قَالَ: أفعل
[Mûsâ]: 'Yaparım' dedi.
وَقد كَانَ مُوسَى وعد بني إِسْرَائِيل أَن يسير بهم إِذا طلع الْفجْر فَدَعَا ربه أَن يُؤَخر طلوعه حَتَّى يفرغ من أَمر يُوسُف فَفعل
Mûsâ, İsrâiloğullarına fecir doğduğu vakit onlarla yola çıkacağını vadetmişti; Yûsuf'un işini bitirinceye kadar doğuşunu geciktirmesi için Rabbine dua etti ve [Allah da] bunu yaptı.
فَخرجت بِهِ الْعَجُوز حَتَّى أرته إِيَّاه فِي نَاحيَة من النّيل فِي المَاء فاستخرجه مُوسَى ﵇ صندوقاً من مرمر فاحتمله
Bunun üzerine yaşlı kadın onunla çıktı ve nihayet Nil'in bir tarafında, suyun içinde ona onu gösterdi. Mûsâ aleyhisselâm mermerden bir sandığı çıkardı ve onu taşıdı.
الْآيَات ١٠٢ - ١٠٦
102 - 106. Âyetler
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَمَا كنت لديهم إِذْ أَجمعُوا أَمرهم وهم يمكرون} قَالَ: هم بَنو يَعْقُوب إِذْ يمكرون بِيُوسُف
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ أَجْمَعُوا أَمْرَهُمْ وَهُمْ يَمْكُرُونَ} “Onlar tuzak kurarak işlerine kesin karar verdikleri zaman sen onların yanında değildin” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Onlar, Yûsuf'a tuzak kurdukları sırada Yâkub'un oğullarıdır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ {وَمَا كنت لديهم} يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ يَقُول {وَمَا كنت لديهم} وهم يلقونه فِي غيابة الْجب {وهم يمكرون} بِيُوسُف
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti: “{وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ} ‘Sen onların yanında değildin’ yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i [kastederek] şöyle buyuruyor: {وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ} Onlar onu kuyunun dibine bırakırlarken 'sen onların yanında değildin'; {وَهُمْ يَمْكُرُونَ} Yûsuf'a 'tuzak kurarlarken'."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الضَّحَّاك ﵁ {وكأين من آيَة} - قَالَ: كم من آيَة فِي السَّمَاء يَعْنِي شمسها وقمرها ونجومها وسحابها
Ebü'ş-Şeyh, Dahhâk radıyallâhu anh'tan {وَكَأَيِّن مِّنْ آيَةٍ} “Nice ayetler vardır” hakkında rivayet etti: “Gökte nice ayet vardır; yani güneşi, ayı, yıldızları ve bulutları [vardır]” dedi.
وَفِي الأَرْض مَا فِيهَا من الْخلق والأنهار وَالْجِبَال والمدائن والقصور
Ve yeryüzünde bulunan mahlukat, nehirler, dağlar, şehirler ve saraylar da [nice ayetlerdir].
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة قَالَ فِي مصحف عبد الله [وكأين من آيَة فِي السَّمَوَات وَالْأَرْض يَمْشُونَ عَلَيْهَا] وَالسَّمَاء وَالْأَرْض آيتان عظيمتان
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den rivayet etti; o şöyle dedi: "Abdullah'ın mushafında [وَكَأَيِّن مِّنْ آيَةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمْشُونَ عَلَيْهَا] 'Göklerde ve yerde nice ayet vardır ki üzerlerinden geçip giderler' şeklindedir. Gök ve yer iki büyük ayettir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَمَا يُؤمن أَكْثَرهم بِاللَّه إِلَّا وهم مشركون} قَالَ: سلهم من خلقهمْ وَمن خلق السَّمَوَات وَالْأَرْض
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلَّا وَهُم مُّشْرِكُونَ} “Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Onlara kendilerini kimin yarattığını, gökleri ve yeri kimin yarattığını sor,"
فَيَقُولُونَ: الله
şöyle diyeceklerdir: 'Allah.'
