنم مأواهم» ، ولا حاجةَ إلى هذا كلِّه، بل هذه جملةٌ استئنافية.
Yüce Allah'ın: {وَمَأْوَاهُمْ جَهَنَّمُ} “ve onların barınağı cehennemdir” kavli: Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Şayet: 'Burada vâv harfi nasıl güzel olmuştur, oysa bu makama fâ harfi daha uygundur?' denilirse, buna üç cevap verilir: Birincisi: Vâv hâl vâvıdır; takdiri de: 'Onların cehennemi hak ettikleri hâlde bunu yap' şeklindedir ki bu hâl, onların küfür ve nifak hâlleridir. İkincisi: Vâv harfi, takdiri 'Bil ki onların barınağı cehennemdir' şeklinde olan mahzuf bir fiilin kastedildiğine dikkat çekmek için getirilmiştir. Üçüncüsü: Söz manaya hamledilmiştir; mana da şudur: Cihad ve sertlikle dünya azabı, cehennemin onların barınağı kılınmasıyla da ahiret azabı kendilerinde toplanmıştır.» Bütün bunlara gerek yoktur; bilakis bu cümle istinafiyedir (yeni bir başlangıç cümlesidir).
قوله تعالى: {إِلاَّ أَنْ أَغْنَاهُمُ} : فيه وجهان، أحدهما: أنه مفعولٌ به، أي: وما كَرِهوا وعابُوا إلا إغناءَ الله إياهم، وهو من بابِ قولِهم: ما لي عندك ذنبٌ إلا أَنْ أَحْسَنْت إليك، أي: إن كان ثَمَّ ذنبٌ فهو هذا، فهو تهكمٌ بهم، كقوله:
Yüce Allah'ın: {إِلاَّ أَنْ أَغْنَاهُمُ} “ancak Allah'ın onları zengin kılmış olmasını [ayıpladılar]” kavli: Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Mefulün bih olmasıdır; yani: 'Onlar Allah'ın kendilerini zenginleştirmesinden başka bir şeyi kerih görmediler ve ayıplamadılar.' Bu, onların: 'Sana iyilik etmiş olmamdan başka senin katında hiçbir günahım yoktur' sözleri kabilindendir; yani 'Şayet ortada bir günah varsa o da ancak budur'. Dolayısıyla bu, onlarla bir alaydır (tehekküm); şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٥١٧ - ولا عيبَ فينا غيرُ عِرْقٍ لمعشرٍ ... كرامٍ وأنَّا لا نَخُطُّ على النمل
2517 - 'Bizde, kerem sahibi bir topluluğa ait bir damar [taşıyor olmamız] ve karıncaların üzerine çizgi çekmememizden başka hiçbir ayıp yoktur.'
وقول الآخر:
Bir diğer şairin şu sözü de böyledir:
٢٥١٨ - ما نقِموا من بني أميةَ إلا ... أنهمْ يَحْلُمون إنْ غَضِبوا
2518 - 'Onlar Emevîoğullarından, öfkelendiklerinde hilm (yumuşaklık) göstermelerinden başka hiçbir şeyi ayıplamadılar;'
وأنهم سادةُ الملوكِ ولا ... يَصْلحُ إلا عليهم العَرَبُ
'Ve onların kralların efendileri olmaları ile Arapların ancak onların yönetimi altında ıslah olabilmelerinden başka [bir kusur bulamadılar].'
والثاني: أنه مفعولٌ من أجله، وعلى هذا فالمفعول به محذوف تقديره: وما نقموا منهم الإِيمان إلا لأجلِ إغناء الله إياهم. وقد تقدَّم الكلامُ على نَقِم.
İkincisi: Mefulün lieclih olmasıdır. Buna göre mefulün bih mahzuftur, takdiri de: 'Onlar, sırf Allah kendilerini zengin kıldığı için onlardan imanı ayıpladılar/intikam almaya kalktılar' şeklindedir. «Nakame» kelimesi hakkındaki açıklama daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {مَّنْ عَاهَدَ الله} : فيه معنى القسم فلذلك أُجيب بقوله: «لنصَّدَّقَنَّ» ، وحُذِفَ جوابُ الشرطِ لدلالة هذا الجوابِ عليه، وقد عَرَفْتَ قاعدة ذلك. واللام للتوطئة. ولا يمتنع الجمعُ بين القسم واللام الموطئة له. وقال أبو البقاء؛ «فيه وجهان أحدهما: تقديره فقال: لئن آتانا.
Yüce Allah'ın: {مَّنْ عَاهَدَ الله} “Allah'a ahdeden kimse” kavli: Bunda yemin anlamı vardır; bu sebeple «le-nassaddakanne» kavliyle cevap verilmiştir. Bu cevabın delaleti sebebiyle şartın cevabı hazfedilmiştir; nitekim bunun kaidesini öğrenmiştin. [«Le-in»deki] lâm ise tevtie (yemine hazırlık) içindir. Yemin ile ona zemin hazırlayan lâmın bir arada bulunması caizdir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bunda iki vecih vardır: Birincisi: Takdiri 'Bunun üzerine: Şayet bize verirse dedi' şeklindedir.
والثاني: أنْ يكونَ» عاهد «بمعنى» قال «فإنَّ العهد قول» . ولا حاجة إلى هذا الذي ذكره.
İkincisi: «Âhede» fiilinin «kâle» (dedi) anlamında olmasıdır; çünkü ahid bir sözdür.» [Ebü'l-Bekâ'nın] zikrettiği bu açıklamaya gerek yoktur.
قوله: {لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ} قرأهما الجمهور بالنون الثقيلة، والأعمش بالخفيفة.
Yüce Allah'ın: {لَنَصَّدَّقَنَّ وَلَنَكُونَنَّ} “mutlaka sadaka vereceğiz ve elbette ... olacağız” kavli: Cumhur bu iki kelimeyi şeddeli nûn ile okumuştur; el-A'meş ise şeddesiz (hafif) nûn ile okumuştur.
والجمهور قرؤوا «يَكذبون» مخففاً. وأبو رجاء مثقلاً.
Cumhur «yekzibûne» fiilini şeddesiz (muhaffef) olarak; Ebû Recâ ise şeddeli (müsakkal) olarak okumuştur.
والجمهورُ على «يَعْلموا» بالياء من تحت. وقرأ علي بن أبي طالب والحسن والسُّلَمي بالخطاب التفاتاً للمؤمنين دون المنافقين.
Cumhur alttan iki noktalı yâ ile «ya'lemû» şeklinde okumuştur. Ali b. Ebî Tâlib, el-Hasan ve es-Sülemî ise münafıklara değil de müminlere yönelik bir iltifat sanatı olarak muhatap sîgasıyla (hitap ile) okumuşlardır.
قوله تعالى: {الذين يَلْمِزُونَ} : فيه أوجه، أحدهما: أنه مرفوعٌ على إضمارِ مبتدأ، أي: هم الذين. الثاني: أنه في محل رفع بالابتداء و «من المؤمنين» حالٌ مِن «المطَّوِّعين» ، و «في الصدقات» متعلق ب «يَلْمِزون» . و {وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ} نسقٌ على «المطَّوِّعين» أي: يَعيبون المياسير والفقراء.
Yüce Allah'ın: {الذين يَلْمِزُونَ} “ayıplayan kimseler” kavli: Bunda vecihler vardır: Birincisi: Mahzuf bir mübtedanın takdiriyle merfû olmasıdır; yani: «hümü'llezîne» (onlar o kimselerdir). İkincisi: Mübteda olarak ref mahallinde olmasıdır; «mine'l-mü'minîne» ifadesi «el-muttavvi'îne» lafzından hâldir, «fi's-sadakâti» ise «yelmizûne» fiiline mütealliktir. {وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ} “bulamayan kimseleri de [ayıplarlar]” kavli ise «el-muttavvi'îne» üzerine matuftur; yani hem zenginleri hem de fakirleri ayıplarlar.
وقال مكي: «والذين» خفضٌ عطفاً على «المؤمنين» ، ولا يَحْسُن عَطْفُه على «المطَّوِّعين» ، لأنه لم يتمَّ اسماً بعد، لأن «فيسخرون» عطف على «يَلْمِزُون» هكذا ذكره النحاس في «الإِعراب» له، وهو عندي وهمٌ منه «. قلت: الأمر فيه كما ذكر فإن» المطَّوِّعين «قد تَمَّ من غيرِ احتياجٍ لغيره.
Mekkî şöyle demiştir: ««Vellezîne» lafzı «el-mü'minîne» üzerine matuf olarak mecrurdur; «el-muttavvi'îne» üzerine atfedilmesi ise uygun değildir; çünkü henüz isim olarak tamamlanmamıştır, zira «fe-yesharûne» fiili «yelmizûne» üzerine matuftur. en-Nehhâs 'el-İ'râb' adlı eserinde bunu böyle zikretmiştir ki bu bana göre onun bir vehmidir (yanılgısıdır).» Derim ki: Durum [Mekkî'nin] belirttiği gibidir; zira «el-muttavvi'îne» başka bir şeye ihtiyaç duymaksızın tamamlanmıştır.
وقوله: {فَيَسْخَرُونَ} نسقٌ على الصلة، وخبر المبتدأ الجملةُ من قوله: {سَخِرَ الله مِنْهُمْ} ، هذا أظهرُ إعرابٍ قيل هنا. وقيل: {وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ} نسقٌ على» الذين يَلْمزون «، ذكره أبو البقاء. وهذا لا يجوزُ؛ لأنه يلزمُ الإِخبارُ عنهم، بقوله: {سَخِرَ الله مِنْهُمْ} وهذا لا يكون إلا بأَنْ كان الذين لا يَجِدون منافقين، وأمَّا إذا كانوا مؤمنين كيف يَسْخر الله منهم؟ وقيل: {وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ} نسقٌ على المؤمنين، قاله أبو البقاء. وقال الشيخ:» وهو بعيدٌ جداً «، قلت: وَجْهُ بُعْدِ أنه يُفْهِمُ أن الذين لا يجدون ليسوا مؤمنين؛ لأنَّ أصلَ العطفِ الدلالةُ على المغايرة فكأنه قيل: يَلْمِزون المطَّوِّعين من هذين الصنفين: المؤمنين والذين لا يجدون، فيكون الذين لا يجدون مطَّوِّعين غيرَ مؤمنين.
Yüce Allah'ın: {فَيَسْخَرُونَ} “ve alay ederler” kavli sıla cümlesine matuftur; mübtedanın haberi ise {سَخِرَ الله مِنْهُمْ} “Allah da onlarla alay etmiştir” kavlinden oluşan cümledir. Burada söylenen en açık irab budur. {وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ} “ve bulamayan kimseler” kavlinin {الَّذِينَ يَلْمِزُونَ} “ayıplayan kimseler” üzerine matuf olduğu da söylenmiştir; bunu Ebü'l-Bekâ zikretmiştir. Fakat bu caiz değildir; çünkü bu durumda {سَخِرَ الله مِنْهُمْ} “Allah da onlarla alay etmiştir” kavliyle onlar hakkında da haber verilmiş olması gerekir; bu da ancak bulamayan kimselerin münafık olması durumunda mümkündür. Oysa onlar mümin olduklarına göre, Allah onlarla nasıl alay etsin? {وَالَّذِينَ لاَ يَجِدُونَ} “ve bulamayan kimseler” kavlinin «el-mü'minîne» üzerine matuf olduğu da söylenmiştir; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise: «Bu son derece uzaktır» demiştir. Derim ki: Uzak oluşunun sebebi şudur: Bu, bulamayan kimselerin mümin olmadığını hissettirir; çünkü atfın aslı gayrılığa (farklılığa) delalet etmesidir. Sanki şöyle denmiş gibi olur: 'Şu iki sınıftan gönüllü verenleri ayıplarlar: Müminler ve bulamayan kimseler.' Bu durumda bulamayanlar, mümin olmayan gönüllü bağışçılar olmuş olur.
