وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {للَّذين أَحْسنُوا} قَالَ: شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله {الْحسنى} قَالَ: الْجنَّة {وَزِيَادَة} قَالَ: النّظر إِلَى وَجه الله
Ebû’ş-Şeyh’in Katâde radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o: {للَّذين أَحْسنُوا} “Güzel davrananlara” ayeti hakkında: “‘Lâ ilâhe illallâh’ şehadetidir”; {الْحسنى} “Daha güzeli” ayeti hakkında: “Cennettir”; {وَزِيَادَة} “Ve fazlası vardır” ayeti hakkında: “Allah’ın vechine bakmaktır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَالدَّارَقُطْنِيّ عَن عبد الرَّحْمَن بن أبي ليلى ﵁ فِي قَوْله {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} قَالَ: إِذا دخل أهل الْجنَّة الْجنَّة اعطوا مِنْهَا مَا شاؤوا ثمَّ يُقَال لَهُم: إِنَّه قد بَقِي من حقكم شَيْء لم تعطوه فيتجلى الله تَعَالَى لَهُم فيصغر مَا اعطوا عِنْد ذَلِك ثمَّ تَلا {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى} قَالَ: الْجنَّة {وَزِيَادَة} نظرهم إِلَى رَبهم ﷿
İbn Cerîr ve Dârekutnî’nin Abdurrahman b. Ebî Leylâ radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” kavli hakkında şöyle demiştir: “Cennet ehli cennete girdiğinde oradan diledikleri kendilerine verilir. Sonra onlara: ‘Sizin hakkınızdan henüz size verilmeyen bir şey kaldı’ denilir. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara tecelli eder ve kendilerine verilen şeyler bunun yanında küçülür.” Sonra şu ayeti okudu: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى} “Güzel davrananlara daha güzeli vardır”; ‘cennettir’ dedi; {وَزِيَادَة} “Ve fazlası”; ‘Rableri Azze ve Celle’ye bakmalarıdır’ dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَالدَّارَقُطْنِيّ عَن عَامر بن سعد البَجلِيّ ﵁ فِي قَوْله {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} قَالَ: النّظر إِلَى وَجه الله
İbn Cerîr ve Dârekutnî’nin Âmir b. Sa‘d el-Becelî radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” kavli hakkında: “[O,] Allah’ın vechine bakmaktır” demiştir.
وَأخرج الدَّارَقُطْنِيّ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى} قَالَ: الْجنَّة {وَزِيَادَة} قَالَ: النّظر إِلَى وَجه الرب ﷿
Dârekutnî’nin es-Süddî radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى} “Güzel davrananlara daha güzeli vardır” kavli hakkında: “Cennettir”; {وَزِيَادَة} “Ve fazlası” kavli hakkında: “Rabb Azze ve Celle’nin vechine bakmaktır” demiştir.
وَأخرج الدَّارَقُطْنِيّ عَن الضَّحَّاك ﵁ قَالَ: الزِّيَادَة النّظر إِلَى وَجه الله
Dârekutnî’nin ed-Dahhâk radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o: “Ziyade: Allah’ın vechine bakmaktır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَالدَّارَقُطْنِيّ عَن عبد الرَّحْمَن بن سابط قَالَ: الزِّيَادَة النّظر إِلَى وَجه الله ﷿
İbn Cerîr ve Dârekutnî’nin Abdurrahman b. Sâbit’ten rivayet ettiğine göre o: “Ziyade: Allah Azze ve Celle’nin vechine bakmaktır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَالدَّارَقُطْنِيّ عَن أبي إِسْحَق السبيعِي ﵁ فِي قَوْله {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى} قَالَ: الْجنَّة {وَزِيَادَة} قَالَ: النّظر إِلَى وَجه الرَّحْمَن ﷿
İbn Cerîr ve Dârekutnî’nin Ebû İshâk es-Sebîî radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى} “Güzel davrananlara daha güzeli vardır” kavli hakkında: “Cennettir”; {وَزِيَادَة} “Ve fazlası” kavli hakkında: “Rahmân Azze ve Celle’nin vechine bakmaktır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَالدَّارَقُطْنِيّ عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: يُنَادي الْمُنَادِي يَوْم الْقِيَامَة أَن الله وعد الْحسنى وَهِي الْجنَّة فَأَما الزِّيَادَة فَهِيَ النّظر إِلَى وَجه الرَّحْمَن
İbn Cerîr ve Dârekutnî’nin Katâde radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet günü bir münâdî: ‘Allah hüsnâyı vaat etmiştir, o da cennettir; ziyadeye gelince o da Rahmân’ın vechine bakmaktır’ diye seslenir.