فَذَلِك إِيمَانهم وهم يعْبدُونَ غَيره
İşte onların imanı budur; oysa onlar O'ndan başkasına ibadet ederler.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن عَطاء ﵁ فِي قَوْله {وَمَا يُؤمن أَكْثَرهم بِاللَّه إِلَّا وهم مشركون} قَالَ: كَانُوا يعلمُونَ إِن الله رَبهم وَهُوَ خالقهم وَهُوَ رازقهم وَكَانُوا مَعَ ذَلِك يشركُونَ
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, Atâ radıyallâhu anh'tan {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلَّا وَهُم مُّشْرِكُونَ} “Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Allah'ın kendilerinin Rabbi olduğunu, O'nun yaratıcıları ve rızık vericileri olduğunu biliyorlardı; bununla birlikte O'na şirk koşuyorlardı."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَمَا يُؤمن أَكْثَرهم بِاللَّه إِلَّا وهم مشركون} قَالَ: إِيمَانهم قَوْلهم: الله خلقنَا وَهُوَ يرزقنا ويميتنا فَهَذَا إِيمَان مَعَ شرك عِبَادَتهم غَيره
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلَّا وَهُم مُّشْرِكُونَ} “Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Onların imanı: 'Bizi Allah yarattı, O bize rızık veriyor ve O bizi öldürüyor' sözleridir. İşte bu, O'ndan başkasına ibadet etmelerinden doğan şirkle [birlikte olan] bir imandır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {وَمَا يُؤمن أَكْثَرهم بِاللَّه إِلَّا وهم مشركون} قَالَ: كَانُوا يشركُونَ بِهِ فِي تلبيتهم يَقُولُونَ: لبيْك اللَّهُمَّ لبيْك لبيْك لَا شريك لَك إِلَّا شَرِيكا هُوَ لَك تملكه وَمَا ملك
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Dahhâk radıyallâhu anh'tan {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلَّا وَهُم مُّشْرِكُونَ} “Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Onlar telbiyelerinde O'na şirk koşuyorlardı; 'Lebbeyk Allâhümme lebbeyk, lebbeyke lâ şerîke leke illâ şerîkun hüve lek, temlikühû ve mâ melek' (Buyur Allah'ım buyur! Buyur, senin hiçbir ortağın yoktur, ancak sana ait olan bir ortak müstesna; ona da, sahip olduğu şeylere de sen mâliksin) diyorlardı."
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {وَمَا يُؤمن أَكْثَرهم بِاللَّه إِلَّا وهم مشركون} قَالَ: ذَاك الْمُنَافِق يعْمل بالرياء وَهُوَ مُشْرك بِعَمَلِهِ
Ebü'ş-Şeyh, Hasan radıyallâhu anh'tan {وَمَا يُؤْمِنُ أَكْثَرُهُم بِاللَّهِ إِلَّا وَهُم مُّشْرِكُونَ} “Onların çoğu, şirk koşmaksızın Allah'a iman etmezler” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "O münafıktır; riya ile amel eder ve ameliyle şirk koşucudur."
الْآيَة ١٠٧
107. Âyet
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {غاشية من عَذَاب الله} قَالَ: تغشاهم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid radıyallâhu anh'tan {غَاشِيَةٌ مِّنْ عَذَابِ اللَّهِ} “Allah'ın azabından kuşatıcı bir felaket” kavli hakkında: "Onları bürür/kuşatır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {غاشية من عَذَاب الله} قَالَ: وَاقعَة تغشاهم
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan {غَاشِيَةٌ مِّنْ عَذَابِ اللَّهِ} “Allah'ın azabından kuşatıcı bir felaket” kavli hakkında: "Onları bürüyen/kuşatan bir olaydır" dediğini rivayet etti.
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {غاشية} قَالَ: عُقُوبَة من عَذَاب الله
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan {غَاشِيَةٌ} “kuşatıcı bir felaket” kavli hakkında: "Allah'ın azabından bir cezadır" dediğini rivayet etti.
الْآيَة ١٠٨
108. Âyet
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {قل هَذِه سبيلي} قَالَ: دَعْوَتِي
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {قُلْ هَٰذِهِ سَبِيلِي} “De ki: İşte bu, benim yolumdur” kavli hakkında: "Benim davetimdir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن الرّبيع بن أنس ﵁ مثله
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Rebî' b. Enes radıyallâhu anh'tan bunun benzerini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {قل هَذِه سبيلي} قَالَ: صَلَاتي
Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {قُلْ هَٰذِهِ سَبِيلِي} “De ki: İşte bu, benim yolumdur” hakkında: "Namazımdır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {قل هَذِه سبيلي} قَالَ: أَمْرِي وسنتي ومنهاجي
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan {قُلْ هَٰذِهِ سَبِيلِي} “De ki: İşte bu, benim yolumdur” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Benim emrim, sünnetim ve yolumdur."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {على بَصِيرَة} أَي على هدى {أَنا وَمن اتبعني}
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti: “{عَلَىٰ بَصِيرَةٍ} ‘bir basiret üzere’ yani bir hidayet üzere; {أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي} ‘ben ve bana tabi olanlar’.”
