وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ {فقد لَبِثت فِيكُم عمرا من قبله} قَالَ: لبث أَرْبَعِينَ سنة قبل أَن يُوحى إِلَيْهِ وَرَأى الرُّؤْيَا سنتَيْن وَأوحى الله إِلَيْهِ عشر سِنِين بِمَكَّة وَعشرا بِالْمَدِينَةِ وَتُوفِّي وَهُوَ ابْن اثْنَتَيْنِ وَسِتِّينَ سنة
İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Süddî'den rivayet ettiğine göre {فقد لَبِثت فِيكُم عمرا من قبله} “Ondan önce aranızda bir ömür boyu kalmıştım” ayeti hakkında o şöyle demiştir: “Kendisine vahiy gelmeden önce kırk yıl kaldı, iki yıl rüya gördü, Allah ona Mekke'de on yıl, Medine'de de on yıl vahyetti ve altmış iki yaşındayken vefat etti.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَالتِّرْمِذِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: بعث رَسُول الله ﷺ لأربعين سنة فَمَكثَ بِمَكَّة ثَلَاث عشرَة يُوحى إِلَيْهِ ثمَّ أَمر بِالْهِجْرَةِ فَهَاجَرَ عشر سِنِين وَمَات وَهُوَ ابْن ثَلَاث وَسِتِّينَ
İbn Ebî Şeybe, Buhârî ve Tirmizî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kırk yaşında peygamber olarak gönderildi. Mekke'de kendisine vahiy gelerek on üç yıl kaldı. Sonra hicretle emrolundu ve on yıl hicret [yurdu Medine'de] kaldı; altmış üç yaşındayken de vefat etti.”
وَأخرج أَحْمد وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أنس ﵁
Ahmed ve Delâil'de Beyhakî'nin Enes radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre...
أَنه سُئِلَ بسن أَي الرِّجَال كَانَ النَّبِي إِذْ بعث قَالَ: كَانَ ابْن أَرْبَعِينَ سنة
Kendisine: “Peygamber gönderildiğinde adamların hangi yaşındaydı?” diye sorulmuş, o da: “Kırk yaşındaydı” demiştir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن الشّعبِيّ قَالَ: نزلت النُّبُوَّة على النَّبِي ﷺ وَهُوَ ابْن أَرْبَعِينَ سنة فقرن بنبوته إسْرَافيل ﵇ ثَلَاث سِنِين فَكَانَ يُعلمهُ الْحِكْمَة
Beyhakî'nin Delâil'de Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kırk yaşındayken peygamberlik indi ve peygamberliğine üç yıl boyunca İsrâfîl aleyhisselâm eşlik etti; ona hikmeti...”
وَالشَّيْء لم ينزل الْقُرْآن فَلَمَّا مَضَت ثَلَاث سِنِين قرن بنبوته جِبْرِيل ﵇ فَنزل الْقُرْآن على لِسَانه عشْرين عشرا بِمَكَّة وَعشرا بِالْمَدِينَةِ
“ve [bazı] şeyleri öğretiyordu, [fakat henüz] Kur'an inmemişti. Üç yıl geçince peygamberliğine Cibrîl aleyhisselâm eşlik etti ve Kur'an onun diliyle yirmi yıl indi: Mekke'de on [yıl] ve Medine'de on [yıl].”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أنس بن مَالك قَالَ: بعث رَسُول الله ﷺ على رَأس أَرْبَعِينَ فَأَقَامَ بِمَكَّة عشرا وبالمدينة عشرا وَتُوفِّي على رَأس سِتِّينَ سنة
İbn Ebî Şeybe'nin Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem kırkın başında peygamber olarak gönderildi. Mekke'de on yıl, Medine'de on yıl ikamet etti ve altmış yaşının başında vefat etti.”
الْآيَات ١٧ - ١٨
17-18. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: قَالَ النَّضر: إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة شفعت لي اللات والعزى فَأنْزل الله {فَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا أَو كذب بآياته إِنَّه لَا يفلح المجرمون ويعبدون من دون الله مَا لَا يضرهم وَلَا يَنْفَعهُمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شفعاؤنا عِنْد الله}
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den rivayet ettiğine göre Nadr: “Kıyamet günü olduğunda Lât ve Uzzâ bana şefaat edecektir” dedi. Bunun üzerine Allah {فَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا أَو كذب بآياته إِنَّه لَا يفلح المجرمون ويعبدون من دون الله مَا لَا يضرهم وَلَا يَنْفَعهُمْ وَيَقُولُونَ هَؤُلَاءِ شفعاؤنا عِنْد الله} “Allah'a karşı yalan uydurandan veya O'nun ayetlerini yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Şüphesiz suçlular iflah olmazlar. Onlar Allah'ı bırakıp kendilerine ne zarar ne de fayda vermeyen şeylere tapıyorlar ve 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' diyorlar” [ayetlerini] indirdi.
الْآيَة ١٩
19. Ayet
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَمَا كَانَ النَّاس إِلَّا أمة وَاحِدَة} قَالَ: على الإِسلام
Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre {وَمَا كَانَ النَّاس إِلَّا أمة وَاحِدَة} “İnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildi” sözü hakkında o: “İslam üzere [idiler]” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {وَمَا كَانَ النَّاس إِلَّا أمة وَاحِدَة فَاخْتَلَفُوا} فِي قِرَاءَة ابْن مَسْعُود قَالَ: كَانُوا على هدى
Ebü'ş-Şeyh'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre İbn Mes'ûd'un kıraatindeki {وَمَا كَانَ النَّاس إِلَّا أمة وَاحِدَة فَاخْتَلَفُوا} “İnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildi, sonra ihtilafa düştüler” sözü hakkında o: “Doğru yol (hidayet) üzere idiler” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد {وَمَا كَانَ النَّاس إِلَّا أمة وَاحِدَة} قَالَ: آدم ﵇ {وَاحِدَة فَاخْتَلَفُوا} قَالَ: حِين قتل أحد ابْني آدم أَخَاهُ
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {وَمَا كَانَ النَّاس إِلَّا أمة وَاحِدَة} “İnsanlar tek bir ümmetten başka bir şey değildi” hakkında: “Âdem aleyhisselâm idi”, {وَاحِدَة فَاخْتَلَفُوا} “tek bir [ümmetti], sonra ihtilafa düştüler” hakkında da: “Âdem'in iki oğlundan biri kardeşini öldürdüğü vakittir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَمَا كَانَ النَّاس} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den {وَمَا كَانَ النَّاس} “İnsanlar ... değildi” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre...
قَالَ: كَانَ النَّاس أهل دين وَاحِد على دين آدم فَكَفرُوا فلولا أَن رَبك أَجلهم إِلَى يَوْم الْقِيَامَة لقضى بَينهم
O şöyle demiştir: “İnsanlar tek bir dinin mensupları olup Âdem'in dini üzere idiler, sonra inkâr ettiler. Eğer Rabbin onları kıyamet gününe kadar ertelemiş olmasaydı aralarında hükmü verirdi.”
الْآيَة ٢٠
20. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع فِي قَوْله {فانتظروا إِنِّي مَعكُمْ من المنتظرين} قَالَ: خوفهم عَذَابه وعقوبته
İbn Ebî Hâtim'in Rebî'den rivayet ettiğine göre {فانتظروا إِنِّي مَعكُمْ من المنتظرين} “Bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim” sözü hakkında o: “[Allah] onları azabı ve cezası ile korkuttu” demiştir.
