وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {ليَبْلُوكُمْ} قَالَ: ليختبركم {أَيّكُم أحسن عملا} قَالَ: أَيّكُم أتم عقلا
İbn Ebî Hâtım, Katâde'den (radıyallâhu anh) {ليَبْلُوكُمْ} “...sizi sınamak için...” ayeti hakkında: "Sizi denemek için"; {أَيّكُم أحسن عملا} “...hanginizin amelce daha güzel olduğunu...” ayeti hakkında da: "Hanginizin aklının daha tam olduğunu [sınamak için]" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان ﵁ {ليَبْلُوكُمْ أَيّكُم أحسن عملا} قَالَ: أزهد فِي الدُّنْيَا
İbn Ebî Hâtım, Süfyân'dan (radıyallâhu anh) {ليَبْلُوكُمْ أَيّكُم أحسن عملا} “...hanginizin amelce daha güzel olduğunu sınamak için...” ayeti hakkında: "[Hanginizin] dünyada daha zâhid olduğunu [sınamak için]" dediğini rivayet etmiştir.
أما قَوْله تَعَالَى: {وَلَئِن قلت إِنَّكُم مبعوثون من بعد الْمَوْت ليَقُولن الَّذين كفرُوا} الْآيَة أخرج أَبُو الشَّيْخ عَن زَائِدَة ﵁ قَالَ: قَرَأَ سُلَيْمَان بن مُوسَى فِي هود عِنْد سبع آيَات {لساحر مُبين}
Yüce Allah'ın: {وَلَئِن قلت إِنَّكُم مبعوثون من بعد الْمَوْت ليَقُولن الَّذين كفرُوا} “Andolsun, eğer sen: 'Ölümden sonra muhakkak diriltileceksiniz' dersen, inkâr edenler mutlaka şöyle diyeceklerdir...” ayetine gelince; Ebu'ş-Şeyh, Zâide'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: Süleyman b. Mûsâ, Hûd [Sûresi'nde] yedi ayetin yanında [şöyle] okudu: {لساحر مُبين} “...apaçık bir büyücüdür...”
الْآيَات ٨ - ١٤
8 - 14. Ayetler
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: لما نزل (اقْترب للنَّاس حسابهم) (الْأَنْبِيَاء الْآيَة ١) قَالَ نَاس: إِن السَّاعَة قد اقْتَرَبت فتناهوا فتناهى الْقَوْم قَلِيلا ثمَّ عاودا إِلَى أَعْمَالهم أَعمال السوء فَأنْزل الله (أَتَى أَمر الله فَلَا تستعجلوه) (النَّحْل الْآيَة ١) فَقَالَ أنَاس أهل الضَّلَالَة: هَذَا أَمر الله قد أَتَى فتناهى الْقَوْم ثمَّ عَادوا إِلَى مَكْرهمْ مكر السوء فَأنْزل الله هَذِه الْآيَة {وَلَئِن أخرنا عَنْهُم الْعَذَاب إِلَى أمة مَعْدُودَة}
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtım, Katâde'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: (اقْترب للنَّاس حسابهم) “İnsanların hesaba çekilecekleri [gün] yaklaştı” (Enbiyâ Sûresi, 1. ayet) indiğinde birtakım insanlar: "Kıyamet yaklaştı, vazgeçin!" dediler. Topluluk kısa bir süre vazgeçti; sonra yine kötü amellerine döndüler. Bunun üzerine Allah (أَتَى أَمر الله فَلَا تستعجلوه) “Allah'ın emri geldi, artık onu acele istemeyin” (Nahl Sûresi, 1. ayet) ayetini indirdi. Sapıklık ehli olan birtakım insanlar: "İşte Allah'ın emri geldi!" dediler. Topluluk yine vazgeçti; sonra tekrar kötü tuzaklarına döndüler. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَلَئِن أخرنا عَنْهُم الْعَذَاب إِلَى أمة مَعْدُودَة} “Andolsun, eğer onlardan azabı sayılı bir süreye kadar ertelesek...”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر إِلَى أمة مَعْدُودَة قَالَ: إِلَى أجل مَعْدُود
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir: "Sayılı bir topluluğa kadar" [ifadesi hakkında]: "Sayılı bir süreye (ecele) kadar" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {ليَقُولن مَا يحْبسهُ} قَالَ: للتكذيب بِهِ وَأَنه لَيْسَ بِشَيْء
İbn Ebî Hâtım ve Ebu'ş-Şeyh, Katâde'den (radıyallâhu anh) {ليَقُولن مَا يحْبسهُ} “...kesinlikle 'Onu alıkoyan nedir?' diyeceklerdir...” ayeti hakkında: "Onu yalanlamak ve onun hiçbir şey olmadığını [iddia etmek] için [böyle söylerler]" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وحاق بهم مَا كَانُوا بِهِ يستهزؤون} يَقُول: وَقع الْعَذَاب الَّذِي استهزؤا بِهِ
İbn Ebî Hâtım, es-Süddî'den (radıyallâhu anh) {وحاق بهم مَا كَانُوا بِهِ يستهزؤون} “...ve alay edip durdukları şey onları kuşatıverdi” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Alay ettikleri azap başlarına geldi."
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {وَلَئِن أذقنا الإِنسان منا رَحْمَة} الْآيَة
İbn Cerîr ve Ebu'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) {وَلَئِن أذقنا الإِنسان منا رَحْمَة} “Eğer insana tarafımızdan bir rahmet tattırsak...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
قَالَ: يَا ابْن آدم إِذا كَانَت بك نعْمَة من الله من السعَة والأمن والعافية فكفور لما بك مِنْهَا وَإِذا نزعت مِنْك يَبْتَغِي لَك فراغك فيؤوس
Dedi ki: Ey âdemoğlu! Sende Allah'tan bolluk, güven ve afiyet türünden bir nimet bulunduğunda, sendeki bu nimetlere karşı nankörlük edersin; senden çekip alındığında ise tamamen ümitsizliğe düşersin,
من روح الله قنوط من رَحمته كَذَلِك أَمر الْمُنَافِق وَالْكَافِر
Allah'ın ferahlığından ümidini kesen, O'nun rahmetinden umutsuzluğa düşen biri olursun. Münafığın ve kâfirin durumu böyledir.