قَالَ: فيتجلى لَهُم حَتَّى ينْظرُوا إِلَيْهِ
Ona bakmaları için [Allah] onlara tecelli eder” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} قَالَ: هُوَ مثل قَوْله (ولدينا مزِيد) (ق الْآيَة ٣٥) يَقُول: يجزيهم بعملهم ويزيدهم من فَضله وَقَالَ (من جَاءَ بِالْحَسَنَة فَلهُ عشر أَمْثَالهَا) (الْأَنْعَام الْآيَة ١٦٠)
İbn Cerîr’in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى وَزِيَادَة} “Güzel davrananlara daha güzeli ve fazlası vardır” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bu, O’nun: {ولدينا مزِيد} “Katımızda fazlası da vardır” (Kâf 35) kavli gibidir; [yani] onlara amellerinin karşılığını verir ve lütfundan onlara fazlasını bağışlar buyurmaktadır. Nitekim: {من جَاءَ بِالْحَسَنَة فَلهُ عشر أَمْثَالهَا} “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır” (el-En‘âm 160) buyurmuştur.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد رَضِي الله
İbn Ebî Şeybe, İbnü’l-Münzir, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Mücâhid radıyallâhu anh’tan
عَنهُ فِي قَوْله {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى} قَالَ: مثلهَا
rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {للَّذين أَحْسنُوا الْحسنى} “Güzel davrananlara daha güzeli vardır” kavli hakkında: “Onun mislidir” demiştir.
قَالَ {وَزِيَادَة} قَالَ: مغْفرَة ورضوان
{وَزِيَادَة} “Ve fazlası” kavli hakkında da: “Mağfiret ve rızadır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَلْقَمَة بن قيس ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: الزِّيَادَة الْعشْر (من جَاءَ بِالْحَسَنَة فَلهُ عشر أَمْثَالهَا) (الْأَنْعَام الْآيَة ١٦٠)
İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Alkame b. Kays radıyallâhu anh’tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Ziyade: On kattır; {من جَاءَ بِالْحَسَنَة فَلهُ عشر أَمْثَالهَا} “Kim bir iyilikle gelirse ona bunun on katı vardır” (el-En‘âm 160).”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: الزِّيَادَة الْحَسَنَة بِعشْرَة أَمْثَالهَا إِلَى سَبْعمِائة ضعف
İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in el-Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh’tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: “Ziyade: Bir iyiliğe on katından yedi yüz katına kadar [verilmesidir]” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: الزِّيَادَة مَا أعطالهم فِي الدُّنْيَا لَا يحاسبهم بِهِ يَوْم الْقِيَامَة
İbn Cerîr ve Ebû’ş-Şeyh’in İbn Zeyd radıyallâhu anh’tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: “Ziyade: Dünyada onlara verdiği ve kıyamet gününde onlardan hesabını sormayacağı şeylerdir” demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الرُّؤْيَة عَن سُفْيَان ﵁ قَالَ: لَيْسَ فِي تَفْسِير الْقُرْآن اخْتِلَاف انما هُوَ كَلَام جَامع يُرَاد بِهِ هَذَا وَهَذَا
Saîd b. Mansûr, İbnü’l-Münzir ve er-Rü’ye’de Beyhakî’nin Süfyân radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kur’an’ın tefsirinde ihtilaf yoktur; o sadece hem şunu hem de bunu kasteden kapsamlı bir kelamdır.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَلَا يرهق وُجُوههم} قَالَ: لَا يَغْشَاهُم {قتر} قَالَ: سَواد الْوُجُوه
İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {وَلَا يرهق وُجُوههم} “Onların yüzlerini bürümez” kavli hakkında: “Onları kaplamaz”; {قتر} “İs/karartı” kavli hakkında ise: “Yüzlerin kararmasıdır” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَطاء ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: القتر سَواد الْوَجْه
Ebû’ş-Şeyh’in Atâ radıyallâhu anh’tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o: “Kater (قتر), yüz karalığıdır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَلَا يرهق وُجُوههم قتر} قَالَ: خزي
İbn Ebî Hâtim’in Mücâhid radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {وَلَا يرهق وُجُوههم قتر} “Onların yüzlerini ne bir karartı bürür” kavli hakkında: “Rüsvaylıktır/horluktur” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن صُهَيْب ﵁ عَن النَّبِي ﷺ {وَلَا يرهق وُجُوههم قتر وَلَا ذلة} قَالَ: بعد نظرهم إِلَى الله ﷿
Ebû’ş-Şeyh ve İbn Merdûye’nin Suheyb radıyallâhu anh’tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet ettiğine göre o: {وَلَا يرهق وُجُوههم قتر وَلَا ذلة} “Onların yüzlerini ne bir karartı bürür ne de bir zillet” kavli hakkında: “Allah Azze ve Celle’ye bakmalarından sonra [böyle olur]” buyurmuştur.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَالدَّارَقُطْنِيّ عَن عبد الرَّحْمَن بن أبي ليلى ﵁ فِي قَوْله {وَلَا يرهق وُجُوههم قتر وَلَا ذلة} قَالَ: بعد نظرهم إِلَى رَبهم
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû’ş-Şeyh ve Dârekutnî’nin Abdurrahman b. Ebî Leylâ radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {وَلَا يرهق وُجُوههم قتر وَلَا ذلة} “Onların yüzlerini ne bir karartı bürür ne de bir zillet” kavli hakkında: “Rablerine bakmalarından sonra [böyle olur]” demiştir.