الْآيَة ٢١
21. Ayet
أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِذا أذقنا النَّاس رَحْمَة من بعد ضراء مستهم إِذا لَهُم مكر فِي آيَاتنَا} قَالَ: استهزاء وَتَكْذيب
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {وَإِذا أذقنا النَّاس رَحْمَة من بعد ضراء مستهم إِذا لَهُم مكر فِي آيَاتنَا} “İnsanlara, kendilerine dokunan bir sıkıntıdan sonra bir rahmet tattırdığımız zaman hemen ayetlerimiz hakkında bir tuzak içine girerler” sözü hakkında o: “[Bu tuzak,] alay ve yalanlamadır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان قَالَ: كل مكر فِي الْقُرْآن فَهُوَ عمل
İbn Ebî Hâtim'in Süfyân'dan rivayet ettiğine göre o: “Kur'an'daki her mekr (tuzak), amel (kötü iş) demektir” demiştir.
الآيان ٢٢ - ٢٣
22-23. Ayetler
أخرج الْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عمر
Beyhakî'nin Sünen'inde İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre...
أَن تميماً الدَّارِيّ سَأَلَ عمر بن الْخطاب عَن ركُوب الْبَحْر فَأمره بتقصير الصَّلَاة قَالَ: يَقُول الله: {هُوَ الَّذِي يسيركم فِي الْبر وَالْبَحْر}
Temîm ed-Dârî, Ömer b. el-Hattâb'a deniz yolculuğunu sormuş, o da namazı kısaltmasını emrederek: “Allah: {هُوَ الَّذِي يسيركم فِي الْبر وَالْبَحْر} ‘Sizi karada ve denizde gezdiren O'dur’ buyurmaktadır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {حَتَّى إِذا كُنْتُم فِي الْفلك وجرين بهم} قَالَ: ذكر هَذَا ثمَّ عد الحَدِيث فِي حَدِيث آخر عَنهُ لغَيرهم قَالَ {وجرين بهم} قَالَ: فعزا الحَدِيث عَنْهُم فأوّل شَيْء كُنْتُم فِي الْفلك وجرين بهؤلاء لَا يَسْتَطِيع يَقُول: جرين بكم وَهُوَ يحدث قوما آخَرين ثمَّ ذكر هَذَا ليجمعهم وَغَيرهم {وجرين بهم} هَؤُلَاءِ وَغَيرهم من الْخلق
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre {حَتَّى إِذا كُنْتُم فِي الْفلك وجرين بهم} “Nihayet siz gemide bulunduğunuz ve o [gemiler] de onları alıp götürdüğü zaman...” sözü hakkında o şöyle demiştir: “[Allah] bunu zikretti, sonra sözü onlardan başkasına yönelterek başka bir söze çevirdi ve {وجرين بهم} ‘ve o [gemiler] de onları götürdüğü [zaman]’ buyurdu. Yani sözü onlardan [üçüncü şahıslara] nispet etti. İlk başta ‘Siz gemide bulunduğunuz’ dedi, [sonra ise] ‘Onları götürdüğü zaman’ dedi. Başka bir topluluğa hitap ederken ‘Sizi götürdüğü zaman’ demesi uygun olmazdı; sonra bunları ve başkalarını bir araya toplamak için bunu zikretti: {وجرين بهم} ‘ve onları götürdüğü zaman’, yani bunları ve diğer yaratılmışları.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وظنوا أَنهم أحيط بهم} قَالَ: أهلكوا
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den rivayet ettiğine göre {وظنوا أَنهم أحيط بهم} “ve çepeçevre kuşatıldıklarını anladıkları [zaman]” sözü hakkında o: “Helak edildiklerini [anladıkları zaman]” demiştir.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن عُرْوَة قَالَ: فر عِكْرِمَة بن أبي جهل يَوْم الْفَتْح فَركب الْبَحْر فَأَخَذته الرّيح فَنَادَى بِاللات والعزى
Beyhakî'nin Delâil'de Urve'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “İkrime b. Ebî Cehil fetih günü kaçtı ve gemiye bindi. Derken fırtınaya yakalandı ve Lât ile Uzzâ'ya seslendi.”
فَقَالَ أَصْحَاب السَّفِينَة: لَا يجوز هَهُنَا أحد أَن يَدْعُو شَيْئا إِلَّا الله وَحده مخلصاً
Gemi halkı: “Burada hiç kimsenin, ihlasla yalnızca bir olan Allah'tan başkasına dua etmesi geçerli olmaz/fayda vermez” dedi.
فَقَالَ عِكْرِمَة: وَالله لَئِن كَانَ فِي الْبَحْر وَحده إِنَّه لفي الْبر وَحده
Bunun üzerine İkrime: “Vallahi eğer denizde yalnız O ise, karada da yalnız O'dur” dedi.
فَأسلم
Ve Müslüman oldu.
وَأخرج ابْن سعد عَن ابْن أبي مليكَة قَالَ: لما كَانَ يَوْم الْفَتْح ركب عِكْرِمَة بن أبي جهل الْبَحْر هَارِبا فخب بهم الْبَحْر فَجعلت الصراري أَي الملاح يدعونَ الله ويوحدونه
İbn Sa'd'ın İbn Ebî Müleyke'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Fetih günü olduğunda İkrime b. Ebî Cehil kaçarak gemiye bindi. Deniz dalgalanıp kabarınca gemiciler -yani mellâhlar- Allah'a dua edip O'nu birlemeye başladılar.”
فَقَالَ: مَا هَذَا قَالُوا: هَذَا مَكَان لَا ينفع فِيهِ إِلَّا الله قَالَ: فَهَذَا إِلَه مُحَمَّد الَّذِي يَدْعُونَا إِلَيْهِ فَارْجِعُوا بِنَا فَرجع فَاسْلَمْ
O: “Bu nedir?” dedi. Onlar: “Burası, Allah'tan başkasının fayda vermediği bir yerdir” dediler. O da: “O halde Muhammed'in bizi kendisine çağırdığı ilah budur. Bizi geri döndürün” dedi; geri döndü ve Müslüman oldu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن سعد بن أبي وَقاص قَالَ: لما كَانَ يَوْم فتح مَكَّة أَمن رَسُول الله ﷺ النَّاس إِلَّا أَرْبَعَة نفر وَامْرَأَتَيْنِ وَقَالَ أقتلوهم وَإِن وَجَدْتُمُوهُمْ مُتَعَلقين بِأَسْتَارِ الْكَعْبَة عِكْرِمَة بن أبي جهل وَعبد الله بن خطل وَمقيس بن ضَبَابَة وَعبد الله بن سعد بن أبي سرح فَأَما عبد الله بن خطل فَأدْرك وَهُوَ مُتَعَلق بِأَسْتَارِ الْكَعْبَة فَاسْتَبق إِلَيْهِ سعيد بن حُرَيْث وعمار فَسبق سعيد عماراً وَكَانَ أشب الرجلَيْن فَقتله وَأما مقيس بن ضبابه فأدركه النَّاس فِي السُّوق فَقَتَلُوهُ وَأما عِكْرِمَة فَركب الْبَحْر فاصابتهم عَاصِفَة فَقَالَ أَصْحَاب السَّفِينَة لأهل السَّفِينَة: اخلصوا فَإِن آلِهَتكُم لَا تغني عَنْكُم شَيْئا
İbn Ebî Şeybe, Ebû Dâvûd, Nesâî ve İbn Merdûye'nin Sa'd b. Ebî Vakkâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Mekke fethi günü olduğunda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dört erkek ve iki kadın hariç bütün insanlara eman verdi ve: ‘Kâbe'nin örtülerine asılmış halde bulsanız bile onları öldürün: İkrime b. Ebî Cehil, Abdullah b. Hatal, Mikyes b. Subâbe ve Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh’ buyurdu. Abdullah b. Hatal'a gelince, Kâbe'nin örtülerine asılmışken yetişildi; Saîd b. Hüreys ile Ammâr ona doğru koştular. Saîd iki adamın daha genci olduğu için Ammâr'ı geçti ve onu öldürdü. Mikyes b. Subâbe'ye gelince, insanlar ona çarşıda yetişip onu öldürdüler. İkrime'ye gelince, o gemiye bindi ve bir fırtınaya tutuldular. Gemi çalışanları gemidekilere: ‘İhlaslı olun/yalnızca Allah'a yönelin; zira ilahlarınız size hiçbir fayda sağlayamaz’ dediler.”
