وَأما الْعشْر من الْمحرم فَيوم عَاشُورَاء
Muharrem ayının onuna gelince, o Âşûrâ günüdür.
وَأما الْعشْر من رَجَب فَفِيهِ {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} قَالَ: ونسيت مَا قَالَ فِي ذِي الْقعدَة
Receb ayının onuna gelince, onda {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır” [ayeti tahakkuk eder].’ [Ravi] dedi ki: ‘Zilkade hakkında ne dediğini ise unuttum.’
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عمر بن الْخطاب ﵁ أَنه قَالَ وَهُوَ يطوف بِالْبَيْتِ: اللَّهُمَّ إِن كنت كتبت عَليّ شقاوة أَو ذَنبا فامحه فَإنَّك تمحو مَا تشَاء وَتثبت وعندك أم الْكتاب فاجعله سَعَادَة ومغفرة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in Ömer b. el-Hattâb’dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, Beytullah’ı tavaf ederken şöyle demiştir: ‘Allahım! Eğer aleyhime bir şekavet veya günah yazdıysan onu sil; şüphesiz Sen dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakırsın ve Ana Kitap Senin katındadır. Onu saadet ve mağfiret kıl.’
وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي الدُّعَاء عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: مَا دَعَا عبد قطّ بِهَذِهِ الدَّعْوَات إِلَّا وسع الله لَهُ فِي معيشته يَا ذَا الْمَنّ وَلَا يمن عَلَيْهِ يَا ذَا الْجلَال والإِكرام يَا ذَا الطول لَا إِلَه إِلَّا أَنْت ظهر اللاجين وجار المستجيرين ومأمن الْخَائِفِينَ إِن كنت كتبتني فِي أم الْكتاب شقياً فامح عني اسْم الشَّقَاء وأثبتني عنْدك سعيداً وَإِن كنت كتبتني عنْدك فِي أم الْكتاب محروماً مقتراً عليّ رِزْقِي فامح حرماني وَيسر رِزْقِي وأثبتني عنْدك سعيداً موفقاً للخير فَإنَّك تَقول فِي كتابك الَّذِي أنزلت {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت وَعِنْده أم الْكتاب}
İbn Ebî Şeybe el-Musannef’te ve İbn Ebî’d-Dünyâ ed-Duâ’da İbn Mes‘ûd’dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Bir kul şu dualarla dua ettiğinde mutlaka Allah onun geçimini genişletir: “Ey lütuf sahibi olup kendisine lütufta bulunulamayan! Ey celâl ve ikram sahibi! Ey sonsuz ihsan sahibi! Senden başka ilah yoktur; sığınanların dayanağı, eman dileyenlerin koruyucusu ve korkanların güven kaynağısın! Eğer beni Ana Kitap’ta şaki (bedbaht) olarak yazdıysan benden şekavet ismini sil ve beni katında sait (mutlu) olarak kaydet. Eğer beni katında Ana Kitap’ta mahrum, rızkı daraltılmış olarak yazdıysan mahrumiyetimi sil, rızkımı kolaylaştır ve beni katında hayra muvaffak kılınmış bir sait olarak kaydet. Çünkü Sen indirdiğin Kitabında şöyle buyuruyorsun: {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت وَعِنْده أم الْكتاب} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır. Ana Kitap da O'nun katındadır.””’