وَفِي قَوْله {وَلَئِن أذقناه نعماء} إِلَى قَوْله {ذهب السَّيِّئَات عني} قَالَ: غره بِاللَّه وجرأه عَلَيْهِ أَنه لفرح وَالله لَا يحب الفرحين فخور لما أعْطى لَا يشْكر الله ثمَّ اسْتثْنى فَقَالَ {إِلَّا الَّذين صَبَرُوا} يَقُول: عِنْد الْبلَاء {وَعمِلُوا الصَّالِحَات} عِنْد النِّعْمَة {أُولَئِكَ لَهُم مغْفرَة} لذنوبهم {وَأجر كَبِير} قَالَ: الْجنَّة {فلعلك تَارِك بعض مَا يُوحى إِلَيْك} إِن تفعل فِيهِ مَا أمرت وَتَدْعُو إِلَيْهِ كَمَا أرْسلت {أَن يَقُولُوا لَوْلَا أنزل عَلَيْهِ كنز} لَا ترى مَعَه مَالا {أَو جَاءَ مَعَه ملك} ينذر مَعَه {إِنَّمَا أَنْت نَذِير} فَبلغ مَا أمرت بِهِ فَإِنَّمَا أَنْت رَسُول {أم يَقُولُونَ افتراه} قد قَالُوهُ {فَأتوا بِعشر سور مثله} مثل الْقُرْآن {وَادعوا شهداءكم} يشْهدُونَ إِنَّهَا مثله
{وَلَئِن أذقناه نعماء} “Ve eğer ona bir nimet tattırsak...” ayetinden {ذهب السَّيِّئَات عني} “...kötülükler benden gitti...” buyruğuna kadar [olan kısım hakkında] şöyle dedi: Allah'a karşı gururlandı ve O'na karşı cüretkâr oldu; o şımarıktır, Allah ise şımarıkları sevmez; kendisine verilene karşı övünen, Allah'a şükretmeyendir. Sonra [Allah] istisna getirip şöyle buyurdu: {إِلَّا الَّذين صَبَرُوا} “Ancak sabredenler müstesnadır”, yani: Bela anında; {وَعمِلُوا الصَّالِحَات} “ve salih amel işleyenler”, nimet anında [salih amel işleyenler]; {أُولَئِكَ لَهُم مغْفرَة} “işte onlar için bir bağışlanma vardır”, günahları için; {وَأجر كَبِير} “ve büyük bir mükâfat vardır”, dedi ki: Cennet. {فلعلك تَارِك بعض مَا يُوحى إِلَيْك} “Şimdi sen, sana vahyolunanın bir kısmını terk mi edeceksin...”, emrolunduğun şeyi onda uygula ve gönderildiğin şekilde ona davet et. {أَن يَقُولُوا لَوْلَا أنزل عَلَيْهِ كنز} “...'Ona bir hazine indirilseydi ya!' demelerinden dolayı...”, yanında mal göremezsin; {أَو جَاءَ مَعَه ملك} “veya onunla birlikte bir melek gelseydi ya!”, onunla birlikte uyarıda bulunacak. {إِنَّمَا أَنْت نَذِير} “Sen ancak bir uyarıcısın”, sana emredileni tebliğ et, çünkü sen ancak bir elçisin. {أم يَقُولُونَ افتراه} “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar?”, bunu zaten söylemişlerdir; {فَأتوا بِعشر سور مثله} “O halde onun benzeri on sure getirin”, Kur'an'ın benzeri; {وَادعوا شهداءكم} “ve şahitlerinizi çağırın”, onun benzeri olduğuna şahitlik edecek [şahitlerinizi].
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {فَهَل أَنْتُم مُسلمُونَ} قَالَ لأَصْحَاب مُحَمَّد ﷺ
İbn Cerîr ve Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {فَهَل أَنْتُم مُسلمُونَ} “Artık Müslüman oluyor musunuz?” ayeti hakkında: "Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashâbına demiştir" dediğini rivayet etmişlerdir.
الْآيَات ١٥ - ١٦
15 - 16. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁ فِي قَوْله {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا وَزينتهَا} قَالَ: نزلت فِي الْيَهُود وَالنَّصَارَى
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtım, Ebu'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Enes'ten (radıyallâhu anh) {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا وَزينتهَا} “Kim dünya hayatını ve onun süsünü isterse...” ayeti hakkında: "Yahudiler ve Hristiyanlar hakkında inmiştir" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عبد الله بن معبد ﵁ قَالَ: قَامَ رجل إِلَى عليّ ﵁ فَقَالَ: أخبرنَا عَن هَذِه الْآيَة {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا} إِلَى قَوْله {وباطل مَا كَانُوا يعْملُونَ} قَالَ: وَيحك
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtım, Abdullah b. Ma'bed'den (radıyallâhu anh) rivayet etmişlerdir: Bir adam Ali'nin (radıyallâhu anh) yanına gelip: "Bize şu {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا} “Kim dünya hayatını isterse...” ayetinden {وباطل مَا كَانُوا يعْملُونَ} “...ve yapmakta oldukları şeyler boşa çıkmıştır” buyruğuna kadar [olan ayetleri] haber ver" dedi. [Ali] şöyle dedi: "Yazıklar olsun sana!
ذَاك من كَانَ يُرِيد الدُّنْيَا لَا يُرِيد الْآخِرَة
Bu, dünyayı isteyip ahireti istemeyen kimsedir."
وَأخرج النّحاس فِي ناسخه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا} أَي ثَوَابهَا {وَزينتهَا} مَالهَا {نوف إِلَيْهِم} نوفر لَهُم ثَوَاب أَعْمَالهم بِالصِّحَّةِ وَالسُّرُور فِي الْأَهْل وَالْمَال وَالْولد {وهم فِيهَا لَا يبخسون} لَا ينقضون ثمَّ نسخهَا (من كَانَ يُرِيد العاجلة عجلنا لَهُ فِيهَا مَا نشَاء) (الإِسراء الْآيَة ١٨) الْآيَة
en-Nâsih adlı eserinde en-Nehhâs, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etmiştir: {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا} “Kim dünya hayatını isterse...”, yani onun sevabını; {وَزينتهَا} “ve onun süsünü...”, onun malını; {نوف إِلَيْهِم} “onlara tastamam veririz”, ailede, malda ve evlatta sağlık ve sevinç vererek amellerinin karşılığını onlara eksiksiz veririz; {وهم فِيهَا لَا يبخسون} “ve onlar orada hiçbir eksikliğe uğratılmazlar”, hiçbir şeyleri eksiltilmez. Sonra bunu (من كَانَ يُرِيد العاجلة عجلنا لَهُ فِيهَا مَا نشَاء) “Kim peşin olanı (dünyayı) isterse, orada ona dilediğimiz kimseye dilediğimiz kadarını acele veririz” (İsrâ Sûresi, 18. ayet) ayeti neshetti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁
Ebu'ş-Şeyh, es-Süddî'den (radıyallâhu anh)
مثله
bunun benzerini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي الْآيَة قَالَ: من عمل صَالحا التمَاس الدُّنْيَا صوما أَو صَلَاة أَو تهجداً بِاللَّيْلِ لَا يُعلمهُ إِلَّا لالتماس الدُّنْيَا يَقُول الله: أَو فِيهِ الَّذِي التمس فِي الدُّنْيَا من المثابة وحبط عمله الَّذِي كَانَ يعْمل وَهُوَ فِي الْآخِرَة من الخاسرين
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtım, İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Kim dünyayı arzu ederek oruç, namaz veya gece teheccüdü gibi salih bir amel işler ve bunu yalnızca dünyayı elde etmek için yaparsa, Allah şöyle buyurur: 'Dünyada elde etmek istediği mükâfatı ona tastamam verdim; ancak yapmakta olduğu ameli boşa çıkmıştır ve o ahirette hüsrana uğrayanlardandır.'"
