Binûn

Tevbe Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَإِذا انْسَلَخَ الْأَشْهر الْحرم فَاقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} ثمَّ نسخ وَاسْتثنى فَقَالَ {فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة فَخلوا سبيلهم} وَقَالَ (وَإِن أحد من الْمُشْركين استجارك فَأَجره حَتَّى يسمع كَلَام الله) (التَّوْبَة الْآيَة ٦)

Ebû Dâvûd'un en-Nâsih'inde İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {فَإِذا انْسَلَخَ الْأَشْهر الْحرم فَاقْتُلُوا الْمُشْركين حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ} “Haram aylar çıkınca müşrikleri bulduğunuz yerde öldürün...” âyeti hakkında: “Sonra neshedildi ve istisna getirilerek: {فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة فَخلوا سبيلهم} «Eğer tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse yollarını serbest bırakın» buyruldu ve: (وَإِن أحد من الْمُشْركين استجارك فَأَجره حَتَّى يسمع كَلَام الله) «Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse, Allah'ın kelâmını işitinceye kadar ona sığınma hakkı tanı» (et-Tevbe 6) buyruldu” demiştir.

أما قَوْله تَعَالَى: {فَإِن تَابُوا} الْآيَة أخرج ابْن ماجة وَمُحَمّد بن نصر الْمروزِي فِي كتاب الصَّلَاة وَالْبَزَّار وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان من طَرِيق الرّبيع بن أنس عَن أنس بن مَالك ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من فَارق الدُّنْيَا على الإِخلاص لله وعبادته وَحده لَا شريك لَهُ وَأقَام الصَّلَاة وإيتاء الزَّكَاة فَارقهَا وَالله عَنهُ رَاض قَالَ أنس ﵁: وَهُوَ دين الله الَّذِي جَاءَت بِهِ الرُّسُل وبلغوه عَن رَبهم من قبل هوج الْأَحَادِيث وَاخْتِلَاف الْأَهْوَاء

Allah Teâlâ'nın: {فَإِن تَابُوا} “Eğer tövbe ederlerse...” âyetine gelince; İbn Mâce, Kitâbü's-Salât'ta Muhammed b. Nasr el-Mervezî, el-Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî'nin Rebî' b. Enes tarikiyle Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiklerine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim dünyadan Allah'a ihlasla, tek olup hiçbir ortağı bulunmayan O'na ibadet ederek, namazı kılarak ve zekâtı vererek ayrılırsa, Allah kendisinden razı olduğu halde dünyadan ayrılmış olur.” Enes (radıyallâhu anh) demiştir ki: “Bu, batıl sözlerin ve hevaların ihtilafının çıkmasından önce peygamberlerin getirdiği ve Rablerinden tebliğ ettiği Allah'ın dinidir.”

قَالَ أنس: وتصديق ذَلِك فِي كتاب الله تَعَالَى فِي آخر مَا أنزل {فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة فَخلوا سبيلهم} قَالَ: تَوْبَتهمْ خلع الْأَوْثَان وَعبادَة رَبهم

Enes dedi ki: “Bunun Allah Teâlâ'nın Kitabı'ndaki doğrulaması ise en son indirdiği: {فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة فَخلوا سبيلهم} «Eğer tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse yollarını serbest bırakın» âyetindedir.” O: “Onların tövbesi, putları bırakıp Rablerine ibadet etmeleridir” dedi.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ {فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة} قَالَ: حرمت هَذِه دِمَاء أهل الْقبْلَة

Ebû'ş-Şeyh'in el-Hasan'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة} “Eğer tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse...” âyeti hakkında: “Bu [âyet], kıble ehlinin kanlarını haram kılmıştır” demiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة فَخلوا سبيلهم إِن الله غَفُور رَحِيم} قَالَ: فَإِنَّمَا النَّاس ثَلَاثَة نفر

Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة فَخلوا سبيلهم إِن الله غَفُور رَحِيم} “Eğer tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse yollarını serbest bırakın. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” âyeti hakkında o: “İnsanlar ancak üç sınıftır:”

مُسلم عَلَيْهِ الزَّكَاة ومشرك عَلَيْهِ الْجِزْيَة وَصَاحب حَرْب يأتمن بتجارته إِذا أعْطى عشر مَاله

“Zekât vermekle yükümlü olan Müslüman, cizye vermekle yükümlü olan müşrik ve malının onda birini verdiği takdirde ticaretiyle güvende olan harbî.” demiştir.

وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن مُصعب بن عبد الرَّحْمَن عَن أَبِيه ﵁ قَالَ: افْتتح رَسُول الله ﷺ مَكَّة ثمَّ انْصَرف إِلَى الطَّائِف فَحَاصَرَهُمْ ثَمَانِيَة أَو سَبْعَة ثمَّ ارتحل غدْوَة وروحة ثمَّ نزل ثمَّ هجر ثمَّ قَالَ أَيهَا النَّاس إِنِّي لكم فرط وَإِنِّي أوصيكم بعترتي خيرا مَوْعدكُمْ الْحَوْض وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لتقيمن الصَّلَاة ولتؤتن الزَّكَاة أَو لَأَبْعَثَن عَلَيْكُم رجلا مني أَو كنفسي فليضربن أَعْنَاق مقاتلهم وليسبين ذَرَارِيهمْ فَرَأى النَّاس أَنه يَعْنِي أَبَا بكر أَو عمر ﵄ فَأخذ بيد عَليّ ﵁ فَقَالَ: هَذَا

Hâkim'in -sahih olduğunu belirterek- Mus'ab b. Abdirrahmân'dan, onun da babasından (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'yi fethetti, sonra Tâif'e yönelip onları sekiz veya yedi [gün] kuşattı. Sonra sabah ve akşam yol alıp bir yere indi, sonra öğle vaktinde [mola verip] şöyle buyurdu: “Ey insanlar! Ben sizin için [önden giden] bir öncüyüm. Size ehlibeytime iyi davranmanızı tavsiye ederim; buluşma yeriniz Havz'dır. Canım elinde olana yemin olsun ki, ya namazı kılar ve zekâtı verirsiniz ya da üzerinize benden veya kendim gibi olan bir adam gönderirim de o onların savaşçılarının boyunlarını vurur ve zürriyetlerini esir alır.” İnsanlar onun Ebû Bekir'i veya Ömer'i (radıyallâhu anhümâ) kastettiğini sandılar; bunun üzerine Ali'nin (radıyallâhu anh) elinden tutup: “İşte budur!” buyurdu.

وَأخرج ابْن سعد عَن عبد الرَّحْمَن بن الرّبيع الظفري ﵁ وَكَانَت لَهُ صُحْبَة - قَالَ بعث رَسُول الله ﷺ إِلَى رجل من أَشْجَع تُؤْخَذ صدقته فَجَاءَهُ الرَّسُول فَرده فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: اذْهَبْ فَإِن لم يُعْط صدقته فَاضْرب عُنُقه

İbn Sa'd'ın Abdurrahmân b. er-Rebî' ez-Zaferî'den (radıyallâhu anh) -ki kendisi sahabî idi- rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), zekâtını almak üzere Eşca' kabilesinden bir adama [elçi] gönderdi. Elçi ona varınca adam onu geri çevirdi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Git, şayet zekâtını vermezse boynunu vur!” buyurdu.