الْآيَة ٢٧
Ayet 27
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وَالَّذين كسبوا السَّيِّئَات} قَالَ: الَّذين عمِلُوا الْكَبَائِر {جَزَاء سَيِّئَة بِمِثْلِهَا} قَالَ: النَّار {وترهقهم ذلة} قَالَ: الذل {كَأَنَّمَا أغشيت وُجُوههم قطعا من اللَّيْل مظلماً} وَالْقطع السوَاد نسخهَا الْآيَة فِي الْبَقَرَة (بلَى من كسب سَيِّئَة) (الْبَقَرَة الْآيَة ٨١) الْآيَة
Ebû’ş-Şeyh’in es-Süddî radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {وَالَّذين كسبوا السَّيِّئَات} “Kötülükler kazananlara gelince” kavli hakkında: “Büyük günahları işleyenlerdir”; {جَزَاء سَيِّئَة بِمِثْلِهَا} “Bir kötülüğün cezası misliyledir” kavli hakkında: “Ateştir”; {وترهقهم ذلة} “Ve onları bir zillet bürür” kavli hakkında: “Aşağılanmadır”; {كَأَنَّمَا أغشيت وُجُوههم قطعا من اللَّيْل مظلماً} “Sanki yüzleri karanlık geceden parçalarla kaplanmıştır” kavli hakkında: “Kıta‘ (الْقطع) karalıktır. Bu ayeti Bakara’daki şu ayet neshetmiştir: {بلَى من كسب سَيِّئَة} “Hayır, kim bir kötülük kazanırsa...” (el-Bakara 81) ayeti” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وترهقهم ذلة} قَالَ: يَغْشَاهُم ذلة وَشدَّة
İbn Cerîr’in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {وترهقهم ذلة} “Ve onları bir zillet bürür” kavli hakkında: “Onları bir zillet ve şiddet kaplar” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ ﵄ {مَا لَهُم من الله من عَاصِم} يَقُول: من مَانع
İbn Ebî Hâtim ve Ebû’ş-Şeyh [İbn Abbâs] radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre o: {مَا لَهُم من الله من عَاصِم} “Onları Allah’tan koruyacak hiçbir kimse yoktur” ayeti hakkında: “Engelleyecek kimse yoktur” demektedir, demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {مَا لَهُم من الله من عَاصِم} قَالَ: من نصير {كَأَنَّمَا أغشيت وُجُوههم قطعا من اللَّيْل} قَالَ: ظلمَة من اللَّيْل
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû’ş-Şeyh’in Katâde radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o: {مَا لَهُم من الله من عَاصِم} “Onları Allah’tan koruyacak hiçbir kimse yoktur” ayeti hakkında: “Hiçbir yardımcı yoktur”; {كَأَنَّمَا أغشيت وُجُوههم قطعا من اللَّيْل} “Sanki yüzleri geceden parçalarla kaplanmıştır” kavli hakkında ise: “Geceden bir karanlıkla [kaplanmıştır]” demiştir.
الْآيَات ٢٨ - ٣٢
Ayetler 28 - 32
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَيَوْم نحشرهم} قَالَ: الْحَشْر الْمَوْت
İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû’ş-Şeyh’in Mücâhid radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {وَيَوْم نحشرهم} “Ve onları toplayacağımız gün” kavli hakkında: “Haşr, ölümdür” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {فزيلنا بَينهم} قَالَ: فرقنا بَينهم
İbn Ebî Hâtim ve Ebû’ş-Şeyh’in İbn Zeyd radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {فزيلنا بَينهم} “Artık aralarını ayırmışızdır” kavli hakkında: “Aralarını birbirinden ayırdık [demektir]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: يَأْتِي على النَّاس يَوْم الْقِيَامَة سَاعَة فِيهَا لين يرى أهل الشّرك أهل التَّوْحِيد يغْفر لَهُم فَيَقُولُونَ (وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين) (الْأَنْعَام الْآيَة ٢٣) قَالَ الله (أنظر كَيفَ كذبُوا على أنفسهم وضل عَنْهُم مَا كَانُوا يفترون) (الْأَنْعَام الْآيَة ٢٤) ثمَّ يكون من بعد ذَلِك سَاعَة فِيهَا شدَّة تنصب لَهُم الْآلهَة الَّتِي كَانُوا يعْبدُونَ من دون الله فَيَقُول: هَؤُلَاءِ الَّذين كُنْتُم تَعْبدُونَ من دون الله فَيَقُولُونَ: نعم هَؤُلَاءِ الَّذين كُنَّا نعْبد
İbn Ebî Şeybe, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû’ş-Şeyh’in Mücâhid radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet günü insanların başına içinde bir yumuşaklık bulunan öyle bir an gelir ki, şirk ehli tevhid ehlinin bağışlandığını görür ve: {وَالله رَبنَا مَا كُنَّا مُشْرِكين} “Rabbimiz Allah’a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” (el-En‘âm 23) derler. Allah Teâlâ da: {أنظر كَيفَ كذبُوا على أنفسهم وضل عَنْهُم مَا كَانُوا يفترون} “Bak kendi aleyhlerine nasıl yalan söylediler ve uydurdukları şeyler kendilerinden nasıl kaybolup gitti” (el-En‘âm 24) buyurur. Sonra bunun ardından içinde şiddet bulunan öyle bir an olur ki, Allah’tan başka tapmakta oldukları ilahlar onlar için dikilir ve [Allah]: ‘Allah’ı bırakıp da tapmakta olduklarınız bunlar mıydı?’ buyurur. Onlar da: ‘Evet, tapmakta olduklarımız bunlardı’ derler.