فَقَالَ عِكْرِمَة: لَئِن لم يُنجنِي فِي الْبَحْر إِلَّا الاخلاص مَا يُنجنِي فِي الْبر غَيره اللَّهُمَّ إِن لَك عهدا إِن أَنْت
Bunun üzerine İkrime: “Eğer denizde beni ihlastan başkası kurtarmıyorsa, karada da beni ondan başkası kurtarmaz. Allahım! Şayet sen...”
عَافَيْتنِي مِمَّا أَنا فِيهِ إِن أَتَى مُحَمَّدًا ﷺ حَتَّى أَضَع يَدي فِي يَده فلأجدنه عفوّاً كَرِيمًا
“...beni içinde bulunduğum bu durumdan kurtarırsan, elimi onun eline koyuncaya kadar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e geleceğime ve onu affedici, cömert bulacağıma dair sana söz olsun” dedi.
قَالَ: فجَاء فَأسلم وَأما عبد الله بن سعد بن أبي سرح فَإِنَّهُ اخْتَبَأَ عِنْد عُثْمَان ﵁ فَلَمَّا دَعَا رَسُول الله ﷺ لِلْبيعَةِ جَاءَ بِهِ حَتَّى أوقفهُ على النَّبِي ﷺ فَقَالَ يَا رَسُول الله بَايع عبد الله
[Sa'd] dedi ki: Geldi ve Müslüman oldu. Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh'e gelince, o Osman radıyallâhu anh'ın yanında gizlendi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem biat için çağrıda bulununca, [Osman] onu getirip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzurunda durdurdu ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Abdullah'tan biat al” dedi.
قَالَ: فَرفع رَأسه فَنظر إِلَيْهِ ثَلَاثًا كل ذَلِك يَأْبَى فَبَايعهُ بعد الثَّلَاث
[Sa'd] dedi ki: Başını kaldırıp ona üç kez baktı, her defasında [biat etmekten] kaçındı; üçüncüsünden sonra ise biatını kabul etti.
ثمَّ أقبل على أَصْحَابه فَقَالَ: أما كَانَ فِيكُم رجل رشيد يقوم إِلَى هَذَا حَيْثُ رَآنِي كَفَفْت يَدي عَن بيعَته فيقتله
Sonra sahâbîlerine dönüp: “İçinizde, elimi onun biatından çektiğimi gördüğünde kalkıp bunu öldürecek aklı başında bir adam yok muydu?” dedi.
قَالُوا: وَمَا يُدْرِينَا يَا رَسُول الله مَا فِي نَفسك أَلا أَوْمَأت إِلَيْنَا بِعَيْنِك قَالَ: أَنه لَا يَنْبَغِي لنَبِيّ أَن تكون لَهُ خَائِنَة أعين
Onlar: “İçinden ne geçtiğini biz nereden bilelim ey Allah'ın Resûlü! Bize gözünle işaret etseydin ya!” dediler. [Peygamber]: “Bir peygambere göz ucuyla hıyanet etmek (hâin göz işaretleri yapmak) yakışmaz” buyurdu.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم والخطيب فِي تَارِيخه والديلمي فِي مُسْند الفردوس عَن أنس ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ ثَلَاث هن رواجع على أَهلهَا الْمَكْر والنكث وَالْبَغي ثمَّ تَلا رَسُول الله ﷺ {يَا أَيهَا النَّاس إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم} {وَلَا يَحِيق الْمَكْر السيء إِلَّا بأَهْله} فاطر الْآيَة ٤٢ {فَمن نكث فَإِنَّمَا ينْكث على نَفسه} الْفَتْح الْآيَة ١٠
Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye, Ebû Nuaym, Târîh'inde Hatîb ve Müsnedü'l-Firdevs'te Deylemî'nin Enes radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Üç şey vardır ki sahibine geri döner: Hile/tuzak kurmak (mekr), sözden dönmek (nakz) ve azgınlık/haddi aşmak (bağy).” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {يَا أَيهَا النَّاس إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم} “Ey insanlar! Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir”, Fâtır suresi 43. [metinde 42] ayetindeki {وَلَا يَحِيق الْمَكْر السيء إِلَّا بأَهْله} “Kötü tuzak ise ancak sahibini kuşatır” ve Fetih suresi 10. ayetindeki {فَمن نكث فَإِنَّمَا ينْكث على نَفسه} “Artık kim ahdini bozarsa ancak kendi aleyhine bozmuş olur” [ayetlerini] okudu.
وَأخرج ابْن مردوية عَن عبد الله بن نفَيْل الْكِنَانِي ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ ثَلَاث قد فرغ الله من الْقَضَاء فِيهِنَّ لَا يبغين أحدكُم فَإِن الله تَعَالَى يَقُول {يَا أَيهَا النَّاس إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم} وَلَا يمكرن أحد فَإِن الله تَعَالَى يَقُول (وَلَا يَحِيق الْمَكْر السيء إِلَّا بأَهْله) (النِّسَاء الْآيَة ١٤٧) وَلَا ينْكث أحد فَإِن الله يَقُول (وَمن نكث فَإِنَّمَا ينْكث على نَفسه) (الْفرْقَان الْآيَة ٧٧)
İbn Merdûye'nin Abdullah b. Nüfeyl el-Kinânî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Üç şey vardır ki Allah bunlardaki hükmünü tamamlamıştır: Hiçbiriniz taşkınlık/haddi aşma yapmasın; çünkü Allah Teâlâ: {يَا أَيهَا النَّاس إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم} ‘Ey insanlar! Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir’ buyurmaktadır. Kimse tuzak kurmasın; çünkü Allah Teâlâ: {وَلَا يَحِيق الْمَكْر السيء إِلَّا بأَهْله} ‘Kötü tuzak ise ancak sahibini kuşatır’ (Nisâ ayet 147) buyurmaktadır. Ve kimse ahdini bozmasın; çünkü Allah: {وَمن نكث فَإِنَّمَا ينْكث على نَفسه} ‘Kim ahdini bozarsa ancak kendi aleyhine bozmuş olur’ (Furkan ayet 77) buyurmaktadır.”