وقال أبو البقاء:» في الصدقات «متعلق ب» يَلْمِزون «، ولا يتعلق بالمطَّوِّعين لئلا يُفْصَل بينهما بأجنبي» ، وهذا الردُّ فيه نظر، إذ قولُه: «من المؤمنين» حال، والحال ليست/ بأجنبي، وإنما يظهر في رَدِّ ذلك أن «يطَّوَّع» إنما يتعدى بالباء لا ب «في» ، وكونُ «في» بمعنى الباء خلافُ الأصل.
Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: ««Fi's-sadakâti» ifadesi «yelmizûne» fiiline mütealliktir; aralarının yabancı bir ögeyle ayrılmaması için «el-muttavvi'îne» lafzına müteallik olamaz.» Bu itirazda eleştiriye açık bir yön vardır; zira «mine'l-mü'minîne» kavli bir hâldir ve hâl yabancı bir öge değildir. Ancak bu görüşün reddinde açık olan husus şudur: «Tetavva'a» fiili «fî» ile değil ancak «bâ» harfi cerri ile geçişli olur; «fî» harfinin «bâ» anlamında olması ise asıl kurala aykırıdır.
وقيل: {فَيَسْحَرُونَ} خبرُ المبتدأ، ودَخَلَتِ الفاءُ لِما تضمَّنه المبتدأ من معنى الشرط، وفي هذا الوجهِ بُعْدٌ من حيث إنه يَقْرُب من كونِ الخبر في معنى المبتدأ، فإنَّ مَنْ عاب إنساناً وغَمَزَه علم أنه يسخر منه فيكون كقولهم: «سيد الجارية مالكها» .
{فَيَسْخَرُونَ} “ve alay ederler” kavlinin mübtedanın haberi olduğu ve mübtedanın içerdiği şart anlamından dolayı fâ harfinin dahil olduğu da söylenmiştir. Bu vecihte, haberin mübteda ile aynı anlama gelmesine yaklaşması bakımından bir uzaklık vardır; zira bir insanı ayıplayıp kınayan kimsenin onunla alay ettiği bilinir. Dolayısıyla bu, onların: 'Cariyenin efendisi, onun sahibidir' sözü gibi olur.
الثالث: أن يكونَ محلُّه نصباً على الاشتغال بإضمار فعل يُفَسِّره {سَخِرَ الله مِنْهُمْ} مِنْ طريقِ المعنى نحو: عاب الذين يَلْمِزون سخر الله منهم. الرابع: أَنْ ينتصبَ على الشتم. الخامس: أن يكونَ مجروراً بدلاً من الضمير في «سِرَّهم ونجواهم» .
Üçüncüsü: Mahallen iştigal üzere mensub olmasıdır; bu da mana yoluyla {سَخِرَ الله مِنْهُمْ} “Allah da onlarla alay etmiştir” kavlinin tefsir ettiği gizli bir fiil ile olur; «Âbe'llezîne yelmizûne, sehirallâhu minhüm» (Ayıplayanları kınadı; Allah da onlarla alay etti) takdirinde olması gibidir. Dördüncüsü: Şetm (kınama/zem) üzere mensub olmasıdır. Beşincisi: «Sirrahüm ve necvâhüm» ifadesindeki zamirden bedel olarak mecrur olmasıdır.
وقرىء «يُلْمزون» بضم الميم، وقد تقدَّم أنها لغة.
«Yulmezûne» şeklinde mîm harfinin ötresiyle de okunmuştur; bunun bir lehçe olduğu daha önce geçmişti.
وقوله: {سَخِرَ الله} يُحْتمل أن يكونَ خبراً محضاً، وأن يكون دعاءً. وقرأ الجمهور «جُهدهم» بضم الجيم. وقرأ ابن هرمز وجماعة «جَهْدهم» بالفتح. فقيل: لغتان بمعنى واحد. وقيل: المفتوحُ المشقَّة، والمضمومُ الطاقةُ قاله القتبي. وقيل: المضمومُ شيءٌ قليلٌ يُعاشُ به، والمفتوحُ العملُ.
Yüce Allah'ın: {سَخِرَ الله} “Allah alay etmiştir” kavlinin sırf bir haber olması muhtemel olduğu gibi dua olması da muhtemeldir. Cumhur cîm harfinin ötresiyle «cühdehüm» şeklinde okumuştur. İbn Hürmüz ve bir grup ise fetha ile «cehdehüm» şeklinde okumuştur. Bunların aynı manada iki ayrı lehçe olduğu söylenmiştir. Fethalı olanın meşakkat, ötreli olanın ise güç/takat anlamına geldiği de söylenmiştir; bunu el-Kutebî söylemiştir. Ötreli olanın kendisiyle geçinilen az bir şey, fethalı olanın ise amel/çaba olduğu da söylenmiştir.
قوله تعالى: {سَبْعِينَ مَرَّةً} : منصوبٌ على المصدر كقولك: «ضربتُه عشرين ضربةً» فهو لعددِ مراته. وقوله: {استغفر لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ} ، قد تقدَّم الكلامُ على هذا بُعَيْدَ قوله: {قُلْ أَنفِقُواْ طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَّن يُتَقَبَّلَ مِنكُمْ} [التوبة: ٥٣] وأنه نظيرُ قوله:
Yüce Allah'ın: {سَبْعِينَ مَرَّةً} “yetmiş defa” kavli: «Darabtühû ışrîne darbeten» (Ona yirmi vuruş vurdum) demen gibi masdar olarak mensubdur; dolayısıyla onun tekrar sayısını bildirir. Yüce Allah'ın: {استغفر لَهُمْ أَوْ لاَ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ} “onlar için ister mağfiret dile, ister onlar için mağfiret dileme” kavli: Bunun hakkındaki açıklama, Yüce Allah'ın: {قُلْ أَنفِقُواْ طَوْعاً أَوْ كَرْهاً لَّن يُتَقَبَّلَ مِنكُمْ} [Tevbe 53] “De ki: İster gönüllü ister gönülsüz infak edin, sizden asla kabul edilmeyecektir” kavlinin hemen ardından geçmiş ve şairin şu sözünün benzeri olduğu belirtilmişti:
٢٥١٩ - أَسِيْئي بنا أو أَحْسِني لا مَلومةٌ ... لدينا ولا مَقْلِيَّةٌ إنْ تَقَلَّتِ
2519 - 'Bize ister kötülük et ister iyilik et; bizim katımızda ne kınanırsın ne de nefret beslesen dahi nefret edilirsin.'
قوله تعالى: {بِمَقْعَدِهِمْ} : متعلقٌ ب «فرح» ، وهو يصلح لمصدر قعد وزمانِه ومكانِه، والمرادُ به ههنا المصدرُ، أي: بقعودهم وإقامتها بالمدينة.
Yüce Allah'ın: {بِمَقْعَدِهِمْ} “oturup kalmalarıyla” kavli: «Feriha» fiiline mütealliktir. Bu kelime «kaade» fiilinin masdarı, zaman ismi ve mekân ismi olmaya elverişlidir. Burada kastedilen ise masdardır; yani: Geri kalıp oturmaları ve Medine'de ikamet etmeleri sebebiyle [sevindiler].
قوله: {خِلاَفَ} فيه ثلاثةُ أوجهٍ، أحدها: أنه منصوبٌ على المصدر بفعلٍ مقدرٍ مدلولٍ عليه بقوله: «مَقْعدهم» ، لأنه في معنى تخلَّفوا، أي: تخلفوا خلاف رسول الله. الثاني: أنَّ «خلاف» مفعولٌ من أجله، والعامل فيه: إمَّا فرح، وإما مَقْعد، أي: فَرِحوا لأجل مخالفتهم رسول الله حيث مضى هو للجهاد وتَخَلَّفوا هم عنه، أو بقعودِهم لمخالفَتهم له، وإليه ذهب الطبري والزجاج ومؤرِّج، ويؤيد ذلك قراءةُ منْ قرأ «خُلْف» بضم الخاءِ وسكون اللام، والثالث: أنْ ينتصب على الظرف، أي: بعد رسول الله. يُقال: «أقام زيد خلاف القوم» ، أي: تخلف بعد ذهابهم، و «خلافَ» يكون ظرفاً قال:
Yüce Allah'ın: {خِلاَفَ} “arkasından / muhalefet ederek” kavlinde üç vecih vardır: Birincisi: «Mak'adihim» ifadesinin delalet ettiği takdirî bir fiille masdar olarak mensub olmasıdır; çünkü bu, 'geri kaldılar' anlamındadır; yani: «tehallefû hilâfe Rasûlillâh» (Resûlullah'ın ardından geri kaldılar). İkincisi: «Hilâfe» kelimesinin mefulün lieclih olmasıdır. Bunda amel eden âmil ise ya «feriha» ya da «mak'ad»dır; yani: O cihada gittiğinde onlar cihaddan geri kalarak Resûlullah'a muhalefet ettikleri için sevindiler veya ona muhalefet etmek maksadıyla oturup kalmaları sebebiyle [sevindiler]. et-Taberî, ez-Zeccâc ve Müerric bu görüşe meyletmiştir. Hâ harfinin ötresi ve lâmın sükûnuyla «hulf» şeklinde okuyanların kıraati de bunu destekler. Üçüncüsü: Zarf olarak mensub olmasıdır; yani: Resûlullah'tan sonra / arkasından [oturup kaldılar]. «Ekâme Zeydün hilâfe'l-kavmi» (Zeyd topluluğun arkasından/sonrasında kaldı) denir ki 'onların gidişinden sonra geride kaldı' demektir. «Hilâfe» zarf olur; şair şöyle demiştir:
٢٥٢٠ - عَقَبَ الربيعُ خِلافَهُمْ فكأنما ... بَسَطَ الشَّواطِبُ بينهن حصيرا
2520 - 'Onların ardından ilkbahar geldi; sanki hurma yaprağı yaran kadınlar aralarına bir hasır sermişti.'
وقال الآخر:
Bir diğer şair de şöyle demiştir:
٢٥٢١ - فقلْ للذي يَبْقى خِلاَفَ الذي مضى ... تَهَيَّأْ لأخرى مِثلها وكأنْ قَدِ
2521 - 'Geçip gidenin ardından geride kalana de ki: Onun benzeri bir başkasına hazırlan, o da pek yakındır.'
وإليه ذهب أبو عبيدة وعيسى بن عمر والأخفش، ويؤيد هذا قراءة ابن عباس وأبي حيوة وعمرو بن ميمون «خَلْفَ» بفتح الخاء وسكون اللام.
