الْآيَات ٦٧ - ٧٠
67-70. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَالنَّهَار مبصراً} قَالَ: منيراً
İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَالنَّهَار مبصراً} “ve gündüzü aydınlatıcı [kıldı]” kavli hakkında şöyle demiştir: “Aydınlatıcı.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {إِن عنْدكُمْ من سُلْطَان بِهَذَا} يَقُول مَا عنْدكُمْ من سُلْطَان بِهَذَا
Ebû'ş-Şeyh'in Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {إِن عنْدكُمْ من سُلْطَان بِهَذَا} “Buna dair yanınızda hiçbir delil yoktur” kavli hakkında: “Buna dair yanınızda hiçbir delil yoktur” demektedir.
الْآيَات ٧١ - ٧٤
71-74. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْأَعْرَج ﵁ فِي قَوْله {فَأَجْمعُوا أَمركُم وشركاءكم} يَقُول: فاحكموا أَمركُم وَادعوا شركاءكم
İbn Ebî Hâtim'in el-A'rec radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فَأَجْمعُوا أَمركُم وشركاءكم} “Siz ve ortaklarınız artık işinizi kararlaştırıp toplanın” kavli hakkında şöyle demektedir: “İşinizi kesinleştirip sağlamlaştırın ve ortaklarınızı çağırın.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ {فَأَجْمعُوا أَمركُم وشركاءكم} أَي فلتجمعوا أَمرهم مَعكُمْ
İbn Ebî Hâtim'in Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre: {فَأَجْمعُوا أَمركُم وشركاءكم} “Siz ve ortaklarınız artık işinizi kararlaştırıp toplanın” kavli; “Onların işini de kendinizle birlikte toparlayın” demektir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {ثمَّ لَا يكن أَمركُم عَلَيْكُم غمَّة} قَالَ: لَا يكبر عَلَيْكُم أَمركُم ثمَّ اقضوا مَا أَنْتُم قاضون
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {ثمَّ لَا يكن أَمركُم عَلَيْكُم غمَّة} “Sonra işiniz size bir tasa (belirsiz/kapalı) olmasın” kavli hakkında şöyle demiştir: “İşiniz size ağır ve kapalı gelmesin; sonra hakkımda ne hüküm verecekseniz verin.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {ثمَّ اقضوا إليَّ} قَالَ: انهضوا إليَّ {وَلَا تنْظرُون} يَقُول: وَلَا تؤخرون
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {ثمَّ اقضوا إليَّ} “Sonra hakkımdaki hükmünüzü uygulayın” kavli hakkında: “Bana karşı harekete geçin” demiş; {وَلَا تنْظرُون} “ve bana mühlet de vermeyin” kavli hakkında ise: “Beni ertelemeyin” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد {ثمَّ اقضوا إليَّ} قَالَ: مَا فِي أَنفسكُم
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {ثمَّ اقضوا إليَّ} “Sonra hakkımdaki hükmünüzü uygulayın” kavli hakkında: “İçinizde [bana karşı] ne varsa [yapın]” demiştir.
الْآيَات ٧٥ - ٨٢
75-82. Ayetler
أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {لتلفتنا} قَالَ: لتلوينا
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {لتلفتنا} “bizi çevirmek için [mi]” kavli hakkında: “Bizi döndürmek için” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ {لتلفتنا} قَالَ: لتصدنا عَن آلِهَتنَا
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o: {لتلفتنا} “bizi çevirmek için [mi]” kavli hakkında: “Bizi ilahlarımızdan vazgeçirip çevirmek için” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَتَكون لَكمَا الْكِبْرِيَاء فِي الأَرْض} قَالَ: العظمة وَالْملك وَالسُّلْطَان
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَتَكون لَكمَا الْكِبْرِيَاء فِي الأَرْض} “ve yeryüzünde büyüklük ikinizin olsun diye [mi]” kavli hakkında şöyle demiştir: “Ululuk, mülk ve hâkimiyet [ikinizin olsun diye].”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن لَيْث بن أبي سليم ﵁ قَالَ: بَلغنِي أَن هَذِه الْآيَات شِفَاء من السحر بِإِذن الله تَعَالَى يقْرَأ فِي إِنَاء فِيهِ مَاء ثمَّ يصب على رَأس المسحور الْآيَة الَّتِي فِي يُونُس {فَلَمَّا ألقوا قَالَ مُوسَى مَا جئْتُمْ بِهِ السحر إِن الله سيبطله} إِلَى قَوْله {وَلَو كره المجرمون} وَقَوله (فَوَقع الْحق وَبَطل مَا كَانُوا يعْملُونَ) (الْأَعْرَاف الْآيَة ١١٨) إِلَى آخر أَربع آيَات وَقَوله (إِنَّمَا صَنَعُوا كيد سَاحر وَلَا يفلح السَّاحر حَيْثُ أَتَى) (طه الْآيَة ٦٩)
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Leys b. Ebî Süleym radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana, bu ayetlerin Allah Teâlâ'nın izniyle sihre karşı şifa olduğu ulaştı. İçinde su bulunan bir kaba okunur, sonra büyü yapılmış kimsenin başına dökülür: Yûnus suresindeki {فَلَمَّا ألقوا قَالَ مُوسَى مَا جئْتُمْ بِهِ السحر إِن الله سيبطله} “Onlar atınca Mûsâ dedi ki: 'Sizin getirdiğiniz şey sihirdir. Şüphesiz Allah onu boşa çıkaracaktır'” ayetinden {وَلَو كره المجرمون} “günahkârlar hoşlanmasa da” kavline kadar olan kısım; (فَوَقع الْحق وَبَطل مَا كَانُوا يعْملُونَ) (el-A'râf, 118. ayet) kavlinden itibaren sonraki dört ayetin sonuna kadar olan kısım ve (إِنَّمَا صَنَعُوا كيد سَاحر وَلَا يفلح السَّاحر حَيْثُ أَتَى) (Tâhâ, 69. ayet) kavli.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن هرون ﵁ قَالَ: فِي حُرُوف أبي بن كَعْب مَا أتيتم بِهِ سحر وَفِي حرف ابْن مَسْعُود ﵁ مَا جئْتُمْ بِهِ سحر
İbnü'l-Münzir'in Hârûn radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Übey b. Ka'b'ın kıraatinde [ayet], “mâ eteytüm bihî sihrun” şeklindedir; İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'ın kıraatinde ise “mâ ci'tüm bihî sihrun” şeklindedir.