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وهناد وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا} قَالَ: هُوَ الرجل يعْمل الْعَمَل للدنيا لَا يُرِيد بِهِ الله
İbn Ebî Şeybe, Hennâd ve İbn Ebî Hâtım, Saîd b. Cübeyr'den (radıyallâhu anh) {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا} “Kim dünya hayatını isterse...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "O, ameli dünya için yapan ve onunla Allah'ı dilemeyen kimsedir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: نزلت فِي أهل الشّرك
İbn Ebî Hâtım, ed-Dahhâk'tan (radıyallâhu anh) bu ayet hakkında: "Şirk ehli hakkında inmiştir" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: هم أهل الرِّيَاء
İbn Cerîr ve Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) bu ayet hakkında: "Onlar riya ehlidir" dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَحسنه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: أول من يدعى يَوْم الْقِيَامَة رجل جمع الْقُرْآن يَقُول الله تَعَالَى لَهُ: ألم أعلمك مَا أنزلت على رَسُولي فَيَقُول: بلَى يَا رب
Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: "Kıyamet günü ilk çağrılacak olan, Kur'an'ı hıfzetmiş bir adamdır. Yüce Allah ona: 'Elçime indirdiğim şeyi sana öğretmedim mi?' der. O da: 'Evet, Rabbim!' der.
فَيَقُول: فَمَاذَا عملت فِيمَا علمتك فَيَقُول: يَا رب كنت أقوم بِهِ اللَّيْل وَالنَّهَار
[Allah]: 'Peki sana öğrettiğim şeyle ne amel ettin?' diye sorar. O da: 'Rabbim! Gece gündüz onunla namaza dururdum' der.
فَيَقُول الله لَهُ: كذبت
Allah ona: 'Yalan söyledin' der.
وَتقول الْمَلَائِكَة: كذبت بل أردْت أَن يُقَال فلَان قَارِئ فقد قيل اذْهَبْ فَلَيْسَ لَك الْيَوْم عندنَا شَيْء ثمَّ يدعى صَاحب المَال فَيَقُول الله: عَبدِي ألم أنعم عَلَيْك ألم أوسع عَلَيْك فَيَقُول: بلَى يَا رب
Melekler de: 'Yalan söyledin; bilakis sen: 'Falanca kârîdir (Kur'an okuyucusudur)' densin istedin ve nitekim öyle de dendi. Git, bugün bizim katımızda senin için hiçbir şey yoktur' derler. Sonra mal sahibi çağrılır. Allah: 'Kulum! Sana nimet vermedim mi, sana bolluk ihsan etmedim mi?' der. O da: 'Evet, Rabbim!' der.
فَيَقُول: فَمَاذَا عملت فِيمَا آتيتك فَيَقُول: يَا رب كنت أصل الْأَرْحَام وأتصدق وأفعل
[Allah]: 'Peki sana verdiğim şeyde ne amel yaptın?' der. O da: 'Rabbim! Akrabayı gözetir, sadaka verir ve şöyle şöyle yapardım' der.
فَيَقُول الله لَهُ: كذبت بل أردْت أَن يُقَال فلَان جواد فقد قيل ذَلِك اذْهَبْ فَلَيْسَ لَك الْيَوْم عندنَا شَيْء
Allah ona: 'Yalan söyledin; bilakis sen: 'Falanca cömerttir' densin istedin ve nitekim öyle de dendi. Git, bugün bizim katımızda senin için hiçbir şey yoktur' der.
ويدعى الْمَقْتُول فَيَقُول الله لَهُ: عَبدِي فيمَ قتلت فَيَقُول: يَا رب فِيك وَفِي سَبِيلك
Öldürülen (şehit) kişi çağrılır. Allah ona: 'Kulum! Ne uğruna öldürüldün?' der. O da: 'Rabbim! Senin uğrunda ve senin yolunda [öldürüldüm]' der.
فَيَقُول الله لَهُ: كذبت وَتقول الْمَلَائِكَة: كذبت بل أردْت أَن يُقَال فلَان جريء فقد قيل ذَلِك اذْهَبْ فَلَيْسَ لَك الْيَوْم عندنَا شَيْء
Allah ona: 'Yalan söyledin' der, melekler de: 'Yalan söyledin; bilakis sen: 'Falanca cesurdur' densin istedin ve nitekim öyle de dendi. Git, bugün bizim katımızda senin için hiçbir şey yoktur' derler.
ثمَّ قَالَ رَسُول الله ﷺ: أُولَئِكَ الثَّلَاثَة شَرّ خلق الله يسعر بهم النَّار يَوْم الْقِيَامَة
Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "İşte bu üç kişi, Allah'ın yarattıklarının en şerlileridir; kıyamet günü cehennem onlarla tutuşturulur."
فَحدث مُعَاوِيَة بِهَذَا إِلَى قَوْله {وباطل مَا كَانُوا يعْملُونَ}
Muâviye bu hadisi {وباطل مَا كَانُوا يعْملُونَ} “...ve yapmakta oldukları şeyler boşa çıkmıştır” buyruğuna kadar rivayet etti.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن أنس ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِذا
Şuab'da Beyhakî, Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu:
كَانَ يَوْم الْقِيَامَة صَارَت أمتِي ثَلَاثَة فرق
"Kıyamet günü olduğunda ümmetim üç fırkaya ayrılır:
فرقة يعْبدُونَ الله خَالِصا: وَفرْقَة يعْبدُونَ الله رِيَاء وَفرْقَة يعْبدُونَ الله يصيبون بِهِ دنيا فَيَقُول للَّذي كَانَ يعبد الله للدنيا: بعزتي وَجَلَالِي مَا أردْت بعبادتي فَيَقُول: الدُّنْيَا
Bir fırka Allah'a ihlasla ibadet eder; bir fırka Allah'a gösteriş için ibadet eder; bir fırka da Allah'a onunla dünya elde etmek için ibadet eder. Allah için dünyalık elde etmek maksadıyla ibadet edene [Allah] şöyle der: 'İzzetime ve celalime andolsun ki, ibadetinle neyi murad ettin?' O da: 'Dünyayı' der.