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن أبي بكر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا تَبْغِ وَلَا تكن بَاغِيا فَإِن الله يَقُول {إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم}
Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ebû Bekir'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Haddi aşma ve azgınlık yapan olma; çünkü Allah: {إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم} ‘Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir’ buyurmaktadır.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الزُّهْرِيّ قَالَ: بلغنَا أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ لَا تَبْغِ وَلَا تكن بَاغِيا فَإِن الله يَقُول {إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم}
İbn Ebî Hâtim'in Zührî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Haddi aşma ve azgınlık yapan olma; çünkü Allah: {إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم} ‘Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir’ buyurmaktadır” buyurmuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا يُؤَخر الله عُقُوبَة الْبَغي فَإِن الله قَالَ {إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم}
İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah azgınlığın/taşkınlığın cezasını ertelemez; çünkü Allah: {إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم} ‘Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir’ buyurmuştur.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أبي بكر ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
Beyhakî'nin Şuab'da Ebû Bekir radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:
مَا من ذَنْب أَجْدَر من أَن يعجل الله لصَاحبه الْعقُوبَة من الْبَغي وَقَطِيعَة الرَّحِم
“Allah'ın sahibine cezasını dünyada çarçabuk vermesine taşkınlık/azgınlık ve akraba bağını koparmaktan daha layık hiçbir günah yoktur.”
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عِيَاض بن جَابر
Ebû Dâvûd ve Şuab'da Beyhakî'nin İyâz b. Câbir'den [rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur]:
إِن الله أوحى إليَّ أَن تواضعوا حَتَّى لَا يَبْغِي أحد على أحد وَلَا يفخر أحد على أحد
“Şüphesiz Allah bana: ‘Mütevazı olun ki hiç kimse bir başkasına taşkınlık/haksızlık etmesin ve hiç kimse bir başkasına karşı övünmesin’ diye vahyetti.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب من طَرِيق بِلَال بن أبي بردة عَن أَبِيه عَن جده عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لَا يَبْغِي على النَّاس إِلَّا ولد بغي أَو فِيهِ عرق مِنْهُ
Beyhakî'nin Şuab'da Bilâl b. Ebî Bürde yoluyla babasından, onun da dedesinden rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İnsanlara karşı ancak zina çocuğu yahut kendisinde ondan bir damar (kalıntı) bulunan kimse taşkınlık/haksızlık eder.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن رَجَاء بن حَيْوَة
İbnü'l-Münzir ve Beyhakî'nin Recâ b. Hayve'den rivayet ettiğine göre...
أَنه سمع قَاصا فِي مَسْجِد مِنى يَقُول: ثَلَاث خلال هن على من عمل بِهن الْبَغي وَالْمَكْر والنكث قَالَ الله {إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم} {وَلَا يَحِيق الْمَكْر السيء إِلَّا بأَهْله} فاطر الْآيَة ٤٣ {فَمن نكث فَإِنَّمَا ينْكث على نَفسه} الْفَتْح الْآيَة ١٠ ثمَّ قَالَ: ثَلَاث خلال لَا يعذبكم الله مَا عملتم بِهن: الشُّكْر وَالدُّعَاء وَالِاسْتِغْفَار ثمَّ قَرَأَ (مَا يفعل الله بعذابكم إِن شكرتم وآمنتم) (فاطر الْآيَة ٤٣) (قل مَا يعبأ بكم رَبِّي لَوْلَا دعاؤكم) (الْفَتْح الْآيَة ١٠) و (مَا كَانَ الله معذبهم وهم يَسْتَغْفِرُونَ) (الْأَنْفَال الْآيَة ٣٣)
O, Mina Mescidi'nde bir vaizin şöyle dediğini işitmiştir: “Üç haslet vardır ki kim onları işlerse kendi aleyhine olur: Taşkınlık/azgınlık, hile/tuzak ve ahdi bozmak. Nitekim Allah: {إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم} ‘Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir’, Fâtır suresi 43. ayetindeki {وَلَا يَحِيق الْمَكْر السيء إِلَّا بأَهْله} ‘Kötü tuzak ise ancak sahibini kuşatır’ ve Fetih suresi 10. ayetindeki {فَمن نكث فَإِنَّمَا ينْكث على نَفسه} ‘Artık kim ahdini bozarsa ancak kendi aleyhine bozmuş olur’ buyurmuştur.” Sonra [vaiz] şöyle dedi: “Üç haslet daha vardır ki onlarla amel ettiğiniz sürece Allah size azap etmez: Şükür, dua ve istiğfar.” Ardından şu ayetleri okudu: {مَا يفعل الله بعذابكم إِن شكرتم وآمنتم} “Eğer siz şükreder ve iman ederseniz, Allah size niye azap etsin?” (Fâtır suresi 43), {قل مَا يعبأ بكم رَبِّي لَوْلَا دعاؤكم} “De ki: Duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?” (Fetih suresi 10) ve {مَا كَانَ الله معذبهم وهم يَسْتَغْفِرُونَ} “Onlar bağışlanma dilerken de Allah onlara azap edecek değildir” (Enfâl suresi 33).
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مَكْحُول قَالَ: ثَلَاث من كن فِيهِ كن عَلَيْهِ: الْمَكْر وَالْبَغي والنكث
Ebû’ş-Şeyh’in Mekhûl’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Üç şey vardır ki kimde bulunursa kendi aleyhine olur: Hile/tuzak, taşkınlık/haksızlık ve ahdi bozmak.”
قَالَ الله {إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم}
Nitekim Allah: {إِنَّمَا بَغْيكُمْ على أَنفسكُم} “Sizin taşkınlığınız ancak kendi aleyhinizedir” buyurmuştur.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَو بغى جبل على جبل لَدُكَّ الْبَاغِي مِنْهُمَا
İbn Merdûye’nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bir dağ diğer bir dağa taşkınlık/haksızlık etseydi, mutlaka haksızlık eden dağ yerle bir edilirdi.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من حَدِيث ابْن عمر ﵁
İbn Merdûye’nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiği hadiste de...
مثله
...bunun bir benzeri [nakledilmiştir].
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن أبي جَعْفَر مُحَمَّد بن عَليّ ﵁ قَالَ: مَا من عبَادَة أفضل من أَن يسْأَل وَمَا يدْفع الْقَضَاء إِلَّا الدُّعَاء وَإِن أسْرع الْخَيْر ثَوابًا الْبر واسرع الشَّرّ عُقُوبَة الْبَغي وَكفى بِالْمَرْءِ عَيْبا أَن يبصر من النَّاس مَا يعمى عَلَيْهِ من نَفسه وَأَن يَأْمر النَّاس بِمَا لَا يَسْتَطِيع التحوّل عَنهُ وَأَن يُؤْذِي جليسه بِمَا لَا يعنيه
Ebû Nuaym’ın el-Hilye’de Ebû Ca‘fer Muhammed b. Alî radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah’tan istenilmesinden (dua edilmesinden) daha faziletli bir ibadet yoktur. Kazayı da ancak dua savar. Sevabı en çabuk gelen hayır iyiliktir; cezası en çabuk gelen kötülük ise taşkınlık/haksızlıktır. İnsana kusur olarak; kendi nefsinde görmediği şeyleri insanlarda görmesi, kendisinin vazgeçmeye güç yetiremediği şeyi insanlara emretmesi ve kendisini ilgilendirmeyen şeylerle meclis arkadaşını rahatsız etmesi yeter.”