الْآيَات ٨٣ - ٨٦
83-86. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فَمَا آمن لمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّة} قَالَ: الذُّرِّيَّة الْقَلِيل
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {فَمَا آمن لمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّة} “Mûsâ'ya ancak bir zürriyet (az bir topluluk) inandı” kavli hakkında şöyle demiştir: “ez-Zürriyye, az bir topluluk demektir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ذُرِّيَّة من قومه} قَالَ: من بني إِسْرَائِيل
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {ذُرِّيَّة من قومه} “kavminden bir zürriyet” kavli hakkında: “İsrailoğulları'ndan” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فَمَا آمن لمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّة من قومه} قَالَ: أَوْلَاد الَّذين أرسل إِلَيْهِم مُوسَى من طول الزَّمَان وَمَات آباؤهم
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فَمَا آمن لمُوسَى إِلَّا ذُرِّيَّة من قومه} “Mûsâ'ya ancak kavminden bir zürriyet inandı” kavli hakkında şöyle demiştir: “Zamanın uzaması sebebiyle, kendilerine Mûsâ'nın gönderildiği kimselerin babaları ölmüş olan çocuklarıdır.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَت الذُّرِّيَّة الَّتِي آمَنت بمُوسَى من أنَاس بني إِسْرَائِيل من قوم فِرْعَوْن مِنْهُم امْرَأَة فِرْعَوْن وَمُؤمن آل فِرْعَوْن وخازن فِرْعَوْن وَامْرَأَة خازنه
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ'ya iman eden zürriyet, Firavun'un kavminden olup İsrailoğulları'na katılan insanlardı; bunlardan bazıları Firavun'un karısı, Firavun ailesinin mümini, Firavun'un hazinedarı ve hazinedarının karısı idi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور ونعيم بن حَمَّاد فِي الْفِتَن وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {رَبنَا لَا تجعلنا فتْنَة للْقَوْم الظَّالِمين} قَالَ: لَا تسلطهم علينا فيفتنونا
Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, el-Fiten'de Nuaym b. Hammâd ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {رَبنَا لَا تجعلنا فتْنَة للْقَوْم الظَّالِمين} “Rabbimiz! Bizi o zalimler topluluğuna bir fitne (baskı ve işkence konusu) kılma” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onları bizim üzerimize musallat etme ki bizi dinimizden saptırmasınlar.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ {رَبنَا لَا تجعلنا فتْنَة للْقَوْم الظَّالِمين} قَالَ: لَا تعذبنا بأيدي قوم فِرْعَوْن وَلَا بِعَذَاب من عنْدك فَيَقُول قوم فِرْعَوْن: لَو كَانُوا على الْحق مَا عذبُوا وَلَا سلطنا عَلَيْهِم فيفتنون بِنَا
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o: {رَبنَا لَا تجعلنا فتْنَة للْقَوْم الظَّالِمين} “Rabbimiz! Bizi o zalimler topluluğuna bir fitne kılma” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bize Firavun kavminin elleriyle azap etme, katından bir azapla da azap etme; yoksa Firavun kavmi: 'Eğer onlar hak üzere olsalardı azap görmezler ve biz de onların üzerine musallat kılınmazdık' derler de bizim yüzümüzden fitneye (yanılgıya) düşerler.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي قلَابَة ﵁ فِي قَول مُوسَى ﵇ {رَبنَا لَا تجعلنا فتْنَة للْقَوْم الظَّالِمين} قَالَ: سَأَلَ ربه أَن لَا يظْهر علينا عدوّنا فيحسبون أَنهم أولى بِالْعَدْلِ فيفتنون بذلك
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Kılâbe radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, Mûsâ aleyhisselâm'ın: {رَبنَا لَا تجعلنا فتْنَة للْقَوْم الظَّالِمين} “Rabbimiz! Bizi o zalimler topluluğuna bir fitne kılma” sözü hakkında şöyle demiştir: “Rabbinden, düşmanımızı bize galip kılmamasını diledi; aksi takdirde hak ve adalete kendilerinin daha layık olduğunu zannederler de bu sebeple fitneye düşerler.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مجلز فِي قَوْله {رَبنَا لَا تجعلنا فتْنَة للْقَوْم الظَّالِمين} قَالَ: لَا تظهرهم علينا فيروا أَنهم خير منا
İbnü'l-Münzir, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Miclez'den rivayet ettiğine göre o, {رَبنَا لَا تجعلنا فتْنَة للْقَوْم الظَّالِمين} “Rabbimiz! Bizi o zalimler topluluğuna bir fitne kılma” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onları bize galip kılma ki kendilerini bizden daha hayırlı görmesinler.”