فَتَقول لَهُم الْآلهَة: وَالله مَا كُنَّا نسْمع وَلَا نبصر وَلَا نعقل وَلَا نعلم أَنكُمْ كُنْتُم تعبدوننا
Bunun üzerine ilahlar onlara şöyle der: ‘Allah’a yemin olsun ki biz ne işitiyor ne görüyor ne aklediyor ne de sizin bize taptığınızı biliyorduk.’
فَيَقُولُونَ: بلَى وَالله لإِياكم كُنَّا نعْبد
Onlar da: ‘Hayır, Allah’a yemin olsun ki biz yalnız size tapıyorduk’ derler.
فَتَقول لَهُم الْآلهَة {فَكفى بِاللَّه شَهِيدا بَيْننَا وَبَيْنكُم إِن كُنَّا عَن عبادتكم لغافلين}
İlahlar da onlara şöyle der: {فَكفى بِاللَّه شَهِيدا بَيْننَا وَبَيْنكُم إِن كُنَّا عَن عبادتكم لغافلين} “Bizimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. Doğrusu bizim sizin ibadetinizden hiç haberimiz yoktu.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يمثل لَهُم يَوْم الْقِيَامَة مَا كَانُوا يعْبدُونَ من دون الله فيتبعونهم حَتَّى يوردوهم النَّار ثمَّ تَلا رَسُول الله ﷺ {هُنَالك تبلو كل نفس مَا أسلفت}
İbn Merdûye’nin İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Kıyamet günü Allah’tan başka tapmakta oldukları şeyler kendilerine temsil ettirilir/somutlaştırılır; onlar da kendilerini ateşe götürünceye kadar onların peşine düşerler” buyurdu. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {هُنَالك تبلو كل نفس مَا أسلفت} “Orada herkes geçmişte yaptıklarını dener/görür” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود ﵁
İbnü’l-Münzir’in İbn Mes‘ûd radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre,
أَنه كَانَ يقْرَأ هُنَالك تتلو بِالتَّاءِ قَالَ: هُنَالك تتبع
O, bu kelimeyi [bâ yerine] tâ ile {هُنَالك تتلو} şeklinde okur ve: “Orada peşine düşer” derdi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ هُنَالك تتلو يُقَال: تتبع
Ebû’ş-Şeyh’in es-Süddî radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre: “{هُنَالك تتلو} ifadesinin ‘peşine düşer’ anlamına geldiği söylenir.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ {هُنَالك تبلو} يَقُول: تختبر
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû’ş-Şeyh’in Mücâhid radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o: {هُنَالك تبلو} “Orada herkes dener” kavli hakkında: “İmtihan edilir / sınanır” demektedir, demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ {هُنَالك تبلو كل نفس مَا أسلفت} قَالَ: عملت
İbn Ebî Hâtim’in el-Hasan radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o: {هُنَالك تبلو كل نفس مَا أسلفت} “Orada her nefis geçmişte yaptıklarını dener/görür” ayeti hakkında: “[Geçmişte] yaptıklarını” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد ﵁ {هُنَالك تبلو} قَالَ: تعاين {كل نفس مَا أسلفت} قَالَ: عملت {وضل عَنْهُم مَا كَانُوا يفترون} قَالَ: مَا كَانُوا يدعونَ مَعَه من الأنداد
İbn Cerîr ve Ebû’ş-Şeyh’in İbn Zeyd radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o: {هُنَالك تبلو} “Orada dener” kavli hakkında: “Bizzat görür”; {كل نفس مَا أسلفت} “Her nefis geçmişte yaptığını” kavli hakkında: “[Geçmişte] amel ettiği şeyi”; {وضل عَنْهُم مَا كَانُوا يفترون} “Ve uydurdukları şeyler kendilerinden kaybolup gitti” kavli hakkında ise: “O’nunla birlikte [ilah diye] çağırdıkları putları/ortakları” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وردوا إِلَى الله مَوْلَاهُم الْحق}
Ebû’ş-Şeyh’in es-Süddî radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {وردوا إِلَى الله مَوْلَاهُم الْحق} “Ve gerçek mevlaları olan Allah’a döndürüldüler” kavli hakkında
قَالَ: نسختها قَوْله (مولى الَّذين آمنُوا وَإِن الْكَافرين لَا مولى لَهُم) (مُحَمَّد الْآيَة ١١)
şöyle demiştir: “Bunu O’nun: {مولى الَّذين آمنُوا وَإِن الْكَافرين لَا مولى لَهُم} “[Allah] iman edenlerin mevlasıdır; kâfirlerin ise hiçbir mevlası yoktur” (Muhammed 11) kavli neshetmiştir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن حَرْمَلَة بن عبد الْعَزِيز قَالَ: قلت لمَالِك بن أنس ﵁: مَا تَقول فِي رجل أمره يقيني قَالَ: لَيْسَ ذَلِك من الْحق
İbn Ebî Hâtim’in Harmele b. Abdilazîz’den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mâlik b. Enes radıyallâhu anh’a: ‘İşi kesin olan/şüphesiz olan bir adam hakkında ne dersin?’ dedim. O da: ‘Bu haktan değildir’ dedi.