Ebû Ubeyde, Îsâ b. Ömer ve el-Ahfeş bu görüşe gitmiştir. İbn Abbâs, Ebû Hayve ve Amr b. Meymûn'un hâ harfinin fethası ve lâmın sükûnuyla «halfe» şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir.
قوله تعالى: {فَإِن رَّجَعَكَ} : «رجع» يتعدى، كهذه الآية الكريمة، ومصدرُه الرَّجْع، كقوله: {والسمآء ذَاتِ الرجع} [الطارق: ١١] ، ولا يتعدى نحو: {وَإِلَيْنَا تُرْجِعُونَ} [الأنبياء: ٣٥] ، في قراءة مَنْ بناه للفاعل، والمصدر الرجوع كالدخول.
Yüce Allah'ın: {فَإِن رَّجَعَكَ} “Eğer [Allah] seni döndürürse” kavli: «Racea» fiili bu kerim ayette olduğu gibi müteaddî (geçişli) olur ve masdarı «er-rec'» şeklinde gelir; nitekim Yüce Allah'ın: {والسمآء ذَاتِ الرجع} [Târık 11] “Dönüş sahibi olan göğe andolsun” kavlinde olduğu gibidir. Fiil, etken (fâile mebnî) okuyanların kıraatindeki: {وَإِلَيْنَا تُرْجِعُونَ} [Enbiyâ 35] “ve ancak bize döndürüleceksiniz” ayetinde olduğu gibi lâzım (geçişsiz) de olur; [bu durumda] masdarı «duhûl» vezninde «er-rucû'» şeklinde gelir.
قوله: {أَوَّلَ مَرَّةٍ} ، قد تقدَّم ذلك. وقال أبو البقاء: «هي ظرفٌ» ، قال الشيخ: «ويعني ظرفَ زمان وهو بعيد» . / لأن الظاهرَ أنها منصوبةٌ على المصدر، وفي التفسير: أولَ خَرْجَةٍ خَرَجَها رسول الله، فالمعنى: أولَ مرة من الخروج. قال الزمخشري: «فإن قلت» مرة «نكرة وُضِعَتْ موضع المرات من التفضيل، فلِمَ ذُكِرَ اسمُ التفضيلِ المضافُ إليها وهو دالٌّ على واحدةٍ من المرات؟ قلت: أكثر اللغتين:» هند أكبرُ النساء وهي أكبرُهن «، ثم إنَّ قولَك:» هي كبرى امرأة «، لا تكاد تعثر عليه، ولكن» هي أكبر امرأة وأول مرة وآخر مرة «.
Yüce Allah'ın: {أَوَّلَ مَرَّةٍ} “ilk defasında” kavli: Bu daha önce geçmişti. Ebü'l-Bekâ: «Bu bir zarftır» demiştir. Şeyh [Ebû Hayyân] ise şöyle demiştir: «Zaman zarfını kastediyor ki bu uzaktır.» Çünkü zahir olan, masdar olarak mensub olmasıdır. Tefsirde: 'Resûlullah'ın çıktığı ilk sefer' denilmiştir; dolayısıyla mana: Çıkışın ilk defası demektir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Şayet: '«Merre» kelimesi nekre olup tafdîl makamında çoğulun yerine konmuştur; peki ona muzaf olan ve defalardan tek bir tanesine delalet eden ism-i tafdîl niçin müzekker getirilmiştir?' dersen; derim ki: İki kullanımdan en yaygın olanı: 'Hindün ekberu'n-nisâi ve hiye ekberuhunne' (Hind kadınların en büyüğüdür ve onların en büyüğüdür) şeklindedir. Sonra senin: 'Hiye kübrâ imraetin' demene neredeyse hiç rastlayamazsın; bilakis 'Hiye ekberu imraetin, ve evvelü merretin, ve âhiru merretin' denir.»
قوله: {مَعَ الخالفين} هذا الظرفُ يجوز أن يكونَ متعلقاً ب» اقعدوا «، ويجوز أن يتعلَّق بمحذوفٍ لأنه حال من فاعل» اقعدوا «. والخالِفُ: المتخلِّفُ بعد القوم. وقيل: الخالف: الفاسد.» مَنْ خَلَفَ «، أي: فَسَد، ومنه» خُلوف فم الصائم «، والمراد بهم النساءُ والصبيانُ والرجالُ العاجزون، فلذلك جاز جمعُه للتغليب. وقال قتادة:» الخالِفُون: النساء «، وهو مردودٌ لأجل الجمع. وقرأ عكرمة ومالكُ بن دينار» مع الخَلِفين «مقصوراً مِنَ الخالِفين كقوله:
Yüce Allah'ın: {مَعَ الخالفين} “geride kalanlarla beraber” kavli: Bu zarfın «uk'udû» fiiline müteallik olması caiz olduğu gibi, «uk'udû» fiilinin fâilinden hâl olduğu için mahzuf bir kelimeye müteallik olması da caizdir. Hâlif (الخالِفُ): Topluluğun ardından geri kalan kimsedir. Hâlif'in bozuk/kokuşmuş kimse olduğu da söylenmiştir; «halefe» yani 'bozuldu' kökünden gelir; «hulûfü femi's-sâim» (oruçlunun ağız kokusu) ifadesi de bundandır. Bunlarla kastedilenler kadınlar, çocuklar ve âciz erkeklerdir; bu sebeple tağlîb yoluyla cemî (çoğul) kılınması caiz olmuştur. Katâde: «Hâlifûn: Kadınlardır» demiştir; fakat bu, kelimenin [müzekker] çoğul olmasından ötürü reddedilmiştir. İkrime ve Mâlik b. Dînâr, «el-hâlifîne» kelimesinden kısaltma (maksûr) olarak «ma'a'l-halifîne» şeklinde okumuşlardır; şairin şu sözünde olduğu gibi:
٢٥٢٣ - مثل النَّقَا لَبَّده بَرْدُ الظِّلَلْ ... وقوله:
2523 - 'Gölgelerin serinliğinin sıklaştırdığı kum tepesi gibi...' ve şairin şu sözü gibi:
٢٥٢٤ -. . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2524 - . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
عَرِدا ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . بَرِدا
'... ariden ... bariden'
يريد: الظلال وعارِداً بارداً.
[Şair] ez-zılâl (الظلال), âriden (عارِداً) ve bâriden (بارداً) demek istemiştir.
قوله تعالى: {مِّنْهُم} : صفةٌ ل «أحد» ، وكذلك الجملة من قوله: «مات» . ويجوز أن يكون «منهم» حالاً من الضمير في «مات» ، أي: مات حال كونِه منهم، مُتَّصفاً بصفةِ النفاق كقولهم: «أنت مني» ، يَعْني على طريقتي. و «أبداً» ظرف منصوب بالنهي.
Yüce Allah'ın: {مِّنْهُم} “onlardan” kavli: «Ehadin» lafzının sıfatıdır; «mâte» (ölen) kavlinden oluşan cümle de böyledir. «Minhüm» ifadesinin «mâte» fiilindeki zamirden hâl olması da caizdir; yani: Onlardan biri olduğu hâlde, nifak sıfatıyla vasıflanmış olarak öldü; nitekim 'Sen bendensin' yani 'benim yolumdamsın' denmesi gibidir. «Ebeden» ise nehiy ile mensub bir zarftır.
قوله تعالى: {وَلاَ تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ} : قيل: هذه تأكيد للآية السابقة. وقال الفارسي: «ليست للتأكيد لأن تِيْكَ في قوم، وهذه في آخرين، وقد تغاير لفظاً الاثنتين فههنا» ولا «بالواو لمناسبة عطفِ نهيٍ على نهيٍ قبلَه في قوله:» ولا تُصَلِّ، ولا تَقُمْ، ولا تُعْجبك «، فناسب ذلك الواو، وهناك بالفاءِ لمناسبةِ تعقيبِ قولِه: ولا يُنْفِقون إلا وهم كارهون» ، أي: للإِنفاقِ فهم مُعْجَبون بكثرة الأموالِ والأولادِ فنهاه عن الإِعجاب بفاء التعقيبِ. وهنا «وأولادهم» دون «لا» لأنه نهيٌ عن الإِعجاب بهما مجتمعين، وهناك بزيادةِ «لا» لأنه نهيٌ عن كل واحد واحد فَدَلَّ مجموعُ الاثنين على النهي بهما مجتمعَيْن ومنفردين. وهنا «أنْ يُعَذِّبهم» وهناك «ليُعَذِّبهم» ، فأتى باللام مُشْعرةً بالغلبة، ومفعولُ الإِرادةِ محذوفٌ، أي: إنما يريد الله اختبارَهم بالأموال والأولاد، وأتى ب «أن» لأنَّ مَصَبَّ الإِرادة التعذيبُ، أي: إنما يريد الله تعذيبَهم. فقد اختلف متعلَّقُ الإِرادة في الآيتين. هذا هو الظاهر وإن كان يُحتمل أن تكونَ اللامُ زائدة، وأن تكونَ «أَنْ» على حذف لام علة. وهناك «في الحياة الدنيا» وهنا سقطت «الحياة» ، تنبيهاً على خِسِّيَّة الدنيا، وأنها لا تستحق
Yüce Allah'ın: {وَلاَ تُعْجِبْكَ أَمْوَالُهُمْ} “Onların malları senin hoşuna gitmesin/seni imrendirmesin” kavli: Bunun önceki ayetin bir teyidi olduğu söylenmiştir. el-Fârisî ise şöyle demiştir: «Teyit için değildir; zira o [önceki ayet] bir topluluk hakkındadır, bu ise başkaları hakkındadır. İki ayetin lafızları da birbirinden farklıdır: Burada, «ve lâ tusalli, ve lâ tekum, ve lâ tu'cibke» ([namaz] kılma, [başında] durma ve hoşuna gitmesin) kavlinde bir nehyin kendisinden önceki nehiylere atfedilmesine uygun düşmesi için vâv ile «ve lâ» gelmiştir, dolayısıyla vâv buna uygun düşmüştür. Orada ise: «Ve lâ yunfikûne illâ ve hum kârihûn» (İnfakı ancak istemeye istemeye yaparlar) kavlini hemen takip etmesine uygunluk sağlamak için fâ ile [«fe-lâ»] gelmiştir; yani infakı kerih gördükleri hâlde mal ve evlat çokluğu ile böbürlenirler, bu sebeple takip bildiren fâ ile böbürlenip beğenmekten nehyetmiştir. Burada «lâ» olmaksızın «ve evlâdühüm» (ve evlatları) denmiştir; çünkü ikisini bir arada beğenmekten nehiydir. Orada ise «lâ» ziyadesiyle gelmiştir; çünkü her birinden teker teker nehiy söz konusudur; böylece her iki ayetin toplamı, hem ikisinin bir arada hem de ayrı ayrı beğenilmesinden nehyedildiğine delalet etmiştir. Burada «en yu'azzibehüm», orada ise «li-yu'azzibehüm» gelmiştir; [oradaki] lâm galebe hissi vermek için getirilmiştir ve irade fiilinin mefulü mahzuftur; yani: Allah mallar ve evlatlarla ancak onları imtihan etmeyi murad eder. Burada ise iradenin asıl taalluk ettiği nokta azap olduğu için «en» ile getirilmiştir; yani: Allah ancak onlara azap etmeyi murad eder. Dolayısıyla iki ayette iradenin taalluk ettiği şey farklı olmuştur. Zahir olan budur; gerçi lâmın zâit olması ve «en» edatının da ta'lîl lâmının hazfiyle gelmiş olması muhtemeldir. Orada «fi'l-hayâti'd-dünyâ» denmiş, burada ise dünyanın değersizliğine ve onun hak etmediğine dikkat çekmek için «el-hayât» kelimesi düşürülmüştür;
أن تُسَمَّى حياة، لا سيما وقد ذُكِرَت بعد ذِكر موتِ المنافقين فناسَبَ ألاَّ تُسَمَّى حياة.
hayat olarak isimlendirilmeye layık olmadığına [dikkat çekilmiştir]; hele ki münafıkların ölümünün zikrinden sonra zikredilmiş olduğundan, hayat olarak adlandırılmaması uygun düşmüştür.»