الْآيَة ٨٧
87. Ayet
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وأوحينا إِلَى مُوسَى وأخيه أَن تبوآ لقومكما بِمصْر بُيُوتًا} قَالَ: ذَلِك حِين مَنعهم فِرْعَوْن الصَّلَاة وَأمرُوا أَن يجْعَلُوا مَسَاجِدهمْ فِي بُيُوتهم وَأَن يوجهوها نَحْو الْقبْلَة
Ebû'ş-Şeyh'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وأوحينا إِلَى مُوسَى وأخيه أَن تبوآ لقومكما بِمصْر بُيُوتًا} “Mûsâ'ya ve kardeşine: 'Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın' diye vahyettik” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bu, Firavun'un onları namaz kılmaktan menettiği ve mescitlerini evlerinde kılmaları, onları da kıbleye yöneltmeleri emredildiği zamandı.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {إِن تبوآ لقومكما بِمصْر بُيُوتًا} قَالَ: مصر الاسكندرية
İbn Cerîr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {إِن تبوآ لقومكما بِمصْر بُيُوتًا} “Kavminiz için Mısır'da evler hazırlayın” kavli hakkında: “Mısır, İskenderiye'dir” demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَاجْعَلُوا بُيُوتكُمْ قبْلَة} قَالَ: كَانُوا لَا يصلونَ إِلَّا فِي البِيَع حَتَّى خَافُوا من آل فِرْعَوْن فَأمروا أَن يصلوا فِي بُيُوتهم
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَاجْعَلُوا بُيُوتكُمْ قبْلَة} “ve evlerinizi kıble (ibadet yeri) edinin” kavli hakkında şöyle demiştir: “Onlar ancak kiliselerde/mabetlerde namaz kılarlardı; nihayet Firavun ailesinden korkunca evlerinde namaz kılmakla emrolundular.”
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَاجْعَلُوا بُيُوتكُمْ قبْلَة} قَالَ: أُمِروا أَن يتخذوا فِي بُيُوتهم مَسَاجِد
el-Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {وَاجْعَلُوا بُيُوتكُمْ قبْلَة} “ve evlerinizi kıble edinin” kavli hakkında: “Evlerinde mescitler edinmekle emrolundular” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانُوا يفرقون من فِرْعَوْن وَقَومه أَن يصلوا فَقَالَ {وَاجْعَلُوا بُيُوتكُمْ قبْلَة}
İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Firavun ve kavminden namaz kılma hususunda korkuyorlardı; bunun üzerine [Allah]: {وَاجْعَلُوا بُيُوتكُمْ قبْلَة} “ve evlerinizi kıble edinin” buyurdu.
قَالَ: قبل الْكَعْبَة وَذكر أَن آدم ﵇ فَمن بعده كَانُوا يصلونَ قبل الْكَعْبَة
[İbn Abbâs]: “Kâbe tarafına” dedi ve Âdem aleyhisselâm ile ondan sonrakilerin Kâbe tarafına namaz kıldıklarını zikretti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَاجْعَلُوا بُيُوتكُمْ قبْلَة} قَالَ: يُقَابل بَعْضهَا بَعْضًا
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {وَاجْعَلُوا بُيُوتكُمْ قبْلَة} “ve evlerinizi kıble edinin” kavli hakkında: “[Evler] birbirine karşı baksın” demiştir.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن أبي رَافع ﵁ أَن النَّبِي ﷺ خطب فَقَالَ: إِن الله أَمر مُوسَى وهرون أَن يتبوآ لقومهما بُيُوتًا وَأَمرهمَا أَن لَا يبيت فِي مسجدهما جنب وَلَا يقربُوا فِيهِ النِّسَاء إِلَّا هرون وَذريته وَلَا يحل لأحد أَن يقرب النِّسَاء فِي مَسْجِدي هَذَا وَلَا يبيت فِيهِ جنب إِلَّا عَليّ وَذريته
İbn Asâkir'in Ebû Râfi' radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem hutbe irat edip şöyle buyurdu: “Şüphesiz Allah, Mûsâ ve Hârûn'a kavimleri için evler hazırlamalarını emretti ve Hârûn ile soyu müstesna mescitlerinde hiçbir cünübün gecelmemesini ve orada kadınlara yaklaşmamalarını emretti. Hâlbuki Ali ve soyu müstesna hiç kimseye şu mescidimde kadınlara yaklaşmak helal olmadığı gibi orada bir cünübün gecellemesi de helal değildir.”
الْآيَة ٨٨
88. Ayet
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {رَبنَا اطْمِسْ على أَمْوَالهم} يَقُول: دمر على أَمْوَالهم وأهلكها {وَاشْدُدْ على قُلُوبهم} قَالَ: إطبع {فَلَا يُؤمنُوا حَتَّى يرَوا الْعَذَاب الْأَلِيم} وَهُوَ الْغَرق
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {رَبنَا اطْمِسْ على أَمْوَالهم} “Rabbimiz! Onların mallarını silip süpür (yok et)” kavli hakkında: “Mallarını yerle bir et ve helak eyle” demektedir; {وَاشْدُدْ على قُلُوبهم} “kalplerini sık” kavli hakkında: “Mühürle” demiştir; {فَلَا يُؤمنُوا حَتَّى يرَوا الْعَذَاب الْأَلِيم} “ta ki o acıklı azabı görünceye kadar iman etmesinler” kavli hakkında ise: “O [azap], boğulmadır” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ ﵁ قَالَ: سَأَلَني عمر بن عبد الْعَزِيز ﵁ عَن قَوْله {رَبنَا اطْمِسْ على أَمْوَالهم} فَأَخْبَرته أَن الله طمس على أَمْوَال فِرْعَوْن وَآل فِرْعَوْن حَتَّى صَارَت حِجَارَة
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. Abdilazîz radıyallâhu anh bana {رَبنَا اطْمِسْ على أَمْوَالهم} “Rabbimiz! Onların mallarını silip süpür” kavlini sordu; ben de ona Allah'ın, Firavun ve Firavun ailesinin mallarını taşa dönüşünceye kadar silip süpürdüğünü haber verdim.
فَقَالَ عمر: كَمَا أَنْت حَتَّى آتِيك
Bunun üzerine Ömer: “Ben sana gelinceye kadar olduğun yerde dur” dedi.