الْآيَة ١٠٩
109. Âyet
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَمَا أرسلنَا من قبلك إِلَّا رجَالًا نوحي إِلَيْهِم من أهل الْقرى} أَي لَيْسُوا من أهل السَّمَاء كَمَا قُلْتُمْ
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِي إِلَيْهِم مِّنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ} “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik” kavli hakkında: "Yani sizin dediğiniz gibi gök ehlinden değillerdir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {وَمَا أرسلنَا من قبلك إِلَّا رجَالًا نوحي إِلَيْهِم} قَالَ: إِنَّهُم قَالُوا (مَا أنزل الله على بشر من شَيْء) (الْأَنْعَام الْآيَة ٩١) وَقَوله (وَمَا أَكثر النَّاس وَلَو حرصت بمؤمنين) (وَمَا تَسْأَلهُمْ عَلَيْهِ من أجر) وَقَوله (وكأين من آيَة فِي السَّمَوَات وَالْأَرْض يَمرونَ عَلَيْهَا) وَقَوله (أفأمنوا أَن تأتيهم غاشية من عَذَاب الله) وَقَوله {أفلم يَسِيرُوا فِي الأَرْض فينظروا كَيفَ كَانَ عَاقِبَة الَّذين من قبلهم} قَالَ: كل ذَلِك قَالَ لقريش أفلم يَسِيرُوا فِي الأَرْض فينظروا فِي آثَارهم فيعتبروا ويتفكروا
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan {وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِي إِلَيْهِم} “Senden önce de kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: “Şüphesiz onlar (مَا أَنزَلَ اللَّهُ عَلَىٰ بَشَرٍ مِّن شَيْءٍ) ‘Allah hiçbir insana hiçbir şey indirmemiştir’ (el-En'âm, 91. ayet) demişlerdi. O'nun (وَمَا أَكْثَرُ النَّاسِ وَلَوْ حَرَصْتَ بِمُؤْمِنِينَ) ‘Sen ne kadar hırs göstersen de insanların çoğu inanacak değillerdir’, (وَمَا تَسْأَلُهُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ) ‘Sen bunun için onlardan bir ücret de istemiyorsun’, (وَكَأَيِّن مِّنْ آيَةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ يَمُرُّونَ عَلَيْهَا) ‘Göklerde ve yerde nice ayetler vardır ki yanlarından geçerler’, (أَفَأَمِنُوا أَن تَأْتِيَهُمْ غَاشِيَةٌ مِّنْ عَذَابِ اللَّهِ) ‘Yoksa onlar Allah'ın azabından kuşatıcı bir felaketin kendilerine gelmesinden güvende midirler?’ ve {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ} ‘Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar?’ kavilleri hakkında [İbn Cüreyc] dedi ki: 'Bütün bunları Kureyş'e söyledi; yeryüzünde gezip dolaşıp da onların kalıntılarına bakıp ibret almazlar ve düşünmezler mi?'"
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَمَا أرسلنَا من قبلك إِلَّا رجَالًا نوحي إِلَيْهِم من أهل الْقرى} قَالَ: مَا نعلم أَن الله أرسل رَسُولا قطّ إِلَّا من أهل الْقرى لأَنهم كَانُوا أعلم وَأحكم من أهل العمود
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan {وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُّوحِي إِلَيْهِم مِّنْ أَهْلِ الْقُرَىٰ} “Senden önce de şehirler halkından kendilerine vahyettiğimiz adamlardan başkasını göndermedik” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etti: "Biz Allah'ın asla şehirler halkından başkasına bir elçi gönderdiğini bilmiyoruz; çünkü onlar çadır halkından daha bilgili ve daha hikmetli idiler."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {أفلم يَسِيرُوا فِي الأَرْض فينظروا كَيفَ كَانَ عَاقِبَة الَّذين من قبلهم} قَالَ: فينظروا كَيفَ عذب الله قوم نوح وَقوم لوط وَقوم صَالح والأمم الَّتِي عذب
İbn Ebî Hâtim, Hasan radıyallâhu anh'tan {أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِن قَبْلِهِمْ} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar?” kavli hakkında: "Baksınlar da Allah'ın Nûh kavmine, Lût kavmine, Sâlih kavmine ve azap ettiği ümmetlere nasıl azap ettiğini [görsünler]" dediğini rivayet etti.