الْآيَة ٢٤
24. Ayet
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فاختلط بِهِ نَبَات الأَرْض} قَالَ: اخْتَلَط فنبت بِالْمَاءِ كل لون {مِمَّا يَأْكُل النَّاس} كالحنطة وَالشعِير وَسَائِر حبوب الأَرْض والبقول وَالثِّمَار وَمَا تَأْكُله الْأَنْعَام والبهائم من الْحَشِيش والمراعي
İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre Allah Teâlâ’nın: {فاختلط بِهِ نَبَات الأَرْض} “Derken onunla yeryüzünün bitkisi birbirine karıştı” kavli hakkında o şöyle demiştir: “Su sayesinde [yeryüzünün bitkileri] birbirine karışarak her türden bitki bitti; buğday, arpa, yeryüzünün diğer tohumları, bakliyat ve meyveler gibi {مِمَّا يَأْكُل النَّاس} “insanların yediği şeylerden” ve davarlar ile diğer hayvanların yediği ot ve otlaklardan [bitkiler bitti].”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وازينت} قَالَ: أنبتت وَحسنت وَفِي قَوْله {كَأَن لم تغن بالْأَمْس} قَالَ: كَأَن لم تعش كَأَن لم تنعم
Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû’ş-Şeyh’in Katâde radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre Allah Teâlâ’nın: {وازينت} “ve süslendiği [vakit]” kavli hakkında o: “[Yeryüzü bitkilerini] bitirdi ve güzelleşti” demiş; {كَأَن لم تغن بالْأَمْس} “sanki dün hiç yokmuş gibi” kavli hakkında da: “Sanki hiç yaşamamış, sanki hiç nimet içinde olmamış gibi” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي بن كَعْب وَابْن عَبَّاس ومروان بن الحكم أَنهم كَانُوا يقرأون {وازينت وَظن أَهلهَا أَنهم قادرون عَلَيْهَا} وَمَا كَانَ الله ليهلكم إِلَّا بذنوب أَهلهَا
İbn Cerîr’in rivayet ettiğine göre Übey b. Ka‘b, İbn Abbâs ve Mervân b. el-Hakem {وازينت وَظن أَهلهَا أَنهم قادرون عَلَيْهَا} “ve süslenip de sahipleri ona güç yetirebileceklerini sandıkları [zaman]” kısmını: “...ve Allah orayı ancak halkının günahları sebebiyle helak ederdi” [ziyadesiyle] okuyorlardı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أبي سَلمَة بن عبد الرَّحْمَن قَالَ فِي قِرَاءَة أبي كَأَن لم تغن بالْأَمْس وَمَا أهلكناها إِلَّا بذنوب أَهلهَا كَذَلِك نفصل الْآيَات لقوم يتفكرون
İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in Ebû Seleme b. Abdirrahmân’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Übeyy’in kıraatinde [ayet]: ‘Sanki dün hiç yokmuş gibi. Biz orayı ancak halkının günahları sebebiyle helak ettik. İşte düşünen bir topluluk için ayetleri böyle açıklarız’ şeklindeydi.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي مجلز ﵁ قَالَ: مَكْتُوب فِي سُورَة يُونُس ﵇ إِلَى جنب هَذِه الْآيَة {حَتَّى إِذا أخذت الأَرْض زخرفها} إِلَى {يتفكرون} وَلَو أَن لِابْنِ آدم واديين من مَال لتمنى وَاديا ثَالِثا وَلَا يشْبع نفس ابْن آدم إِلَّا التُّرَاب وَيَتُوب الله على من تَابَ فمحيت
İbnü’l-Münzir ve Ebû’ş-Şeyh’in Ebû Miclez radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Yûnus aleyhisselâm suresinde: {حَتَّى إِذا أخذت الأَرْض زخرفها} “Nihayet yeryüzü zinetini takınıp...” ayetinden {يتفكرون} “...düşünen bir topluluk” kısmına kadar olan yerin yanına: ‘Âdemoğlunun mal dolu iki vadisi olsa üçüncüsünü isterdi; Âdemoğlunun nefsini (gözünü) ancak toprak doyurur, Allah tövbe edenin tövbesini kabul eder’ [ifadesi] yazılıydı, sonra bu silindi.”
الْآيَة ٢٥
25. Ayet
أخرج أَبُو نعيم والدمياطي فِي مُعْجَمه من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَالله يَدْعُو إِلَى دَار السَّلَام} يَقُول يَدْعُو إِلَى عمل الْجنَّة وَالله السَّلَام وَالْجنَّة دَاره
Ebû Nuaym ve Mu‘cem’inde Dimyâtî’nin Kelbî yoluyla Ebû Sâlih’ten, onun da İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre: {وَالله يَدْعُو إِلَى دَار السَّلَام} “Allah selamet yurduna çağırır” ayeti hakkında o şöyle demiştir: “[Yani Allah] cennetlik amellere çağırır; Allah es-Selâm’dır, cennet de O’nun yurdudur.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة ﵁ فِي قَوْله {وَيهْدِي من يَشَاء} قَالَ: يهْدِيهم للمخرج من الشُّبُهَات والفتن والضلالات
Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Ebü’l-Âliye radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre Allah Teâlâ’nın: {وَيهْدِي من يَشَاء} “dilediğini de hidayete erdirir” kavli hakkında o: “[Allah] onları şüphelerden, fitnelerden ve sapkınlıklardan çıkış yoluna hidayet eder” demiştir.
وَأخرج أَحْمد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ مَا من يَوْم طلعت شمسه إِلَّا وكل بجنبتيها ملكان يناديان نِدَاء يسمعهُ خلق الله كلهم إِلَّا الثقلَيْن: يَا أَيهَا النَّاس هلموا إِلَى ربكُم إِن مَا قل وَكفى خير مِمَّا كثر وألهى وَلَا آبت شمسه إِلَّا وكل بجنبتيها ملكان يناديان نِدَاء يسمعهُ خلق الله كلهم غير الثقلَيْن: اللَّهُمَّ أعْط منفقاً خلفا وَأعْطِ ممسكاً تلفاً
Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû’ş-Şeyh, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve Şuabü’l-Îmân’da Beyhakî’nin Ebü’d-Derdâ radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Güneşin doğduğu hiçbir gün yoktur ki iki tarafına insan ve cin topluluğu hariç Allah’ın bütün mahlukatının işiteceği şekilde şöyle nida eden iki melek görevlendirilmiş olmasın: ‘Ey insanlar! Rabbinize gelin! Az olup yeten [mal], çok olup oyalayan [ve azdıran]dan hayırlıdır.’ Güneşin battığı hiçbir gün de yoktur ki iki tarafına insan ve cin topluluğu hariç Allah’ın bütün mahlukatının işiteceği şekilde şöyle nida eden iki melek görevlendirilmiş olmasın: ‘Allahım! İnfak edene karşılığını ver, [malını] tutana (cimrilik edene) da telef ver!’”
