وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن الْحسن ﵁ قَالَ: خَمْسَة أحرف فِي الْقُرْآن (وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال) (إِبْرَاهِيم الْآيَة ٢٦) مَعْنَاهُ وَمَا كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال (لَو أردنَا أَن نتَّخذ لهواً لاتخذناه من لدنا إِن كُنَّا فاعلين) (الْأَنْبِيَاء الْآيَة ١٧) مَعْنَاهُ مَا كُنَّا فاعلين (قل إِن كَانَ للرحمن ولد) (الزخرف الْآيَة ٨١) مَعْنَاهُ مَا كَانَ للرحمن ولد (وَلَقَد مكناهم فِيمَا إِن مكناكم فِيهِ) (الْأَحْقَاف الْآيَة ٢٦) مَعْنَاهُ فِي الَّذين مَا مكناكم فِيهِ {فَإِن كنت فِي شكّ مِمَّا أنزلنَا} مَعْنَاهُ فَمَا كنت فِي شكّ
İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kur'an'da beş harf (ifade) vardır: {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} “Onların tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile” (İbrâhîm, 26) manası: {وَمَا كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} [Tuzakları dağları yerinden oynatacak değildi] demektir. {لَو أردنَا أَن نتَّخذ لهواً لاتخذناه من لدنا إِن كُنَّا فاعلين} “Eğer bir eğlence edinmek isteseydik, kendi katımızdan edinirdik; eğer yapacak olsaydık” (el-Enbiyâ, 17) manası: {مَا كُنَّا فاعلين} [Biz yapacak değildik] demektir. {قل إِن كَانَ للرحمن ولد} “De ki: Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı...” (ez-Zuhruf, 81) manası: {مَا كَانَ للرحمن ولد} [Rahmân'ın çocuğu yoktur] demektir. {وَلَقَد مكناهم فِيمَا إِن مكناكم فِيهِ} “Andolsun ki biz onlara, size vermediğimiz imkânları vermiştik” (el-Ahkâf, 26) manası: {فِي الَّذين مَا مكناكم فِيهِ} [Size vermediğimiz imkânlar içinde] demektir. {فَإِن كنت فِي شكّ مِمَّا أنزلنَا} “Sana indirdiğimizden şüphede isen” manası: {فَمَا كنت فِي شكّ} [Sen şüphede değilsin] demektir.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن فِي قَوْله {فاسأل الَّذين يقرؤون الْكتاب من قبلك} قَالَ: سؤالك إيَّاهُم نظرك فِي كتابي كَقَوْلِك: سل عَن آل الْمُهلب دُورهمْ
Ebû'ş-Şeyh'in Hasan [el-Basrî]'den rivayet ettiğine göre o, {فاسأل الَّذين يقرؤون الْكتاب من قبلك} “Senden önce Kitab'ı okuyanlara sor” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onlara sorman, benim Kitabıma bakmandır. Tıpkı senin: 'Mühelleb ailesini evlerine sor' demen gibidir.”
الْآيَات ٩٦ - ٩٧
96-97. Ayetler
أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {إِن الَّذين حقت عَلَيْهِم كلمة رَبك لَا يُؤمنُونَ} قَالَ: حق عَلَيْهِم سخط الله بِمَا عصوه
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {إِن الَّذين حقت عَلَيْهِم كلمة رَبك لَا يُؤمنُونَ} “Şüphesiz haklarında Rabbinin sözü gerçekleşmiş olanlar inanmazlar” kavli hakkında şöyle demiştir: “İsyan etmelerinden dolayı Allah'ın gazabı haklarında kesinleşmiştir.”