الْآيَة ١١٠
110. Âyet
أخرج أَبُو عبيد وَالْبُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عُرْوَة أَنه سَأَلَ عَائِشَة ﵂ عَن قَوْله {حَتَّى إِذا استيأس الرُّسُل وظنوا أَنهم قد كذبُوا} قَالَ: قلت: أكذبوا أم كذبُوا قَالَت عَائِشَة ﵂ بل (كذّبوا) يَعْنِي بِالتَّشْدِيدِ قلت: وَالله لقد استيقنوا أَن قَومهمْ كذبوهم فَمَا هُوَ بِالظَّنِّ
Ebû Ubeyd, Buhârî, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye; Urve'nin Âişe radıyallâhu anhâ'ya {حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “Nihayet peygamberler ümitlerini kesip yalanlandıklarını sandıkları zaman...” kavlini sorduğu yoldan rivayet etti. [Urve] dedi ki: "'Küzibû (yalanlandılar) mu yoksa kezebû (yalan söylediler) mu?' dedim. Âişe radıyallâhu anhâ: 'Aksine (كُذِّبُوا) [kuzzibû] yani şeddeli olarak' dedi. 'Vallahi onlar, kavimlerinin kendilerini yalanladıklarını kesin olarak biliyorlardı; bu zan değildir' dedim."
قَالَت: أجل لعمري لقد استيقنوا بذلك
[Âişe]: 'Evet, ömrüme andolsun ki bunu kesin olarak biliyorlardı' dedi.
فَقلت لَعَلَّهَا {وظنوا أَنهم قد كذبُوا} مُخَفّفَة
[Urve]: 'Belki de {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} “ve kendilerine yalan söylendiğini sandıkları zaman” şeklinde şeddesizdir (muhaffefedir)' dedim.
قَالَت: معَاذ الله لم تكن الرُّسُل لتظن ذَلِك بربها
[Âişe] dedi ki: 'Allah'a sığınırım! Elçiler Rableri hakkında böyle bir zanda bulunacak değillerdir.'
قلت: فَمَا هَذِه الْآيَة قَالَت: هم اتِّبَاع الرُّسُل الَّذين آمنُوا برَبهمْ
'O halde bu ayet nedir?' dedim. [Âişe] şöyle dedi: 'Onlar, Rablerine iman eden elçilerin tabiileridir.
وصدقوهم وَطَالَ عَلَيْهِم الْبلَاء واستأخر عَنْهُم النَّصْر حَتَّى إِذا استيأس الرُّسُل مِمَّن كذبهمْ من قَومهمْ وظنت الرُّسُل أَن أتباعهم قد كذبوهم جَاءَهُم نصر الله عِنْد ذَلِك
Onları doğrulamışlardı; üzerlerindeki bela uzadı ve zafer gecikti. Nihayet elçiler kavimlerinden kendilerini yalanlayanlardan ümit kestiklerinde ve elçiler kendilerine tabi olanların da kendilerini yalanladığını sandıklarında, işte o anda onlara Allah'ın yardımı geldi.'"
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن أبي مليكَة ﵁ أَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَرَأَهَا عَلَيْهِ {وظنوا أَنهم قد كذبُوا} مُخَفّفَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye, Abdullah b. Ebî Müleyke radıyallâhu anh'tan rivayet etti: İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ona {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} [ayetini] şeddesiz (muhaffefe) olarak okudu.