فَيَقُول: لَا جرم لَا ينفعك مَا جمعت وَلَا ترجع إِلَيْهِ انْطَلقُوا بِهِ إِلَى النَّار وَيَقُول للَّذي يعبد الله رِيَاء: بعزتي وَجَلَالِي مَا أردْت بعبادتي قَالَ: الرِّيَاء
[Allah] şöyle buyurur: 'Şüphesiz topladığın şey sana fayda vermez ve sen ona geri de dönemezsin. Onu ateşe götürün!' Allah'a gösteriş için ibadet edene de: 'İzzetime ve celalime andolsun ki, ibadetinle neyi murad ettin?' der. O: 'Gösterişi' der.
فَيَقُول: إِنَّمَا كَانَت عبادتك الَّتِي كنت ترائي بهَا لَا يصعد إليّ مِنْهَا شَيْء وَلَا ينفعك الْيَوْم انْطَلقُوا بِهِ إِلَى النَّار وَيَقُول للَّذي يعبد الله خَالِصا: بعزتي وَجَلَالِي مَا أردْت بعبادتي فَيَقُول: بعزتك وجلالك لأَنْت أعلم بِهِ مني كنت أعبدك لوجهك ولدارك
[Allah] şöyle buyurur: 'Riyakârlık yaptığın o ibadetin var ya, ondan bana hiçbir şey yükselmedi ve bugün sana fayda da vermez. Onu ateşe götürün!' Allah'a ihlasla ibadet edene de: 'İzzetime ve celalime andolsun ki, ibadetinle neyi murad ettin?' der. O da: 'İzzetine ve celaline andolsun ki, sen bunu benden daha iyi bilirsin; ben sana senin rızan ve senin yurdun (ahiret) için ibadet ederdim' der.
قَالَ: صدق عَبدِي انْطَلقُوا بِهِ إِلَى الْجنَّة
[Allah] şöyle buyurur: 'Kulum doğru söyledi. Onu cennete götürün!'"
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عدي بن حَاتِم ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يُؤْتى يَوْم الْقِيَامَة بناس بَين النَّاس إِلَى الْجنَّة حَتَّى إِذا دنوا مِنْهَا استنشقوا رائحتها ونظروا إِلَى قُصُورهَا وَإِلَى مَا أعد الله لأَهْلهَا فِيهَا فَيَقُولُونَ: يَا رَبنَا لَو أدخلتنا النَّار قبل أَن ترينا مَا أريتنا من الثَّوَاب وَمَا أَعدَدْت فِيهَا لأوليائك كَانَ أَهْون
Şuab'da Beyhakî, Adiyy b. Hâtim'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Kıyamet günü insanlar arasından birtakım kimseler cennete doğru getirilir; nihayet ona yaklaşıp kokusunu aldıklarında, köşklerine ve Allah'ın oradaki ehli için hazırladığı şeylere baktıklarında şöyle derler: 'Ey Rabbimiz! Bize gösterdiğin bu mükâfatı ve dostların için hazırladığın şeyleri göstermeden önce bizi ateşe koysaydın bu bizim için daha hafif olurdu.'
قَالَ: ذَاك أردْت بكم كُنْتُم إِذا خلوتم بارزتموني بالعظيم وَإِذا لَقِيتُم النَّاس لقيتموهم مخبتين وَلم تجلوني وتركتم للنَّاس وَلم تتركوا إِلَيّ فاليوم أذيقكم الْعَذَاب الْأَلِيم مَعَ مَا حرمتم من الثَّوَاب
[Allah] buyurur ki: 'Size [yapmayı] dilediğim şey buydu. Siz yalnız kaldığınızda büyük [günahlarla] bana meydan okuyordunuz; insanlarla karşılaştığınızda ise onlarla huşû içinde karşılaşıyordunuz; beni yüceltmediniz, insanlar için [günahtan] vazgeçtiniz de benim için vazgeçmediniz. Bugün, mahrum bırakıldığınız mükâfatla birlikte size acıklı azabı tattıracağım.'"
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير ﵁ {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا وَزينتهَا نوف إِلَيْهِم أَعْمَالهم فِيهَا وهم فِيهَا لَا يبخسون} قَالَ: يُؤْتونَ ثَوَاب مَا عمِلُوا فِي الدُّنْيَا وَلَيْسَ لَهُم فِي الْآخِرَة من شَيْء وَقَالَ: هِيَ مثل الْآيَة الَّتِي فِي الرّوم (وَمَا آتيتم من رَبًّا ليربو فِي أَمْوَال النَّاس فَلَا يربوا عِنْد الله) (الرّوم الْآيَة ٣٩)
Ebu'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den (radıyallâhu anh) {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا وَزينتهَا نوف إِلَيْهِم أَعْمَالهم فِيهَا وهم فِيهَا لَا يبخسون} “Kim dünya hayatını ve onun süsünü isterse, onlara oradaki amellerini tastamam veririz ve onlar orada hiçbir eksikliğe uğratılmazlar” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlara dünyada yaptıkları amellerin mükâfatı verilir, ahirette ise hiçbir şeyleri olmaz." Ve şöyle dedi: "Bu, Rûm Sûresi'ndeki (وَمَا آتيتم من رَبًّا ليربو فِي أَمْوَال النَّاس فَلَا يربوا عِنْد الله) “İnsanların mallarında artsın diye faizle verdiğiniz şeyler, Allah katında artmaz” (Rûm Sûresi, 39. ayet) ayeti gibidir."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا وَزينتهَا} الْآيَة
Ebu'ş-Şeyh, Katâde'den (radıyallâhu anh) {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا وَزينتهَا} “Kim dünya hayatını ve onun süsünü isterse...” ayeti hakkında rivayet etmiştir:
يَقُول: من كَانَت الدُّنْيَا همه وسدمه وطلبته وَنِيَّته وَحَاجته جازاه الله بحسناته فِي الدُّنْيَا ثمَّ يُفْضِي إِلَى الْآخِرَة لَيْسَ لَهُ فِيهَا حَسَنَة وَأما الْمُؤمن فيجازى بحسناته فِي الدُّنْيَا ويثاب عَلَيْهَا فِي الْآخِرَة {وهم فِيهَا لَا يبخسون} أَي لَا يظْلمُونَ
Şöyle der: Dünyalık kimin tasası, derdi, talebi, niyeti ve ihtiyacı olursa, Allah onun iyiliklerinin karşılığını dünyada verir; sonra ahirete vardığında orada hiçbir iyiliği kalmaz. Mümine gelince; iyiliklerinin karşılığı dünyada verilir, ahirette de onlara mükâfatlandırılır. {وهم فِيهَا لَا يبخسون} “...ve onlar orada hiçbir eksikliğe uğratılmazlar”, yani onlara haksızlık edilmez.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا} قَالَ: من عمل للدنيا لَا يُرِيد بِهِ الله وفاه الله ذَلِك الْعَمَل فِي الدُّنْيَا أجر مَا عمل
Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا} “Kim dünya hayatını isterse...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kim ameli dünya için yapar ve onunla Allah'ı dilemezse, Allah ona o amelin karşılığını, yaptıklarının mükâfatı olarak dünyada tastamam verir.