قوله تعالى: {وَإِذَآ أُنزِلَتْ سُورَةٌ} : «إذا» لا تقتضي تكراراً بوضعها، وإن كان بعضُ الناس فَهِمَ ذلك منها ههنا، وقد تقدَّم ذلك أولَ البقرة وأنشدْت عليه:
Yüce Allah'ın: {وَإِذَآ أُنزِلَتْ سُورَةٌ} “Bir sûre indirildiği zaman” kavli: «İzâ» vaz'ı (asıl lügat konuluşu) gereği tekrar gerektirmez; gerçi bazı insanlar burada ondan bunu anlamış olsa da. Bu husus Bakara'nın başında geçmiş ve buna dair şu beyti okumuştum:
٢٥٢٥ - إذا وجدْتُ أوارَ الحُبِّ في كَبِدي ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2525 - 'Ciğerimde aşkın hararetini hissettiğim zaman...'
وأنَّ هذا إنما يُفْهَمُ من القرائِن لا مِنْ وَضْع «إذا» له.
ve bunun «izâ»nın vaz'ından değil, ancak karinelerden anlaşıldığı belirtilmişti.
قوله: {أَنْ آمِنُواْ} ، فيه وجهان، أحدهما: أنها تفسيريةٌ لأنه قد تقدَّمها ما هو بمعنى القول لا حروفه. والثاني: أنها مصدريةٌ على حذف حرف الجر، أي: بأنْ آمنوا. وفي قوله: «اسْتَأْذَنَكَ» ؛ التفاتٌ من غَيْبة إلى خطاب، وذلك أنه قد تقدَّم لفظُ «رسوله» فلو جاء على الأصل لقيل: استأذنه.
Yüce Allah'ın: {أَنْ آمِنُواْ} “İman edin diye” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Tefsiriyye olmasıdır; zira kendisinden önce harfleriyle değil manasıyla söz ifade eden bir lafız geçmiştir. İkincisi: Harf-i cerrin hazfiyle masdariyye olmasıdır; yani: «bi-en âminû» (iman etmeniz hususunda). «İste'zeneke» (senden izin istediler) kavlinde ise gâibden muhataba bir iltifat vardır; zira daha önce «Rasûlihî» (O'nun Resûlü) lafzı geçmişti, şayet asıl kurala göre gelseydi «iste'zenehû» (ondan izin istedi) denilirdi.
قوله تعالى: {مَعَ الخوالف} : الخَوَالِفُ: جمع خالفة من صفة النساء، وهذه صفةُ ذَمّ كقول زهير:
Yüce Allah'ın: {مَعَ الخوالف} “geride kalan [kadın]larla beraber” kavli: el-Havâlif (الخَوَالِفُ): Kadınların bir sıfatı olan «hâlife»nin çoğuludur ve bu bir kınama (zem) sıfatıdır; nitekim Züheyr'in şöyle dediği gibidir:
٢٥٢٦ - وما أَدْري وسوف إخالُ أَدْري ... أقومٌ آلُ حِصْنٍ أم نساءُ
2526 - 'Bilmiyorum -yakında bileceğimi sanıyorum-: Hısn ailesi bir erkek topluluğu mudur, yoksa kadınlar mıdır?'
فإنْ تكنِ النساءُ مُخَبَّآتٍ ... فَحُقَّ لكل مُحْصَنَةٍ هِداءُ
'Şayet kadınlar çadırlara saklanmışlarsa, her iffetli kadının [kocasına] hediye edilmesi (gelin edilmesi) haktır.'
وقال آخر:
Bir diğer şair de şöyle demiştir:
٢٥٢٧ - كُتِبَ القَتْلُ والقتالُ علينا ... وعلى الغانيات جَرُّ الذيولِ
2527 - 'Öldürülmek ve savaşmak bize, etekleri yerde sürümek ise güzel kadınlara yazılmıştır.'
وقال النحاس: «يجوز أن تكونَ» الخوالِف «من صفة الرجال، بمعنى أنها جمع خالفة. يقال:» رجل خالِفَة «، أي: لا خير فيه، فعلى هذا تكونُ جمعاً للذكور باعتبار لفظهِ» . وقال بعضهم: إنه جمع خالف، يقال: رجلٌ خالفٌ، أي: لا خير فيه، / وهذا مردودٌ؛ فإن فواعل لا يكونُ جمعاً ل فاعل وَصْفاً لعاقل إلا ما شذَّ من نحو: فوارس ونواكس وهوالك.
en-Nehhâs şöyle demiştir: ««el-Havâlif» kelimesinin «hâlife»nin çoğulu anlamında erkeklerin bir sıfatı olması da caizdir. «Racülün hâlifetün» yani 'kendisinde hayır olmayan adam' denir; buna göre lafzı itibarıyla müzekkerlerin çoğulu olur.» Bazıları da bunun «hâlif»in çoğulu olduğunu söylemiştir; nitekim 'kendisinde hayır olmayan adam' anlamında «racülün hâlifün» denir. Fakat bu görüş reddedilmiştir; zira «fevâ'il» vezni, akıl sahibi varlıkların sıfatı olan «fâ'il» vezninin çoğulu olarak gelmez; ancak «fevâris», «nevâkis» ve «hevâlik» gibi şâz olanlar müstesnadır.
والخَيْرات: جمع خَيْرة على فَعْلة بسكون العين وهو المستحسَنْ من كل شيء، وغَلَبَ استعمالُه في النساء، ومنه قوله تعالى: {خَيْرَاتٌ حِسَانٌ} وقول الشاعر:
Hayrât (الخَيْرات) ise ayın harfinin sükûnuyla «fa'le» vezninde olan «hayra» kelimesinin çoğuludur; her şeyin beğenilen ve güzel olanıdır. Kadınlar hakkında kullanımı galip gelmiştir; nitekim Yüce Allah'ın: {خَيْرَاتٌ حِسَانٌ} “huyu güzel, yüzü güzel kadınlar” kavli ve şairin şu sözü bundandır:
٢٥٢٨ - ولقد طَعَنْتُ مَجامِع الرَّبَلاتِ ... رَبَلاتِ هندٍ خَيْرةٍ الملَكاتِ
2528 - 'Ve andolsun ki kaba etlerin birleştiği yeri mızrakladım; kadınların en hayırlısı olan Hind'in kaba etlerini.'
قوله تعالى: {المعذرون} : قُرىء بوجوهٍ كثيرة، فمنها قراءة الجمهور: فَتْحُ العين وتشديدُ الذال. وهذه القراءة تحتمل وجهين: أن يكون وزنه فَعَّل مضعّفاً، ومعنى التضعيف فيه التكلف، والمعنى: أنه تَوَهَّم أن له عُذْراً، ولا عُذْرَ له. والثاني: أن يكون وزنه افتعل والأصل: اعتذرَ فأُدْغمت التاءُ في الذال بأنْ قُلبت تاءُ الافتعال ذالاً، ونُقِلت حركتها إلى الساكن قبلها وهو العين، ويدلُّ على هذا قراءةُ سعيد بن جبير «المعتذرون» على الأصل. وإليه ذهب الأخفش والفراء وأبو عبيدة وأبو حاتم والزجاج.
Yüce Allah'ın: {المعذرون} “özür beyan edenler” kavli: Pek çok vecihle okunmuştur. Bunlardan biri cumhurun kıraatidir: Ayn'ın fethası ve zâl'in şeddesiyle [el-mu'azzirûn]. Bu kıraat iki ihtimal taşır: Vezninin şeddeli «fa''ale» (فَعَّلَ) olmasıdır; bundaki şedde tekellüf (zorlama) manası ifade eder. Anlamı ise: Kendisinin bir mazereti olduğunu vehmettiği halde aslında hiçbir mazeretinin bulunmamasıdır. İkincisi: Vezninin «ifta'ale» (افتعل) olmasıdır; aslı «i'teżera» (اعتذر) olup افتعال (ifteâl) tası zâle dönüştürülerek tâ zâle idğam edilmiş ve harekesi kendisinden önceki sakin harfe yani ayn'a nakledilmiştir. Saîd b. Cübeyr'in asıl üzere olan «el-mu'tezirûn» (المعتذرون) kıraati de buna delalet eder. el-Ahfeş, el-Ferrâ, Ebû Ubeyde, Ebû Hâtim ve ez-Zeccâc bu görüşe gitmişlerdir.
وقرأ زيدٌ بن علي والضحاك والأعرج وأبو صالح وعيسى بن هلال وهي قراءةُ ابنِ عباس أيضاً ويعقوب والكسائي «المُعْذِرون» بسكون العين وكسرِ الذال مخففةً مِنْ أَعْذَر يُعْذِر كأكرم يكرم.
Zeyd b. Ali, ed-Dahhâk, el-A'rec, Ebû Sâlih ve Îsâ b. Hilâl -ki bu aynı zamanda İbn Abbâs, Ya'kûb ve el-Kisâî'nin de kıraatidir- ayn'ın sükûnu ve zâl'in kesresiyle şeddesiz olarak «ekrame yukrimu» gibi «a'zere yu'ziru»dan «el-mu'zirûn» (المُعْذِرون) şeklinde okumuşlardır.
وقرأ مسلمة «المُعَّذَّرون» بتشديد العين والذال مِنْ تعذَّر بمعنى اعتذر. قال أبو حاتم: «أراد المتعذرون، والتاء لا تدغم في العين لبُعْد المخارج، وهي غلطٌ منه أو عليه» .
Mesleme ise «i'teżera» anlamındaki «ta'azzara»dan ayn'ın ve zâl'in şeddesiyle «el-mu''azzarûn» (المُعَّذَّرون) şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim: «O, 'el-mute'azzirûn' lafzını kastetmiştir; ancak mahreçlerin uzaklığı sebebiyle tâ ayn'a idğam edilmez. Bu [kıraat], ya onun bizzat kendisinin bir hatasıdır ya da ona yapılan bir isnat hatasıdır» demiştir.
قوله: {لِيُؤْذَنَ لَهُمْ} متعلقٌ ب «جاء» وحُذِفَ الفاعلُ وأُقيم الجارُّ مُقَامه للعلمِ به، أي: ليأذن لهم الرسول. وقرأ الجمهور «كَذَبوا» بالتخفيف، أي: كذبوا في إيمانهم. وقرأ الحسن في المشهور عنه وأُبَيٌّ وإسماعيل «كذَّبوا» بالتشديد، أي: لم يُصَدِّقُوا ما جاء به الرسول عن ربه ولا امتثلوا أمره.