قَالَ الله {فَمَاذَا بعد الْحق إِلَّا الضلال}
Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: {فَمَاذَا بعد الْحق إِلَّا الضلال} “Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır?”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أَشهب ﵁ قَالَ: سُئِلَ مَالك عَن شَهَادَة اللعاب بالشطرنج والنرد فَقَالَ: أما من أدمنها فَمَا أرى شَهَادَتهم طائلة
İbn Ebî Hâtim’in Eşheb radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mâlik’e satranç ve tavla oynayan kimsenin şahitliği soruldu. O da şöyle dedi: ‘Buna bağımlı olan kimseye gelince, onların şahitliğinin geçerli olduğunu düşünmüyorum.
يَقُول الله {فَمَاذَا بعد الْحق إِلَّا الضلال} وَالله أعلم
Allah Teâlâ: {فَمَاذَا بعد الْحق إِلَّا الضلال} “Artık haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” buyurmaktadır.’ En doğrusunu Allah bilir.
الْآيَة ٣٣
Ayet 33
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {كَذَلِك حقت كلمة رَبك} يَقُول: سبقت كلمة رَبك
İbn Ebî Hâtim ve Ebû’ş-Şeyh’in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ’dan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ’nın: {كَذَلِك حقت كلمة رَبك} “İşte böylece Rabbinin kelimesi hak oldu” kavli hakkında: “Rabbinin kelimesi önceden takdir edilip kesinleşti demektedir” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ {كَذَلِك حقت} يَقُول: صدقت
Ebû’ş-Şeyh’in ed-Dahhâk radıyallâhu anh’tan rivayet ettiğine göre o: {كَذَلِك حقت} “İşte böylece hak oldu” ayeti hakkında: “Doğrulandı/gerçekleşti demektedir” demiştir.
الْآيَات ٣٤ - ٤٠
34-40. Ayetler
أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {أم من لَا يهدي إِلَّا أَن يهدى} قَالَ: الْأَوْثَان الله يهدي مِنْهَا وَمن غَيرهَا مَا شَاءَ
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: {أم من لَا يهدي إِلَّا أَن يهدى} “Yoksa hidayet verilmedikçe kendisi doğru yolu bulamayan mı?” kavli hakkında: “Bunlar putlardır; Allah onlardan ve başkalarından dilediğini hidayete erdirir” demiştir.
الْآيَات ٤١ - ٤٣
41-43. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {وَإِن كَذبُوك فَقل لي عَمَلي} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن كَذبُوك فَقل لي عَمَلي} “Eğer seni yalanlarlarsa de ki: Benim amelim bana...” ayeti hakkında
قَالَ: أمره بِهَذَا ثمَّ نسخه فَأمره بجهادهم
şöyle demiştir: “Ona bunu emretti, sonra bunu neshetti ve onlarla cihat etmesini emretti.”
الْآيَة ٤٤
44. Ayet
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مَكْحُول ﵁ فِي قَوْله {إِن الله لَا يظلم النَّاس شَيْئا وَلَكِن النَّاس أنفسهم يظْلمُونَ} قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ قَالَ الله: يَا عبَادي إِنِّي حرمت الظُّلم على نَفسِي وَجَعَلته بَيْنكُم محرما فَلَا تظالموا
Ebû'ş-Şeyh'in Mekhûl radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: {إِن الله لَا يظلم النَّاس شَيْئا وَلَكِن النَّاس أنفسهم يظْلمُونَ} “Şüphesiz ki Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez, fakat insanlar kendilerine zulmederler” kavli hakkında şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Allah Teâlâ buyurdu ki: 'Ey kullarım! Ben zulmü kendime haram kıldım ve onu sizin aranızda da haram kıldım; öyleyse birbirinize zulmetmeyin.'”
الْآيَة ٤٥
45. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {يَتَعَارَفُونَ بَينهم} قَالَ: يعرف الرجل صَاحبه إِلَى جنبه فَلَا يَسْتَطِيع أَن يكلمهُ
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in el-Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: {يَتَعَارَفُونَ بَينهم} “Aralarında birbirlerini tanırlar” kavli hakkında şöyle demiştir: “Kişi yanındaki arkadaşını tanır fakat onunla konuşamaz.”