فَدَعَا بكيس مختوم ففكه فَإِذا فِيهِ الْفضة مَقْطُوعَة كَأَنَّهَا الْحِجَارَة وَالدَّنَانِير وَالدَّرَاهِم وَأَشْبَاه ذَلِك من الْأَمْوَال حِجَارَة كلهَا
Mühürlü bir kese getirtip onu açtı; bir de baktı ki içindeki gümüş kesilmiş taş gibiydi; dinarlar, dirhemler ve benzeri malların hepsi taştan ibaretti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {اطْمِسْ على أَمْوَالهم} قَالَ: أهلكها {وَاشْدُدْ على قُلُوبهم} قَالَ: بالضلالة {فَلَا يُؤمنُوا} بِاللَّه فِيمَا يرَوْنَ من الْآيَات {حَتَّى يرَوا الْعَذَاب الْأَلِيم}
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {اطْمِسْ على أَمْوَالهم} “onların mallarını silip süpür” kavli hakkında: “Onları helak et” demiştir; {وَاشْدُدْ على قُلُوبهم} “kalplerini sık” kavli hakkında: “Sapıklıkla [mühürle]” demiştir; {فَلَا يُؤمنُوا} “artık iman etmesinler” kavli hakkında: “Gördükleri ayetlere rağmen Allah'a [iman etmesinler]”; {حَتَّى يرَوا الْعَذَاب الْأَلِيم} “ta ki o acıklı azabı görünceye kadar” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {رَبنَا اطْمِسْ على أَمْوَالهم} قَالَ: بلغنَا أَن زُرُوعهمْ وَأَمْوَالهمْ تحوّلت حِجَارَة
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {رَبنَا اطْمِسْ على أَمْوَالهم} “Rabbimiz! Onların mallarını silip süpür” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bize onların ekinlerinin ve mallarının taşa dönüştüğü ulaştı.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {رَبنَا اطْمِسْ على أَمْوَالهم} قَالَ: صَارَت دنانيرهم ودراهمهم ونحاسهم وحديدهم حِجَارَة منقوشة {وَاشْدُدْ على قُلُوبهم} يَقُول: أهلكهم كفَّارًا
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {رَبنَا اطْمِسْ على أَمْوَالهم} “Rabbimiz! Onların mallarını silip süpür” kavli hakkında: “Onların dinarları, dirhemleri, bakırları ve demirleri nakışlı taşlar haline geldi” demiştir; {وَاشْدُدْ على قُلُوبهم} “kalplerini sık” kavli hakkında ise: “Onları kâfir olarak helak et” demektedir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي الْعَالِيَة ﵁ فِي قَوْله {رَبنَا اطْمِسْ على أَمْوَالهم} قَالَ: صَارَت حِجَارَة
Ebû'ş-Şeyh'in Ebü'l-Âliye radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {رَبنَا اطْمِسْ على أَمْوَالهم} “Rabbimiz! Onların mallarını silip süpür” kavli hakkında: “Taşa dönüştü” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْقرظِيّ ﵁ فِي قَوْله {رَبنَا اطْمِسْ على أَمْوَالهم} قَالَ: اجْعَل سكرهم حِجَارَة
Ebû'ş-Şeyh'in el-Kurazî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {رَبنَا اطْمِسْ على أَمْوَالهم} “Rabbimiz! Onların mallarını silip süpür” kavli hakkında: “Onların şekerlerini taşa çevir” demiştir.
الْآيَة ٨٩
89. Ayet
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قد أجيبت دعوتكما
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: [Allah]: “İkinizin duası kabul edildi” [buyurdu].
قَالَ: فَاسْتَجَاب ربه لَهُ وَحَال بَين فِرْعَوْن وَبَين الإِيمان
[İbn Abbâs] dedi ki: Rabbi ona icabet etti ve Firavun ile iman arasına engel koydu.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: كَانَ مُوسَى ﵇ إِذا دَعَا أَمن هرون على دُعَائِهِ يَقُول: آمين
Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm dua ettiği zaman Hârûn onun duasına 'Âmîn' diyerek âmin derdi.
قَالَ أَبُو هُرَيْرَة ﵁: وَهُوَ اسْم من أَسمَاء الله تَعَالَى فَذَلِك قَوْله {قد أجيبت دعوتكما}
Ebû Hüreyre radıyallâhu anh şöyle dedi: Bu, Allah Teâlâ'nın isimlerinden bir isimdir; işte O'nun: {قد أجيبت دعوتكما} “İkinizin duası kesinlikle kabul olunmuştur” kavli bundandır.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {قد أجيبت دعوتكما} قَالَ: دَعَا مُوسَى ﵇ وَأمن هرون
Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {قد أجيبت دعوتكما} “İkinizin duası kesinlikle kabul olunmuştur” kavli hakkında şöyle demiştir: “Mûsâ aleyhisselâm dua etti, Hârûn da âmin dedi.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: كَانَ مُوسَى ﵇ يَدْعُو ويؤمن هرون ﵇ فَذَلِك قَوْله {قد أجيبت دعوتكما}
Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ aleyhisselâm dua ediyor, Hârûn aleyhisselâm da âmin diyordu; işte O'nun: {قد أجيبت دعوتكما} “İkinizin duası kesinlikle kabul olunmuştur” kavli bundandır.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ ﵁ قَالَ: كَانَ مُوسَى يَدْعُو وهرون يُؤمن والداعي وَالْمُؤمن شريكان
Saîd b. Mansûr'un Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ dua ediyor, Hârûn da âmin diyordu; dua eden ile âmin diyen ortaktır.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: دَعَا مُوسَى وَأمن هرون
İbn Cerîr'in Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ dua etti, Hârûn da âmin dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي صَالح وَأبي الْعَالِيَة وَالربيع مثله
İbn Cerîr; Ebû Sâlih, Ebü'l-Âliye ve er-Rebî'den de bunun benzerini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد ﵁ قَالَ: كَانَ هرون ﵇ يَقُول: آمين
İbn Cerîr'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hârûn aleyhisselâm 'Âmîn' diyordu.