الْآيَات ٦ - ٧

6 - 7. Âyetler

أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ثمَّ أبلغه مأمنه} قَالَ: إِن لم يُوَافقهُ مَا يقْضِي عَلَيْهِ ٧ ويجتريه فأبلغه مأمنه وَلَيْسَ هَذَا بمنسوخ

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {ثمَّ أبلغه مأمنه} “sonra onu güven içinde olacağı yere ulaştır” âyeti hakkında: “Şayet kendisine hükmedilen ve okunan şey onun aklına yatmazsa, onu güven içinde olacağı yere ulaştır; bu [hüküm] mensuh değildir” demiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {وَإِن أحد من الْمُشْركين استجارك فَأَجره حَتَّى يسمع كَلَام الله} قَالَ: أَمر من أَرَادَ ذَلِك أَن يأمنه فَإِن قبل فَذَاك وَإِلَّا خلى عَنهُ حَتَّى يَأْتِي مأمنه وَأمر أَن ينْفق عَلَيْهِم على حَالهم ذَلِك

Ebû'ş-Şeyh'in Dahhâk'tan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {وَإِن أحد من الْمُشْركين استجارك فَأَجره حَتَّى يسمع كَلَام الله} “Ve eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse, Allah'ın kelâmını işitinceye kadar ona sığınma hakkı tanı” âyeti hakkında: “Bunu isteyen kimseye eman verilmesini emretti; eğer kabul ederse ne âlâ, etmezse güven içinde olacağı yere varıncaya kadar serbest bırakılır ve bu durumları üzerindeyken onlara nafaka verilmesi emredilmiştir” demiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {حَتَّى يسمع كَلَام الله} أَي كتاب الله

Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {حَتَّى يسمع كَلَام الله} “Allah'ın kelâmını işitinceye kadar” âyeti hakkında: “Yani Allah'ın Kitabı'nı” demiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ قَالَ: ثمَّ اسْتثْنى فنسخ مِنْهَا فَقَالَ

Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o: “Sonra istisna yapıp bundan neshetti ve şöyle buyurdu:” demiştir:

{وَإِن أحد من الْمُشْركين استجارك فَأَجره حَتَّى يسمع كَلَام الله} وَهُوَ كلامك بِالْقُرْآنِ فَأَمنهُ {ثمَّ أبلغه مأمنه} يَقُول: حَتَّى يبلغ مأمنه من بِلَاده

{وَإِن أحد من الْمُشْركين استجارك فَأَجره حَتَّى يسمع كَلَام الله} “Ve eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı isterse, Allah'ın kelâmını işitinceye kadar ona sığınma hakkı tanı” ki o da senin Kur'ân'ı konuşmandır; ona eman ver; {ثمَّ أبلغه مأمنه} “sonra onu güven içinde olacağı yere ulaştır” buyurur; yani kendi memleketindeki güvenli yerine ulaşıncaya kadar.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن أبي عرُوبَة ﵁ قَالَ: كَانَ الرجل يَجِيء إِذا سمع كَلَام الله وأقرَّ بِهِ وَأسلم

Ebû'ş-Şeyh'in Saîd b. Ebî Arûbe'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kişi gelir, Allah'ın kelâmını işittiğinde onu ikrar edip Müslüman olursa,”

فَذَاك الَّذِي دعِي إِلَيْهِ وَإِن أنكر وَلم يقر بِهِ فَرد إِلَى مأمنه ثمَّ نسخ ذَلِك فَقَالَ (وقاتلوا الْمُشْركين كَافَّة كَمَا يقاتلونكم كَافَّة) (التَّوْبَة الْآيَة ٥)

“kendisine çağrıldığı şey budur; şayet inkâr eder ve ikrar etmezse güven içinde olacağı yere geri gönderilirdi. Sonra bu neshedildi ve (وقاتلوا الْمُشْركين كَافَّة كَمَا يقاتلونكم كَافَّة) «Onların sizinle topyekûn savaştıkları gibi siz de müşriklerle topyekûn savaşın» (et-Tevbe 36) [âyeti] buyruldu.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {إِلَّا الَّذين عاهدتم عِنْد الْمَسْجِد الْحَرَام} قَالَ: قُرَيْش

İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre {إِلَّا الَّذين عاهدتم عِنْد الْمَسْجِد الْحَرَام} “Mescid-i Haram yanında antlaşma yaptıklarınız müstesna” âyeti hakkında: “Onlar Kureyş'tir” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵄ فِي قَوْله {إِلَّا الَّذين عاهدتم عِنْد الْمَسْجِد الْحَرَام} قَالَ: هَؤُلَاءِ قُرَيْش

İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre {إِلَّا الَّذين عاهدتم عِنْد الْمَسْجِد الْحَرَام} “Mescid-i Haram yanında antlaşma yaptıklarınız müstesna” âyeti hakkında: “Bunlar Kureyş'tir” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مقَاتل ﵁ قَالَ: كَانَ النَّبِي ﷺ قد عاهده النَّاس من الْمُشْركين وَعَاهد أَيْضا أُنَاسًا من بني ضَمرَة بن بكر وكنانة خَاصَّة عاهدهم عِنْد الْمَسْجِد الْحَرَام وَجعل مدتهم أَرْبَعَة أشهر وهم الَّذين ذكر الله {إِلَّا الَّذين عاهدتم عِنْد الْمَسْجِد الْحَرَام فَمَا استقاموا لكم فاستقيموا لَهُم} يَقُول: مَا وفوا لكم بالعهد فوفوا لَهُم

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mukâtil'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Müşriklerden bazı insanlar Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile antlaşma yapmışlardı. O da özellikle Benî Damre b. Bekir ve Kinâne'den olan birtakım kimselerle Mescid-i Haram'ın yanında antlaşma yapmış ve sürelerini dört ay kılmıştı. Allah'ın zikrettiği kimseler işte bunlardır: {إِلَّا الَّذين عاهدتم عِنْد الْمَسْجِد الْحَرَام فَمَا استقاموا لكم فاستقيموا لَهُم} «Mescid-i Haram yanında antlaşma yaptıklarınız müstesna; onlar size karşı dürüst davrandıkları sürece siz de onlara karşı dürüst davranın». Yani: Onlar sizinle olan ahitlerine vefa gösterdikleri müddetçe siz de onlara vefa gösterin.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {إِلَّا الَّذين عاهدتم عِنْد الْمَسْجِد الْحَرَام} قَالَ: هم بَنو خُزَيْمَة بن فلَان

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {إِلَّا الَّذين عاهدتم عِنْد الْمَسْجِد الْحَرَام} “Mescid-i Haram yanında antlaşma yaptıklarınız müstesna” âyeti hakkında: “Onlar Benî Huzeyme b. Fülân'dır” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {إِلَّا الَّذين عاهدتم عِنْد الْمَسْجِد الْحَرَام} قَالَ: هُوَ يَوْم الْحُدَيْبِيَة {فَمَا استقاموا لكم فاستقيموا لَهُم} قَالَ: فَلم يستقيموا وَنَقَضُوا عهدكم أعانوا بني بكر حلفاء قُرَيْش على خُزَاعَة حلفاء النَّبِي ﷺ

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {إِلَّا الَّذين عاهدتم عِنْد الْمَسْجِد الْحَرَام} “Mescid-i Haram yanında antlaşma yaptıklarınız müstesna” âyeti hakkında: “Bu, Hudeybiye günüdür; {فَمَا استقاموا لكم فاستقيموا لَهُم} «onlar size karşı dürüst davrandıkları sürece siz de onlara karşı dürüst davranın» âyeti hakkında ise: ‘Fakat onlar dürüst davranmadılar ve ahdinizi bozdular; Kureyş'in müttefikleri olan Benî Bekir'e, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) müttefikleri olan Huzâa'ya karşı yardım ettiler’ demiştir.”