الْآيَات ٩٨ - ٩٩
98-99. Ayetler
أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: بَلغنِي أَن فِي حرف ابْن مَسْعُود ﵁ فَهَلا كَانَت قَرْيَة آمَنت
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bana ulaştığına göre İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın kıraatinde [ayet]: 'Fehelâ kânet karyetün âmenet' (فَهَلا كَانَت قَرْيَة آمَنت) [şeklindedir].”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك ﵁ فِي قَوْله {فلولا كَانَت قَرْيَة آمَنت} يَقُول: فَمَا كَانَت قَرْيَة آمَنت
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فلولا كَانَت قَرْيَة آمَنت} “Keşke iman etmiş bir kasaba olsaydı da...” kavli hakkında: “[Bu], 'İman eden hiçbir kasaba olmadı' demektir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك ﵁ قَالَ: كل مَا فِي الْقُرْآن فلولا فَهُوَ فَهَلا إِلَّا فِي حرفين فِي يُونُس {فلولا كَانَت قَرْيَة آمَنت} وَالْآخر (فلولا كَانَ من الْقُرُون من قبلكُمْ) (هود الْآيَة ١١٦)
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kur'an'daki bütün 'felevlâ' (فلولا) kelimeleri 'fehelâ' (فَهَلا - ...olmalı değil miydi?) anlamındadır; ancak iki yer müstesnadır: Yûnus'taki {فلولا كَانَت قَرْيَة آمَنت} “Keşke iman etmiş bir kasaba olsaydı da...” ve diğeri de {فلولا كَانَ من الْقُرُون من قبلكُمْ} “Sizden önceki nesillerden olmalı değil miydi?” (Hûd, 116) [ayetidir].”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فلولا كَانَت قَرْيَة آمَنت} قَالَ: فَلم تكن قَرْيَة آمَنت
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فلولا كَانَت قَرْيَة آمَنت} “Keşke iman etmiş bir kasaba olsaydı da...” kavli hakkında: “İman eden hiçbir kasaba olmadı” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {فلولا كَانَت قَرْيَة آمَنت} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فلولا كَانَت قَرْيَة آمَنت} “Keşke iman etmiş bir kasaba olsaydı da...” ayeti hakkında
يَقُول: لم يكن هَذَا فِي الْأُمَم قبل قوم يُونُس لم ينفع قَرْيَة كفرت ثمَّ آمَنت حِين عَايَنت الْعَذَاب إِلَّا قوم يُونُس ﵇ فاستثنى الله قوم يُونُس وَذكر لنا أَن قوم يُونُس كَانُوا بنينوى من أَرض الْموصل فَلَمَّا فقدوا نَبِيّهم ﵇ قذف الله تَعَالَى فِي قُلُوبهم التَّوْبَة فلبسوا المسوح وأخرجوا الْمَوَاشِي وَفرقُوا بَين كل بَهِيمَة وَوَلدهَا فعجوا إِلَى الله أَرْبَعِينَ صباحاً فَلَمَّا عرف الله الصدْق من قُلُوبهم وَالتَّوْبَة والندامة على مَا مضى مِنْهُم كشف عَنْهُم الْعَذَاب بعد مَا تدلى عَلَيْهِم لم يكن بَينهم وَبَين الْعَذَاب إِلَّا ميل