فَقَالَ الله {قد أجيبت دعوتكما} فَصَارَ التَّأْمِين دَعْوَة صَار شَرِيكه فِيهَا
Bunun üzerine Allah Teâlâ: {قد أجيبت دعوتكما} “İkinizin duası kesinlikle kabul olunmuştur” buyurdu. Böylece âmin demek bir dua oldu [ve Hârûn] onda [Mûsâ'nın] ortağı haline geldi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: يَزْعمُونَ أَن فِرْعَوْن مكث بعد هَذِه الدعْوَة أَرْبَعِينَ سنة
İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Onlar Firavun'un bu duadan sonra kırk yıl kaldığını ileri sürerler.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج
İbn Cerîr İbn Cüreyc'den de rivayet etmiştir;
مثله
Bunun benzerini.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {قَالَ قد أجيبت دعوتكما} قَالَ: بعد أَرْبَعِينَ سنة
el-Hakîm et-Tirmizî'nin Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {قَالَ قد أجيبت دعوتكما} “[Allah] buyurdu: 'İkinizin duası kesinlikle kabul olunmuştur'” kavli hakkında: “Kırk yıl sonra” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵁ {فاستقيما} فامضيا لأمري وَهِي الاسْتقَامَة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فاستقيما} “öyleyse siz ikiniz dosdoğru olun” kavli hakkında: “Emrime uyup devam edin; işte istikamet budur” demiştir.
الْآيَات ٩٠ - ٩١
90-91. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: الْعَدو والعلو والعتوّ فِي كتاب الله تجبر
İbn Ebî Hâtim'in İkrime radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah'ın Kitabı'ndaki el-adv (haddi aşmak), el-ulüvv (büyüklük taslamak) ve el-utüvv (azgınlık etmek) kelimeleri zorbalık demektir.
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: لما خرج آخر أَصْحَاب مُوسَى وَدخل آخر أَصْحَاب فِرْعَوْن أوحى إِلَى الْبَحْر أَن أطبق عَلَيْهِم فَخرجت اصبع فِرْعَوْن بِلَا إِلَه إِلَّا الَّذِي آمَنت بِهِ بَنو إِسْرَائِيل
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mûsâ'nın ashabının sonuncusu çıkıp Firavun'un ashabının sonuncusu [denize] girdiğinde denize: “Onların üzerine kapan!” diye vahyedildi. Firavun'un parmağı “İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına ben de inandım” diyerek dışarı çıktı.
قَالَ جِبْرِيل ﵇: فَعرفت أَن الرب رَحِيم وَخفت أَن تُدْرِكهُ الرَّحْمَة فدمسته بجناحي وَقلت {آلآن وَقد عصيت قبل} فَلَمَّا خرج مُوسَى وَأَصْحَابه قَالَ: من تخلف فِي الْمَدَائِن من قوم فِرْعَوْن مَا غرق فِرْعَوْن وَلَا أَصْحَابه وَلَكنهُمْ فِي جزائر الْبَحْر يتصيدون فَأوحى إِلَى الْبَحْر أَن الْفظ فِرْعَوْن عُريَانا فلفظه عُريَانا أصلع أخنس قَصِيرا فَهُوَ قَوْله {فاليوم ننجيك ببدنك لتَكون لمن خَلفك آيَة} لمن قَالَ: إِن فِرْعَوْن لم يغرق وَكَانَت نجاته عِبْرَة لم تكن نجاة عَافِيَة ثمَّ أوحى إِلَى الْبَحْر أَن الْفظ مَا فِيك فلفظهم على السَّاحِل وَكَانَ الْبَحْر لَا يلفظ غريقاً يبْقى فِي بَطْنه حَتَّى يَأْكُلهُ السّمك فَلَيْسَ يقبل الْبَحْر غريقاً إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
Cibrîl aleyhisselâm dedi ki: Rabbin çok merhametli olduğunu bildim ve ona rahmetin erişmesinden korktum. Bu yüzden onu kanadımla bastırıp: {آلآن وَقد عصيت قبل} “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiştin” dedim. Mûsâ ve ashabı çıktıklarında, Firavun'un kavminden şehirlerde geride kalanlar: “Firavun ve adamları boğulmadı, onlar denizin adalarında avlanıyorlar” dediler. Bunun üzerine denize: “Firavun'u çıplak olarak dışarı at!” diye vahyedildi. Deniz de onu çıplak, dazlak kafalı, basık burunlu ve kısa boylu biri olarak dışarı attı; işte: {فاليوم ننجيك ببدنك لتَكون لمن خَلفك آيَة} “Bugün senin bedenini kurtaracağız ki senden sonrakilere bir ibret olsun” kavli; “Firavun boğulmadı” diyen kimseler içindir. Onun kurtarılması bir ibret içindi, bir esenlik ve kurtuluş değildi. Sonra denize: “İçinde olanı dışarı at!” diye vahyedildi ve onları sahile attı. Deniz daha önce hiçbir boğulanı dışarı atmazdı; balıklar onu yiyinceye kadar karnında tutardı. Artık kıyamet gününe kadar deniz hiçbir boğulanı [karnında] kabul etmez.
وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لما أغرق الله ﷿ فِرْعَوْن {قَالَ آمَنت أَنه لَا إِلَه إِلَّا الَّذِي آمَنت بِهِ بَنو إِسْرَائِيل} قَالَ لي جِبْرِيل: يَا مُحَمَّد لَو رَأَيْتنِي وَأَنا آخذ من حَال الْبَحْر فَأَدُسهُ فِي فِيهِ مَخَافَة أَن تُدْرِكهُ الرَّحْمَة
Ahmed, Tirmizî —hasen olduğunu belirterek—, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah Azze ve Celle Firavun'u boğduğu zaman o: {قَالَ آمَنت أَنه لَا إِلَه إِلَّا الَّذِي آمَنت بِهِ بَنو إِسْرَائِيل} “İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına ben de inandım” dedi. Cibrîl bana dedi ki: 'Ey Muhammed! Rahmetin ona erişmesi korkusuyla denizin çamurundan alıp onun ağzına tıkarken beni bir görseydin!'”