فَأنْزل الله فِي ذَلِك كُله قُرْآنًا فِي قَول الْملكَيْنِ: يَا أَيهَا النَّاس هلموا إِلَى ربكُم {وَالله يَدْعُو إِلَى دَار السَّلَام وَيهْدِي من يَشَاء إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} وَأنزل فِي قَوْلهمَا: اللَّهُمَّ أعْط منفقاً خلفا وَأعْطِ ممسكاً تلفاً (وَاللَّيْل إِذا يغشى وَالنَّهَار إِذا تجلى) (اللَّيْل الْآيَتَانِ ١ - ٢ إِلَى قَوْله (للعسرى)
Bunun üzerine Allah bütün bunlar hakkında Kur’an indirdi. İki meleğin: ‘Ey insanlar! Rabbinize gelin’ sözü hakkında: {وَالله يَدْعُو إِلَى دَار السَّلَام وَيهْدِي من يَشَاء إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} “Allah selamet yurduna çağırır ve dilediğini dosdoğru yola iletir” ayetini indirdi; yine onların: ‘Allahım! İnfak edene karşılığını ver, cimrilik edene de telef ver!’ sözü hakkında da: {وَاللَّيْل إِذا يغشى وَالنَّهَار إِذا تجلى} “Örtüp bürüdüğü zaman geceye andolsun, açılıp aydınlandığı zaman gündüze andolsun” (Leyl 1-2) ayetlerini indirip {للعسرى} “en zora” kavline kadar devam ettirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن سعيد بن أبي هِلَال ﵁
İbn Cerîr, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve ed-Delâil’de Beyhakî’nin Saîd b. Ebî Hilâl radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre [o şöyle demiştir]:
سَمِعت أَبَا جَعْفَر مُحَمَّد بن عَليّ ﵁ وتلا {وَالله يَدْعُو إِلَى دَار السَّلَام وَيهْدِي من يَشَاء إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} فَقَالَ: حَدثنِي جَابر ﵁ قَالَ: خرج علينا رَسُول الله ﷺ يَوْمًا فَقَالَ إِنِّي رَأَيْت فِي الْمَنَام كَانَ جِبْرِيل عِنْد رَأْسِي وَمِيكَائِيل عِنْد رجْلي يَقُول أَحدهمَا لصَاحبه: ضرب لَهُ مثلا فَقَالَ: اسْمَع سَمِعت أذناك واعقل عقل قَلْبك إِنَّمَا مثلك وَمثل أمتك كَمثل ملك اتخذ دَارا ثمَّ بنى فِيهَا بَيْتا ثمَّ جعل فِيهَا مأدبة ثمَّ بعث رَسُولا يَدْعُو النَّاس إِلَى طَعَامه فَمنهمْ من أجَاب الرَّسُول وَمِنْهُم فِيهَا مأدبة فَالله هُوَ الْملك وَالدَّار الإِسلام وَالْبَيْت الْجنَّة وَأَنت يَا مُحَمَّد رَسُول فَمن أجابك دخل الإِسلام وَمن دخل الإِسلام دخل الْجنَّة وَمن دخل الْجنَّة أكل مِنْهَا
Ebû Ca‘fer Muhammed b. Alî radıyallâhu anh’ı: {وَالله يَدْعُو إِلَى دَار السَّلَام وَيهْدِي من يَشَاء إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} “Allah selamet yurduna çağırır ve dilediğini dosdoğru yola iletir” ayetini okurken işittim; ardından şöyle dedi: Câbir radıyallâhu anh bana rivayet edip dedi ki: Bir gün Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkıp geldi ve şöyle buyurdu: “Rüyamda Cibrîl’in başucumda, Mîkâîl’in de ayakucumda olduğunu gördüm. Biri diğerine: ‘Ona bir misal ver’ dedi. O da: ‘İşit, kulakların işitsin; aklet, kalbin akletsin! Senin ve ümmetinin misali, bir yurt edinen, sonra içinde bir ev inşa eden, ardından orada bir ziyafet sofrası hazırlayan ve insanları yemeğine çağırmak üzere bir elçi gönderen bir hükümdarın misali gibidir. İnsanlardan kimi elçinin davetine icabet etti, kimi ise etmedi... İşte o hükümdar Allah’tır; yurt İslâm’dır, ev cennettir, sen de ey Muhammed, elçisin. Kim sana icabet ederse İslâm’a girer, kim İslâm’a girerse cennete girer ve kim cennete girerse oradaki nimetlerden yer’ dedi.”
وَأخرج ابْن مردوية عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ استتبعني النَّبِي ﷺ فَانْطَلَقْنَا حَتَّى أَتَيْنَا موضعا لَا نَدْرِي مَا هُوَ فَوضع رَسُول الله ﷺ رَأسه فِي حجري ثمَّ إِن نَفرا أَتَوا عَلَيْهِم ثِيَاب بيض طوال وَقد أغفى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ عبد الله ﵁: فارعبت مِنْهُم
İbn Merdûye’nin İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem beni yanına alıp götürdü. Neresi olduğunu bilmediğimiz bir yere varıncaya kadar gittik. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem başını kucağıma koydu. Sonra üzerlerinde uzun beyaz elbiseler bulunan bir grup kimse geldi. Bu esnada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem uykuya dalmıştı.” Abdullah radıyallâhu anh dedi ki: “Onlardan çok korktum.”
فَقَالُوا: لقد أعْطى هَذَا العَبْد خيرا إِن عينه نَائِمَة
Onlar şöyle dediler: “Doğrusu bu kula büyük bir hayır verilmiştir; gözü uyur...”
وَالْقلب يقظان ثمَّ قَالَ بَعضهم لبَعض: اضربوا لَهُ ونَتَأوَّلَ نَحن أَو نضرب نَحن وتَتَأَوَّلون أَنْتُم
“...kalbi ise uyanıktır.” Sonra birbirlerine şöyle dediler: “Ona bir misal getirin de biz yorumlayalım veya biz misal getirelim siz yorumlayın.”
فَقَالَ بَعضهم: مثله كَمثل سيد اتخذ مأدبة ثمَّ ابتنى بَيْتا حصيناً ثمَّ أرسل إِلَى النَّاس فَمن لم يَأْتِ طَعَامه عذبه عذَابا شَدِيدا
İçlerinden biri dedi ki: “Onun misali, bir ziyafet sofrası hazırlayan, sonra muhkem bir ev inşa eden, ardından insanlara [elçi] gönderen bir efendinin misali gibidir; kim onun yemeğine gelmezse ona şiddetli bir azapla azap eder.”
قَالَ الْآخرُونَ: أما السَّيِّد فَهُوَ رب الْعَالمين وَأما الْبُنيان فَهُوَ الإِسلام وَالطَّعَام الْجنَّة وَهَذَا الدَّاعِي فَمن اتبعهُ كَانَ فِي الْجنَّة وَمن لم يتبعهُ عذب عذَابا أَلِيمًا ثمَّ أَن رَسُول الله ﷺ اسْتَيْقَظَ فَقَالَ: مَا رَأَيْت يَا ابْن أم عبد فَقلت: رَأَيْت كَذَا وَكَذَا فَقَالَ: أُخفِيَ عَليّ مِمَّا قَالُوا شَيْء وَقَالَ رَسُول الله ﷺ: هم نفر من الْمَلَائِكَة
Diğerleri dediler ki: “Efendiye gelince O, Âlemlerin Rabbidir; bina İslâm’dır; yemek cennettir; bu [zat] ise davetçidir. Kim ona uyarsa cennette olur, kim de ona uymazsa can yakıcı bir azapla cezalandırılır.” Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem uyandı ve: “Ne gördün ey İbn Ümmi Abd?” buyurdu. Ben de: “Şöyle şöyle gördüm” dedim. Bunun üzerine: “Onların söylediklerinden bana bir şey gizli kaldı mı [sanırsın]?” buyurdu. Ardından Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onlar meleklerden bir gruptu” dedi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن سيداً بنى دَارا وَاتخذ مأدبة وَبعث دَاعيا فَمن أجَاب الدَّاعِي دخل الدَّار وَأكل من المأدبة وَرَضي عَنهُ السَّيِّد أَلا وَإِن السَّيِّد الله وَالدَّار الإِسلام والمأدبة الْجنَّة والداعي مُحَمَّد ﷺ
İbn Merdûye’nin Enes radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Bir efendi bir yurt yaptı, bir ziyafet sofrası kurdu ve bir davetçi gönderdi. Kim davetçiye icabet ederse yurda girer, sofradan yer ve efendi de ondan razı olur. Dikkat edin! Şüphesiz Efendi Allah’tır, yurt İslâm’dır, sofra cennettir, davetçi de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem’dir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ قَالَ: مَا من لَيْلَة إِلَّا يُنَادي منادياً يَا صَاحب الْخَيْر هَلُمَّ وَيَا صَاحب الشَّرّ اقصر
İbn Ebî Hâtim’in Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Hiçbir gece yoktur ki bir münadi: ‘Ey hayır sahibi, gel! Ey şer sahibi, [kötülükten] vazgeç!’ diye nida etmiş olmasın.”