şöyle demiştir: “Bu durum Yûnus'un kavminden önceki ümmetlerde olmamıştı; inkâr edip de azabı gözleriyle gördükleri anda iman eden hiçbir kasabaya [bu imanı] fayda vermemiştir, ancak Yûnus aleyhisselâm'ın kavmi müstesnadır. Allah Yûnus'un kavmini istisna etmiştir. Bize nakledildiğine göre Yûnus'un kavmi Musul topraklarındaki Ninova'daydı. Peygamberleri [Yûnus] aleyhisselâm'ı kaybettiklerinde Allah Teâlâ kalplerine tövbeyi düşürdü. Bunun üzerine kaba çullar giydiler, hayvanları dışarı çıkardılar, her hayvan ile yavrusunun arasını ayırdılar ve kırk sabah boyunca Allah'a feryat edip yakardılar. Allah onların kalplerindeki samimiyeti, tövbeyi ve geçmişte yaptıklarına duydukları pişmanlığı bilince, azap üzerlerine sarkmış ve onlarla azap arasında sadece bir mil kalmışken azabı üzerlerinden kaldırdı.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فلولا كَانَت قَرْيَة آمَنت} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {فلولا كَانَت قَرْيَة آمَنت} “Keşke iman etmiş bir kasaba olsaydı da...” ayeti hakkında
قَالَ: لم تكن قَرْيَة آمَنت فنفعها الإِيمان إِذا نزل بهَا بَأْس الله
şöyle demiştir: “Allah'ın azabı başlarına indiğinde iman edip de bu imanın kendisine fayda sağladığı hiçbir kasaba olmamıştır,
إِلَّا قَرْيَة: يُونُس
Yûnus'un kasabası müstesna.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة ﵂ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ فِي قَوْله {إِلَّا قوم يُونُس لما آمنُوا} قَالَ: لما دعوا
İbn Merdûye'nin Âişe radıyallâhu anhâ'dan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre o, {إِلَّا قوم يُونُس لما آمنُوا} “Yûnus'un kavmi müstesna; onlar iman ettiklerinde...” kavli hakkında: “Dua ettiklerinde” buyurmuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم واللالكائي فِي السّنة عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ قَالَ: إِن الحذر لَا يرد الْقدر وَإِن الدُّعَاء يرد الْقدر وَذَلِكَ فِي كتاب الله: {إِلَّا قوم يُونُس لما آمنُوا كشفنا عَنْهُم عَذَاب الخزي}
İbn Ebî Hâtim ve es-Sünne'de el-Lâlekâî'nin Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Sakınmak kaderi geri çevirmez, fakat dua kaderi geri çevirir. Bu, Allah'ın Kitabı'nda [şöyle yer almaktadır]: {إِلَّا قوم يُونُس لما آمنُوا كشفنا عَنْهُم عَذَاب الخزي} 'Yûnus'un kavmi müstesna; onlar iman ettiklerinde, kendilerinden rezillik azabını kaldırdık'.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: إِن الدُّعَاء ليرد الْقَضَاء وَقد نزل من السَّمَاء اقرأوا إِن شِئْتُم {إِلَّا قوم يُونُس لما آمنُوا كشفنا عَنْهُم} فدعوا صرف عَنْهُم الْعَذَاب
İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Dua, gökten inmiş olan kazayı muhakkak geri çevirir. İsterseniz: {إِلَّا قوم يُونُس لما آمنُوا كشفنا عَنْهُم} 'Yûnus'un kavmi müstesna; onlar iman ettiklerinde, kendilerinden [azabı] kaldırdık' [ayetini] okuyun; dua ettiler ve azap onlardan çevrildi.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ إِن يُونُس دَعَا قومه فَلَمَّا أَبَوا أَن يُجِيبُوهُ وعدهم الْعَذَاب فَقَالَ: إِنَّه يأتيكم يَوْم كَذَا وَكَذَا
İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre o şöyle buyurmuştur: “Yûnus kavmini [imana] çağırdı. Onlar kendisine icabet etmekten kaçınınca onları azapla uyardı ve: 'O [azap], size falan ve falan günde gelecektir' dedi.