فَذَلِك قَوْله {نوف إِلَيْهِم أَعْمَالهم فِيهَا وهم فِيهَا لَا يبخسون} أَي لَا ينقصُونَ أَي يُعْطوا مِنْهَا أجر مَا عمِلُوا
İşte bu, O'nun şu buyruğudur: {نوف إِلَيْهِم أَعْمَالهم فِيهَا وهم فِيهَا لَا يبخسون} “...onlara oradaki amellerini tastamam veririz ve onlar orada hiçbir eksikliğe uğratılmazlar”, yani eksiltilmezler; yaptıklarının mükâfatı oradan kendilerine verilir."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مَيْمُون بن مهْرَان ﵁ قَالَ: من كَانَ يُرِيد أَن يعلم مَا مَنْزِلَته عِنْد الله فَلْينْظر فِي عمله فَإِنَّهُ قادم على عمله كَائِنا مَا كَانَ وَلَا عمل مُؤمن وَلَا كَافِر من عمل صَالح إِلَّا جَاءَ الله بِهِ فَأَما الْمُؤمن فيجزيه بِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة بِمَا شَاءَ وَأما الْكَافِر فيجزيه فِي الدُّنْيَا ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا وَزينتهَا}
Ebu'ş-Şeyh, Meymûn b. Mihrân'dan (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Kim Allah katındaki derecesini bilmek isterse, ameline baksın; zira o, her ne olursa olsun ameline kavuşacaktır. Hiçbir mümin veya kâfir salih bir amel işlemez ki, Allah onu [huzura] getirmesin. Mümine gelince; [Allah] dilediği şekilde dünyada ve ahirette ona karşılığını verir. Kâfire gelince; ona dünyada karşılığını verir." Sonra şu ayeti okudu: {من كَانَ يُرِيد الْحَيَاة الدُّنْيَا وَزينتهَا} “Kim dünya hayatını ve onun süsünü isterse...”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن فِي قَوْله {نوف إِلَيْهِم أَعْمَالهم} قَالَ: طَيِّبَاتهمْ
Ebu'ş-Şeyh, el-Hasan'dan {نوف إِلَيْهِم أَعْمَالهم} “...onlara amellerini tastamam veririz...” ayeti hakkında: "Güzel nimetlerini [veririz]" dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج {نوف إِلَيْهِم أَعْمَالهم فِيهَا} قَالَ: نعجل لَهُم فِيهَا كل طيبَة لَهُم فِيهَا وهم لَا يظْلمُونَ بِمَا لم يعجلوا من طَيِّبَاتهمْ لم يظلمهم لأَنهم لم يعلمُوا إِلَّا الدُّنْيَا
Ebu'ş-Şeyh, İbn Cüreyc'den {نوف إِلَيْهِم أَعْمَالهم فِيهَا} “...onlara oradaki amellerini tastamam veririz...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Onlar için oradaki her güzel nimeti peşin veririz; güzel nimetlerinden kendilerine acele verilmeyenler hususunda da onlara haksızlık edilmez. Onlara haksızlık etmemiştir, çünkü onlar dünyadan başkasını bilmemişlerdir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {نوف إِلَيْهِم أَعْمَالهم فِيهَا} قَالَ: تعجل لمن لَا يقبل مِنْهُ
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {نوف إِلَيْهِم أَعْمَالهم فِيهَا} “...onlara oradaki amellerini tastamam veririz...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “[Karşılıklar], kendisinden [ameli] kabul olunmayacak kimseye peşin verilir.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {وحبط مَا صَنَعُوا فِيهَا} قَالَ: حَبط مَا علمُوا من خير {وَبَطل} فِي الْآخِرَة لَيْسَ لَهُم فِيهَا جَزَاء
Ebu'ş-Şeyh, es-Süddî'den (radıyallâhu anh) {وحبط مَا صَنَعُوا فِيهَا} “...ve orada yaptıkları boşa gitmiştir...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: “İşledikleri hayırlar boşa gitmiştir, {وَبَطل} “ve batıl olmuştur”; ahirette onlar için hiçbir karşılık yoktur.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك فِي قَوْله {وحبط} يَعْنِي بَطل
İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten {وحبط} ayeti hakkında: “Yani batıl oldu, boşa çıktı” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن أبيّ بن كَعْب أَنه قَرَأَ وباطلاً مَا كَانُوا يعْملُونَ
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir, Übey b. Kâ'b'ın [ayeti]: (وباطلاً مَا كَانُوا يعْملُونَ) şeklinde okuduğunu rivayet etmişlerdir.
الْآيَة ١٧
17. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْمعرفَة عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ قَالَ: مَا من رجل من قُرَيْش إِلَّا نزل فِيهِ طَائِفَة من الْقُرْآن
İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym, Ali b. Ebî Tâlib'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Kureyş'ten hakkında Kur'an'dan bir kısım [ayet] inmemiş hiçbir adam yoktur.”