الْآيَة ٨

8. Âyet

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ الأل الله ﷿

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o: “el-İll (الْإِلّ), Aziz ve Celil olan Allah'tır” demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة قَالَ: الإِل: الله

İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o: “el-İll (الْإِلّ), Allah'tır” demiştir.

وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {إلاًّ وَلَا ذمَّة} قَالَ: الإِل الْقَرَابَة والذمة الْعَهْد

et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: “Bana Aziz ve Celil olan Allah'ın: {إلاًّ وَلَا ذمَّة} «ne bir yakınlık bağı ne de bir ahit» kavlini haber ver” dedi. O da: “el-İll (الْإِلّ) akrabalık bağı, ez-Zimme (الذِّمَّة) ise ahittir” dedi.

قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: جزى الله أَلا كَانَ بيني وَبينهمْ جَزَاء ظلوم لَا يُؤَخر عَاجلا وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي كتاب الْوَقْف والابتداء عَن مَيْمُون بن مهْرَان ﵁

[Nâfi]: “Araplar bunu bilir mi?” dedi. [İbn Abbâs]: “Evet, şairin şöyle dediğini işitmedin mi?” dedi: “Allah, benimle onların arasındaki akrabalık bağına, zalimce davranan ve peşin olan cezayı ertelemeyen birinin karşılığı gibi karşılık verdi.” İbnü'l-Enbârî'nin Kitâbü'l-Vakf ve'l-İbtidâ'da Meymûn b. Mihrân'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre

أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لِابْنِ عَبَّاس ﵄: أَخْبرنِي عَن قَول الله تَعَالَى {لَا يرقبون فِي مُؤمن إلاًّ وَلَا ذمَّة} قَالَ: الرَّحِم وَقَالَ فِيهِ حسان بن ثَابت: لعمرك إِن غلك من قُرَيْش كال السقب من رال النعام وَأخرج الن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَأَكْثَرهم فَاسِقُونَ} قَالَ: ذمّ الله تَعَالَى أَكثر النَّاس

Nâfi' b. el-Ezrak, İbn Abbâs'a (radıyallâhu anhümâ): “Bana Allah Teâlâ'nın: {لَا يرقبون فِي مُؤمن إلاًّ وَلَا ذمَّة} «Bir mümin hakkında ne bir yakınlık bağı ne de bir ahit gözetirler» kavlini haber ver” dedi. O da: “Akrabalık bağıdır” dedi ve Hassân b. Sâbit bu hususta şöyle demiştir: “Ömrüme andolsun ki, senin Kureyş'e olan bağın, deve yavrusunun devekuşu yavrusuna olan bağı gibidir.” İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {وَأَكْثَرهم فَاسِقُونَ} “Onların çoğu yoldan çıkmış kimselerdir” âyeti hakkında: “Allah Teâlâ insanların çoğunu yermiştir” demiştir.

الْآيَات ٩ - ١٠

9 - 10. Âyetler

أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {اشْتَروا بآيَات الله ثمنا قَلِيلا} قَالَ: أَبُو سُفْيَان بن حَرْب اطعم حلفاءه وَترك حلفاء مُحَمَّد ﷺ

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {اشْتَروا بآيَات الله ثمنا قَلِيلا} “Allah'ın âyetlerini az bir fiyata sattılar” âyeti hakkında o: “Ebû Süfyân b. Harb kendi müttefiklerini doyurdu, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) müttefiklerini ise terk etti” demiştir.

الْآيَة ١١

11. Âyet

أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ {فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة فإخوانكم فِي الدّين} يَقُول: إِن تركُوا اللات والعزى وشهدوا أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَن مُحَمَّد رَسُول الله فاخوانكم فِي الدّين

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {فَإِن تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة فإخوانكم فِي الدّين} “Eğer tövbe eder, namazı kılar ve zekâtı verirlerse, artık dinde sizin kardeşlerinizdir” âyeti hakkında o şöyle buyurmaktadır: “Eğer Lât ve Uzzâ'yı terk eder, Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet ederlerse dinde kardeşlerinizdir.”

الْآيَة ١٢

12. Âyet

أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَإِن نكثوا أَيْمَانهم} قَالَ: عَهدهم

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {وَإِن نكثوا أَيْمَانهم} “Eğer yeminlerini bozarlarsa...” âyeti hakkında: “Ahitlerini [bozarlarsa]” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَإِن نكثوا أَيْمَانهم من بعد عَهدهم} يَقُول الله لنَبيه ﷺ: وَإِن نكثوا الْعَهْد الَّذِي بَيْنك وَبينهمْ فقاتلوهم انهم أَئِمَّة الْكفْر

İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre {وَإِن نكثوا أَيْمَانهم من بعد عَهدهم} “Eğer antlaşmalarından sonra yeminlerini bozarlarsa...” âyeti hakkında Allah Peygamberi'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Eğer seninle aralarındaki ahdi bozarlarsa onlarla savaş; muhakkak ki onlar küfrün önderleridir” buyurmaktadır.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {أَئِمَّة الْكفْر} قَالَ: أَبُو سُفْيَان بن حَرْب وَأُميَّة بن خلف وَعتبَة بن ربيعَة وَأَبُو جهل بن هِشَام وَسُهيْل بن عَمْرو وهم الَّذين نكثوا عهد الله تَعَالَى وهمّوا باخراج الرَّسُول من مَكَّة

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {أَئِمَّة الْكفْر} “küfrün önderleri” âyeti hakkında: “Ebû Süfyân b. Harb, Ümeyye b. Halef, Utbe b. Rebîa, Ebû Cehl b. Hişâm ve Süheyl b. Amr'dır. Bunlar Allah Teâlâ'nın ahdini bozan ve Resûl'ü Mekke'den çıkarmaya yeltenen kimselerdir” demiştir.

وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن مَالك بن أنس ﵁

İbn Asâkir'in Mâlik b. Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre

مثله

bunun bir benzerini rivayet etmiştir.

وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فَقَاتلُوا أَئِمَّة الْكفْر} قَالَ: أَبُو سُفْيَان

İbn Asâkir'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {فَقَاتلُوا أَئِمَّة الْكفْر} “küfrün önderleriyle savaşın” âyeti hakkında: “[O kişi] Ebû Süfyân'dır” demiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {فَقَاتلُوا أَئِمَّة الْكفْر} قَالَ: رُؤُوس قُرَيْش

Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre {فَقَاتلُوا أَئِمَّة الْكفْر} “küfrün önderleriyle savaşın” âyeti hakkında: “Kureyş'in elebaşlarıdır” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ فِي قَوْله {فَقَاتلُوا أَئِمَّة الْكفْر} قَالَ: أَبُو سُفْيَان بن حَرْب مِنْهُم

İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre {فَقَاتلُوا أَئِمَّة الْكفْر} “küfrün önderleriyle savaşın” âyeti hakkında: “Ebû Süfyân b. Harb onlardandır” demiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ {فَقَاتلُوا أَئِمَّة الْكفْر} قَالَ: الديلم

Ebû'ş-Şeyh'in el-Hasan'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {فَقَاتلُوا أَئِمَّة الْكفْر} “küfrün önderleriyle savaşın” âyeti hakkında: “Deylemlilerdir” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن حُذَيْفَة ﵁ أَنهم ذكرُوا عِنْده هَذِه الْآيَة فَقَالَ: مَا قوتل أهل هَذِه الْآيَة بعد

İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Huzeyfe'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre onun yanında bu âyet zikredilince o: “Bu âyetin muhataplarıyla henüz savaşılmış değildir” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن زيد بن وهب ﵁ فِي قَوْله {فَقَاتلُوا أَئِمَّة الْكفْر} قَالَ: كُنَّا عِنْد حُذَيْفَة ﵁ فَقَالَ: مَا بَقِي من أَصْحَاب هَذِه الْآيَة إِلَّا ثَلَاثَة وَلَا من الْمُنَافِقين إِلَّا أَرْبَعَة

İbn Ebî Şeybe, Buhârî ve İbn Merdûye'nin Zeyd b. Vehb'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {فَقَاتلُوا أَئِمَّة الْكفْر} “küfrün önderleriyle savaşın” âyeti hakkında o şöyle demiştir: Huzeyfe'nin (radıyallâhu anh) yanındaydık; o şöyle dedi: “Bu âyetin muhataplarından geriye sadece üç kişi, münafıklardan ise sadece dört kişi kaldı.”

فَقَالَ أَعْرَابِي: إِنَّكُم

Bunun üzerine bir bedevi şöyle dedi: “Sizler,

أَصْحَاب ﷺ مُحَمَّد تخبروننا بِأُمُور لَا نَدْرِي مَا هِيَ فَمَا بَال هَؤُلَاءِ الَّذين يبقرون بُيُوتنَا وَيَسْرِقُونَ اعلاقنا قَالَ: أُولَئِكَ الْفُسَّاق أجل لم يبْق مِنْهُم إِلَّا أَرْبَعَة أحدهم شيخ كَبِير لَو شرب المَاء الْبَارِد لما وجد برده

Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) sahâbîlerisiniz; bize ne olduğunu bilmediğimiz şeylerden haber veriyorsunuz. Peki evlerimizi yarıp değerli eşyalarımızı çalan şu kimselerin durumu nedir?” O: “Onlar fasıklardır. Evet, onlardan geriye sadece dört kişi kaldı; onlardan biri de öyle yaşlı bir ihtiyardır ki soğuk su içse onun soğukluğunu hissetmez” dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الرَّحْمَن بن جُبَير ﵁

İbn Ebî Hâtim'in Abdurrahmân b. Cübeyr'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre

أَنه كَانَ فِي عهد أبي بكر ﵁ فِي النَّاس حِين وجههم إِلَى الشَّام فَقَالَ: إِنَّكُم سَتَجِدُونَ قوما محلوقة رؤوسهم فاضربوا مقاعد الشَّيْطَان مِنْهُم بِالسُّيُوفِ فوَاللَّه لَئِن أقتل رجلا مِنْهُم أحب إِلَيّ من أَن أقتل سبعين من غَيرهم وَذَلِكَ بِأَن الله تَعَالَى يَقُول {فَقَاتلُوا أَئِمَّة الْكفْر}

o, Ebû Bekir (radıyallâhu anh) döneminde insanları Şam'a gönderdiği sırada halkın arasındaydı; [Ebû Bekir] şöyle dedi: “Sizler başları tıraş edilmiş bir toplulukla karşılaşacaksınız; onların şeytan yuvası olan yerlerine kılıçlarla vurun! Allah'a yemin olsun ki, onlardan bir adam öldürmem bana onların dışındakilerden yetmiş kişiyi öldürmemden daha sevimlidir. Zira Allah Teâlâ: {فَقَاتلُوا أَئِمَّة الْكفْر} «küfrün önderleriyle savaşın» buyurmaktadır.”

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن حُذَيْفَة ﵁ {لَا أَيْمَان لَهُم} قَالَ: لَا عهود لَهُم

Ebû'ş-Şeyh'in Huzeyfe'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {لَا أَيْمَان لَهُم} “onların yeminleri yoktur” âyeti hakkında: “Onların ahitleri yoktur” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن عمار ﵁ {لَا أَيْمَان لَهُم} لَا عهود لَهُم

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Ammâr'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {لَا أَيْمَان لَهُم} “onların yeminleri yoktur” [ifadesi]: “Onların ahitleri yoktur” demektir.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ قَالَ: وَالله مَا قوتل أهل هَذِه الْآيَة مُنْذُ أنزلت {وَإِن نكثوا أَيْمَانهم من بعد عَهدهم} الْآيَة

İbn Merdûye'nin Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o: “Allah'a yemin olsun ki, {وَإِن نكثوا أَيْمَانهم من بعد عَهدهم} «Eğer antlaşmalarından sonra yeminlerini bozarlarsa...» âyeti indirildiğinden beri bu âyetin muhataplarıyla savaşılmamıştır” demiştir.

وَأخرج ابْن مردوية عَن مُصعب بن سعد قَالَ: مرَّ سعد ﵁ بِرَجُل من الْخَوَارِج فَقَالَ الْخَارِجِي لسعد: هَذَا من أَئِمَّة الْكفْر

İbn Merdûye'nin Mus'ab b. Sa'd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Sa'd (radıyallâhu anh) Hâricîlerden bir adamın yanından geçti. Bunun üzerine Hâricî, Sa'd hakkında: “Bu, küfrün önderlerindendir” dedi.

فَقَالَ سعد ﵁: كذبت أَنا قَاتَلت أئمته

Sa'd (radıyallâhu anh) ise: “Yalan söyledin, ben onun önderleriyle savaştım” dedi.

الْآيَات ١٣ - ١٥

13-15. Âyetler

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {أَلا تقاتلون قوما نكثوا أَيْمَانهم} قَالَ: قتال قُرَيْش حلفاء النَّبِي ﷺ وهمهم باخراج الرَّسُول

İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {أَلا تقاتلون قوما نكثوا أَيْمَانهم} “Yeminlerini bozan bir toplulukla savaşmaz mısınız?” âyeti hakkında o şöyle demiştir: “[Bu], Kureyş'in Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) müttefikleriyle savaşması ve Resûl'ü [yurdundan] çıkarmaya yeltenmeleridir.”