ثمَّ خرج عَنْهُم - وَكَانَت الْأَنْبِيَاء ﵈ إِذا وعدت قَومهَا الْعَذَاب خرجت - فَلَمَّا أظلهم الْعَذَاب خَرجُوا ففرقوا بَين الْمَرْأَة وَوَلدهَا وَبَين السخلة وَأَوْلَادهَا وَخَرجُوا يعْجبُونَ إِلَى الله علم الله مِنْهُم الصدْق فَتَابَ عَلَيْهِم وَصرف عَنْهُم الْعَذَاب وَقعد يُونُس فِي الطَّرِيق يسْأَل عَن الْخَبَر فَمر بِهِ رجل فَقَالَ: مَا فعل قوم يُونُس فحدثه بِمَا صَنَعُوا فَقَالَ: لَا أرجع إِلَى قوم قد كذبتهم
Sonra onların arasından ayrıldı -peygamberler aleyhimüsselâm kavimlerine azabı vadettiklerinde [aralarından] ayrılırlardı-. Azap üzerlerini gölgeleyip yaklaşınca dışarı çıktılar; kadın ile çocuğunun, hayvan ile yavrularının arasını ayırdılar ve Allah'a feryat ederek [dışarı] çıktılar. Allah onlardaki samimiyeti bildi, tövbelerini kabul etti ve azabı üzerlerinden savdı. Yûnus ise yolda oturup haber soruyordu. Yanından bir adam geçti; [Yûnus]: 'Yûnus'un kavmi ne yaptı?' dedi. Adam onların ne yaptıklarını anlatınca [Yûnus]: 'Kendilerine yalan söylemiş duruma düştüğüm bir kavme geri dönmem' dedi
وَانْطَلق مغاضباً يَعْنِي مراغماً
ve öfkeyle (onlara kızarak ve karşı koyarak) çekip gitti.”
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن الْعَذَاب كَانَ هَبَط على قوم يُونُس حَتَّى لم يكن بَينهم وَبَينه إِلَّا قدر ثُلثي ميل فَلَمَّا دعوا كشف الله عَنْهُم
Ahmed ez-Zühd'de ve İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre, azap Yûnus'un kavminin üzerine öyle inmişti ki onlarla azap arasında sadece milin üçte ikisi kadar [bir mesafe] kalmıştı. Dua ettiklerinde ise Allah azabı onlardan kaldırdı.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: غشي قوم يُونُس الْعَذَاب كَمَا يغشى الْقَبْر بِالثَّوْبِ إِذا أَدخل فِيهِ صَاحبه وأمطرت السَّمَاء دَمًا
Ahmed ez-Zühd'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kabir, içine sahibi konulduğunda örtüyle örtüldüğü gibi Yûnus'un kavmini de azap bürüdü ve gökyüzünden kan yağdı.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد فِي الزّهْد وَابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِلَّا قوم يُونُس لما آمنُوا} قَالَ: بلغنَا أَنهم خَرجُوا فنزلوا على تل وَفرقُوا بَين كل بَهِيمَة وَوَلدهَا فدعو الله أَرْبَعِينَ لَيْلَة حَتَّى تَابَ عَلَيْهِم
Abdurrezzâk, Ahmed ez-Zühd'de ve İbn Cerîr'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {إِلَّا قوم يُونُس لما آمنُوا} “Yûnus'un kavmi müstesna; onlar iman ettiklerinde...” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bize ulaştığına göre onlar [evlerinden] çıkıp bir tepeye indiler, her hayvan ile yavrusunun arasını ayırdılar ve Allah onların tövbelerini kabul edinceye kadar kırk gece Allah'a dua ettiler.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ ﵁ قَالَ: تيب على قوم يُونُس ﵇ يَوْم عَاشُورَاء
İbn Ebî Hâtim'in Ali radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Yûnus aleyhisselâm'ın kavminin tövbesi Âşûrâ günü kabul edildi.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ قَالَ: بعث يُونُس ﵇ إِلَى قَرْيَة يُقَال لَهَا نِينَوَى على شاطئ دجلة
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Yûnus aleyhisselâm, Dicle kıyısında Ninova denilen bir kasabaya [peygamber olarak] gönderilmişti.”
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْخلد ﵁ قَالَ: لما غشي قوم يُونُس ﵇ الْعَذَاب مَشوا إِلَى شيخ من بَقِيَّة عُلَمَائهمْ فَقَالُوا لَهُ: مَا ترى قَالَ: قُولُوا يَا حَيّ حِين لَا حَيّ وَيَا حَيّ محيي الْمَوْت وَيَا حَيّ لَا إِلَه إِلَّا أَنْت
Ahmed ez-Zühd'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebu'l-Cild radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Yûnus aleyhisselâm'ın kavmini azap bürüyünce, âlimlerinden geriye kalan yaşlı bir zata gidip: 'Ne dersin?' dediler. O da: 'Hiçbir dirinin olmadığı zamanda diri olan Yâ Hayy! Ölüleri dirilten Yâ Hayy! Kendisinden başka hiçbir ilah olmayan Yâ Hayy! deyiniz' dedi.