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَأَبُو الشَّيْخ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ قَالَ لي جِبْرِيل: لَو رَأَيْتنِي وَأَنا آخذ من حَال الْبَحْر فَأَدُسهُ فِي فيِّ فِرْعَوْن مَخَافَة أَن تُدْرِكهُ الرَّحْمَة
Tayâlisî, Tirmizî —sahih olduğunu belirterek—, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Ebû'ş-Şeyh, Hâkim —sahih olduğunu belirterek—, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cibrîl bana dedi ki: 'Rahmetin ona erişmesi korkusuyla denizin çamurundan alıp Firavun'un ağzına tıkarken beni bir görseydin!'”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس ﵄ عَن النَّبِي ﷺ أَن جِبْرِيل ﵇ قَالَ: لَو رَأَيْتنِي وَأَنا آخذ من حَال الْبَحْر فَأَدُسهُ فِي فِيهِ حَتَّى لَا يُتَابع الدُّعَاء لما أعلم من فضل رَحْمَة الله
İbn Merdûye'nin Ebû Sâlih yoluyla İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre Cibrîl aleyhisselâm şöyle demiştir: “Allah'ın rahmetinin genişliğini bildiğim için, duaya devam edemesin diye denizin çamurundan alıp onun ağzına tıkarken beni bir görseydin!”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ قَالَ لي جِبْرِيل: مَا كَانَ على الأَرْض شَيْء أبْغض إليَّ من فِرْعَوْن فَلَمَّا آمن جعلت احشو فَاه حمأة وَأَنا أغطه خشيَة أَن تُدْرِكهُ الرَّحْمَة
Taberânî'nin el-Evsat'ta Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet ettiğine göre [Allah Resûlü] şöyle buyurmuştur: “Cibrîl bana dedi ki: 'Yeryüzünde bana Firavun'dan daha sevimsiz hiçbir şey yoktu. O iman edince, rahmetin ona erişmesi korkusuyla onu batırıp ağzına balçık doldurmaya başladım.'”
وَأخرج ابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ قَالَ لي جِبْرِيل: يَا مُحَمَّد لَو رَأَيْتنِي وَأَنا أغط فِرْعَوْن بِإِحْدَى يَدي وأدس من الْحَال فِي فِيهِ مَخَافَة أَن تُدْرِكهُ الرَّحْمَة فَيغْفر لَهُ
İbn Cerîr ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cibrîl bana dedi ki: 'Ey Muhammed! Rahmetin ona erişip de bağışlanması korkusuyla bir elimle Firavun'u suya batırırken ve [diğer elimle] çamuru ağzına tıkarken beni bir görseydin!'”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: قَالَ لي جِبْرِيل: مَا غضب رَبك على أحد غَضَبه على فِرْعَوْن إِذْ قَالَ (مَا علمت لكم من إِلَه غَيْرِي) (الْقَصَص الْآيَة ٣٨) (وَإِذ قَالَ أَنا ربكُم الْأَعْلَى) (النازعات الْآيَة ٢٤) فَلَمَّا أدْركهُ الْغَرق اسْتَغَاثَ وَأَقْبَلت احشو فَاه مَخَافَة أَن تُدْرِكهُ الرَّحْمَة
İbn Merdûye'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Cibrîl bana dedi ki: 'Rabbin, {مَا علمت لكم من إِلَه غَيْرِي} “Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” (el-Kasas, 38) ve {أَنا ربكُم الْأَعْلَى} “Ben sizin en yüce rabbinizim!” (en-Nâziât, 24) dediği zamanki gibi Firavun'a gazap ettiği kadar hiç kimseye gazap etmemiştir. Boğulma ona erişince yardım istedi; ben de rahmet ona erişmesin korkusuyla yönelip onun ağzını doldurmaya başladım.'”
أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: كَانَت عِمَامَة جِبْرِيل ﵇ يَوْم غرق فِرْعَوْن سَوْدَاء
Ebû'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Firavun'un boğulduğu gün Cibrîl aleyhisselâm'ın sarığı siyahtı.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي أُمَامَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ قَالَ لي جِبْرِيل: مَا أبغضت شَيْئا من خلق الله مَا أبغضت إِبْلِيس يَوْم أمِرَ بِالسُّجُود فَأبى أَن يسْجد وَمَا أبغضت شَيْئا أَشد بغضاً من فِرْعَوْن فَلَمَّا كَانَ يَوْم الْغَرق خفت أَن يعتصم بِكَلِمَة الاخلاص فينجو فَأخذت قَبْضَة من حمأة فَضربت بهَا فِي فِيهِ فَوجدت الله عَلَيْهِ أَشد غَضبا مني فَأمر مِيكَائِيل فأنبه وَقَالَ {آلآن وَقد عصيت قبل وَكنت من المفسدين}
Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Ümâme radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cibrîl bana dedi ki: 'Allah'ın yarattıklarından hiçbir şeye, secde etmekle emrolunup da secde etmekten kaçındığı gün İblis'e duyduğum kadar buğzetmedim; ve hiçbir şeye Firavun'a duyduğum buğuzdan daha şiddetli buğzetmedim. Boğulma günü olunca, ihlas kelimesine sarılıp da kurtulmasından korktum; bu yüzden bir avuç balçık alıp onun ağzına çarptım. Allah'ın ona karşı gazabını benimkinden daha şiddetli buldum. Allah Mikâîl'e emretti, o da onu azarlayarak şöyle dedi: {آلآن وَقد عصيت قبل وَكنت من المفسدين} “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiş ve fesatçılardan olmuştun!”'”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ قَالَ: بعث الله إِلَيْهِ مِيكَائِيل ليعيره فَقَالَ {آلآن وَقد عصيت قبل}
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah onu kınaması için Mikâîl'i gönderdi, o da: {آلآن وَقد عصيت قبل} “Şimdi mi? Oysa daha önce isyan etmiştin” dedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط عَن أبي بكر الصّديق ﵁ قَالَ: أخْبرت أَن فِرْعَوْن كَانَ أثرم
İbnü'l-Münzir ve el-Evsat'ta Taberânî'nin Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o: “Bana Firavun'un ön dişleri dökük biri olduğu haber verildi” demiştir.