الْآيَات ٤٦ - ٥٦
46-56. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَإِمَّا نرينك بعض الَّذِي نعدهم} قَالَ: سوء الْعَذَاب فِي حياتك {أَو نتوفينك} قبل {فإلينا مرجعهم} وَفِي قَوْله {وَلكُل أمة رَسُول فَإِذا جَاءَ رسولهم} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة (لم يتَنَاوَل الْمُؤلف تَفْسِير بَقِيَّة الْآيَات هَكَذَا فِي الأَصْل)
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: {وَإِمَّا نرينك بعض الَّذِي نعدهم} “Onlara vaat ettiğimizin bir kısmını sana gösterirsek” kavli hakkında: “Hayatındayken [onlara gelecek] kötü azabı”; [ondan] önce {أَو نتوفينك} “yahut senin canını alırsak”; {فإلينا مرجعهم} “artık dönüşleri bizedir” [kavlini zikretmiştir]. {وَلكُل أمة رَسُول فَإِذا جَاءَ رسولهم} “Her ümmetin bir peygamberi vardır. Peygamberleri geldiği zaman...” kavli hakkında ise: “Kıyamet gününde [gelir]” demiştir. (Müellif geri kalan ayetlerin tefsirine yer vermemiştir; asıl metinde böyledir.)
الْآيَة ٥٧
57. Ayet
أخرج الطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي الْأَحْوَص قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى عبد الله بن مَسْعُود ﵁ قَالَ: إِن أخي يشتكي بَطْنه
Taberânî ve Ebû'ş-Şeyh'in Ebi'l-Ahvas'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam Abdullah b. Mes'ûd radıyallâhu anh'a gelip: “Kardeşim karnından şikâyet ediyor/karnı ağrıyor” dedi.
فوصف لَهُ الْخمر فَقَالَ: سُبْحَانَ الله
[Ona tedavi için] şarap tavsiye edilmişti. Bunun üzerine [İbn Mes'ûd] şöyle dedi: “Sübhânallah!
مَا جعل الله فِي رِجْس شِفَاء إِنَّمَا الشِّفَاء فِي شَيْئَيْنِ: الْقُرْآن وَالْعَسَل فيهمَا شِفَاء لما فِي الصُّدُور وشفاء للنَّاس
Allah pis bir şeyde şifa kılmamıştır. Şifa ancak iki şeydedir: Kur'an ve bal. Bu ikisinde göğüslerde olana şifa ve insanlar için şifa vardır.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ قَالَ: إِن الله ﷾ جعل الْقُرْآن شِفَاء لما فِي الصُّدُور وَلم يَجعله شِفَاء لأمراضكم
Ebû'ş-Şeyh'in el-Hasan radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah Azze ve Celle Kur'an'ı göğüslerde olana şifa kılmış, onu [bedensel] hastalıklarınıza şifa kılmamıştır.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: أَنِّي أشتكي صَدْرِي
İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Ben göğsümden şikâyetçiyim/göğsüm ağrıyor” dedi.
فَقَالَ: اقْرَأ الْقُرْآن يَقُول الله تَعَالَى: شِفَاء لما فِي الصُّدُور
[Allah Resûlü] şöyle buyurdu: “Kur'an oku; Allah Teâlâ: ‘[Kur'an] göğüslerde olana bir şifadır’ buyurmaktadır.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن وائلة بن الْأَسْقَع ﵁
Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da Vâsile b. el-Eskâ' radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre;
أَن رجلا شكا إِلَى النَّبِي ﷺ وجع حلقه
Bir adam Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e boğaz ağrısından şikâyet etti.
فَقَالَ: عَلَيْك بِقِرَاءَة الْقُرْآن
[Resûlullah] şöyle buyurdu: “Sana Kur'an okumayı tavsiye ederim / Kur'an okumaya devam et.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: فِي الْقُرْآن شفاءان الْقُرْآن وَالْعَسَل فالقرآن شِفَاء لما فِي الصُّدُور وَالْعَسَل شِفَاء من كل دَاء
İbn Ebî Hâtim'in İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kur'an'da iki şifa vardır: Kur'an ve bal. Kur'an göğüslerde olana şifadır, bal ise her derde şifadır.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن طَلْحَة بن مصرف كَانَ يُقَال: إِن الْمَرِيض إِذا قرئَ عِنْده الْقُرْآن وجد لَهُ خفَّة
Beyhakî'nin Talha b. Musarrif'ten rivayet ettiğine göre şöyle denilirdi: “Hastanın yanında Kur'an okunduğu zaman, hasta bir hafiflik/rahatlama hisseder.”
فَدخلت على خَيْثَمَة وَهُوَ مَرِيض فَقلت: إِنِّي أَرَاك الْيَوْم صَالحا
[Talha b. Musarrif devamla dedi ki:] “Hayseme hasta iken yanına girdim ve: ‘Bugün seni iyi durumda görüyorum’ dedim.
قَالَ: إِنَّه قرئَ عِنْدِي الْقُرْآن
O da: ‘Çünkü yanımda Kur'an okundu’ dedi.”