فَقَالَ رجل لِلْحسنِ ﵁: أتجدها فِي كتاب الله قَالَ: نعم {وَالله يَدْعُو إِلَى دَار السَّلَام} قَالَ: ذكر لنا أَن فِي التَّوْرَاة مَكْتُوبًا: يَا باغي الْخَيْر هَلُمَّ وَيَا باغي الشَّرّ انته
Bir adam Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh’a: “Bunu Allah’ın Kitabı’nda buluyor musun?” diye sordu. O: “Evet, {وَالله يَدْعُو إِلَى دَار السَّلَام} ‘Allah selamet yurduna çağırır’ [ayetinde buluyorum]” dedi ve şöyle devam etti: “Bize nakledildiğine göre Tevrat’ta da: ‘Ey hayır arayan, gel! Ey şer arayan, vazgeç!’ diye yazılıdır.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁
Ebû’ş-Şeyh’in Hasan[-ı Basrî] radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre...
أَنه كَانَ إِذا قَرَأَ {وَالله يَدْعُو إِلَى دَار السَّلَام} قَالَ: لبيْك رَبنَا وَسَعْديك
O: {وَالله يَدْعُو إِلَى دَار السَّلَام} “Allah selamet yurduna çağırır” ayetini okuduğu zaman: “Buyur Rabbimiz, emrine amadeyim ve buyruğun başım üstünedir!” derdi.
الْآيَة ٢٦
26. Ayet
أخرج الطَّيَالِسِيّ وهناد وَأحمد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَابْن خُزَيْمَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالدَّارَقُطْنِيّ فِي الرُّؤْيَة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن صُهَيْب ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ تَلا هَذِه الْآيَة {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} قَالَ: إِذا دخل أهل الْجنَّة الْجنَّة وَأهل النَّار النَّار نَادَى مُنَاد: يَا أهل الْجنَّة إِن لكم عِنْد الله موعداً يُرِيد أَن ينجزكموه
Tayâlisî, Hennâd, Ahmed, Müslim, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Huzeyme, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû’ş-Şeyh, er-Rü’ye’de Dârekutnî, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve’s-Sıfât’ta Beyhakî’nin Suheyb radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” ayetini okuyup şöyle buyurmuştur: “Cennet ehli cennete, cehennem ehli de cehenneme girdiği zaman bir münadi şöyle seslenir: ‘Ey cennet ehli! Şüphesiz Allah katında sizin için bir vaad vardır, O bunu size yerine getirmek istiyor.’”
فَيَقُولُونَ: وَمَا هُوَ ألم تثقل موازيننا وتبيض وُجُوهنَا وتدخلنا الْجنَّة وتزحزحنا عَن النَّار
Onlar: “O nedir ki? Bizim terazilerimizi ağırlaştırmadı mı, yüzlerimizi ak etmedi mi, bizi cennete girdirip ateşten uzaklaştırmadı mı?” derler.
وَقَالَ: فَيكْشف لَهُم الْحجاب فَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ فوَاللَّه مَا أَعْطَاهُم الله شَيْئا أحب إِلَيْهِم من النّظر إِلَيْهِ وَلَا أقرّ لأعينهم
[Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem] buyurdu ki: “Bunun üzerine [Allah] onlar için perdeyi kaldırır, onlar da O’na bakarlar. Vallahi Allah onlara, Kendisine bakmaktan daha sevimli ve gözlerini daha çok aydınlatacak hiçbir şey vermemiştir.”
وَأخرج الدَّارَقُطْنِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن صُهَيْب ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الزِّيَادَة: النّظر إِلَى وَجه الله
Dârekutnî ve İbn Merdûye’nin Suheyb radıyallâhu anh’tan [bu] ayet hakkında rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Fazlalık (ziyade): Allah’ın vechine bakmaktır.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالدَّارَقُطْنِيّ فِي الرُّؤْيَة وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ ﵁ عَن رَسُول الله ﷺ أَن الله يبْعَث يَوْم الْقِيَامَة منادياً يُنَادي: يَا أهل الْجنَّة - بِصَوْت يسمعهُ أَوَّلهمْ وَآخرهمْ - إِن الله وَعدكُم الْحسنى وَزِيَادَة فالحسنى الْجنَّة وَالزِّيَادَة النّظر إِلَى وَجه الرَّحْمَن
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, er-Rü’ye’de Dârekutnî ve İbn Merdûye’nin Ebû Mûsâ el-Eş‘arî radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah kıyamet gününde ilki de sonuncusu da işitecek bir sesle: ‘Ey cennet ehli! Şüphesiz Allah size en güzel olanı ve fazlasını vadetmişti; en güzel olan cennettir, fazlalık (ziyade) ise Rahmân’ın vechine bakmaktır’ diye nida eden bir çağırıcı gönderir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه واللالكائي فِي السّنة وَالْبَيْهَقِيّ فِي كتاب الرُّؤْيَة عَن كَعْب بن عجْرَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} قَالَ: الزِّيَادَة: النّظر إِلَى وَجه الرَّحْمَن
İbn Cerîr, İbn Merdûye, es-Sünne’de el-Lâlekâî ve Kitâbü’r-Rü’ye’de Beyhakî’nin Ka‘b b. Ucre radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: “Fazlalık (ziyade): Rahmân’ın vechine bakmaktır.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالدَّارَقُطْنِيّ وَابْن مرْدَوَيْه واللالكائي وَالْبَيْهَقِيّ فِي كتاب الرُّؤْيَة عَن أبي بن كَعْب ﵁ أَنه سَأَلَ رَسُول الله ﷺ عَن قَول الله تَعَالَى {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} قَالَ: الَّذين أَحْسنُوا أهل التَّوْحِيد وَالْحُسْنَى الْجنَّة وَالزِّيَادَة النّظر إِلَى وَجه الله
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Dârekutnî, İbn Merdûye, el-Lâlekâî ve Kitâbü’r-Rü’ye’de Beyhakî’nin Übey b. Ka‘b radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” kavli hakkında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’e sormuş, o da: “Güzel davrananlar tevhid ehlidir; hüsnâ (daha güzeli) cennettir; ziyade (fazlalık) ise Allah’ın vechine bakmaktır” buyurmuştur.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر عَن رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} قَالَ أَحْسنُوا شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَالْحُسْنَى الْجنَّة وَالزِّيَادَة النّظر إِلَى الله
İbn Merdûye’nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” kavli hakkında şöyle buyurmuştur: “[Güzel davrananlar], ‘Lâ ilâhe illallâh’ şehadetini hakkıyla yerine getirenlerdir; hüsnâ cennettir, ziyade ise Allah’a bakmaktır.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مندة فِي الرَّد على الْجَهْمِية وَالدَّارَقُطْنِيّ فِي الرُّؤْيَة وَابْن مرْدَوَيْه واللالكائي والخطيب وَابْن النجار عَن أنس ﵁ أَن النَّبِي ﷺ سُئِلَ عَن هَذِه الْآيَة {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} فَقَالَ: للَّذين أَحْسنُوا الْعَمَل فِي الدُّنْيَا لَهُم الْحسنى وَهِي الْجنَّة وَالزِّيَادَة النّظر إِلَى وَجه الله الْكَرِيم
Ebû’ş-Şeyh, er-Red ale’l-Cehmiyye’de İbn Mende, er-Rü’ye’de Dârekutnî, İbn Merdûye, el-Lâlekâî, Hatîb ve İbnü’n-Neccâr’ın Enes radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” ayeti sorulmuş, o da şöyle buyurmuştur: “Dünyada amelini güzel yapanlara hüsnâ vardır ki o cennettir; ziyade ise Kerîm olan Allah’ın vechine bakmaktır.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من وَجه آخر عَن أنس ﵁ قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} قَالَ: ينظرُونَ إِلَى رَبهم بِلَا كَيْفيَّة وَلَا حُدُود وَلَا صفة مَعْلُومَة
İbn Merdûye’nin başka bir yoldan Enes radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” ayeti hakkında: “Rablerine keyfiyetsiz, sınırsız ve malum bir vasıf olmaksızın bakarlar” buyurmuştur.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من كبَّر على سيف الْبَحْر تَكْبِيرَة رَافعا بهَا صَوته لَا يلْتَمس بهَا رِيَاء وَلَا سمعة كتب الله لَهُ
Ebû’ş-Şeyh’in Ebû Hureyre radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim deniz kıyısında riya ve gösterişten uzak, sesini yükselterek bir tekbir getirirse, Allah onun için...”