زَعَمُوا أَن ذَلِك عَام عمْرَة النَّبِي ﷺ فِي الْعَام السَّابِع للحديبية وَجعلُوا فِي أنفسهم إِذا دخلُوا مَكَّة أَن يخرجوه مِنْهَا فَذَلِك هَمهمْ باخراجه فَلم تتابعهم خُزَاعَة على ذَلِك فَلَمَّا خرج النَّبِي ﷺ من مَكَّة قَالَت قُرَيْش لخزاعة: عميتمونا عَن اخراجه فقاتلوهم فَقتلُوا مِنْهُم رجَالًا

Bunun, Hudeybiye'nin yedinci yılında Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) umre yaptığı yılda olduğunu iddia ettiler. Onlar Mekke'ye girdiklerinde onu oradan çıkarmayı içlerinden geçirmişlerdi; işte onların [Peygamber'i] çıkarmaya yeltenmeleri budur. Huzâa kabilesi bu konuda onlara uymadı. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'den çıkınca Kureyş, Huzâa'ya: “Onu çıkarmamıza engel oldunuz” dedi ve onlarla savaşıp içlerinden bazı adamları öldürdüler.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: نزلت فِي خُزَاعَة {قاتلوهم يعذبهم الله بِأَيْدِيكُمْ ويخزهم وينصركم عَلَيْهِم ويشف صُدُور قوم مُؤمنين} من خُزَاعَة

İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İkrime'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o: “{قاتلوهم يعذبهم الله بِأَيْدِيكُمْ ويخزهم وينصركم عَلَيْهِم ويشف صُدُور قوم مُؤمنين} «Onlarla savaşın ki Allah sizin ellerinizle onlara azap etsin, onları rezil rüsvay etsin, sizi onlara karşı muzaffer kılsın ve inanan bir topluluğun göğüslerine şifa versin» âyeti Huzâa hakkında inmiştir; [yani] Huzâa'dan olan [müminler kastedilmiştir]” demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ويشف صُدُور قوم مُؤمنين} قَالَ: خُزَاعَة حلفاء رَسُول ﷺ

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {ويشف صُدُور قوم مُؤمنين} “inanan bir topluluğun göğüslerine şifa versin” âyeti hakkında: “Onlar, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) müttefikleri olan Huzâa'dır” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {ويشف صُدُور قوم مُؤمنين} قَالَ: هم خُزَاعَة يشفي صُدُورهمْ من بني بكر {وَيذْهب غيظ قُلُوبهم} قَالَ: هَذَا حِين قَتلهمْ بَنو بكر وَأَعَانَهُمْ قُرَيْش

İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Süddî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {ويشف صُدُور قوم مُؤمنين} “inanan bir topluluğun göğüslerine şifa versin” âyeti hakkında: “Onlar Huzâa'dır; Benî Bekr'e karşı göğüslerine şifa verir”, {وَيذْهب غيظ قُلُوبهم} “ve kalplerinin öfkesini gidersin” âyeti hakkında da: “Bu, Benî Bekr'in onları öldürdüğü ve Kureyş'in de onlara yardım ettiği zamandır” demiştir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {وَيذْهب غيظ قُلُوبهم} قَالَ: ذكر لنا أَن هَذِه الْآيَة نزلت فِي خُزَاعَة حِين جعلُوا يقتلُون بني بكر بِمَكَّة

Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {وَيذْهب غيظ قُلُوبهم} “ve kalplerinin öfkesini gidersin” âyeti hakkında o: “Bize anlatıldığına göre bu âyet, Mekke'de Benî Bekr'i öldürmeye başladıklarında Huzâa hakkında inmiştir” demiştir.

وَأخرج ابْن إِسْحَق وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن مَرْوَان بن الحكم والمسور بن خرمة قَالَا كَانَ فِي صلح رَسُول الله ﷺ يَوْم الْحُدَيْبِيَة بَينه وَبَين قُرَيْش: إِن من شَاءَ أَن يدْخل فِي عقد النَّبِي ﷺ وَعَهده دخل فِيهِ وَمن شَاءَ أَن يدْخل فِي عهد قُرَيْش وعقدهم دخل فِيهِ فتواثبت خُزَاعَة فَقَالُوا: ندخل فِي عقد مُحَمَّد وَعَهده وتواثبت بَنو بكر فَقَالُوا: ندخل فِي عقد قُرَيْش وَعَهْدهمْ فَمَكَثُوا فِي تِلْكَ الْهُدْنَة نَحْو السَّبْعَة عشر أَو الثَّمَانِية عشر شهرا ثمَّ إِن بني بكر الَّذِي كَانُوا دخلُوا فِي عقد قُرَيْش وَعَهْدهمْ وَثبُوا على خُزَاعَة الَّذين دخلُوا فِي عقد رَسُول الله ﷺ وَعَهده لَيْلًا بِمَاء لَهُم يُقَال لَهُ الْوَتِير قريب من مَكَّة فَقَالَت قُرَيْش: مَا يعلم بِنَا مُحَمَّد ﷺ وَهَذَا اللَّيْل وَمَا يَرَانَا أحد فاعانوهم عَلَيْهِم بِالْكُرَاعِ وَالسِّلَاح فقاتلوهم مَعَهم لِلضِّغْنِ على رَسُول الله ﷺ وَركب عَمْرو بن سَالم عِنْدَمَا كَانَ من أَمر خُزَاعَة وَبني بكر بالْوَتِير حَتَّى قدم الْمَدِينَة على رَسُول الله بِأَبْيَات أنْشدهُ اياها: اللهمَّ إِنِّي نَاشد مُحَمَّدًا خلف أَبينَا وَأَبِيهِ إِلَّا تلدا كُنَّا والداً وَكنت ولدا ثَمَّتَ أسلمنَا وَلم ننزع يدا

İbn İshâk ve Delâil'de Beyhakî'nin Mervân b. el-Hakem ve Misver b. Mahreme'den rivayet ettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: Hudeybiye günü Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile Kureyş arasındaki barış antlaşmasında şu madde vardı: “Kim Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ahdine ve ittifakına girmek isterse ona girer, kim de Kureyş'in ahdine ve ittifakına girmek isterse ona girer.” Bunun üzerine Huzâa sıçrayıp: “Biz Muhammed'in ittifakına ve ahdine giriyoruz” dediler; Benî Bekr de sıçrayıp: “Biz Kureyş'in ittifakına ve ahdine giriyoruz” dediler. Bu mütareke üzere yaklaşık on yedi veya on sekiz ay kaldılar. Sonra Kureyş'in ittifakına ve ahdine girmiş olan Benî Bekr, Mekke yakınlarında kendilerine ait el-Vetîr denilen bir su başında geceleyin Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ittifakına ve ahdine girmiş olan Huzâa'ya saldırdılar. Kureyş: “Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bizden haberi olmaz; bu gecedir, bizi kimse görmez” diyerek at ve silahla onlara yardım etti ve Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) olan kinlerinden ötürü onlarla birlikte [Huzâa'ya karşı] savaştılar. Huzâa ile Benî Bekr arasında el-Vetîr'de bu olay meydana gelince Amr b. Sâlim binitine binip Medine'ye Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına geldi ve ona şu beyitleri okudu: “Allahım! Ben Muhammed'e babamızla babası arasındaki köklü ittifakı hatırlatıyorum. Biz ana-baba gibiydik, sen de evlat gibiydin; sonra biz Müslüman olduk ve itaatten elimizi çekmedik.”