فَقَالَ لَهُ
Bunun üzerine ona
رجل: مَا نزل فِيك قَالَ: أما تقْرَأ سُورَة هود {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه ويتلوه شَاهد مِنْهُ} رَسُول الله ﷺ على بَيِّنَة من ربه وَأَنا شَاهد مِنْهُ
bir adam: “Senin hakkında ne indi?” dedi. [Ali] şöyle dedi: “Hûd Suresi'ndeki {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه ويتلوه شَاهد مِنْهُ} “Rabbinden apaçık bir delil üzere olan ve kendisini O'ndan bir şahidin takip ettiği kimse mi?...” ayetini okumuyor musun? Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinden apaçık bir delil üzeredir, ben de O'ndan bir şahidim.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن عَليّ ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: رَسُول الله ﷺ على بَيِّنَة من ربه وَأَنا شَاهد مِنْهُ
İbn Merdûye ve İbn Asâkir, Ali'den (radıyallâhu anh) bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinden apaçık bir delil üzeredir, ben de O'ndan bir şahidim.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من وَجه آخر عَن عَليّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه أَنا ويتلوه شَاهد مِنْهُ قَالَ: عَليّ
İbn Merdûye başka bir yoldan Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “{أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} ‘Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse mi?...’ [ayetiyle kastedilen] benim, {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} ‘...ve kendisini O'ndan bir şahit takip eden...’ [ayetiyle kastedilen de] Ali'dir” buyurdu.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي الْعَالِيَة ﵁ فِي قَوْله {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} قَالَ: ذَاك مُحَمَّد ﷺ
Ebu'ş-Şeyh, Ebu'l-Âliye'den (radıyallâhu anh) {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} “Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse mi?...” ayeti hakkında: “O, Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem)” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن إِبْرَاهِيم ﵁ {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} قَالَ: مُحَمَّد ﷺ
Ebu'ş-Şeyh, İbrâhim'den (radıyallâhu anh) {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} “Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse mi?...” ayeti hakkında: “Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem)” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: قلت لأبي: إِن النَّاس يَزْعمُونَ فِي قَول الله {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} أَنَّك أَنْت التَّالِي
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta Taberânî ve Ebu'ş-Şeyh, Muhammed b. Ali b. Ebî Tâlib'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Babama dedim ki: İnsanlar Allah'ın {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} ‘...ve kendisini O'ndan bir şahit takip eden...’ buyruğunda [kastedilen] takipçinin sen olduğunu iddia ediyorlar.”
قَالَ: وددت أَنِّي أَنا هُوَ وَلكنه لِسَان مُحَمَّد ﷺ
[Ali] dedi ki: “Onun ben olmasını çok arzu ederdim; fakat o, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) lisanıdır (dilidir).”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن مُحَمَّد بن عَليّ بن الْحَنَفِيَّة {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} قَالَ: مُحَمَّد ﷺ {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} قَالَ: لِسَانه
Ebu'ş-Şeyh, Muhammed b. Ali b. el-Hanefiyye'den rivayet etmiştir: {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} “Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse mi?...” ayeti hakkında: “Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem)”, {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} “...ve kendisini O'ndan bir şahit takip eden...” ayeti hakkında da: “Onun lisanıdır” dedi.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ من طَرِيق ابْن أبي نجيح عَن مُجَاهِد ﵁ {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} قَالَ: هُوَ مُحَمَّد ﷺ {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} قَالَ: أما الْحسن ﵁ فَكَانَ يَقُول: اللِّسَان
Ebu'ş-Şeyh, İbn Ebî Necîh yoluyla Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} “Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse mi?...” ayeti hakkında: “O, Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem)”; {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} “...ve kendisini O'ndan bir şahit takip eden...” ayeti hakkında ise şöyle dedi: “el-Hasan (radıyallâhu anh) onun ‘lisan’ olduğunu söylerdi.”
وَذكر عِكْرِمَة ﵁ عَن ابْن عَبَّاس ﵄: أَنه جِبْرِيل ﵇
İkrime (radıyallâhu anh) ise İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) onun Cibrîl (aleyhisselâm) olduğunu nakletmiştir.
وَوَافَقَهُ سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: هُوَ جِبْرِيل
Saîd b. Cübeyr (radıyallâhu anh) de ona katılarak: “O, Cibrîl'dir” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن عَطاء ﵁ {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} قَالَ: هُوَ اللِّسَان
Ebu'ş-Şeyh, Atâ'dan (radıyallâhu anh) {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} “...ve kendisini O'ndan bir şahit takip eden...” ayeti hakkında: “O lisandır” dediğini rivayet etmiştir.
وَيُقَال: أَيْضا جِبْرِيل
Ayrıca Cibrîl olduğu da söylenmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} قَالَ: مُحَمَّد {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} قَالَ: جِبْرِيل فَهُوَ شَاهد من الله بِالَّذِي يَتْلُو من كتاب الله الَّذِي أنزل على مُحَمَّد {وَمن قبله كتاب مُوسَى} قَالَ: وَمن قبله تَلا التَّوْرَاة على لِسَان مُوسَى كَمَا تَلا الْقُرْآن على لِسَان مُحَمَّد صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebu'ş-Şeyh ve İbn Merdûye muhtelif yollardan İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etmişlerdir: {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} “Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse mi?...” ayeti hakkında: “Muhammed'dir”; {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} “...ve kendisini O'ndan bir şahit takip eden...” ayeti hakkında: “Cibrîl'dir; o, Muhammed'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirilen Allah'ın Kitabı'ndan okuduğu şeylerle Allah'tan bir şahittir”; {وَمن قبله كتاب مُوسَى} “...ve ondan önce de Mûsâ'nın kitabı...” ayeti hakkında ise: “Ondan önce Tevrat'ı Mûsâ'nın diliyle okuduğu gibi, Kur'an'ı da Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) diliyle okumuştur” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} قَالَ: هُوَ مُحَمَّد ﷺ {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} قَالَ: ملك يحفظه
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, Mücâhid'den rivayet etmişlerdir: {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} “Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse mi?...” ayeti hakkında: “O, Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem)”; {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} “...ve kendisini O'ndan bir şahit takip eden...” ayeti hakkında da: “Onu koruyan bir melektir” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن عَسَاكِر عَن الْحُسَيْن بن عَليّ فِي قَوْله {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} قَالَ: مُحَمَّد هُوَ الشَّاهِد من الله
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebu'ş-Şeyh ve İbn Asâkir, Hüseyin b. Ali'den {ويتلوه شَاهد مِنْهُ} “...ve kendisini O'ndan bir şahit takip eden...” buyruğu hakkında: “Muhammed, Allah'tan olan şahittir” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن فِي قَوْله {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} قَالَ: الْمُؤمن على بَيِّنَة من ربه
Ebu'ş-Şeyh, el-Hasan'dan {أَفَمَن كَانَ على بَيِّنَة من ربه} “Rabbinden apaçık bir delil üzere olan kimse mi?...” ayeti hakkında: “Mümin, Rabbinden apaçık bir delil üzeredir” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن إِبْرَاهِيم {وَمن قبله كتاب مُوسَى} قَالَ: وَمن جَاءَ بِالْكتاب إِلَى مُوسَى
Ebu'ş-Şeyh, İbrâhim'den {وَمن قبله كتاب مُوسَى} “...ve ondan önce de Mûsâ'nın kitabı...” ayeti hakkında: “Ve kitabı Mûsâ'ya getiren kimse” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {وَمن يكفر بِهِ من الْأَحْزَاب} قَالَ: الْكفَّار أحزاب كلهم على الْكفْر
Abdurrezzâk ve Ebu'ş-Şeyh, Katâde'den (radıyallâhu anh) {وَمن يكفر بِهِ من الْأَحْزَاب} “...Gruplardan her kim onu inkâr ederse...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Kâfirler birtakım fırkalardır (gruplardır), hepsi de küfür üzeredir.”