الْآيَة ٥٨
58. Ayet
أخرج أَبُو عبيد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَأحمد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان من طرق عَن أبي بن كَعْب ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن الله أَمرنِي أَن أَقرَأ عَلَيْك الْقُرْآن فَقلت: أسماني لَك قَالَ: نعم
Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbnu'l-Enbârî el-Mesâhif'te, Ebû'ş-Şeyh, Hâkim (ve bunu sahih kabul etmiştir), İbn Merdûye, Ebû Nuaym el-Hilye'de ve Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da çeşitli yollarla Übey b. Ka'b radıyallâhu anh'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Şüphesiz Allah sana Kur'an okumamı bana emretti” buyurdu. Ben: “Benim adımı sana andı mı?” dedim. O da: “Evet” buyurdu.
قيل لأبي ﵁: أفرحت بذلك قَالَ: وَمَا يَمْنعنِي وَالله تَعَالَى يَقُول
Übey radıyallâhu anh'a: “Buna sevindin mi?” denildi. O da şöyle dedi: “Allah Teâlâ şöyle buyururken beni bundan ne engelleyebilir ki:
قل بِفضل الله وبرحمته فبذلك فليفرحوا هُوَ خير مِمَّا تجمعون هَكَذَا قَرَأَهَا بِالتَّاءِ
{قل بِفضل الله وبرحمته فبذلك فليفرحوا هُوَ خير مِمَّا تجمعون} ‘De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, işte sadece bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır.’—Übey bu ayeti [‘yecmaûn’ yerine] ‘tecmaûn’ (tâ harfi ile) okumuştur.”
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَأَبُو دَاوُد وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي ﵁ قَالَ: اقرأني رَسُول الله ﷺ فبذلك فلتفرحوا بِالتَّاءِ
Tayâlisî, Ebû Dâvûd, Hâkim (ve bunu sahih kabul etmiştir) ve İbn Merdûye'nin Übey radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana {فبذلك فلتفرحوا} ‘İşte bununla sevininiz’ şeklinde [ye yerine] tâ harfiyle okuttu.”
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي ﵁ أَنه كَانَ يقْرَأ فبذلك فلتفرحوا هُوَ خير مِمَّا تجمعون بِالتَّاءِ
İbn Cerîr'in Übey radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فبذلك فلتفرحوا هُوَ خير مِمَّا تجمعون} “İşte bununla sevininiz; bu, sizin topladıklarınızdan daha hayırlıdır” şeklinde [her iki fiili de] tâ harfiyle okurdu.
وَأخرج ابْن أبي عمر الْعَدنِي وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ عَن النَّبِي ﷺ أَنه كَانَ يقْرَأ فبذلك فلتفرحوا
İbn Ebî Ömer el-Adenî, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: {فبذلك فلتفرحوا} “İşte bununla sevininiz” şeklinde [tâ harfiyle] okurdu.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ {قل بِفضل الله وبرحمته} قَالَ: فضل الله الْقُرْآن وَرَحمته أَن جعلهم من أَهله
Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Enes radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {قل بِفضل الله وبرحمته} “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...” ayeti hakkında: “Allah'ın lütfu Kur'an'dır; rahmeti ise onları Kur'an ehlinden kılmasıdır” buyurmuştur.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {قل بِفضل الله وبرحمته} قَالَ: بِكِتَاب الله وبالإِسلام
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: {قل بِفضل الله وبرحمته} “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...” kavli hakkında: “Allah'ın Kitabı ve İslam ile” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {قل بِفضل الله وبرحمته} قَالَ: فَضله الإِسلام وَرَحمته الْقُرْآن
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: {قل بِفضل الله وبرحمته} “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...” kavli hakkında: “O'nun lütfu İslam, rahmeti ise Kur'an'dır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {قل بِفضل الله} الْقُرْآن {وبرحمته} حِين جعلهم من أهل الْقُرْآن
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o: {قل بِفضل الله} “De ki: Allah'ın lütfuyla...” kavli hakkında: “Kur'an'dır”; {وبرحمته} “ve rahmetiyle...” kavli hakkında: “Onları Kur'an ehlinden kıldığı zamandır” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي الْآيَة قَالَ: فضل الله الْعلم وَرَحمته مُحَمَّد ﷺ قَالَ الله تَعَالَى (وَمَا أَرْسَلْنَاك إِلَّا رَحْمَة للْعَالمين) (الْأَنْبِيَاء الْآيَة ١٠٧)
Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Allah'ın lütfu ilim, rahmeti ise Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. Nitekim Allah Teâlâ: {وَمَا أَرْسَلْنَاك إِلَّا رَحْمَة للْعَالمين} ‘Biz seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik’ (el-Enbiyâ 107) buyurmuştur.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن سَالم ﵁ {قل بِفضل الله} قَالَ: الإِسلام {وبرحمته} قَالَ: الْقُرْآن
İbn Ebî Şeybe'nin Sâlim radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o: {قل بِفضل الله} “De ki: Allah'ın lütfuyla...” kavli hakkında: “İslam'dır”; {وبرحمته} “ve rahmetiyle...” kavli hakkında: “Kur'an'dır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جريرعن مُجَاهِد ﵁ {قل بِفضل الله وبرحمته} قَالَ: الْقُرْآن
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o: {قل بِفضل الله وبرحمته} “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...” ayeti hakkında: “Kur'an'dır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ عَن زيد بن أسلم ﵁ قَالَ: فضل الله الْقُرْآن وَرَحمته الإِسلام
İbn Cerîr ve Beyhakî'nin Zeyd b. Eslem radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah'ın lütfu Kur'an, rahmeti ise İslam'dır.”