فانصر رَسُول الله نصرا عندا وادعُ عباد الله يَأْتُوا مدَدا فيهم رَسُول الله قد تجردا إِن شِئْتُم حسنا فوجهه بدر بدا فِي فيلق كالبحر يجْرِي مزبدا ان قُريْشًا اخلفوك موعدا وَنَقَضُوا مِيثَاقك الْمُؤَكَّدَا وَزَعَمُوا أَن لَيْسَ تَدْعُو احدا فهم أذلّ وَأَقل عددا قد جعلُوا لي بِكدَاء رصدا هم بُيُوتنَا بالهجير هُجَّدا وَقَتَلُونَا ركَّعا وسجَّدا فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: نصرت يَا عَمْرو بن سَالم فَمَا برح حَتَّى مرت غمامة فِي السَّمَاء فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أَن هَذِه السحابة لتشهد بنصر بني كَعْب وَأمر رَسُول الله ﷺ النَّاس بِالْجِهَادِ وكتمهم مخرجه وَسَأَلَ الله أَن يعمي على قُرَيْش خَبره حَتَّى يبغتهم فِي بِلَادهمْ

“Ey Allah'ın Resûlü, [bize] güçlü bir zaferle yardım et ve Allah'ın kullarını çağır da yardım için gelsinler! İçlerinde Resûlullah da hazırlanmış olarak bulunsun; güzellik isterseniz onun yüzü doğan bir dolunay gibidir; köpürerek akan deniz gibi bir ordunun içindedir. Şüphesiz Kureyş sana verdikleri sözden döndüler ve seninle yaptıkları kesin antlaşmayı bozdular. Senin kimseyi yardıma çağıramayacağını sandılar; oysa onlar daha zelil ve sayıca daha azdırlar. Kudâ'da bana pusu kurdular; gecenin sıcağında biz uyurken evlerimizi bastılar ve biz rükû ve secdedeyken bizi öldürdüler!” Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Sana yardım edildi ey Amr b. Sâlim!” buyurdu. Çok geçmeden gökte bir bulut geçti. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Şüphesiz bu bulut, Benî Ka'b'a yardım edileceğine şahitlik etmektedir” buyurdu. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanlara cihada hazırlanmalarını emretti, nereye çıkacağını onlardan gizledi ve kendi yurtlarında onları ansızın bastırabilmek için Kureyş'e haberinin ulaşmasını engellemesini Allah'tan diledi.

الْآيَة ١٦

16. Âyet

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {أم حسبتم أَن تتركوا ولمَّا يعلم الله الَّذين جاهدوا مِنْكُم} قَالَ: أَبى أَن يدعهم دون التمحيص

İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {أم حسبتم أَن تتركوا ولمَّا يعلم الله الَّذين جاهدوا مِنْكُم} “Yoksa siz, içinizden cihad edenleri Allah bilip ortaya çıkarmadan bırakılacağınızı mı sandınız?” âyeti hakkında o: “[Allah] onları imtihan edip arındırmaksızın bırakmayı kabul etmemiştir” demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الوليجة: البطانة من غير دينهم

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre o: “el-Velîce (الوليجة), kendi dinlerinden olmayan sırdaş dost demektir” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وليجة} أَي حنانة

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre {وليجة} “sırdaş dost” âyeti hakkında: “Yani şefkat ve sevgi beslenen kimsedir” demiştir.

الْآيَات ١٧ - ١٨

17-18. Âyetler

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ {مَا كَانَ للْمُشْرِكين أَن يعمروا مَسَاجِد الله} وَقَالَ {إِنَّمَا يعمر مَسَاجِد الله من آمن بِاللَّه} فنفي الْمُشْركين من الْمَسْجِد يَقُول: من وحَّد الله وآمن بِمَا أنزل الله {وَأقَام الصَّلَاة} يَعْنِي الصَّلَوَات الْخمس {وَلم يخْش إِلَّا الله} يَقُول: لم يعبد إِلَّا الله {فَعَسَى أُولَئِكَ} يَقُول: أُولَئِكَ هم المهتدون كَقَوْلِه لنَبيه (عَسى أَن يَبْعَثك رَبك مقَاما مَحْمُودًا) (الْإِسْرَاء الْآيَة ٧٩) يَقُول: إِن رَبك سيبعثك مقَاما مَحْمُودًا وَهِي الشَّفَاعَة وكل عَسى فِي الْقُرْآن فَهِيَ وَاجِبَة

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: {مَا كَانَ للْمُشْرِكين أَن يعمروا مَسَاجِد الله} “Müşriklerin Allah'ın mescidlerini imar etmeleri olacak şey değildir” ve {إِنَّمَا يعمر مَسَاجِد الله من آمن بِاللَّه} “Allah'ın mescidlerini ancak Allah'a iman eden kimseler imar eder” buyurarak müşrikleri mescitten nefyetmiştir. [İbn Abbâs] der ki: “Kim Allah'ı birler ve Allah'ın indirdiğine iman ederse; {وَأقَام الصَّلَاة} «namazı dosdoğru kılarsa», yani beş vakit namazı [kılarsa]; {وَلم يخْش إِلَّا الله} «ve Allah'tan başkasından korkmazsa», yani Allah'tan başkasına ibadet etmezse; {فَعَسَى أُولَئِكَ} «işte onların... umulur», yani işte onların doğru yola erenlerden olmaları umulur. Tıpkı Peygamberine söylediği: (عَسى أَن يَبْعَثك رَبك مقَاما مَحْمُودًا) (el-İsrâ, 79. Âyet) sözü gibidir; yani şüphesiz Rabbin seni övülmüş bir makama gönderecektir ki bu şefaattir. Kur'an'daki her asâ (عسى / umulur) kesinlik ifade eder.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ أَنه قَرَأَ مَا كَانَ للْمُشْرِكين أَن يعمروا مَسْجِد الله قَالَ: إِنَّمَا هُوَ مَسْجِد وَاحِد

İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, [ayeti] “Müşriklerin Allah'ın mescidini imar etmeleri olacak şey değildir” şeklinde (tekil olarak) okumuş ve: “O sadece tek bir mescittir” demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن حَمَّاد قَالَ: سَمِعت عبد الله بن كثيِّر يقْرَأ هَذَا الْحُرُوف مَا كَانَ للْمُشْرِكين أَن يعمروا مَسْجِد الله

İbnü'l-Münzir'in Hammâd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Abdullah b. Kesîr'in bu harfleri: “Müşriklerin Allah'ın mescidini imar etmeleri olacak şey değildir” şeklinde okuduğunu işittim.

إِنَّمَا يعمر مَسْجِد الله

“Allah'ın mescidini ancak imar eder...”

وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد والدارمي وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن ماجة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن خُزَيْمَة وَابْن حبَان وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِذا رَأَيْتُمْ الرجل يعْتَاد الْمَسْجِد فَاشْهَدُوا لَهُ بالإِيمان قَالَ الله {إِنَّمَا يعمر مَسَاجِد الله من آمن بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر}

Ahmed, Abd b. Humeyd, Dârimî, Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Mâce, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Huzeyme, İbn Hibbân, Ebû'ş-Şeyh, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Bir adamın mescide gitmeyi alışkanlık haline getirdiğini görürseniz, onun imanına şahitlik edin. Zira Allah şöyle buyurmuştur: {إِنَّمَا يعمر مَسَاجِد الله من آمن بِاللَّه وَالْيَوْم الآخر} «Allah'ın mescidlerini ancak Allah'a ve ahiret gününe iman edenler imar eder.»”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: من سمع النداء بِالصَّلَاةِ ثمَّ لم يجب وَيَأْتِي الْمَسْجِد وَيُصلي فَلَا صَلَاة لَهُ وَقد عصى الله وَرَسُوله

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kim namaz için yapılan çağrıyı işitir de icabet etmez, mescide gelip namaz kılmazsa onun namazı yoktur ve o, Allah'a ve Resûlü'ne isyan etmiştir.”