يَقُولُوا اخلفوا وَقَالَ ابْن عَبَّاس ﵄ وَكَانُوا بشرا وتلا (حَتَّى يَقُول الرَّسُول وَالَّذين آمنُوا مَعَه مَتى نصر الله) (الْبَقَرَة الْآيَة ٢١٤) قَالَ ابْن أبي مليكَة: فَذهب ابْن عَبَّاس ﵄ إِلَى أَنهم يئسوا وضعفوا فظنوا أَنهم قد أخْلفُوا قَالَ ابْن أبي مليكَة: وَأَخْبرنِي عُرْوَة عَن عَائِشَة أَنَّهَا خَالَفت ذَلِك وأبته وَقَالَت: مَا وعد الله رَسُوله من شَيْء إِلَّا علم أَنه سَيكون قبل أَن يَمُوت وَلكنه لم يزل الْبلَاء بالرسل حَتَّى ظنُّوا أَن من مَعَهم من الْمُؤمنِينَ قد كذبوهم وَكَانَت تقرؤها {وظنوا أَنهم قد كذبُوا} مثقلة للتكذيب
Onlar 'Kendilerine verilen söze aykırı davranıldı' diyorlardı. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ: 'Onlar insandı' dedi ve (حَتَّىٰ يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتَىٰ نَصْرُ اللَّهِ) 'Hatta Peygamber ve onunla beraber iman edenler: Allah'ın yardımı ne zaman? diyecek kadar...' (el-Bakara, 214. ayet) âyetini okudu. İbn Ebî Müleyke dedi ki: 'İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ onların ümitsizliğe düşüp zayıfladıkları ve kendilerine verilen sözün tutulmadığını sandıkları görüşüne vardı.' İbn Ebî Müleyke dedi ki: 'Urve bana Âişe'nin buna muhalefet ettiğini, bunu reddettiğini ve şöyle dediğini haber verdi: Allah elçisine hiçbir şey vadetmemiştir ki o ölmeden önce bunun mutlaka gerçekleşeceğini bilmiş olmasın. Fakat elçilerin başına bela gelmeye devam etti; öyle ki beraberlerindeki müminlerin kendilerini yalanladığını sandılar.' Ve [Âişe] bunu yalanlamayı ifade etmek üzere şeddeli (müsekkele) olarak {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبُوا} şeklinde okuyordu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عُرْوَة عَن عَائِشَة أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {وظنوا أَنهم قد كذبُوا} بِالتَّشْدِيدِ
İbn Merdûye, Urve tarikiyle Âişe'den rivayet etti: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِّبُوا} [ayetini] şeddeli olarak okudu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عمْرَة عَن عَائِشَة عَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {وظنوا أَنهم قد كذبُوا} مُخَفّفَة
İbn Merdûye, Amre tarikiyle Âişe'den, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} [ayetini] şeddesiz (muhaffefe) okuduğunu rivayet etti.
وَأخرج أَبُو عبيد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه كَانَ يقْرَأ {حَتَّى إِذا استيأس الرُّسُل وظنوا أَنهم قد كذبُوا} مُخَفّفَة
Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebü'ş-Şeyh ve İbn Merdûye; İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan gelen bir yoldan, onun {حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} [ayetini] şeddesiz (muhaffefe) okuduğunu rivayet etti.
قَالَ: يئس الرُّسُل من قَومهمْ أَن يَسْتَجِيبُوا لَهُم وَظن قَومهمْ أَن الرُّسُل قد كذبوهم فِيمَا جاؤوهم بِهِ {جَاءَهُم نصرنَا} قَالَ: جَاءَ الرُّسُل نصرنَا
[İbn Abbâs] dedi ki: "Elçiler kavimlerinin kendilerine icabet etmelerinden ümit kestiler; kavimleri de elçilerin kendilerine getirdikleri şeylerde kendilerine yalan söylediğini sandı. {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} ‘Onlara yardımımız geldi’; dedi ki: Elçilere yardımımız geldi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ عَن تَمِيم بن حرَام قَالَت: قَرَأت على ابْن مَسْعُود ﵁ الْقُرْآن فَلم يَأْخُذ عَليّ إِلَّا حرفين (كل أَتَوْهُ داخرين) فَقَالَ: أَتَوْهُ مُخَفّفَة
Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî ve Ebü'ş-Şeyh; Temîm b. Hizâm'dan rivayet etti; o şöyle dedi: "İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'a Kur'an okudum; iki harf (kelime okunuşu) hariç beni düzeltmedi. (كُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ) [ayetinde]; 'Etavhu' şeklinde şeddesiz olduğunu söyledi."
وقرأت عَلَيْهِ {وظنوا أَنهم قد كذبُوا} فَقَالَ: {كذبُوا} مُخَفّفَة قَالَ: {استيأس الرُّسُل} من أَيْمَان قَومهمْ أَن يُؤمنُوا لَهُم وَظن قَومهمْ حِين ابطأ الْأَمر {أَنهم قد كذبُوا}
"Ve ona {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} [ayetini] okudum; bunun üzerine '{كُذِبُوا} şeddesizdir' dedi ve ekledi: '{اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} Elçiler kavimlerinin imanlarından, kendilerine iman edeceklerinden ümit kestiler ve iş geciktiği vakit kavimleri {أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} 'onların kendilerine yalan söylediğini' sandılar."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق أبي الْأَحْوَص عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: حفظت عَن رَسُول الله ﷺ فِي سُورَة يُوسُف {وظنوا أَنهم قد كذبُوا} خَفِيفَة
İbn Merdûye, Ebü'l-Ahvas tarikiyle İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o şöyle dedi: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den Yûsuf sûresindeki {وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} [ayetini] şeddesiz (hafif) olarak hıfzettim."