Yüce Allah'ın: {لِيُؤْذَنَ لَهُمْ} “kendilerine izin verilsin diye” kavli, «câe» fiiline mütteallıktır (bağlıdır); fâil bilinmesi sebebiyle hazfedilmiş ve câr-mecrûr onun yerine [nâib-i fâil olarak] ikâme edilmiştir; yani 'Resûl kendilerine izin versin diye'. Cumhur {كَذَبوا} “yalan söylediler” lafzını şeddesiz [kezebû] olarak okumuştur; yani imanlarında yalan söylediler. Hasan [el-Basrî] -kendisinden meşhur olan rivayette-, Übey ve İsmâil ise şeddeli olarak «kezzebû» (كذَّبوا) şeklinde okumuşlardır; yani Resûl'ün Rabbi katından getirdiklerini tasdik etmediler ve onun emrine uymadılar.
وقرأ أبو حيوة: «نصحوا اللَّهَ» بدون لام، وقد تقدم أن «نَصَح» يتعدَّى بنفسِه وباللام.
Ebû Hayve ise lâm harfi olmaksızın «nasahu-llâhe» (نصحوا اللَّهَ) şeklinde okumuştur. Daha önce «nasaha» fiilinin bizzat kendisiyle de lâm ile de müteaddî olduğu geçmişti.
وقوله: {مِن سَبِيلٍ} فاعل بالجارِّ لاعتماده على النفي، ويجوز أن يكونَ مبتدأً والجارُّ قبلَه خبرُه، وعلى كلا القولين ف «مِنْ» مزيدةٌ فيه، أي: ما على المحسنين سبيل.
Yüce Allah'ın: {مِن سَبِيلٍ} “hiçbir yol [ve sorumluluk]” kavli, nefy cümlesine dayandığı için câr ile fâildir. Mübtedâ olup kendisinden önceki câr-mecrûrun onun haberi olması da caizdir. Her iki görüşe göre de «min» zâidedir; yani: «mâ ale'l-muhsinîne sebîlün» (İyilik edenlerin aleyhine bir yol/sorumluluk yoktur).
قال بعضُهم: وفي هذه الآيةِ نوعٌ من البديع يسمى التمليح وهو: أن يُشارَ إلى قصةٍ مشهورة أو مثلٍ سائرٍ أو شعر نادر في فحوى كلامك من غير ذِكْره، ومنه قوله:
Bazıları şöyle demiştir: Bu ayette bedî' sanatlarından «temlîh» adı verilen bir tür vardır. Bu da sözün lafzını zikretmeksizin, kelamının muhtevasında meşhur bir kıssaya, dillerde dolaşan bir darbımesele veya nadir bir şiire işaret etmendir. Şairin şu sözü bundandır:
٢٥٢٩ - اليومَ خمرٌ ويبدو بعده خَبَرٌ ... والدهرُ مِنْ بين إنعامٍ وإبْآسِ
2529 - 'Bugün içkidir, ardından ise haber ortaya çıkar; zaman ise nimet verme ile darlık/keder verme arasında [gidip gelir].'
يشير لقول امرىء القيس لَمَّا بلغه قَتْلُ أبيه: «اليومَ خمرٌ وغداً أمره» ، وقول الآخر:
İmrüülkays'ın, babasının öldürüldüğü haberi kendisine ulaştığında söylediği: «Bugün içki, yarın ise buyruktur (iştir)» sözüne işaret etmektedir. Diğer şairin şu sözü de böyledir:
٢٥٣٠ - فواللَّهِ ما أدري أأحلامُ نائمٍ ... أَلَمَّت بنا أم كان في الركب يوشَعُ
2530 - 'Vallahi bilmiyorum, bize uğrayan şey uyuyan birinin gördüğü düşler midir, yoksa kervanın içinde Yûşa mı vardı?'
يُشير إلى قصة يوشع ﵇ واستيقافه الشمس. وقول الآخر:
Yûşa aleyhisselâm'ın kıssasına ve güneşi durdurmasına işaret etmektedir. Bir diğerinin şu sözü de böyledir:
٢٥٣١ - لعَمْروٌ مع الرَّمْضاءِ والنارُ تَلْتَظِي ... أرقُّ وأحفى منكَ في ساعة الكَرْبِ
2531 - 'Güneşin kızdırdığı kızgın kumla beraber ve ateş alev alev yanarken Amr, sıkıntı anında senden daha ince ve daha şefkatlidir.'
أشار إلى البيت المشهور:
Şu meşhur beyte işaret etmiştir:
٢٥٣٢ - المستجيرُ بعمروٍ عند كُرْبته ... كالمستجير مِنَ الرَّمْضاءِ بالنار
2532 - 'Sıkıntısı anında Amr'a sığınan kimse, kızgın kumdan kaçıp ateşe sığınan kimse gibidir.'
وكأن هذا الكلامَ وهو «ما على المحسنين من سبيل» اشتهُر ما هو بمعناه بين الناس، فأشار إليه مِنْ غير ذكر لفظه. ولمَّا ذكر الشيخ التمليح لم يُقَيِّده بقوله «من غير ذكره» ولا بد منه، لأنه إذا ذكره بلفظه كان اقتباساً وتضميناً.
Sanki bu «mâ ale'l-muhsinîne min sebîl» (İyilik edenlerin aleyhine bir yol yoktur) sözü, onun manasında olan şey insanlar arasında şöhret bulmuştu da lafzı zikredilmeksizin ona işaret edilmiştir. Şeyh [İbn Hişâm], temlîh sanatını zikrettiğinde onu «lafzını zikretmeksizin» kaydıyla sınırlandırmamıştır; halbuki bu kayıt zorunludur. Çünkü onu bizzat kendi lafzıyla zikretseydi iktibâs ve tazmîn olurdu.
قوله تعالى: {وَلاَ عَلَى الذين} : فيه أوجه، أحدها: أن يكون معطوفاً على «الضعفاء» ، أي: ليس على الضعفاء ولا على الذين إذا
Yüce Allah'ın: {وَلاَ عَلَى الذين} “ve şu kimselere de [bir günah yoktur]” kavlinde birkaç vecih vardır: Birincisi: «ed-du'afâ» (zayıflar) kelimesine matuf olmasıdır; yani: Ne zayıflara ne de sana geldikleri zaman [kendilerini binek üzerine bindirmeni isteyen] kimselere
ما أَتَوْك، فيكونون داخلين في خبر ليس، مُخبراً بمتعلقهم عن اسمِها وهو «حَرَج» . الثاني: أن يكون معطوفاً على «المحسنين» فيكونون داخلين فيما أَخْبر به عن قوله «من سبيل» ، فإنَّ «مِنْ سبيل» يحتمل أن يكون مبتدأً، وأن يكون اسمَ «ما» الحجازية، و «مِنْ» مزيدةٌ في الوجهين. الثالث: أن يكون {وَلاَ عَلَى الذين} خبراً لمبتدأ محذوف تقديره: ولا على الذين إذا ما أتوك إلى آخرِ الصلةِ حرجٌ أو سبيل، وحُذِفَ لدلالةِ الكلامِ عليه، قاله أبو البقاء، ولا حاجةَ إليه لأنه تقديرٌ مُسْتغنىً عنه، إذ قد قَدَّر شيئاً يقومُ مقامَه هذا الموجودُ في اللفظ والمعنى. وهذا الموصولُ يحتمل أن يكونَ مندرجاً في قوله {وَلاَ عَلَى / الذين لاَ يَجِدُونَ مَا يُنفِقُونَ} وذُكِروا على سبيل نفي الحرج عنهم وأن لا يكونوا مندرجين، بأن يكون هؤلاء وجدوا ما ينفقون، إلا أنهم لم يجدوا مَرْكوباً.
bir günah yoktur. Böylece «leyse»nin haberine dahil olurlar ve kendilerine taalluk eden şeyle «leyse»nin ismi olan «harac»dan (günah/sorumluluk) haber verilmiş olur. İkincisi: «el-Muhsinîn» kelimesine matuf olmasıdır; böylece {مِن سَبِيلٍ} kavminden haber verilen şeye dahil olurlar. Zira {مِن سَبِيلٍ} kavlinin mübteda olması da Hicaz ehlinin «mâ»sının ismi olması da muhtemeldir ve her iki vecihte de «min» zâidedir. Üçüncüsü: {وَلاَ عَلَى الذين} kavlinin mahzuf bir mübtedânın haberi olmasıdır; takdiri: «ve lâ alâllezîne izâ mâ etevke... haracün ev sebîlün» (sana geldiklerinde... o kimselere de bir günah veya bir sorumluluk yolu yoktur) şeklindedir ve sözün ona delaleti sebebiyle hazfedilmiştir. Bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir; ancak buna gerek yoktur, çünkü lafız ve mana olarak mevcut olan bu yapı onun yerine geçtiğinden bu takdir gereksiz bir takdirdir. Bu ism-i mevsûlün, {وَلاَ عَلَى / الذين لاَ يَجِدُونَ مَا يُنفِقُونَ} “harcayacak bir şey bulamayanlara da [sorumluluk yoktur]” kavline dahil olup onlardan sorumluluğun nefyedilmesi kabilinden zikredilmiş olması da dahil olmayıp bu kimselerin harcayacak bir şey bulup sadece binecek binek bulamamış olmaları da muhtemeldir.
وقرأ معقل بن هرون «لنَحْملهم» بنونِ العظمة. وفيها إشكالٌ، إذ كان مقتضى التركيبِ: قلت لا أجدُ ما يَحْملكم عليه الله.
Ma'kıl b. Hârûn azamet nûnu ile «li-nahmilehum» (لنَحْملهم) şeklinde okumuştur. Bunda ise bir müşkillik vardır; zira terkibin gereği: 'Seni onlara bindirecek bir şeyi Allah'ın bulamadığını söyledin' şeklinde olurdu.