قَالَ الله {إِنَّمَا يعمر مَسَاجِد الله} الْآيَة

Zira Allah: {إِنَّمَا يعمر مَسَاجِد الله} “Allah'ın mescidlerini ancak... imar eder” âyetini buyurmuştur.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أنس ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن الله سُبْحَانَهُ يَقُول: إِنِّي لأهمُّ بِأَهْل الأَرْض عذَابا فَإِذا نظرت إِلَى عُمّار بيوتي والمتحابين فيّ والمستغفرين بالأسحار صرفت عَنْهُم

Beyhakî'nin Şuabü'l-İmân'da Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah Sübhânehu şöyle buyurur: ‘Doğrusu ben yeryüzü halkına azap etmeyi murad ederim; fakat evlerimi imar edenlere, benim rızam için birbirini sevenlere ve seher vakitlerinde bağışlanma dileyenlere baktığımda azabı onlardan çeviririm.’”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْبَيْهَقِيّ عَن معمر عَن رجل من قُرَيْش يرفع الحَدِيث قَالَ: يَقُول الله ﵎ إِن أحب عبَادي إليّ الَّذين يتحابون فيّ وَالَّذين يعمرون مساجدي وَالَّذين يَسْتَغْفِرُونَ بالأسحار أُولَئِكَ الَّذين إِذا أردْت بخلقي عذَابا ذكرتهم فصرفت عَذَابي عَن خلقي

Abdürrezzâk ve Beyhakî'nin Ma'mer'den, onun da Kureyş'ten bir adamdan merfû olarak rivayet ettiğine göre Allah (celle celâluhû) şöyle buyurur: “Kullarımın bana en sevimli olanları; benim rızam için birbirini sevenler, mescidlerimi imar edenler ve seher vakitlerinde bağışlanma dileyenlerdir. İşte onlar, yaratıklarıma bir azap murad ettiğimde kendilerini hatırlayıp azabımı yaratıklarımdan çevirdiğim kimselerdir.”

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَالْبَزَّار وَحسنه وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ أَنه كتب إِلَى سلمَان: يَا أخي ليكن الْمَسْجِد بَيْتك فَإِنِّي سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول الْمَسْجِد بَيت كل تَقِيّ وَقد ضمن الله لمن كَانَت الْمَسَاجِد بُيُوتهم بِالروحِ والراحة وَالْجَوَاز إِلَى الصِّرَاط إِلَى رضوَان الرب

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Bezzâr (hasen olduğunu belirterek), Taberânî ve Beyhakî'nin Ebü'd-Derdâ'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o, Selmân'a şöyle yazmıştır: “Kardeşim! Mescit senin evin olsun; zira ben Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu işittim: ‘Mescit her takva sahibinin evidir. Allah, mescitleri evi edinen kimselere rahmet, rahatlık, sırattan geçiş ve Rabbin rızasına ulaşmayı garanti etmiştir.’”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْبَيْهَقِيّ عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: كَانَ يُقَال: مَا زِيّ الْمُسلم إِلَّا فِي ثَلَاث: فِي مَسْجِد يعمره أَو بَيت يكنه أَو ابْتِغَاء رزق من فضل ربه

Abdürrezzâk ve Beyhakî'nin Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Şöyle denilirdi: ‘Müslümanın hali ancak üç şeyde olur: İmar ettiği bir mescitte, kendisini barındıran bir evde veya Rabbinin lütfundan bir rızık arayışında.’”

وَأخرج أَبُو بكر عبد الرَّحْمَن بن الْقَاسِم بن الْفرج الْهَاشِمِي فِي جزئه الْمَشْهُور بنسخة أبي مسْهر عَن أبي ادريس الْخَولَانِيّ ﵁ قَالَ: الْمَسَاجِد مجَالِس الْكِرَام

Ebû Bekr Abdurrahmân b. el-Kâsım b. el-Ferec el-Hâşimî, Nüshatü Ebî Müshir diye meşhur olan cüzünde Ebû İdrîs el-Havlânî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o: “Mescitler kerim kimselerin meclisleridir” demiştir.

وَأخرج أَحْمد عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن للمساجد أوتاد الْمَلَائِكَة جلساؤهم إِن غَابُوا يفتقدونهم وَإِن مرضوا عادوهم وَإِن كَانُوا فِي حَاجَة أَعَانُوهُم ثمَّ قَالَ: جليس الْمَسْجِد على ثَلَاث خِصَال أَخ مُسْتَفَاد أَو كلمة محكمَة أَو رَحْمَة منتظرة

Ahmed'in Ebû Hureyre'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz mescitlerin direkleri [mesabesinde cemaati] vardır; melekler onların meclis arkadaşlarıdır. Kaybolduklarında onları ararlar, hastalandıklarında onları ziyaret ederler, bir ihtiyaçları olduğunda onlara yardım ederler.” Sonra şöyle buyurdu: “Mescitte oturan kimse üç özellikten birindedir: Ya kazanılmış [din] kardeşi, ya hikmetli bir söz veya beklenen bir rahmet.”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن بيُوت الله فِي الأَرْض الْمَسَاجِد وَإِن حَقًا على الله أَن يكرم الزائر

Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah'ın yeryüzündeki evleri mescitlerdir; ziyaretçisine ikramda bulunmak ise Allah'ın üzerine bir haktır.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عَمْرو بن مَيْمُون الأودي ﵁ قَالَ: أخبرنَا أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ: أَن الْمَسَاجِد بيُوت الله فِي الأَرْض وَأَنه لحق على الله أَن يكرم من زَارَهُ فِيهَا

Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve Şuabü'l-İmân'da Beyhakî'nin Amr b. Meymûn el-Evdî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) sahâbîleri bize mescitlerin yeryüzünde Allah'ın evleri olduğunu ve buralarda kendisini ziyaret eden kimseye ikramda bulunmanın Allah üzerine bir hak olduğunu haber verdiler.”