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ عَن ربيعَة بن كُلْثُوم قَالَ: حَدثنِي أبي أَن مُسلم بن يسَار ﵁ سَأَلَ سعيد بن جُبَير ﵁ فَقَالَ: يَا أَبَا عبد الله آيَة قد بلغت مني كل مبلغ {حَتَّى إِذا استيأس الرُّسُل وظنوا أَنهم قد كذبُوا} فَهَذَا الْمَوْت إِن نظن الرُّسُل أَنهم قد كذبُوا أَو نظن أَنهم قد كذبُوا مُخَفّفَة
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Rebîa b. Gülsüm'den rivayet etti: Babam bana Müslim b. Yesâr radıyallâhu anh'ın Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'a sorup şöyle dediğini anlattı: "Ey Ebû Abdillâh! {حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا} ‘Nihayet peygamberler ümitlerini kesip...’ ayeti bana son derece ağır geldi (beni derinden sarstı). Elçilerin kendilerinin yalanlandığını sanması veya [kavimlerinin] onların kendilerine yalan söylediğini (şeddesiz olarak) sanması işte bu ölümdür!"
فَقَالَ سعيد بن جُبَير ﵁ {حَتَّى إِذا استيأس الرُّسُل} من قَومهمْ أَن يَسْتَجِيبُوا لَهُم وَظن قَومهمْ أَن الرُّسُل كذبتهم {جَاءَهُم نصرنَا} فَقَامَ مُسلم إِلَى سعيد فاعتنقه وَقَالَ: فرج الله عَنْك كَمَا فرجت عني
Bunun üzerine Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh şöyle dedi: “{حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} ‘Nihayet elçiler’ kavimlerinin kendilerine icabet etmelerinden ‘ümit kestikleri’ ve kavimleri de elçilerin kendilerine yalan söylediğini zannettiği vakit; {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} ‘onlara yardımımız geldi’.” Bunun üzerine Müslim, Saîd'e doğru kalkıp ona sarıldı ve: "Beni ferahlattığın gibi Allah da seni ferahlatsın" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن إِبْرَاهِيم عَن أبي حَمْزَة الْجَزرِي قَالَ: صنعت طَعَاما فدعوت نَاسا من أَصْحَابنَا مِنْهُم سعيد بن جُبَير وَالضَّحَّاك بن مُزَاحم فَسَأَلَ فَتى من قُرَيْش سعيد بن جُبَير ﵁ فَقَالَ: يَا أَبَا عبد الله كَيفَ تقْرَأ هَذَا الْحَرْف فَإِنِّي إِذا أتيت عَلَيْهِ تمنيت أَنِّي لَا أَقرَأ هَذِه السُّورَة {حَتَّى إِذا استيأس الرُّسُل وظنوا أَنهم قد كذبُوا} قَالَ: نعم {حَتَّى إِذا استيأس الرُّسُل} من قَومهمْ أَن يصدقوهم وَظن الْمُرْسل إِلَيْهِم أَن الرُّسُل {قد كذبُوا} فَقَالَ الضَّحَّاك ﵁ لَو رحلت فِي هَذِه إِلَى الْيمن لَكَانَ قَلِيلا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbrâhîm'den, o da Ebû Hamza el-Cezerî'den rivayet etti; o şöyle dedi: Bir yemek hazırladım ve içlerinde Saîd b. Cübeyr ve Dahhâk b. Müzâhim'in de bulunduğu arkadaşlarımızdan birkaç kişiyi davet ettim. Kureyş'ten bir genç Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'a sorup: "Ey Ebû Abdillâh! Bu harfi (kelimeyi) nasıl okuyorsun? Zira ben bu ayete geldiğimde bu sûreyi okumamış olmayı temenni ediyorum: {حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا}” dedi. [Saîd] dedi ki: “Evet, {حَتَّىٰ إِذَا اسْتَيْأَسَ الرُّسُلُ} elçiler kavimlerinin kendilerini doğrulamasından 'ümit kestikleri vakit' ve kendilerine elçi gönderilenler de elçilerin {قَدْ كُذِبُوا} 'kendilerine yalan söylediğini' zannettiklerinde...” Bunun üzerine Dahhâk radıyallâhu anh: "Bunun [anlaşılması] için Yemen'e yolculuk yapmış olsaydın bile bu az kalırdı" dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ أَنه قَرَأَهَا {كذبُوا} بِفَتْح الْكَاف وَالتَّخْفِيف
İbn Cerîr, Mücâhid radıyallâhu anh'tan rivayet etti; o, bu [ayeti] kâf harfinin fethasıyla ve şeddesiz olarak {كَذَبُوا} şeklinde okudu.