فَقَالُوا فكشف عَنْهُم الْعَذَاب
Onlar da [bunu] söylediler ve azap üzerlerinden kaldırıldı.”
وَأخرج ابْن النجار عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَا يُنجي حذر من قدر وَأَن الدُّعَاء يدْفع من الْبلَاء وَقد قَالَ الله فِي كِتَابه {إِلَّا قوم يُونُس لما آمنُوا كشفنا عَنْهُم عَذَاب الخزي فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا ومتعناهم إِلَى حِين}
İbnü'n-Neccâr'ın Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Sakınmak kaderden kurtarmaz; dua ise belayı defeder. Nitekim Allah Kitabı'nda şöyle buyurmuştur: {إِلَّا قوم يُونُس لما آمنُوا كشفنا عَنْهُم عَذَاب الخزي فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا ومتعناهم إِلَى حِين} 'Yûnus'un kavmi müstesna; onlar iman ettiklerinde, kendilerinden dünya hayatındaki rezillik azabını kaldırdık ve onları bir süreye kadar faydalandırdık'.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما دَعَا يُونُس على قومه أوحى الله إِلَيْهِ أَن الْعَذَاب مصبحهم
Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Yûnus kavmine beddua edince, Allah ona azabın sabahleyin onlara geleceğini vahyetti.
فَقَالُوا: مَا كذب يُونُس وليصبحنا الْعَذَاب فتعالوا حَتَّى نخرج سخال كل شَيْء فنجعلها مَعَ أَوْلَادنَا فَلَعَلَّ الله أَن يرحمهم
Bunun üzerine [kavmi]: 'Yûnus yalan söylemedi, azap sabahleyin başımıza gelecek. Gelin, her şeyin yavrularını çıkarıp çocuklarımızla bir araya koyalım; umulur ki Allah onlara merhamet eder' dediler.
فأخرجوا النِّسَاء مَعَهُنَّ الْولدَان وأخرجوا الإِبل مَعهَا فصلانها وأخرجوا الْبَقر مَعهَا عجاجيلها وأخرجو الْغنم مَعهَا سخالها فجعلوه أمامهم وَأَقْبل الْعَذَاب فَلَمَّا أَن رَأَوْهُ جأروا إِلَى الله ودعوا وَبكى النِّسَاء والولدان ورغت الإِبل وفصلانها وخارت الْبَقر وعجاجيلها وثغت الْغنم وسخالها فَرَحِمهمْ الله فصرف عَنْهُم الْعَذَاب إِلَى جبال آمد فهم يُعَذبُونَ حَتَّى السَّاعَة
Kadınları yanlarında çocuklarıyla çıkardılar; develeri yavrularıyla, inekleri buzağılarıyla, koyunları kuzularıyla çıkardılar ve bunları önlerine kattılar. Azap yaklaştı; onu gördüklerinde Allah'a feryat edip dua ettiler. Kadınlar ve çocuklar ağlaştı, develer ve yavruları inledi, sığırlar ve buzağıları böğürdü, koyunlar ve kuzuları meledi. Allah da onlara merhamet etti ve azabı onlardan Âmid dağlarına çevirdi; onlar kıyamete kadar azap görmektedirler.”