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن السَّائِب بن ملجان من أهل الشَّام - وَكَانَ قد أدْرك الصَّحَابَة ﵃ قَالَ: لما دخل عمر - رَضِي
İbn Merdûye ve Şuabü’l-Îmân’da Beyhakî’nin, Şam ehlinden olup sahâbeye radıyallâhu anhüm yetişmiş olan Sâib b. Mülcân’dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Ömer -radıyallâhu anh-
الله عَنهُ - الشَّام حمد الله وَأثْنى عَلَيْهِ وَوعظ وَذكر وَأمر بِالْمَعْرُوفِ وَنهى عَن الْمُنكر ثمَّ قَالَ: أَن رَسُول الله ﷺ قَامَ فِينَا خَطِيبًا كقيامي فِيكُم فَأمر بتقوى الله وصلَة الرَّحِم وَصَلَاح ذَات الْبَين وَقَالَ: عَلَيْكُم بِالْجَمَاعَة فَإِن يَد الله على الْجَمَاعَة وَإِن الشَّيْطَان مَعَ الْوَاحِد وَهُوَ من الِاثْنَيْنِ أبعد
Şam’a girdiğinde Allah’a hamd ve senâda bulundu, vaaz edip hatırlatmalarda bulundu, iyiliği emredip kötülükten nehyetti. Sonra şöyle dedi: ‘Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, benim aranızda durduğum gibi aramızda hatip olarak ayağa kalktı; Allah’tan korkmayı, sıla-i rahmi ve arayı düzeltmeyi emretti ve şöyle buyurdu: “Cemaatten ayrılmayın; zira Allah’ın [yardım ve rahmet] eli cemaatle beraberdir. Şüphesiz şeytan tek kişiyle beraberdir, iki kişiden ise daha uzaktır.
لَا يخلونّ رجل بِامْرَأَة فَإِن الشَّيْطَان ثالثهما وَمن ساءته سيئته وسرته حسنته فَهُوَ أَمارَة الْمُسلم الْمُؤمن وأمارة الْمُنَافِق الَّذِي لَا تسوءه سيئته وَلَا تسرهُ حسنته إِن عمل خيرا لم يرج من الله فِي ذَلِك ثَوابًا وَإِن عمل شرا لم يخف من الله فِي ذَلِك الشَّرّ عُقُوبَة وأجملوا فِي طلب الدُّنْيَا فَإِن الله قد تكفل بأرزاقكم وكلّ سيتم لَهُ عمله الَّذِي كَانَ عَاملا اسْتَعِينُوا الله على أَعمالكُم فَإِنَّهُ يمحو مَا يَشَاء وَيثبت وَعِنْده أم الْكتاب صلى الله على نَبينَا مُحَمَّد وَآله وَعَلِيهِ السَّلَام وَرَحْمَة الله السَّلَام عَلَيْكُم
Hiçbir erkek [yabancı] bir kadınla baş başa kalmasın; zira onların üçüncüsü şeytandır. Kötülüğü kendisini üzen ve iyiliği kendisini sevindiren kimse, işte bu Müslüman müminin alametidir. Münafığın alameti ise kötülüğü kendisini üzmeyen, iyiliği de kendisini sevindirmeyen kimsedir; bir iyilik yapsa bundan dolayı Allah’tan bir sevap ummaz, bir kötülük yapsa o kötülükten ötürü Allah’tan bir cezadan korkmaz. Dünyayı istemekte ölçülü ve güzel davranın; zira Allah rızıklarınıza kefil olmuştur ve herkes yapmakta olduğu işi tamamlayacaktır. İşlerinizde Allah’tan yardım dileyin; çünkü O, dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır ve Ana Kitap O’nun katındadır. Allah, Peygamberimiz Muhammed’e ve âline salât etsin; selâm ve Allah’ın rahmeti onun üzerine olsun. Selâm üzerinize olsun.’”
قَالَ الْبَيْهَقِيّ ﵁: هَذِه خطْبَة عمر بن الْخطاب ﵁ على أهل الشَّام أَثَرهَا عَن رَسُول الله ﷺ
Beyhakî radıyallâhu anh şöyle dedi: ‘Bu, Ömer b. el-Hattâb’ın radıyallâhu anh Şam ehline yaptığı ve Resûlullah’tan sallallâhu aleyhi ve sellem naklettiği hutbesidir.’