قوله: «قلت» فيه أربعةُ أوجهٍ، أحدُها: أنه جوابُ «إذا» الشرطية، و «إذا» ، وجوابُها في موضعِ الصلة، وقعت الصلةُ جملةً شرطيةً، وعلى هذا فيكون قوله «تَوَلَّوا» جواباً لسؤالٍ مقدرٍ، كأن قائلاً قال: «ما كان حالُهم إذا أُجيبوا بهذا الجواب؟ فأُجيب بقوله» تولُّوا «. الثاني: أنه في موضع نصب على الحال من كاف» أَتَوْك «، أي: إذا أَتَوْك وأنت قائلٌ: لا أجدُ ما أحملكم عليه، و» قد «مقدرة عند مَنْ يشترط ذلك في الماضي الواقع حالاً كقوله: {أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ} [النساء: ٩٠] في أحد أوجهه، كما تقدم تحقيقه، وإلى
«Kulte» (dedin) kavlinde dört vecih vardır: Birincisi: Şart bildiren «izâ»nın cevabı olmasıdır; «izâ» ve cevabı sıla konumundadır ve sıla şart cümlesi olarak vaki olmuştur. Buna göre {تَوَلَّواْ} “döndüler” kavli takdîrî bir sorunun cevabı olur; sanki biri: 'Kendilerine bu cevap verildiğinde halleri ne oldu?' demiş, buna da «tevellev» (döndüler) denilerek cevap verilmiştir. İkincisi: «Etevk» (sana geldiler) kelimesindeki hitap kâfından hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; yani: Sana geldiklerinde sen: 'Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum' der halde idin. Hâl olarak vaki olan mazi fiilde bunu şart koşanlara göre {أَوْ جَآءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ} [Nisâ: 90] “yahut göğüsleri daralmış olarak size gelenler” kavlinin vecihlerinden birinde olduğu gibi -daha önce tahkiki geçtiği üzere- «kad» takdir edilir. Ve
هذا نحا الزمخشري. الثالث: أن يكونَ معطوفاً على الشرط، فيكونَ في محلِّ جرٍ بإضافة الظرف إليه بطريق النَّسَق، وحُذِفَ حرفُ العطفِ، والتقدير: وقلت: وقد تقدم لك كلامٌ في هذه المسألةِ وما استشهد الناس به عليها. وإلى هذا ذهب الجرجانيُّ، وتبعه ابن عطية، إلا أنه قدَّر العاطفَ فاءً، أي: فقلت. الرابع: أن يكونَ مستأنفاً. قال الزمخشري:» فإنْ قلت: هل يجوزُ أن يكونَ قولُه «قلت لا أجدُ» استئنافاً مثله «يعني مثل {رَضُواْ بِأَن يَكُونُواْ مَعَ الخوالف} كأنه قيل: إذا ما أَتَوْك لتحملهم تَوَلَّوا، فقيل: ما لهم تَوَلَّوا باكين [فقيل] قلت: لا أجد ما أحملكم عليه، إلا أنه وسطٌ بين الشرطِ والجزاءِ كالاعتراض.
ez-Zemahşerî bu görüşe meyletmiştir. Üçüncüsü: Şart cümlesine matuf olmasıdır; böylece atıf yoluyla zarfın kendisine izafe edilmesiyle cer mahallinde olur ve atıf harfi hazfedilmiştir; takdiri: «Ve kulte» (ve dedin) şeklindedir. Bu mesele ve insanların bunun için getirdikleri deliller hakkında bilgi daha önce geçmişti. el-Cürcânî bu görüşe gitmiş, İbn Atiyye de ona tabi olmuş; ancak o, atıf harfini fâ olarak yani «fe-kulte» şeklinde takdir etmiştir. Dördüncüsü: İstînâf (başlangıç cümlesi) olmasıdır. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Eğer: 'Onun {قُلْتَ لاَ أَجِدُ} sözünün, onun gibi -yani {رَضُواْ بِأَن يَكُونُواْ مَعَ الخوالف} “geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular” kavli gibi- istînâf olması caiz midir?' dersen; sanki şöyle denilmiştir: Kendilerini bindiresin diye sana geldiklerinde dönüp gittiler; bunun üzerine: 'Onlara ne oldu da ağlayarak dönüp gittiler?' denildi; [buna karşılık da:] Sen: 'Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum' dedin, denildi; şu kadar var ki bu, şart ile ceza arasında itiraz (ara cümle) gibi bir ara sözdür.
قلت: نعم ويَحْسُن «انتهى.
Derim ki: Evet, caizdir ve güzeldir» [demiştir].
قال الشيخ:» ولا يجوزُ ولا يَحْسُن في كلام العرب فكيف في كلام الله؟ وهو فَهْمُ أعجميٍّ «. قلت: وما أدري ما سَبَبُ منعه وعدم استحسانه له مع وضوحه وظهوره لفظاً ومعنى؟ وذلك لأن تولِّيَهم على حاله، فيصير الدمع ليس مترتباً على مجردِ مجيئهم له ﵇ ليحملَهم، بل على قوله لهم {لاَ أَجِدُ مَآ أَحْمِلُكُمْ} ، وإذا كان كذلك فقوله ﵇ لهم ذلك سببٌ في بكائهم، فَحَسُن أن يُجْعَلَ قوله {قُلْتَ: لاَ أَجِدُ مَآ أَحْمِلُكُمْ} جواباً لمَنْ سأل عن علِة تَوَلِّيهم وأعينُهم فائضةٌ دمعاً، وهو المعنى الذي قَصَدَه أبو القاسم. وعلى هذه الأوجهِ الثلاثة التي قَدَّمتها في» قلت «يكون جوابه قوله» تولَّوا «، وقوله»
Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Arap kelamında bu ne caizdir ne de güzeldir; nerede kaldı Allah'ın kelamında olsun? Bu, bir acemin anlayışıdır.» Derim ki: Lafız ve mana yönünden gayet açık ve belirgin olmasına rağmen, bunu menetmesinin ve güzel görmemesinin sebebi nedir, bilemiyorum. Çünkü onların dönüp gitmeleri bu hal üzeredir; dolayısıyla gözyaşı, aleyhisselâm'a kendilerini bindirmesi için sadece gelmelerine değil, onun kendilerine: {لاَ أَجِدُ مَآ أَحْمِلُكُمْ} “sizi bindirecek bir şey bulamıyorum” demesine terettüp etmektedir. Böyle olunca, aleyhisselâm'ın onlara bunu söylemesi ağlamalarının sebebi olmuştur. Dolayısıyla {قُلْتَ: لاَ أَجِدُ مَآ أَحْمِلُكُمْ} kavlinin, gözlerinden yaşlar boşanarak dönüp gitmelerinin sebebini soran kimseye bir cevap kılınması güzel düşmüştür; Ebü'l-Kâsım [ez-Zemahşerî]'ın kastettiği mana da budur. «Kulte» hakkında zikrettiğim bu üç veche göre «izâ»nın cevabı «tevellev» kavli olur. Yüce Allah'ın:
لتحملَهم «علةٌ ل» أَتَوْك «. وقوله» لا أجد «هي المتعديةُ لواحدٍ لأنها من الوُجْد. و» ما «يجوز أن تكونَ موصولةً أو موصوفةً.
{لِتَحْمِلَهُمْ} “onları bindiresin diye” kavli, «etevke» (sana geldiler) fiilinin illetidir (gerekçesidir). «Lâ ecidu» (bulamıyorum) kavli ise vücdan (bulmak) kökünden geldiği için tek mef'ûle müteaddîdir. «Mâ»nın mevsûle veya mevsûfe olması caizdir.
قوله: {وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ} في محلِّ نصبٍ على الحال مِنْ فاعل» تَوَلَّوا «، قال الزمخشري:» تفيضُ من الدمع «كقولك: تفيض دمعاً، وقد تقدَّم هذا في المائدة مستوفىً عند قوله: {ترى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدمع} [التوبة: ٨٣] وأنه جعل» من الدمع «تمييزاً، و» مِنْ «مزيدةً، وتقدَّم الردُّ عليه في ذلك هناك فعليك بالالتفات إليه.
Yüce Allah'ın: {وَّأَعْيُنُهُمْ تَفِيضُ} “gözleri boşanır halde” kavli, «tevellev» fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir. ez-Zemahşerî şöyle demiştir: «Tefîdu mine'd-dem'i» (gözlerinden yaş boşanır), tıpkı senin «tefîdu dem'an» (gözleri yaş olarak boşanır) demen gibidir. Bu husus Mâide suresinde {ترى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدمع} [Mâide: 83] “onların gözlerinin yaştan boşandığını görürsün” kavlinde etraflıca geçmişti; orada «mine'd-dem'» ifadesini temyiz, «min» edatını da zâide kılmıştı. Orada ona verilen cevap daha önce geçtiğinden oraya müracaat etmelisin.
قوله: {حَزَناً} في نصبه ثلاثةُ أوجه، أحدها: أنه مفعولٌ مِنْ أجله والعاملُ في» تفيض «قاله الشيخ. لا يُقال إن الفاعلَ هنا قد اختلف، فإن الفَيْضَ مسند للأعين والحزنَ صادرٌ من أصحاب الأعين، وإذا اختلف الفاعل وَجَبَ جرُّه بالحرف لأنَّا نقول: إن الحزنَ يُسْنَدُ للأعين أيضاً مجازاً يقال: عين حزينةٌ وسخينة، وعين مسرورةٌ وقريرة في ضدِّ ذلك. ويجوز أن يكونَ الناصب له» تَوَلَّوا «وحينئذٍ يتحد فاعلا العلةِ والمعلول حقيقةً. الثاني: أنه في محلِّ نصبٍ على الحال، أي: تَوَلَّوا حزينين أو تفيض أعينُهم حزينةً على ما تقدَّم من المجاز. الثالث: أنه مصدر ناصبُه مقدرٌ مِنْ لفظِه، أي: يحزنون حزناً قاله أبو البقاء. وهذه/ الجملةُ التي قدَّرها ناصبة لهذا المصدر هي أيضاً في محلِّ نصبٍ على الحال: إمَّا من فاعل» تَوَلَّوا «وإمَّا من فاعل» تفيض «.
Yüce Allah'ın: {حَزَناً} “üzüntüden” kavlinin nasbında üç vecih vardır: Birincisi: Mef'ûlün lieclih olmasıdır; onda amel eden fiil ise «tefîdu»dur; bunu Şeyh [Ebû Hayyân] söylemiştir. Burada fâilin farklılaştığı söylenemez; zira taşma/boşanma fiili gözlere isnat edilmiş, üzüntü ise göz sahiplerinden sadır olmuştur; fâil farklılaştığında ise harf ile cerredilmesi vacip olur. [Böyle söylenemez] çünkü biz deriz ki: Mecazen üzüntü gözlere de isnat edilir; nitekim bunun zıddı hakkında da 'hüzünlü ve sıcak göz', 'sevinçli ve aydın göz' denir. Onda amel edip nasb edenin «tevellev» (döndüler) olması da caizdir; bu durumda illet ile ma'lûlün fâilleri hakikatte birleşmiş olur. İkincisi: Hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır; yani: 'üzgün oldukları halde döndüler' veya daha önce geçen mecaza binaen 'gözleri üzgün olarak boşandı' demektir. Üçüncüsü: Kendi lafzından takdir edilen bir fiille mensub olan bir masdar olmasıdır; yani: «yahzenûne hazenan» (büyük bir üzüntüyle üzülürler) takdirindedir; bunu Ebü'l-Bekâ söylemiştir. Bu masdarı nasb eden olarak takdir ettiği bu cümle de ya «tevellev» fiilinin fâilinden ya da «tefîdu» fiilinin fâilinden hâl olarak nasb mahallindedir.
قوله: {أَلاَّ يَجِدُواْ} فيه وجهان، أحدهما: أنه مفعولٌ من أجله، والعامل فيه» حَزَناً «إنْ أعربناه مفعولاً له أو حالً، وأمَّا إذا أعربناه مصدراً فلا،
Yüce Allah'ın: {أَلاَّ يَجِدُواْ} “bulamadıklarından dolayı” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: Mef'ûlün lieclih olmasıdır; şayet «hazenen» kelimesini mef'ûlün leh veya hâl olarak irap ettiysek onda amel eden lafız «hazenen» olur; ancak onu masdar olarak irap ettiysek amel edemez,
لأن المصدر لا يعمل إذا كان مؤكداً لعامِله، وعلى القول بأنَّ» حَزَناً «مفعول من أجله يكون» أن لا يَجِدوا «علةً العلة، يعني أنه يكون عَلَّلَ فيْضَ الدمع بالحزن، وعَلَّل الحزن بعدم وُجْدان النفقة، وهذا واضحٌ، وقد تقدَّم لك نظيرُ ذلك في قوله {جَزَآءً بِمَا كَسَبَا نَكَالاً مِّنَ الله} [المائدة: ٣٨] . والثاني: أنه متعلق ب» تفيض «. قال الشيخ:» قال أبو البقاء: «ويجوز أن يتعلَّق ب» تفيض «. ثم قال الشيخ:» ولا يجوز ذلك على إعرابه «حزناً» مفعولاً له، والعامل فيه «تفيض» ، إذ العاملُ لا يقتضي اثنين من المفعول له إلا بالعطف أو البدل «.