قَالَ: استيأس الرُّسُل أَن يعذب قَومهمْ وَظن قَومهمْ أَن الرُّسُل قد كذبُوا {جَاءَهُم نصرنَا} قَالَ: جَاءَ الرُّسُل نصرنَا
O şöyle dedi: "Elçiler kavimlerine azap edilmesinden ümit kestiler, kavimleri de elçilerin yalan söylediğini sandılar; {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} 'onlara yardımımız geldi'." [Mücâhid]: "Elçilere yardımımız geldi [demektir]" dedi.
قَالَ مُجَاهِد: قَالَ فِي الْمُؤمن (فَلَمَّا جَاءَتْهُم رسلهم بِالْبَيِّنَاتِ فرحوا بِمَا عِنْدهم من الْعلم) (غَافِر آيَة ٨٣) قَالَ قَوْلهم: نَحن أعلم مِنْهُم وَلنْ نعذب وَقَوله (وحاق بهم مَا كَانُوا بِهِ يستهزئون) (الزمر آيَة ٤٨) قَالَ: حاق بهم مَا جَاءَت بِهِ رسلهم من الْحق
Mücâhid dedi ki: [Allah Teâlâ] el-Mü'min (Gâfir) [sûresinde] {فَلَمَّا جَاءَتْهُمْ رُسُلُهُم بِالْبَيِّنَاتِ فَرِحُوا بِمَا عِندَهُم مِّنَ الْعِلْمِ} (Gâfir 83) “Elçileri onlara apaçık deliller getirdiğinde, yanlarındaki bilgi ile şımardılar” buyurmuştur. [Mücâhid] dedi ki: Bu, onların 'Biz onlardan daha bilgiliyiz ve azaba uğratılmayacağız' sözleridir. {وَحَاقَ بِهِم مَّا كَانُوا بِهِ يَسْتَهْزِئُونَ} (ez-Zümer 48) “Alaya aldıkları şey onları kuşatıverdi” [ayetine dair de]: 'Elçilerinin getirdiği hak onları kuşatıverdi' dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {فنجي من نشَاء} قَالَ: فننجي الرُّسُل وَمن نشَاء {وَلَا يرد بأسنا عَن الْقَوْم الْمُجْرمين} وَذَلِكَ أَن الله تَعَالَى بعث الرُّسُل يدعونَ قَومهمْ فَأَخْبرُوهُمْ أَنه من أطَاع الله نجا وَمن عَصَاهُ
İbn Cerîr, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {فَنُجِّيَ مَن نَّشَاءُ} “Dilediğimiz kimse kurtarıldı” [hakkında]: "Biz elçileri ve dilediğimiz kimseleri kurtarırız. {وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا عَنِ الْقَوْمِ الْمُجْرِمِينَ} 'Suçlular topluluğundan azabımız geri çevrilmez'. Bu da Allah Teâlâ'nın, kavimlerini davet etsinler diye elçiler göndermiş olması ve onlara, Allah'a itaat edenin kurtulacağını, O'na isyan edenin ise
عذب وغوى
azap göreceğini ve helak olacağını haber vermeleridir" dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {جَاءَهُم نصرنَا} قَالَ: الْعَذَاب
Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan {جَاءَهُمْ نَصْرُنَا} “onlara yardımımız geldi” [ifadesi hakkında]: "[Yardımdan kasıt] azaptır" dediğini rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن نصر بن عَاصِم - أَنه قَرَأَ [فنجا من نشَاء]
Ebü'ş-Şeyh, Nasr b. Âsım'ın [bu kısmı] [فَنَجَا مَنْ نَشَاءُ] şeklinde okuduğunu rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن أبي بكر - أَنه قَرَأَ / فننجي من نشَاء /
Ebü'ş-Şeyh, Ebû Bekir'in [bu kısmı] / فَنُنَجِّي مَنْ نَشَاءُ / şeklinde okuduğunu rivayet etti.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن السّديّ - {وَلَا يرد بأسنا} قَالَ: عَذَابه
Ebü'ş-Şeyh, es-Süddî'den {وَلَا يُرَدُّ بَأْسُنَا} “azabımız geri çevrilmez” [ifadesi hakkında]: "O'nun azabı [demektir]" dediğini rivayet etti.