رضوانه الْأَكْبَر وَمن كتب لَهُ رضوانه الْأَكْبَر جمع بَينه وَبَين مُحَمَّد وَإِبْرَاهِيم ﵉ فِي دَاره ينظرُونَ إِلَى رَبهم فِي جنَّة عدن كَمَا ينظر أهل الدُّنْيَا إِلَى الشَّمْس وَالْقَمَر فِي يَوْم لَا غيم فِيهِ وَلَا سَحَابَة وَذَلِكَ قَوْله {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} فالحسنى لَا إِلَه إِلَّا الله وَالزِّيَادَة الْجنَّة وَالنَّظَر إِلَى الرب
...en büyük rızasını yazar. Allah kime en büyük rızasını yazarsa, onunla Muhammed ve İbrâhim aleyhimesselâm’ın arasını O’nun yurdunda bir araya getirir. Onlar dünya ehlinin bulutsuz ve berrak bir günde güneşe ve aya baktığı gibi Adn cennetinde Rablerine bakarlar. İşte bu, Allah Teâlâ’nın: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} ‘Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır’ kavlidir. Hüsnâ ‘Lâ ilâhe illallâh’tır; ziyade ise cennet ve Rabbe bakmaktır.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن خُزَيْمَة وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ وَالدَّارَقُطْنِيّ وَابْن مندة فِي الرَّد على الْجَهْمِية وَابْن مرْدَوَيْه واللالكائي والآجري وَالْبَيْهَقِيّ كِلَاهُمَا فِي الرُّؤْيَة عَن أبي بكر الصّديق ﵁ فِي قَوْله {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} قَالَ: الْحسنى الْجنَّة وَالزِّيَادَة النّظر إِلَى وَجه الله
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbn Huzeyme, İbnü’l-Münzir, Ebû’ş-Şeyh, Dârekutnî, er-Red ale’l-Cehmiyye’de İbn Mende, İbn Merdûye, el-Lâlekâî ve her ikisi de er-Rü’ye’de olmak üzere Âcurrî ile Beyhakî’nin Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” kavli hakkında şöyle demiştir: “Hüsnâ cennettir; ziyade ise Allah’ın vechine bakmaktır.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق الْحَرْث عَن عَليّ ﵁ فِي قَوْله {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى} قَالَ: يَعْنِي الْجنَّة وَالزِّيَادَة يَعْنِي النّظر إِلَى الله تَعَالَى
İbn Merdûye’nin el-Hâris yoluyla Alî radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى} “Güzel davrananlara daha güzeli vardır” kavli hakkında: “Yani cenneti [kasteder]; ‘ve ziyade’ ise Allah Teâlâ’ya bakmayı kasteder” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالدَّارَقُطْنِيّ واللالكائي والآجري وَالْبَيْهَقِيّ عَن حُذَيْفَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: وَالزِّيَادَة النّظر إِلَى وَجه رَبهم
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû’ş-Şeyh, Dârekutnî, el-Lâlekâî, Âcurrî ve Beyhakî’nin Huzeyfe radıyallâhu anh’tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Ziyade: Rablerinin vechine bakmaktır.”
وَأخرج هناد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالدَّارَقُطْنِيّ واللالكائي وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ فِي الْآيَة قَالَ: الْحسنى الْجنَّة وَالزِّيَادَة النّظر إِلَى وَجه ربه
Hennâd, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû’ş-Şeyh, Dârekutnî, el-Lâlekâî ve Beyhakî’nin Ebû Mûsâ el-Eş‘arî [radıyallâhu anh]’tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Hüsnâ cennettir; ziyade ise Rabbinin vechine bakmaktır.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات من طَرِيق عِكْرِمَة ﵁ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى} قَالَ: قَول لَا إِلَه إِلَّا الله وَالْحُسْنَى الْجنَّة وَالزِّيَادَة النّظر إِلَى وَجهه الْكَرِيم
İbn Merdûye ve el-Esmâ ve’s-Sıfât’ta Beyhakî’nin İkrime radıyallâhu anh yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre o: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى} “Güzel davrananlara daha güzeli vardır” ayeti hakkında: “[Güzel davranmak] ‘Lâ ilâhe illallâh’ sözüdür; hüsnâ cennettir; ziyade ise O’nun Kerîm olan vechine bakmaktır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {للَّذين أَحْسنُوا} قَالَ: الَّذين شهدُوا أَن لَا إِلَه إِلَّا الله الْحسنى: الْجنَّة
İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî’nin Alî yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre o: {للَّذين أَحْسنُوا} “Güzel davrananlara” ayeti hakkında: “Onlar, ‘Lâ ilâhe illallâh’ diye şehadet edenlerdir; hüsnâ ise cennettir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم واللالكائي عَن ابْن مَسْعُود ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: أما الْحسنى فالجنة وَأما الزِّيَادَة فالنظر إِلَى وَجه الله واما القتر فالسواد
İbn Ebî Hâtim ve el-Lâlekâî’nin İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh’tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Hüsnâ’ya gelince o cennettir; ziyadeye gelince o Allah’ın vechine bakmaktır; kater’e (karartı/is) gelince o ise karalıktır.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الرُّؤْيَة من طَرِيق الحكم بن عتيبة عَن عَليّ ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: الزِّيَادَة غرفَة من لؤلؤة وَاحِدَة لَهَا أَرْبَعَة أَبْوَاب غرفها وأبوابها من لؤلؤة وَاحِدَة
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû’ş-Şeyh ve er-Rü’ye’de Beyhakî’nin Hakem b. Uteybe yoluyla Alî radıyallâhu anh’tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Ziyade: Odaları ve kapıları tek bir inciden olan, dört kapılı tek bir inciden yapılmış köşktür/odadır.”