çünkü masdar, âmilini tekit edici olduğunda amel etmez. «Hazenen» lafzının mef'ûlün lieclih olduğu görüşüne göre «en lâ yecidû» illetin illeti olur; yani gözyaşının boşanmasını üzüntü ile illetlendirmiş, üzüntüyü de harcayacak nafaka bulamamak ile illetlendirmiştir; bu da gayet açıktır. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın: {جَزَآءً بِمَا كَسَبَا نَكَالاً مِّنَ الله} [Mâide: 38] “kazandıklarına bir ceza ve Allah'tan bir ibret olmak üzere” kavlinde daha önce geçmişti. İkincisi: «Tefîdu» fiiline mütteallık olmasıdır. Şeyh [Ebû Hayyân] şöyle demiştir: «Ebü'l-Bekâ: 'Onun «tefîdu» fiiline mütteallık olması da caizdir' demiştir.» Ardından Şeyh şöyle demiştir: «'Hazenen' kelimesinin mef'ûlün leh olarak irap edilmesi ve onda amel edenin 'tefîdu' olması durumunda bu caiz olmaz; zira bir âmil, atıf veya bedel olmaksızın iki mef'ûlün lehi birden gerektirmez.»
قولُه تعالى: {رَضُواْ} : فيه وجهان، أحدهما: أنه مستأنفٌ كأنه قال قائل: ما بالُهم استأذنوا في القعود وهم قادرون على الجهاد؟ فَأُجيب بقوله «رَضُوا بأن يكونوا مع الخوالِفِ» . وإليه مال الزمخشري. والثاني: أنه في محل نصبٍ على الحال و «قد» مقدرةٌ في قوله [ «رَضُوا» ] .
Yüce Allah'ın: {رَضُواْ} “razı oldular” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: İstînâf (başlangıç cümlesi) olmasıdır; sanki birisi: 'Cihada güçleri yettiği halde geri kalmak için izin istemelerinin sebebi nedir?' demiş, buna da {رَضُواْ بِأَن يَكُونُواْ مَعَ الخوالف} “geride kalanlarla beraber olmaya razı oldular” sözüyle cevap verilmiştir. ez-Zemahşerî bu görüşe meyletmiştir. İkincisi: Hâl olarak nasb mahallinde olmasıdır ve [ «radû» ] sözünde «kad» takdir edilmiştir.
وقوله: {وَطُبَعَ} نسقٌ على «رضُوا» تنبيهاً على أن السببَ في تخلُّفهم رضاهم بقعودهم وطَبْعُ الله على قلوبهم.
Yüce Allah'ın: {وَطُبَعَ} “ve mühür vuruldu” kavli, savaştan geri kalmalarının sebebinin oturup kalmaya razı olmaları ve Allah'ın kalplerini mühürlemesi olduğuna dikkat çekmek üzere «radû» fiiline matuftur.
وقوله {إِنَّمَا السبيل على} فأتى ب «على» وإن كان قد يَصِل ب «إلى» لفَرْقٍ ذكروه: وهو أنَّ «على» تدل على الاستعلاء وقلة مَنَعَة مَنْ تدخل عليه نحو: لي سبيل عليك، ولا سبيلَ لي عليك، بخلافِ «إلى» . فإذا قلت: «
Yüce Allah'ın: {إِنَّمَا السبيل على} “Sorumluluk yolu ancak aleyhinedir” kavlinde «ilâ» ile de sıla olabildiği halde «alâ» getirilmiştir; bunun zikrettikleri bir farkı vardır: Şöyle ki «alâ», üstünlüğe ve üzerine dahil olduğu kimsenin korunma/savunma gücünün azlığına delalet eder; nitekim: «Lî sebîlün aleyke» (Senin aleyhine bir hakkım/yolum vardır) ve «lâ sebîle lî aleyke» (Senin aleyhine benim bir yolum yoktur) denir; «ilâ» ise böyle değildir. Nitekim sen:
لا سبيل عليك» فهو مغايرٌ لقولِك: لا سبيلَ إليك. ومن مجيء «إلى» معه، قوله:
«Lâ sebîle aleyke» (Senin aleyhine bir yol yoktur) dediğinde bu, «lâ sebîle ileyke» (Sana ulaşacak bir yol yoktur) sözünden farklıdır. «İlâ»nın onunla beraber gelişine şairin şu sözü örnektir:
٢٥٣٣ - ألا ليت شِعْري هل إلى أمِّ سالمٍ ... سبيلٌ فأمَّا الصبرُ عنها فلا صبرا
2533 - 'Ah keşke bilseydim, Ümmü Sâlim'e bir yol var mıdır? Ondan ayrı kalmaya sabretmeye gelince, hiç sabır yoktur.'
وقوله:
Ve diğer şairin şu sözü de bundandır:
٢٥٣٤ - هل من سبيلٍ إلى خَمْرٍ فأشربَها ... أم من سبيل إلى نَصْرِ بن حَجَّاجِ
2534 - 'Şaraba giden bir yol var mıdır ki onu içeyim, yoksa Nasr b. Haccâc'a giden bir yol var mıdır?'
قوله تعالى: {قَدْ نَبَّأَنَا الله مِنْ أَخْبَارِكُمْ} : فيها وجهان، أحدهما: أنها المتعديةُ إلى مفعولين أولهما «ن» والثاني: قوله «مِنْ أخباركم» . وعلى هذا ففي «مِنْ» وجهان، أحدهما: أنها غيرُ زائدةٍ، والتقدير: قد نَبَّأنا اللَّهُ أخباراً مِنْ أخباركم، أو جملةً من أخباركم، فهو في الحقيقة صفةٌ للمفعول المحذوف. والثاني: أن «مِنْ» مزيدةٌ عند الأخفش لأنه لا يَشْترط فيها شيئاً. والتقدير: قد نبَّأنا الله أخباركم.
Yüce Allah'ın: {قَدْ نَبَّأَنَا الله مِنْ أَخْبَارِكُمْ} “Allah bize sizin haberlerinizden bildirdi” kavlinde iki vecih vardır: Birincisi: İki mef'ûle müteaddî olmasıdır; bunlardan birincisi [nebbee'deki] «nâ» zamiri, ikincisi ise {مِنْ أَخْبَارِكُمْ} kavlidir. Buna göre «min» edatında iki vecih vardır: Biri: Zâide olmamasıdır; takdiri: «Kad nebbeenallâhu ahbâran min ahbârikum» (Allah bize haberlerinizden bazı haberler bildirdi) veya haberlerinizden bir kısmını bildirdi şeklindedir; bu durumda hakikatte mahzuf mef'ûlün sıfatı olur. İkincisi: el-Ahfeş'e göre «min»in zâide olmasıdır; çünkü o bunda hiçbir şart aramaz; takdiri: «Kad nebbeenallâhu ahbârakum» (Allah bize haberlerinizi bildirdi) şeklindedir.
الوجه الثاني من الوجهين الأوَّلَيْن: أنها متعديةٌ لثلاثة ك أعلم، فالأولُ والثاني ما تقدَّم، والثالث محذوف اختصاراً للعلم به والتقدير: نَبَّأنا الله مِنْ أخباركم كَذِباً ونحوه. قال أبو البقاء: «قد تتعدَّى إلى ثلاثةٍ، والاثنان الآخران محذوفان، تقديره: أخباراً مِنْ أخباركم مُثْبَتَة، و» مِنْ أخباركم «تنبيه على المحذوف وليست» مِنْ «زائدة، إذ لو كانت زائدة لكانت مفعولاً ثانياً، والمفعول الثالث محذوفٌ، وهو خطأ لأن المفعول الثاني متى ذُكِر في هذا
İlk iki vecihten ikincisi: «A'leme» (bildirdi) fiili gibi üç mef'ûle müteaddî olmasıdır; birinci ve ikinci mef'ûller daha önce geçenlerdir, üçüncü mef'ûl ise bilinmesi sebebiyle ihtisar (kısaltma) kabilinden hazfedilmiştir; takdiri: «Nebbeenallâhu min ahbârikum keziben» (Allah bize sizin haberlerinizden bir yalan olduğunu bildirdi) ve benzeri bir ifadedir. Ebü'l-Bekâ şöyle demiştir: «Bazen üç mef'ûle müteaddî olur ve diğer ikisi hazfedilir; takdiri: 'Haberlerinizden doğrulanmış bazı haberler' şeklindedir. 'Min ahbârikum' ifadesi hazfedilene bir dikkat çekmedir ve 'min' zâide değildir; zira zâide olsaydı ikinci mef'ûl olurdu ve üçüncü mef'ûl hazfedilmiş olurdu; bu ise bir hatadır, çünkü bu babda ikinci mef'ûl zikredildiğinde
البابِ لَزِم ذِكْرُ الثالث. وقيل:» مِنْ «بمعنى عن» . قلت: قوله: «إنَّ حذف الثالث خطأ» إنْ عنى حَذْفَ الاقتصارِ فمسَلَّم، وإن عنى حَذْفَ الاختصار فممنوعٌ، وقد مَرَّ بك في هذه المسألة مذاهبُ الناس.
üçüncünün de zikredilmesi gerekir. 'Min'in 'an' (hakkında) manasında olduğu da söylenmiştir.» Derim ki: Onun: «Üçüncü mef'ûlün hazfedilmesi bir hatadır» sözü, eğer iktisâr (yetinme) kabilinden bir hazfi kastediyorsa bu kabul edilir; şayet ihtisâr (kısaltma) kabilinden bir hazfi kastediyorsa bu kabul edilmez. Zaten bu meselede insanların farklı mezhepleri/görüşleri daha önce geçmişti.
قوله تعالى: {جَزَاءً} : يجوز أن ينتصبَ على المصدر بفعل مِنْ لفظه مقدرٍ، أي: يُجْزَوْنَ جزاء، وأن ينتصب بمضمونِ الجملة السابقة لأنَّ كونَهم يَأْوُوُن في جهنم في معنى المجازاة. ويجوز أن يكون مفعولاً من أجله.
Yüce Allah'ın: {جَزَاءً} “ceza olarak” kavli: Kendi lafzından takdir edilen bir fiille masdar olarak nasbedilmesi caizdir; yani: «yuczevne cezâen» (bir ceza ile cezalandırılırlar) demektir; önceki cümlenin muhtevasıyla nasbedilmesi de caizdir, çünkü cehennemde barınmaları cezalandırma anlamındadır. Mef'ûlün lieclih olması da caizdir.