الْآيَة ٩٢
92. Ayet
أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فاليوم ننجيك ببدنك} قَالَ: أنجى الله فِرْعَوْن لبني إِسْرَائِيل من الْبَحْر فنظروا إِلَيْهِ بَعْدَمَا غرق
İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {فاليوم ننجيك ببدنك} “Bugün senin bedenini kurtaracağız” kavli hakkında: “Allah, İsrailoğullarının görmesi için Firavun'u denizden kurtardı (karaya çıkardı), onlar da boğulduktan sonra ona baktılar” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فاليوم ننجيك ببدنك} قَالَ: بجسدك كذب بعض بني إِسْرَائِيل بِمَوْت فِرْعَوْن فألقي على سَاحل الْبَحْر حَتَّى يرَاهُ بَنو إِسْرَائِيل أَحْمَر قَصِيرا كَأَنَّهُ ثَوْر
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî ve Ebû'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فاليوم ننجيك ببدنك} “Bugün senin bedenini kurtaracağız” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bedeninle [kurtaracağız demektir]. İsrailoğullarının bir kısmı Firavun'un ölümünü yalanladı. Bunun üzerine İsrailoğulları onu görsün diye kırmızımtırak, kısa boylu, adeta bir boğa gibi deniz sahiline atıldı.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن كَعْب ﵁ {فاليوم ننجيك ببدنك} قَالَ: جسده أَلْقَاهُ الْبَحْر على السَّاحِل
Ebû'ş-Şeyh'in Muhammed b. Kâ'b radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فاليوم ننجيك ببدنك} “Bugün senin bedenini kurtaracağız” kavli hakkında: “Onun cesedini deniz sahile attı” demiştir.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن مُحَمَّد بن كَعْب ﵁ {فاليوم ننجيك ببدنك} قَالَ: بدرعك وَكَانَت درعه من لُؤْلُؤ يلاقي فِيهِ الحروب
İbnü'l-Enbârî'nin Muhammed b. Kâ'b radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فاليوم ننجيك ببدنك} “Bugün seni bedeninle kurtaracağız” kavli hakkında: “Zırhınla [kurtaracağız demektir]; onun zırhı inciden olup onun içinde savaşlara girerdi” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي صَخْر ﵁ {فاليوم ننجيك ببدنك} قَالَ: الْبدن الدرْع الْحَدِيد
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Sahr radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فاليوم ننجيك ببدنك} “Bugün seni bedeninle kurtaracağız” kavli hakkında: “el-Beden; demir zırhtır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي جهيم مُوسَى بن سَالم ﵁ فِي قَوْله {فاليوم ننجيك ببدنك} قَالَ: كَانَ لفرعون شَيْء يلْبسهُ يُقَال لَهُ الْبدن يتلألأ
İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Ebû Cüheym Mûsâ b. Sâlim radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فاليوم ننجيك ببدنك} “Bugün seni bedeninle kurtaracağız” kavli hakkında şöyle demiştir: “Firavun'un giydiği parıldayan ve 'el-beden' denilen bir şeyi vardı.”
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي وَأَبُو الشَّيْخ عَن يُونُس بن حبيب النَّحْوِيّ ﵁ فِي قَوْله {فاليوم ننجيك ببدنك} قَالَ: نجعلك على نجوة من الأَرْض كي ينْظرُوا فيعرفوا أَنَّك قد مت
İbnü'l-Enbârî ve Ebû'ş-Şeyh'in Nahivci Yûnus b. Habîb radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فاليوم ننجيك ببدنك} “Bugün senin bedenini kurtaracağız” kavli hakkında: “Baksınlar da senin kesinlikle öldüğünü anlasınlar diye seni yeryüzünün yüksek bir yerine çıkaracağız” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {فاليوم ننجيك ببدنك} الْآيَة
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فاليوم ننجيك ببدنك} “Bugün senin bedenini kurtaracağız...” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: لما أغرق الله فِرْعَوْن لم تصدق طَائِفَة من النَّاس بذلك فَأخْرجهُ الله ليَكُون عظة وَآيَة
Dedi ki: Allah Firavun'u boğduğu zaman insanlardan bir topluluk bunu doğrulamadı. Bunun üzerine Allah bir öğüt ve ibret olsun diye onu [karaya] çıkardı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {لتَكون لمن خَلفك آيَة} قَالَ: لبني إِسْرَائِيل
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {لتَكون لمن خَلفك آيَة} “senden sonrakilere bir ibret olasın diye” kavli hakkında: “İsrailoğullarına” demiştir.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن مَسْعُود أَنه قَرَأَ فاليوم ننجيك بندائك
İbnü'l-Enbârî'nin rivayet ettiğine göre İbn Mes'ûd bu kısmı: 'فاليوم ننجيك بندائك' (Bugün seni nidanla kurtaracağız) şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن مُحَمَّد بن السميقع الْيَمَانِيّ وَيزِيد الْبَرْبَرِي أَنَّهُمَا قرآ فاليوم ننحيك ببدنك بحاء غير مُعْجَمه
İbnü'l-Enbârî'nin rivayet ettiğine göre Muhammed b. es-Semeyka' el-Yemânî ve Yezîd el-Berberî bu kısmı noktasız ha harfiyle: 'فاليوم ننحيك ببدنك' (Bugün senin bedenini bir kenara atacağız) şeklinde okumuşlardır.