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {وَمن يكفر بِهِ من الْأَحْزَاب} قَالَ: من الْيَهُود وَالنَّصَارَى
Ebu'ş-Şeyh, Katâde'den (radıyallâhu anh) {وَمن يكفر بِهِ من الْأَحْزَاب} “...Gruplardan her kim onu inkâr ederse...” ayeti hakkında: “Yahudi ve Hristiyanlardan [inkâr edenler]” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا يسمع بِي أحد من هَذِه الْأمة وَلَا يَهُودِيّ وَلَا نَصْرَانِيّ فَلم يُؤمن بِي إِلَّا كَانَ من أهل النَّار
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve İbn Merdûye, Saîd b. Cübeyr yoluyla Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den (radıyallâhu anh) rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bu ümmetten, Yahudi veya Hristiyan olsun, beni duyup da bana iman etmeyen hiçbir kimse yoktur ki cehennem ehlinden olmasın.”
قَالَ سعيد: فَقلت مَا قَالَ النَّبِي ﷺ إِلَّا هُوَ فِي كتاب الله فَوجدت {وَمن يكفر بِهِ من الْأَحْزَاب فَالنَّار موعده}
Saîd dedi ki: “Kendi kendime, ‘Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ne söylemişse mutlaka Allah'ın Kitabı'ndadır’ dedim ve şu [ayeti] buldum: {وَمن يكفر بِهِ من الْأَحْزَاب فَالنَّار موعده} ‘...Gruplardan her kim onu inkâr ederse, varacağı yer ateştir’.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ من طَرِيق سعيد بن جُبَير ﵁ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا من أحد يسمع بِي من هَذِه الْأمة وَلَا يَهُودِيّ وَلَا نَصْرَانِيّ وَلَا يُؤمن بِي إِلَّا دخل النَّار
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Saîd b. Cübeyr (radıyallâhu anh) yoluyla İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Bu ümmetten, Yahudi veya Hristiyan olsun, beni işitip de bana iman etmeyen hiçbir kimse yoktur ki cehenneme girmesin.”
فَجعلت أَقُول: أَيْن تصديقها فِي كتاب الله وقلما سَمِعت حَدِيثا عَن النَّبِي ﷺ إِلَّا وجدت تَصْدِيقه فِي الْقُرْآن حَتَّى وجدت هَذِه الْآيَة {وَمن يكفر بِهِ من الْأَحْزَاب فَالنَّار موعده} قَالَ: الْأَحْزَاب الْملَل كلهَا
Bunun üzerine ‘Bunun Allah'ın Kitabı'ndaki tasdiki nerededir?’ demeye başladım. Zaten Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) ne zaman bir hadis işitsem Kur'an'da mutlaka onun tasdikini bulurdum; nihayet şu ayeti buldum: {وَمن يكفر بِهِ من الْأَحْزَاب فَالنَّار موعده} “...Gruplardan her kim onu inkâr ederse, varacağı yer ateştir”. Dedi ki: “el-Ahzâb (gruplar), bütün din mensuplarıdır.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: مَا بَلغنِي حَدِيث عَن رَسُول الله ﷺ على وَجهه إِلَّا وجدت مصداقه فِي كتاب الله
İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Bana Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) usulünce (olduğu gibi) bir hadis ulaştığında, mutlaka Allah'ın Kitabı'nda onun doğrulayıcısını bulmuşumdur.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: وَالَّذِي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ لَا يسمع بِي أحد من هَذِه الْأمة وَلَا يَهُودِيّ وَلَا نَصْرَانِيّ وَمَات وَلم يُؤمن بِالَّذِي أرْسلت بِهِ إِلَّا كَانَ من أَصْحَاب النَّار
İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Muhammed'in canı elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki; bu ümmetten, Yahudi olsun Hristiyan olsun, beni işitip de benimle gönderilene iman etmeden ölen hiçbir kimse yoktur ki cehennemliklerden olmasın.”
الْآيَة ١٨
18. Ayet
أخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي جريج فِي قَوْله {وَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا} قَالَ: الْكَافِر وَالْمُنَافِق {أُولَئِكَ يعرضون على رَبهم} فيسألهم عَن أَعْمَالهم {وَيَقُول الأشهاد} الَّذين كَانُوا يحفظون أَعْمَالهم عَلَيْهِم فِي الدُّنْيَا {هَؤُلَاءِ الَّذين كذبُوا على رَبهم} حفظوه شهدُوا بِهِ عَلَيْهِم يَوْم الْقِيَامَة
İbn Cerîr ve Ebu'ş-Şeyh, Ebû Cüreyc'den rivayet etmişlerdir: {وَمن أظلم مِمَّن افترى على الله كذبا} “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?...” buyruğu hakkında: “Kâfir ve münafıktır”; {أُولَئِكَ يعرضون على رَبهم} “...Onlar Rablerine arz edilecekler...” buyruğu hakkında: “Onlara amellerini sorar”; {وَيَقُول الأشهاد} “...ve şahitler diyecekler ki...” buyruğu hakkında: “Dünyada onların amellerini koruyup kaydedenler”; {هَؤُلَاءِ الَّذين كذبُوا على رَبهم} “...İşte bunlar Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir...” buyruğu hakkında da: “Onu kaydettiler ve kıyamet gününde onların aleyhine buna şahitlik ettiler” dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ {وَيَقُول الأشهاد} قَالَ: الْمَلَائِكَة
İbn Cerîr, Mücâhid'den (radıyallâhu anh) {وَيَقُول الأشهاد} “...ve şahitler diyecekler ki...” ayeti hakkında: “Meleklerdir” dediğini rivayet etmiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ {الأشهاد} الْمَلَائِكَة يشْهدُونَ على بني آدم بأعمالهم
Ebu'ş-Şeyh, Katâde'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: “{الأشهاد} ‘Şahitler’, Âdemoğullarının amellerine şahitlik eden meleklerdir.”
وَأخرج ابْن الْمُبَارك وَابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عمر ﵄ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن الله يدني الْمُؤمن حَتَّى يضع عَلَيْهِ كنفه ويستره من النَّاس ويقرره بذنوبه وَيَقُول لَهُ: اتعرف ذَنْب كَذَا أتعرف ذَنْب كَذَا فَيَقُول: أَي رب أعرف
İbnü'l-Mübârek, İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Müslim, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: “Allah mümini yaklaştırır, öyle ki üzerine rahmet perdesini örter ve onu insanlardan gizler. Günahlarını ona ikrar ettirerek: ‘Şu günahı biliyor musun, şu günahı biliyor musun?’ buyurur. O da: ‘Evet Rabbim, biliyorum’ der.”