قوله تعالى: {الأعراب} : صيغة جمعٍ وليس جمعاً لعرب قاله سيبويه؛ وذلك لئلا يلزمَ أن يكونَ الجمعُ أخصَّ من الواحد، فإن العرب هذا الجيل الخاص سواء سكن البوادي أم سكن القرى، وأما الأعرابُ فلا يُطْلق إلى على مَنْ يَسْكن البواديَ فقط. وقد تقدَّم لك في أوائل هذا الموضوع عند قوله تعالى: {رَبِّ العالمين} [الفاتحة: ١] ، ولهذا الفرقِ نُسِب إلى الأعراب على لفظه فقيل: أعرابيّ. ويُجْمع/ على أعاريب.
Yüce Allah'ın: {الأعراب} “Bedevîler” kavli: Bir çoğul sîgasıdır, yoksa «Arab» kelimesinin çoğulu değildir; bunu Sîbeveyh söylemiştir. Bu da çoğulun tekilden daha hususi olmasının gerekmemesi içindir; zira Araplar ister çölde ister köylerde/şehirlerde yaşasın bu hususi milletin adıdır. A'râb ise sadece çöllerde yaşayan kimselere denir. Bu husus bu konunun başlarında Yüce Allah'ın: {رَبِّ العالمين} [Fâtiha: 1] “Âlemlerin Rabbi” kavlinde geçmişti. İşte bu farktan dolayı A'râb kelimesine kendi lafzı üzerinden nisbet yapılmış ve «a'râbî» denilmiştir. Çoğulu da «e'ârîb» (أعاريب) şeklinde gelir.
وقوله: {وَأَجْدَرُ} ، أي: أحقُّ وأَوْلى، يقال: هو جديرٌ وأجدر وحقيق وأحقّ وقمين وأَوْلى وخليق بكذا، كلُّه بمعنى واحد. قال الليث: «جَدَر يَجْدُر جَدارةً فهو جديرٌ، ويؤنَّث ويثنَّى ويُجمع قال الشاعر:
Yüce Allah'ın: {وَأَجْدَرُ} “ve daha layıktırlar” kavli; yani daha hak sahibi ve daha evladırlar. Bir şey için: «Hüve cedîrun ve ecderu ve hakîkun ve ehakku ve kamînün ve evlâ ve halîkun bi-kezâ» denilir ki bunların hepsi aynı anlamdadır. el-Leys: «Cedere yecduru cedâraten; o kimse cedîrdir; müennesi, tesniyesi ve çoğulu yapılır» demiştir. Şair şöyle demiştir:
٢٥٣٥ - بِخَيْلٍ عليها جِنَّةٌ عَبْقَرِيَّةٌ ... جديرون يوماً أن يَنَالوا وَيَسْتَعْلوا
2535 - 'Üzerinde harikulade bir delilik/şecaat bulunan atlarla, bir gün [zafere] ulaşıp üstün gelmeye pek layıktırlar.'
وقد نبَّه الراغب على أصلِ اشتقاقِ هذه المادة وأنها من الجِدار أي
er-Râgıb bu maddenin asıl iştikakına dikkat çekmiş ve bunun «el-cidâr»dan yani
الحائط، فقال:» والجديرُ: المنتهى لانتهاء الأمر إليه انتهاءَ الشيء إلى الجدار «والذي يظهر أن اشتقاقَه مِنَ الجَدْر وهو أصل الشجرة فكأنه ثابت كثبوت الجَدرْ في قولك» جدير بكذا «.
duvardan geldiğini belirterek şöyle demiştir: «el-Cedîr: Bir şeyin duvara ulaşıp sona ermesi gibi işin kendisine ulaşıp nihayete erdiği sınırdır/son noktadır.» Açıkça görünen ise bunun ağacın gövdesi/kökü anlamına gelen «el-cedr»den türemiş olmasıdır; nitekim senin «cedîrun bi-kezâ» (buna pek layıktır) sözünde sanki ağacın kökünün sabit oluşu gibi sabittir.
قوله: {أَلاَّ يَعْلَمُواْ} ، أي: بأن لا يَعْلموا فحذف حرفَ الجر فجرى الخلافُ المشهور بين الخليل والكسائي مع سيبويه والفراء.
Yüce Allah'ın: {أَلاَّ يَعْلَمُواْ} “bilmemeye [daha yatkındırlar]” kavli, yani: «bi-en lâ ya'lemû» (bilmemelerine) demektir; harf-i cer hazfedilmiş, böylece el-Halîl ve el-Kisâî ile Sîbeveyh ve el-Ferrâ arasındaki meşhur ihtilaf burada da cereyan etmiştir.
قوله تعالى: {مَن يَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ مَغْرَماً} : «مَنْ» مبتدأ وهي: إمَّا موصولةٌ وإمَّا موصوفةٌ. ومَغْرَماً مفعول ثانٍ لأنَّ «اتخذ» هنا بمعنى صَيَّر. والمَغْرَمُ: الخُسْران، مشتق مِنَ الغَرام وهو الهلاك لأنه سيئةٌ، ومنه {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَاماً} [الفرقان: ٦٥] . وقيل: أصلُه الملازمةُ ومنه «الغَريمُ» للزومه مَنْ يطالبه.
Yüce Allah'ın: {مَن يَتَّخِذُ مَا يُنفِقُ مَغْرَماً} “harcadığını bir ziyan sayan kimseler” kavli: «Men» mübtedadır; ya mevsûledir ya da mevsûfedir. «Mağramen» ise ikinci mef'ûldür; çünkü «ittehaze» burada «saydı/kıldı» (sayyara) manasındadır. el-Mağram (المَغْرَمُ): Ziyan demektir; bir kötülük/zarar olduğu için helak olmak manasındaki el-garâm (الغَرام) kelimesinden türemiştir; nitekim {إِنَّ عَذَابَهَا كَانَ غَرَاماً} [Furkân: 65] “şüphesiz onun azabı süreklidir (ve bir helaktir)” ayeti bundandır. Aslının mülazemet (ayrılmayıp yapışmak) olduğu da söylenmiştir; nitekim kendisinden alacağını talep eden kimseye yapışıp ayrılmadığı için borçluya «el-garîm» (الغَريم) denilmesi de bundandır.
قوله: {وَيَتَرَبَّصُ} عطفٌ على «يَتَّخِذ» فهو: إمَّا صلة وإمَّا صفة. والتربُّصُ: الانتظار. والدوائر: جمعُ دائرة، وهي ما يُحيط بالإِنسان مِنْ مصيبة ونكبة، تصوُّراً من الدائرة المحيطةِ بالشيء من غير انفلاتٍ منها. وأصلها داوِرَة لأنها مِنْ دار يدور، أي: أحاط. ومعنى «تربُّص الدوائر» ، أي: انتظار المصائب قال:
Yüce Allah'ın: {وَيَتَرَبَّصُ} “ve gözetler” kavli, «yettehizu» fiiline matuftur; dolayısıyla ya sıladır ya da sıfattır. et-Terabbus (التربُّصُ): Gözetlemek, beklemektir. ed-Devâir (الدوائر): «Dâire» kelimesinin çoğuludur; bu da bir şeyden kurtulamayacak şekilde etrafını kuşatan çemberden mülhem olarak, insanı çepeçevre kuşatan musibet ve felaket demektir. Aslı «dâvire»dir (داوِرَة); çünkü 'kuşattı' manasındaki «dâre yedûru»dan gelmektedir. «Terabbusu'd-devâir» ifadesinin anlamı ise musibetleri bekleyip gözetlemektir. Şair şöyle demiştir:
٢٥٣٦ - تَرَبَّصْ بها رَيْبَ المَنون لعلها ... تُطَلَّقُ يوماً أو يموتُ حليلُها
2536 - 'Onun hakkında ölüm musibetlerini gözetle; olur ki bir gün boşanır yahut kocası ölür.'
قوله: {عَلَيْهِمْ دَآئِرَةُ السوء} هذه الجملةُ معترضة بين جمل هذه القصة وهي دعاءٌ على الأعراب المتقدمين، وقرأ ابن كثير وأبو عمرو هنا «السُّوء»
Yüce Allah'ın: {عَلَيْهِمْ دَآئِرَةُ السوء} “Kötülük çemberi onların boynuna olsun” kavli: Bu cümle bu kıssanın cümleleri arasında bir itiraziyye (ara cümle) olup daha önce geçen bedevîlerin aleyhine bir bedduadır. İbn Kesîr ve Ebû Amr burada «es-sû'» (السُّوء)
وكذا الثانية في الفتح بالضم، والباقون بالفتح. وأما الأولى في الفتح وهي «ظنَّ السَّوْ» فاتفق على فتحها السبعة. فأما المفتوح، فقيل: هو مصدر. قال الفراء: «يقال: سُؤْتُه سُوْءاً ومَساءةً وسَوائِية ومَسَائِية، وبالضم الاسم» قال أبو البقاء: «وهو الضَّرر وهو مصدر في الحقيقة» . قلت: يعني أنه في الأصل كالمفتوح في أنه مصدرٌ ثم أُطْلِق على كل ضررٍ وشرٍّ. وقال مكي: «مَنْ فتح السينَ فمعناه الفساد والرداءة، ومَنْ ضمَّها فمعناه الهزيمةُ والبلاءُ والضرر» . وظاهر هذا أنهما اسمان لِما ذكر، ويحتمل أن يكونا في الأصل مصدراً ثم أُطْلِقا على ما ذكر. وقال غيرُه: الضموم: العذاب والضرر، والمفتوح: الذم، ألا ترى أنه أْجُمع على فتح {ظَنَّ السوء} [الفتح: ٦] وقوله: {مَا كَانَ أَبُوكِ امرأ سَوْءٍ} [مريم: ٢٨] ولا يليق ذِكْرُ العذاب بهذين الموضعين.
şeklinde ve aynı şekilde Fetih suresindeki ikinciyi de [sîn harfinin] dammesiyle okumuşlardır; diğer kırâat imamları ise fetha ile okumuşlardır. Fetih suresindeki ilk geçen {ظَنَّ السَّوْءِ} [Fetih: 6] kavline gelince, yedi kıraat imamı da bunun fetha ile okunmasında ittifak etmiştir. Fetha ile okunanına gelince, bunun masdar olduğu söylenmiştir. el-Ferrâ şöyle demiştir: «'Su'tühû sev'en ve mesâeten ve sevâiyeten ve mesâiyeten' denilir; damme ile olanı ise isimdir.» Ebü'l-Bekâ: «O zarardır ve hakikatte bir masdardır» demiştir. Derim ki: Yani asılda masdar olması bakımından fethalı olan gibidir; daha sonra her bir zarar ve kötülük için kullanılmıştır. Mekkî şöyle demiştir: «Sîn harfini fetha ile okuyana göre bunun anlamı fesat ve kötülüktür; onu damme ile okuyana göre ise hezimet, bela ve zarardır.» Bunun zahiri, her ikisinin de zikredilen şeyler için birer isim olmasıdır; asılda masdar olup sonra zikredilen manalarda kullanılmış olmaları da muhtemeldir. Bir başkası ise şöyle demiştir: Dammeli olan azap ve zarardır, fethalı olan ise yergidir (zemdir). Görmez misin ki {ظَنَّ السوء} [Fetih: 6] “kötü zan” ve Yüce Allah'ın: {مَا كَانَ أَبُوكِ امرأ سَوْءٍ} [Meryem: 28] “Baban kötü bir adam değildi” kavillerinde fetha üzerinde icmâ edilmiştir; zira bu iki yere azabın zikredilmesi uygun düşmez.