الْآيَات ١٠٠ - ١٠٦
100-106. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَيجْعَل الرجس} قَالَ: السخط
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {وَيجْعَل الرجس} “Ve azabı/pisliği bırakır” kavli hakkında: “[Rics], gazaptır” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَيجْعَل الرجس} قَالَ: الرجس الشَّيْطَان والرجس الْعَذَاب
Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {وَيجْعَل الرجس} “Ve azabı/pisliği bırakır” kavli hakkında: “Rics, şeytandır; rics, azaptır” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ {وَمَا تغني الْآيَات وَالنّذر عَن قوم} يَقُول: عِنْد قوم لَا يُؤمنُونَ نسخت قَوْله (حِكْمَة بَالِغَة فَمَا تغني النّذر) (الْقَمَر الْآيَة ٥)
Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَمَا تغني الْآيَات وَالنّذر عَن قوم} “Ayetler ve uyarılar bir kavme fayda vermez” kavli hakkında şöyle demiştir: “[Allah Teâlâ], inanmayan bir kavmin nezdinde [fayda vermez] buyurmaktadır. [Bu ayet], {حِكْمَة بَالِغَة فَمَا تغني النّذر} “Yetkin bir hikmettir; fakat uyarılar fayda vermiyor” (el-Kamer, 5) kavlini neshetmiştir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {فَهَل ينتظرون إِلَّا مثل أَيَّام الَّذين خلوا من قبلهم} قَالَ: وقائع الله فِي الَّذين خلوا من قبلهم قوم نوح وَعَاد وَثَمُود
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فَهَل ينتظرون إِلَّا مثل أَيَّام الَّذين خلوا من قبلهم} “Onlar kendilerinden önce gelip geçmiş olanların günleri gibisinden başkasını mı bekliyorlar?” kavli hakkında şöyle demiştir: “[Bundan kasıt], kendilerinden önce gelip geçmiş olan Nûh kavmi, Âd ve Semûd hakkındaki Allah'ın cezalandırma günleridir.”
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع فِي قَوْله {فَهَل ينتظرون إِلَّا مثل أَيَّام الَّذين خلوا من قبلهم قل فانتظروا إِنِّي مَعكُمْ من المنتظرين} قَالَ: خوّفهم الله عَذَابه ونقمته وعقوبته ثمَّ أخْبرهُم أَنه إِذا وَقع من ذَلِك أَمر نجى الله رسله وَالَّذين آمنُوا فَقَالَ {ثمَّ ننجي رسلنَا وَالَّذين آمنُوا}
İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in er-Rebî'den rivayet ettiğine göre o, {فَهَل ينتظرون إِلَّا مثل أَيَّام الَّذين خلوا من قبلهم قل فانتظروا إِنِّي مَعكُمْ من المنتظرين} “Onlar kendilerinden önce gelip geçmiş olanların günleri gibisinden başkasını mı bekliyorlar? De ki: Bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim” kavli hakkında şöyle demiştir: “Allah onları azabıyla, intikamıyla ve cezasıyla korkuttu; sonra da böyle bir durum meydana geldiğinde Allah'ın elçilerini ve iman edenleri kurtaracağını bildirerek: {ثمَّ ننجي رسلنَا وَالَّذين آمنُوا} 'Sonra biz elçilerimizi ve iman edenleri kurtarırız' buyurdu.”