حَتَّى إِذا قَرَّرَهُ بذنوبه وَرَأى فِي نَفسه أَنه قد هلك قَالَ: فَإِنِّي قد سترتها عَلَيْك فِي الدُّنْيَا وَأَنا أغفرها لَك الْيَوْم
“Nihayet günahlarını ona ikrar ettirip kul kendi içinde helak olduğunu düşündüğünde [Allah]: ‘Ben dünyada onları senin aleyhine örtmüştüm, bugün de senin için onları bağışlıyorum’ buyurur.”
ثمَّ يعْطى كتاب حَسَنَاته وَأما الْكفَّار والمنافقون {وَيَقُول الأشهاد هَؤُلَاءِ الَّذين كذبُوا على رَبهم أَلا لعنة الله على الظَّالِمين}
“Sonra ona iyiliklerinin kitabı verilir. Kâfirlere ve münafıklara gelince; {وَيَقُول الأشهاد هَؤُلَاءِ الَّذين كذبُوا على رَبهم أَلا لعنة الله على الظَّالِمين} ‘...ve şahitler: İşte bunlar Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir. Bilin ki Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir! derler’.”
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ من وَجه آخر عَن ابْن عمر ﵄ سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: يَأْتِي الله بِالْمُؤمنِ يَوْم الْقِيَامَة فيقربه مِنْهُ حَتَّى يَجعله فِي حجابه من جَمِيع الْخلق فَيَقُول لَهُ: اقرأه
Taberânî ve Ebu'ş-Şeyh başka bir yoldan İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet etmişlerdir: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: “Allah kıyamet gününde mümini getirip kendisine yaklaştırır, nihayet bütün yaratılmışlardan onu Kendi perdesine alır ve ona: ‘Bunu oku’ buyurur.”
فيعرفه ذَنبا ذَنبا فَيَقُول: أتعرف أتعرف فَيَقُول: نعم نعم
“Ona günahını tek tek bildirir ve ‘Biliyor musun, biliyor musun?’ buyurur. Kul da: ‘Evet, evet [biliyorum]’ der.”
فيلتفت العَبْد يمنة ويسرة فَيَقُول لَهُ الرب: لَا بَأْس عَلَيْك يَا
“Kul sağına soluna bakınır; bunun üzerine Rab ona şöyle buyurur: ‘Korkma ey
عَبدِي أَنْت كنت فِي ستري من جَمِيع خلقي وَلَيْسَ بيني وَبَيْنك الْيَوْم من يطلع على ذنوبك اذْهَبْ فقد غفرتها لَك بِحرف وَاحِد من جَمِيع مَا أتيتني بِهِ
kulum! Sen bütün yaratıklarıma karşı Benim örtüm altındaydın. Bugün de Benimle senin aranda günahlarına vakıf olan hiç kimse yoktur. Git, Bana getirdiğin her şeyin içinden tek bir harf (hasene/kelime) sebebiyle onları senin için bağışladım!’”
فَيَقُول: يَا رب مَا هُوَ قَالَ: كنت لَا ترجو الْعَفو من أحد غَيْرِي فهانت عَليّ ذنوبك وَأما الْكَافِر فَيقْرَأ ذنُوبه على رُؤُوس الأشهاد {هَؤُلَاءِ الَّذين كذبُوا على رَبهم أَلا لعنة الله على الظَّالِمين}
“Kul: ‘Ey Rabbim, o nedir?’ der. [Allah]: ‘Benden başkasından af ummazdın; bu yüzden günahların Bana kolay (önemsiz) geldi’ buyurur. Kâfire gelince; onun günahları şahitlerin huzurunda okunur: {هَؤُلَاءِ الَّذين كذبُوا على رَبهم أَلا لعنة الله على الظَّالِمين} ‘İşte bunlar Rablerine karşı yalan söyleyenlerdir. Bilin ki Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir!’”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: كُنَّا نُحدث أَنه لَا يخزى يَوْمئِذٍ أحد فيخفي خزيه على أحد من الْخَلَائق
İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Katâde'den (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bize şöyle anlatılırdı: O gün hiç kimse rezil ve rüsvay edilmez ki, onun rüsvaylığı yaratılmışlardan hiçbirine gizli kalsın.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي بكر بن مُحَمَّد بن عَمْرو بن حزم ﵁ قَالَ: هَذَا كتاب رَسُول الله ﷺ لعَمْرو بن حزم حِين بَعثه إِلَى الْيمن فَقَالَ: إِن الله كره الظُّلم وَنهى عَنهُ وَقَالَ {أَلا لعنة الله على الظَّالِمين}
İbn Ebî Hâtim, Ebû Bekir b. Muhammed b. Amr b. Hazm'dan (radıyallâhu anh) rivayet etmiştir: Bu, Amr b. Hazm'ı Yemen'e gönderdiği zaman Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona yazdığı mektuptur; [onda] şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz Allah zulmü çirkin görmüş ve ondan nehyetmiştir. Nitekim: {أَلا لعنة الله على الظَّالِمين} ‘Bilin ki Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir!’ buyurmuştur.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَيْمُون بن مهْرَان ﵁ قَالَ: إِن الرجل ليُصَلِّي ويلعن نَفسه فِي قِرَاءَته فَيَقُول {أَلا لعنة الله على الظَّالِمين} وَأَنه لظَالِم
İbn Ebî Hâtim, Meymûn b. Mihrân'dan (radıyallâhu anh) şöyle dediğini rivayet etmiştir: “Kişi namaz kılar da kıraatinde {أَلا لعنة الله على الظَّالِمين} ‘Bilin ki Allah'ın laneti zalimlerin üzerinedir!’ diyerek bizzat kendine lanet eder; hâlbuki o gerçekten bir zalimdir.”
الْآيَة ١٩
19. Ayet
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {الَّذين يصدون عَن سَبِيل الله} هُوَ مُحَمَّد ﷺ صدت قُرَيْش عَنهُ النَّاس
İbn Ebî Hâtim ve Ebu'ş-Şeyh, es-Süddî'den (radıyallâhu anh) {الَّذين يصدون عَن سَبِيل الله} “Onlar ki Allah'ın yolundan alıkoyarlar...” ayeti hakkında: “O [yol], Muhammed'dir (sallallâhu aleyhi ve sellem); Kureyş insanları ondan alıkoymuştur” dediğini rivayet etmişlerdir.