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه والديلمي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ أَبُو رومي من شَرّ أهل زَمَانه وَكَانَ لَا يدع شَيْئا من الْمَحَارِم إِلَّا ارْتَكَبهُ وَكَانَ النَّبِي ﷺ يَقُول: لَئِن رَأَيْت أَبَا رومي فِي بعض أَزِقَّة الْمَدِينَة لَأَضرِبَن عُنُقه وَإِن بعض أَصْحَاب النَّبِي ﷺ أَتَاهُ ضيف لَهُ فَقَالَ لامْرَأَته: اذهبي إِلَى أبي رومي فَخذي لنا مِنْهُ بدرهم طَعَاما حَتَّى ييسره الله تَعَالَى
İbn Merdûye ve Deylemî’nin İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Ebû Rûmî, zamanının en şerli insanlarından biriydi; haram olan hiçbir şeyi bırakmaz, mutlaka işlerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu: “Eğer Ebû Rûmî’yi Medine’nin sokaklarından birinde görürsem mutlaka boynunu vururum.” Peygamber’in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından birine bir misafir geldi. O da hanımına: “Ebû Rûmî’ye git ve Allah Teâlâ kolaylaştırıncaya kadar bize ondan bir dirhemlik yiyecek al” dedi.’
فَقَالَت لَهُ: إِنَّك تبعثني إِلَى أبي رومي وَهُوَ من أفسق أهل الْمَدِينَة
Kadın ona: ‘Sen beni Ebû Rûmî’ye gönderiyorsun, oysa o Medine ehlinin en fâsıklarındandır’ dedi.
فَقَالَ: اذهبي فَلَيْسَ عَلَيْك مِنْهُ بَأْس إِن شَاءَ الله تَعَالَى فَانْطَلَقت إِلَيْهِ فَضربت عَلَيْهِ الْبَاب فَقَالَ: من هَذَا قَالَت: فُلَانَة
Bunun üzerine [adam]: ‘Git, Allah Teâlâ’nın izniyle sana ondan bir zarar gelmez’ dedi. Kadın onun yanına gidip kapısını çaldı. O: ‘Kim o?’ dedi. Kadın: ‘Falancayım’ dedi.
قَالَ: مَا كنت لنا بزوّارة فَفتح لَهَا الْبَاب فَأَخذهَا بِكَلَام رفث ومدّ يَده إِلَيْهَا فَأَخذهَا رعدة شَدِيدَة
O: ‘Sen bizi ziyaret etmezdin’ dedi ve kapıyı açtı. Kadına çirkin/müstehcen sözler söylemeye başladı ve elini ona doğru uzattı. Bunun üzerine kadını şiddetli bir titreme aldı.
فَقَالَ لَهَا: مَا شَأْنك قَالَت: إِن هَذَا عمل مَا عملته قطّ
Ebû Rûmî ona: ‘Neyin var?’ dedi. Kadın: ‘Bu, benim asla yapmadığım bir iştir’ dedi.
قَالَ أَبُو رومي: ثكلت أَبَا رومي أمه هَذَا عمل عمله مُنْذُ هُوَ صَغِير لَا تَأْخُذهُ رعدة وَلَا يُبَالِي على أبي رومي عهد الله إِن عَاد لشَيْء من هَذَا أبدا فَلَمَّا أصبح غَدا على النَّبِي ﷺ فَقَالَ: مرْحَبًا بِأبي رومي وَأخذ يُوسع لَهُ بِالْمَكَانِ وَقَالَ لَهُ يَا أَبَا رومي مَا عملت البارحة فَقَالَ: مَا عَسى أَن أعمل يَا نَبِي الله أَنا شَرّ أهل الأَرْض
Ebû Rûmî: ‘Annesi Ebû Rûmî’yi kaybetsin! Bu, onun küçüklüğünden beri yaptığı bir iştir; kendisini bir titreme almaz ve aldırmaz. Ebû Rûmî üzerine Allah’ın ahdi olsun ki asla böyle bir şeye bir daha dönmeyecektir!’ dedi. Sabah olunca erkenden Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem gitti. [Peygamber]: ‘Ebû Rûmî’ye merhaba!’ buyurdu ve ona yer açmaya başladı. Ona: ‘Ey Ebû Rûmî, dün gece ne yaptın?’ dedi. O da: ‘Ne yapabilirim ki ey Allah’ın Peygamberi! Ben yeryüzü halkının en şerlisiyim’ dedi.