الْآيَة ٩٣
93. Ayet
أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن عَسَاكِر عَن قَتَادَة ﵁ فِي وقه {وَلَقَد بوّأنا بني إِسْرَائِيل مبوأ صدق} قَالَ: بؤأهم الله الشَّام وَبَيت الْمُقَدّس
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Asâkir'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {وَلَقَد بوّأنا بني إِسْرَائِيل مبوأ صدق} “Andolsun biz İsrailoğullarını güzel bir yurda yerleştirdik” kavli hakkında: “Allah onları Şam'a ve Beytülmakdis'e yerleştirdi” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي وَقَوله {مبوّأ صدق} قَالَ: منَازِل صدق مصر وَالشَّام
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh'in Dahhâk radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {مبوّأ صدق} “güzel bir yurda” kavli hakkında: “Mısır ve Şam'ın güzel konaklarına” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {فَمَا اخْتلفُوا حَتَّى جَاءَهُم الْعلم} قَالَ: الْعلم كتاب الله الَّذِي أنزلهُ وَأمره الَّذِي أَمرهم بِهِ
İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فَمَا اخْتلفُوا حَتَّى جَاءَهُم الْعلم} “Kendilerine ilim gelinceye kadar anlaşmazlığa düşmediler” kavli hakkında şöyle demiştir: “İlim; Allah'ın indirdiği Kitabı ve onlara emrettiği emridir.”
الْآيَات ٩٤ - ٩٥
94-95. Ayetler
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه والضياء فِي المختارة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {فَإِن كنت فِي شكّ مِمَّا أنزلنَا إِلَيْك فاسأل الَّذين يقرؤون الْكتاب من قبلك} قَالَ: لم يشك رَسُول الله ﷺ وَلم يسْأَل
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de ed-Dıyâ'nın İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {فَإِن كنت فِي شكّ مِمَّا أنزلنَا إِلَيْك فاسأل الَّذين يقرؤون الْكتاب من قبلك} “Sana indirdiğimizden şüphede isen, senden önce Kitab'ı okuyanlara sor” kavli hakkında şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şüphe etmedi ve sormadı da.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {فَإِن كنت فِي شكّ مِمَّا أنزلنَا إِلَيْك فاسأل الَّذين يقرؤون الْكتاب من قبلك} قَالَ: ذكر لنا أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: لَا أَشك وَلَا أسأَل
Abdurrezzâk ve İbn Cerîr'in Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فَإِن كنت فِي شكّ مِمَّا أنزلنَا إِلَيْك فاسأل الَّذين يقرؤون الْكتاب من قبلك} “Sana indirdiğimizden şüphede isen, senden önce Kitab'ı okuyanlara sor” kavli hakkında şöyle demiştir: “Bize Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: 'Ne şüphe ederim ne de sorarım' buyurduğu zikredildi.”
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فَإِن كنت فِي شكّ مِمَّا أنزلنَا إِلَيْك فاسأل الَّذين يقرؤون الْكتاب من قبلك} قَالَ: التَّوْرَاة
İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {فَإِن كنت فِي شكّ مِمَّا أنزلنَا إِلَيْك فاسأل الَّذين يقرؤون الْكتاب من قبلك} “Sana indirdiğimizden şüphede isen, senden önce Kitab'ı okuyanlara sor” kavli hakkında şöyle demiştir: “[Kitaptan kasıt] Tevrat
وَالْإِنْجِيل الَّذين أدركوا مُحَمَّدًا ﷺ من أهل الْكتاب فآمنوا بِهِ يَقُول: سلهم إِن كنت فِي شكّ بأنك مَكْتُوب عِنْدهم
ve İncil'dir; [okuyanlar ise] Ehl-i kitaptan Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişip de ona iman edenlerdir. [Allah Teâlâ] şöyle buyurmaktadır: Senin onların yanında yazılı olduğun hususunda şüphede isen onlara sor.”
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن سماك الْحَنَفِيّ قَالَ: قلت لِابْنِ عَبَّاس ﵄ إِنِّي أجد فِي نَفسِي مَا لَا أَسْتَطِيع أَن أَتكَلّم بِهِ
Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Simâk el-Hanefî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'ya: “İçimde konuşamayacağım [kadar ağır] bir şey buluyorum” dedim.
فَقَالَ: شكّ قلت: نعم
Bunun üzerine o: “Şüphe mi?” dedi. Ben de: “Evet” dedim.
قَالَ: مَا نجا من هَذَا أحد حَتَّى نزلت على النَّبِي ﷺ {فَإِن كنت فِي شكّ مِمَّا أنزلنَا إِلَيْك} الْآيَة
[İbn Abbâs] dedi ki: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: {فَإِن كنت فِي شكّ مِمَّا أنزلنَا إِلَيْك} “Sana indirdiğimizden şüphede isen...” ayeti inene kadar bundan hiç kimse kurtulamamıştı.
فَإِذا أحسست أَو وجدت من ذَلِك شَيْئا فَقل (هُوَ الأوّل وَالْآخر وَالظَّاهِر وَالْبَاطِن وَهُوَ بِكُل شَيْء عليم) (الْحَدِيد الْآيَة ٣)
Bundan bir şey hissettiğin veya bulduğun zaman: {هُوَ الأوّل وَالْآخر وَالظَّاهِر وَالْبَاطِن وَهُوَ بِكُل شَيْء عليم} “O İlktir, Sondur, Zâhirdir, Bâtındır. O her şeyi hakkıyla bilendir” (el-Hadîd, 3) de.”