وَأخرج الْبَزَّار وَأَبُو يعلى وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَالْبَيْهَقِيّ عَن أنس بن مَالك ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِذا عاهة من السَّمَاء أنزلت صرفت عَن عُمار الْمَسَاجِد

Bezzâr, Ebû Ya'lâ, el-Evsat'ta Taberânî ve Beyhakî'nin Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Gökten bir afet indirildiğinde, mescitleri imar edenlerden çevrilir.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن عبد الله بن سَلام ﵁ قَالَ: إِن للمساجد أوتاداً هم عُمارها وَإِن لَهُم جلساء من الْمَلَائِكَة تفتقدهم الْمَلَائِكَة إِذا غَابُوا فَإِن كَانُوا مرضى عادوهم وَإِن كَانُوا فِي حَاجَة أَعَانُوهُم

Beyhakî'nin Abdullah b. Selâm'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz mescitlerin direkleri [olan kimseler] vardır; onlar mescitleri imar edenlerdir. Onların meleklerden oturma arkadaşları vardır; kaybolduklarında melekler onları arar, hasta olurlarsa onları ziyaret eder, bir ihtiyaçları olursa onlara yardım ederler.”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن عدي عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من ألف الْمَسْجِد أَلفه الله

el-Evsat'ta Taberânî ve İbn Adiy'in Ebû Saîd el-Hudrî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim mescide alışırsa, Allah da ona ünsiyet eder.”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن الْحسن بن عَليّ رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت جدي رَسُول

Taberânî'nin Hasan b. Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Dedem Resûlullah'ı

الله ﷺ يَقُول من أدمن الِاخْتِلَاف إِلَى الْمَسْجِد أصَاب أَخا مستفاداً فِي الله وعلماً مستظرفاً وَكلمَة تَدعُوهُ إِلَى الْهدى وَكلمَة تصرفه عَن الردى وَيتْرك الذُّنُوب حَيَاء وخشية أَو نعْمَة أَو رَحْمَة منتظرة

(sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: ‘Kim mescide gidip gelmeyi alışkanlık haline getirirse, Allah rızası için kazanılmış bir din kardeşi, latif ve faydalı bir ilim, kendisini hidayete çağıran bir söz, kendisini helaktan alıkoyan bir söz elde eder; ayrıca utandığından ve korktuğundan günahları terk eder veya bir nimete yahut beklenen bir rahmete kavuşur.’”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ بِسَنَد صَحِيح عَن سلمَان ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ من تَوَضَّأ فِي بَيته ثمَّ أَتَى الْمَسْجِد فَهُوَ زائر الله وَحقّ على المزور أَن يكرم الزائر

Taberânî'nin sahih bir senetle Selmân'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim evinde abdest alır sonra mescide gelirse o, Allah'ın ziyaretçisidir; ziyaret edilenin ise ziyaretçisine ikramda bulunması bir haktır.”

وَأخرجه ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد عَن سلمَان مَوْقُوفا

İbn Ebî Şeybe ve ez-Zühd'de Ahmed bunu Selmân'dan mevkûf olarak rivayet etmiştir.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أنس بن مَالك ﵁ عَن النَّبِي قَالَ بشر الْمَشَّائِينَ فِي ظلم اللَّيَالِي بِالنورِ التَّام يَوْم الْقِيَامَة

Beyhakî'nin Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: “Gecelerin karanlıklarında [mescitlere] yürüyenleri kıyamet gününde tam bir nur ile müjdele!”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ من مَشى فِي ظلمَة اللَّيْل إِلَى الْمَسَاجِد آتَاهُ الله نورا يَوْم الْقِيَامَة

İbn Ebî Şeybe, Taberânî ve Beyhakî'nin Ebü'd-Derdâ'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim gecenin karanlığında mescitlere yürürse, kıyamet gününde Allah ona bir nur verir.”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن أبي أُمَامَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ بشر المدلجين إِلَى الْمَسَاجِد فِي الظُّلم بمنابر من نور يَوْم الْقِيَامَة يفزع النَّاس وَلَا يفزعون

Taberânî'nin Ebû Ümâme'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Karanlıklarda mescitlere erkenden gidenleri kıyamet gününde nurdan minberlerle müjdele! İnsanlar dehşete kapılırken onlar dehşete kapılmazlar.”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن أبي أُمَامَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الغدوّ والرواح إِلَى الْمَسْجِد من الْجِهَاد فِي سَبِيل الله

Taberânî'nin Ebû Ümâme'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Mescide sabah ve akşam gidip gelmek, Allah yolunda cihaddandır.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عبد الرَّحْمَن بن مُغفل رضى الله عَنهُ قَالَ: كُنَّا نتحدث أَن الْمَسْجِد حصن حُصَيْن من الشَّيْطَان

İbn Ebî Şeybe'nin Abdurrahmân b. Muğaffel'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Biz mescidin şeytana karşı muhkem bir kale olduğunu konuşurduk.”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الْمَسَاجِد بيُوت الله فِي الأَرْض تضيء لأهل السَّمَاء كَمَا تضيء نُجُوم السَّمَاء لأهل الأَرْض

Taberânî ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Mescitler yeryüzünde Allah'ın evleridir; gökteki yıldızların yeryüzü ehline parıldadığı gibi onlar da gök ehline parıldarlar.”

وَأخرج أَحْمد عَن عبد الله بن عُمَيْر ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من بنى لله مَسْجِدا بنى الله لَهُ بَيْتا أوسع مِنْهُ فِي الْجنَّة

Ahmed'in Abdullah b. Umeyr'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim Allah için bir mescit inşa ederse, Allah da onun için cennette ondan daha geniş bir ev inşa eder.”

وَأخرج أَحْمد وَالطَّبَرَانِيّ عَن بشر بن حَيَّان قَالَ: جَاءَ وَاثِلَة بن الْأَسْقَع ﵁ وَنحن نَبْنِي مَسْجِدنَا فَوقف علينا فَسلم ثمَّ قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول من بنى مَسْجِدا يُصَلِّي فِيهِ بنى الله لَهُ بَيْتا فِي الْجنَّة أفضل مِنْهُ

Ahmed ve Taberânî'nin Bişr b. Hayyân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Biz mescidimizi inşa ederken Vâsile b. el-Eskâ' (radıyallâhu anh) geldi, yanımızda durup selam verdi ve sonra şöyle dedi: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğunu işittim: “Kim içinde namaz kılınan bir mescit inşa ederse, Allah da onun için cennette ondan daha faziletli bir ev inşa eder.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْبَزَّار عَن ابْن عَبَّاس ﵄ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ من بنى لله مَسْجِدا وَلَو كمفحص قطاة لبيضها بنى الله لَهُ بَيْتا فِي الْجنَّة

İbn Ebî Şeybe, Ahmed ve Bezzâr'ın İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ), onun da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Kim bir bağırtlak kuşunun yumurtaları için yaptığı yuvası kadar bile olsa Allah için bir mescit inşa ederse, Allah da onun için cennette bir ev inşa eder.”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن عَائِشَة ﵂ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ من بنى مَسْجِدا لَا يُرِيد بِهِ رِيَاء وَلَا سمعة بنى الله لَهُ بَيْتا فِي الْجنَّة

el-Evsat'ta Taberânî'nin Âişe'den (radıyallâhu anhâ) rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim riya ve şöhret gayesi gütmeksizin bir mescit inşa ederse, Allah da onun için cennette bir ev inşa eder.”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من بنى بَيْتا يعبد الله فِيهِ من مَال حَلَال بنى الله لَهُ بَيْتا فِي الْجنَّة من در وَيَاقُوت

el-Evsat'ta Taberânî'nin Ebû Hureyre'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kim helal maldan içinde Allah'a ibadet edilen bir ev inşa ederse, Allah da onun için cennette inci ve yakuttan bir ev inşa eder.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي ذَر ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ من بنى مَسْجِدا وَلَو كمفحص قطاة بنى الله لَهُ بَيْتا فِي الْجنَّة

İbn Ebî Şeybe'nin Ebû Zer'den (radıyallâhu anh), onun da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğine göre şöyle buyurmuştur: “Kim bir bağırtlak kuşunun yuvası kadar bile olsa bir mescit inşa ederse, Allah da onun için cennette bir ev inşa eder.”