الْآيَة ١١١
111. Ayet
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {لقد كَانَ فِي قصصهم عِبْرَة} قَالَ: يُوسُف واخوته
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid radıyallâhu anh'ın {لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ} “Andolsun ki onların kıssalarında bir ibret vardır” kavli hakkında: "Yûsuf ve kardeşleri [kastedilmektedir]" dediğini rivayet etti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {لقد كَانَ فِي قصصهم عِبْرَة} قَالَ: معرفَة {لأولي الْأَلْبَاب} قَالَ: لِذَوي الْعُقُول
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; o, {لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ} “Andolsun ki onların kıssalarında bir ibret vardır” kavli hakkında: "Bir marifet (bilgi) [vardır]", {لِّأُولِي الْأَلْبَابِ} “akıl sahipleri için” [hakkında da]: "Akıl sahipleri için [demektir]" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو الشيخعن قَتَادَة ﵁ {مَا كَانَ حَدِيثا يفترى} والفرية الْكَذِب {وَلَكِن تَصْدِيق الَّذِي بَين يَدَيْهِ} قَالَ: الْقُرْآن يصدق الْكتب الَّتِي كَانَت قبله من كتب الله الَّتِي أنزلهَا قبله على أنبيائه فالتوراة والإِنجيل وَالزَّبُور يصدق ذَلِك كُله وَيشْهد عَلَيْهِ أَن جَمِيعه حق من عِنْد الله {وتفصيل كل شَيْء} فصل الله بِهِ بَين حرَامه وَحَلَاله وطاعته ومعصيته
İbn Cerîr ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde radıyallâhu anh'tan rivayet etti: {مَا كَانَ حَدِيثًا يُفْتَرَىٰ} “[Bu Kur'an] uydurulacak bir söz değildir”; Firye (فِرْيَة), yalan demektir. {وَلَٰكِن تَصْدِيقَ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ} “Fakat kendinden öncekilerin tasdikidir”; [Katâde] dedi ki: "Kur'an, Allah'ın kendisinden önce peygamberlerine indirdiği kitaplardan olan, önündeki kitapları tasdik eder. Tevrat'ı, İncil'i ve Zebûr'u, bunların tamamını tasdik eder ve hepsinin Allah katından hak olduğuna şahitlik eder. {وَتَفْصِيلَ كُلِّ شَيْءٍ} 've her şeyin açıklamasıdır'; Allah onunla haramı ile helalini, O'na itaati ile O'na isyanı birbirinden ayırıp açıklamıştır."
وَأخرج ابْن السّني والديلمي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِذا عسر على الْمَرْأَة وِلَادَتهَا أَخذ اناءٌ نظيفٌ وكُتِبَ عَلَيْهِ (كَأَنَّهُمْ يَوْم يرَوْنَ مَا يوعدون
İbnü's-Sünnî ve ed-Deylemî, İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet etti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Kadının doğumu güçleştiği vakit temiz bir kap alınır ve üzerine {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ
) (الْأَحْقَاف الْآيَة ٣٥) إِلَى آخر الْآيَة (وَكَأَنَّهُم يَوْم يرونها
} (el-Ahkâf 35) ayetin sonuna kadar “Tehdit edildikleri şeyi gördükleri gün sanki...”, {كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا
) (النازعات الْآيَة ٤٦) إِلَى آخر الْآيَة {لقد كَانَ فِي قصصهم عِبْرَة لأولي الْأَلْبَاب} إِلَى آخر الْآيَة ثمَّ تغسل وتسقى الْمَرْأَة مِنْهُ وينضح على بَطنهَا وفرجها
} (en-Nâziât 46) ayetin sonuna kadar “Onu gördükleri gün sanki...” ve {لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِّأُولِي الْأَلْبَابِ} “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır” ayetin sonuna kadar yazılır. Sonra [bu yazı] yıkanır, kadın bundan içirilir ve kadının karnına ve tenasül uzvuna serpilir."