وَأخرج ابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ عَن هِلَال بن يسَار ﵁ فِي قَوْله {قل بِفضل الله وبرحمته} قَالَ: بالإِسلام الَّذِي هدَاكُمْ وَبِالْقُرْآنِ الَّذِي علمكُم
İbn Cerîr ve Beyhakî'nin Hilâl b. Yesâr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: {قل بِفضل الله وبرحمته} “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...” kavli hakkında: “Sizi hidayete erdirdiği İslam ile ve size öğrettiği Kur'an ile [sevinsinler]” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ عَن هِلَال بن يسَار ﵁ فِي قَوْله {قل بِفضل الله وبرحمته} قَالَ: فضل الله الإِسلام وَرَحمته الْقُرْآن
İbn Cerîr ve Beyhakî'nin Hilâl b. Yesâr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: {قل بِفضل الله وبرحمته} “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle...” kavli hakkında: “Allah'ın lütfu İslam, rahmeti ise Kur'an'dır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن وَقَتَادَة
İbn Cerîr'in el-Hasan ve Katâde'den rivayet ettiğine göre;
مثله
bunun bir benzerini [söylemişlerdir].
وَأخرج الْخَطِيب وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {قل بِفضل الله} قَالَ: النَّبِي ﷺ {وبرحمته} قَالَ: عَليّ بن أبي طَالب ﵁
Hatîb ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o: {قل بِفضل الله} “De ki: Allah'ın lütfuyla...” kavli hakkında: “Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'dir”; {وبرحمته} “ve rahmetiyle...” kavli hakkında ise: “Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tır” demiştir.
وَأخرج أَبُو الْقَاسِم بن بَشرَان فِي أَمَالِيهِ عَن أنس ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ من هداه الله للإِسلام وَعلمه الْقُرْآن ثمَّ شكا الْفَاقَة كتب الله الْفقر بَين عَيْنَيْهِ إِلَى يَوْم يلقاه ثمَّ تَلا النَّبِي ﷺ {قل بِفضل الله وبرحمته فبذلك فليفرحوا هُوَ خير مِمَّا يجمعُونَ} من عرض الدُّنْيَا من الْأَمْوَال
Ebu'l-Kâsım b. Bişrân el-Emâlî'de Enes radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah kime İslam'ı hidayet eder ve Kur'an'ı öğretir de o kimse yine de yoksulluktan/ihtiyaçtan şikâyet ederse, Allah O'na kavuşacağı güne kadar fakirliği onun iki gözü arasına yazar.” Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: {قل بِفضل الله وبرحمته فبذلك فليفرحوا هُوَ خير مِمَّا يجمعُونَ} “De ki: Allah'ın lütfuyla ve rahmetiyle, işte sadece bununla sevinsinler. Bu, onların topladıklarından daha hayırlıdır”—yani dünya metaından ve mallarından [topladıklarından].
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: إِذا عملت خيرا حمدت الله عَلَيْهِ فَأَفْرَح فَهُوَ خير مِمَّا يجمعُونَ من الدُّنْيَا
İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Bir hayır işlediğin ve buna karşılık Allah'a hamdettiğin zaman sevin; zira bu, onların dünyadan topladıklarından daha hayırlıdır.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ خير {مِمَّا يجمعُونَ} قَالَ: من الْأَمْوَال والحرث والأنعام
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {مِمَّا يجمعُونَ} “onların topladıklarından [daha hayırlıdır]” kavli hakkında: “Mallardan, ekinlerden ve hayvanlardan [topladıklarından]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ عَن أَيفع الكلَاعِي ﵁ قَالَ: لما قدم خراج الْعرَاق إِلَى عمر ﵁ خرج عمر ﵁ وَمولى لَهُ فَجعل يعد الإِبل فَإِذا هُوَ أَكثر من ذَلِك فَجعل عمر ﵁ يَقُول: الْحَمد لله
İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin Eyfe' el-Kelâî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Irak'ın haracı Ömer radıyallâhu anh'a ulaştığında, Ömer radıyallâhu anh ve azatlısı [birlikte] dışarı çıktılar. [Ömer] develeri saymaya başladı ve develerin bundan çok daha fazla olduğunu gördü. Bunun üzerine Ömer radıyallâhu anh: “Elhamdülillâh” demeye başladı.
وَجعل مَوْلَاهُ يَقُول: هَذَا - وَالله - من فضل الله وَرَحمته
Azatlısı da: “Bu, vallahi Allah'ın lütfundan ve rahmetindendir” demeye başladı.