الْآيَة ١٠٧
107. Ayet
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وَإِن يردك بِخَير} يَقُول: بعافية
Ebû'ş-Şeyh'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن يردك بِخَير} “Eğer senin için bir hayır dilerse...” kavli hakkında: “[Yani] afiyet [dilerse]” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ قَالَ: ثَلَاث آيَات وَجدتهَا فِي كتاب الله تَعَالَى اكتفيت بهَا عَن جَمِيع الْخَلَائق قَوْله {وَإِن يمسسك الله بضر فَلَا كاشف لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِن يردك بِخَير فَلَا راد لفضله}
Ebû'ş-Şeyh'in Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah Teâlâ'nın Kitabı'nda üç ayet buldum ki onlarla bütün mahlukattan müstağni kaldım: [Birincisi], {وَإِن يمسسك الله بضر فَلَا كاشف لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِن يردك بِخَير فَلَا راد لفضله} 'Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Eğer senin için bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirecek de yoktur' kavlidir.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عَامر بن قيس ﵁ قَالَ: ثَلَاث آيَات فِي كتاب الله اكتفيت بِهن عَن جَمِيع الْخَلَائق: أولهنَّ {وَإِن يمسسك الله بضر فَلَا كاشف لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِن يردك بِخَير فَلَا راد لفضله} وَالثَّانيَِة (مَا يفتح الله للنَّاس من رَحْمَة فَلَا مُمْسك لَهَا وَمَا يمسك فَلَا مُرْسل لَهُ) (فاطر الْآيَة ٢) وَالثَّالِثَة (وَمَا من دَابَّة فِي الأَرْض إِلَّا على الله رزقها) (هود الْآيَة ٦)
el-Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da Âmir b. Kays radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah'ın Kitabı'nda üç ayet vardır ki onlarla bütün mahlukattan müstağni kaldım: İlki, {وَإِن يمسسك الله بضر فَلَا كاشف لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِن يردك بِخَير فَلَا راد لفضله} 'Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Eğer senin için bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirecek de yoktur' [ayetidir]. İkincisi, {مَا يفتح الله للنَّاس من رَحْمَة فَلَا مُمْسك لَهَا وَمَا يمسك فَلَا مُرْسل لَهُ} 'Allah'ın insanlara açacağı herhangi bir rahmeti tutacak kimse yoktur; O'nun tuttuğunu da O'ndan sonra salıverecek kimse yoktur' (Fâtır, 2) [ayetidir]. Üçüncüsü de, {وَمَا من دَابَّة فِي الأَرْض إِلَّا على الله رزقها} 'Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki rızkı Allah'a ait olmasın' (Hûd, 6) [ayetidir].”
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان وَابْن عَسَاكِر عَن أنس ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: اطْلُبُوا الْخَيْر دهركم وتعرضوا لنفحات رَحْمَة الله تَعَالَى فَإِن لله نفحات من رَحمته يُصِيب بهَا من يَشَاء من عباده وَسَلُوهُ أَن يستر عوراتكم ويؤمن من روعاتكم
Ebû Nuaym el-Hilye'de, el-Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da ve İbn Asâkir'in Enes radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ömrünüz boyunca hayrı arayın ve Allah Teâlâ'nın rahmet esintilerine talip olun; zira Allah'ın rahmetinden öyle esintiler vardır ki kullarından dilediğine bunları isabet ettirir. Allah'tan ayıplarınızı örtmesini ve korkularınızdan emin kılmasını isteyiniz.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ مَوْقُوفا
İbn Ebî Şeybe'nin Ebü'd-Derdâ radıyallâhu anh'tan mevkûf olarak rivayet ettiğine göre
مثله سَوَاء
bunun aynısı [nakledilmiştir].
الْآيَات ١٠٨ - ١٠٩
108-109. Ayetler
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {قد جَاءَكُم الْحق من ربكُم} و {وَإِن يمسسك الله بضر فَلَا كاشف لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِن يردك بِخَير فَلَا راد لفضله} يُونُس الْآيَة ١٠٧ هُوَ الْحق
Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {قد جَاءَكُم الْحق من ربكُم} “Rabbinizden size hak gelmiştir” kavli hakkında: “{وَإِن يمسسك الله بضر فَلَا كاشف لَهُ إِلَّا هُوَ وَإِن يردك بِخَير فَلَا راد لفضله} 'Eğer Allah sana bir zarar dokundurursa, onu O'ndan başka giderecek yoktur. Eğer senin için bir hayır dilerse, O'nun lütfunu geri çevirecek de yoktur' (Yûnus, 107) [ayeti] hakkın ta kendisidir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {واصبر حَتَّى يحكم الله} قَالَ: هَذَا مَنْسُوخ أمره بجهادهم والغلظة عَلَيْهِم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {واصبر حَتَّى يحكم الله} “Allah hükmedinceye kadar sabret” kavli hakkında: “Bu [ayet] mensuhtur; [daha sonra] onlarla cihat etmesi ve onlara karşı sert davranması emredilmiştir” demiştir.