فَقَالَ النَّبِي ﷺ: إِن الله قد حول مكتبك إِلَى الْجنَّة
Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: ‘Şüphesiz Allah senin yazını/kaydını cennete çevirdi’ buyurdu.
فَقَالَ {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت}
Ve {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır” buyurdu.
وَأخرج يَعْقُوب بن سُفْيَان وَأَبُو نعيم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ أَبُو رومي من شَرّ أهل زَمَانه وَكَانَ لَا يدع شَيْئا من الْمَحَارِم إِلَّا ارْتَكَبهُ فَلَمَّا غَد على النَّبِي ﷺ فَلَمَّا رَآهُ النَّبِي ﷺ من بعيد قَالَ: مرْحَبًا بِأبي رومي وَأخذ يُوسع لَهُ الْمَكَان فَقَالَ: يَا أَبَا رومي مَا عملت البارحة قَالَ: مَا عَسى أَن أعمل يَا نَبِي الله أَنا شَرّ أهل الأَرْض فَقَالَ لَهُ النَّبِي ﷺ: إِن الله قد حول مكتبك إِلَى الْجنَّة فَقَالَ {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت وَعِنْده أم الْكتاب}
Ya‘kūb b. Süfyân ve Ebû Nuaym’ın İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Ebû Rûmî, zamanının en şerli insanlarından biriydi; haram olan hiçbir şeyi bırakmaz, mutlaka işlerdi. Peygamber’e sallallâhu aleyhi ve sellem erkenden gittiğinde, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onu uzaktan görünce: “Ebû Rûmî’ye merhaba!” buyurdu ve ona yer açmaya başladı. Sonra: “Ey Ebû Rûmî, dün gece ne yaptın?” dedi. O da: “Ne yapabilirim ki ey Allah’ın Peygamberi! Ben yeryüzü halkının en şerlisiyim” dedi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Şüphesiz Allah senin yazını/kaydını cennete çevirdi” buyurdu ve {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت وَعِنْده أم الْكتاب} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır. Ana Kitap da O'nun katındadır” [ayetini] okudu.’
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} قَالَ: إِن الله ينزل كل شَيْء يكون فِي السّنة فِي لَيْلَة الْقدر فَيَمْحُو مَا يَشَاء من الْآجَال والأرزاق والمقادير إِلَّا الشَّقَاء والسعادة فَإِنَّهُمَا ثابتان
İbn Cerîr’in Mücâhid’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘Şüphesiz Allah o sene içinde olacak her şeyi Kadir gecesinde indirir; ecellerden, rızıklardan ve takdirlerden dilediğini siler. Ancak şekavet ve saadet müstesnadır; çünkü bu ikisi sabittir.’
وَأخرج ابْن جرير عَن مَنْصُور ﵁ قَالَ: سَأَلت مُجَاهدًا ﵁ فَقلت: أَرَأَيْت دُعَاء أَحَدنَا يَقُول: اللَّهُمَّ إِن كَانَ اسْمِي فِي السُّعَدَاء فأثبته فيهم وَإِن كَانَ فِي الأشقياء فامحه مِنْهُم واجعله فِي السُّعَدَاء
İbn Cerîr’in Mansûr’dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Mücâhid’e radıyallâhu anh sorup: “Birimizin ‘Allahım! Eğer ismim saitler arasında ise beni onların arasında sabit kıl; şayet şakiler arasında ise beni onlardan sil ve saitler arasına dahil et’ diye dua etmesi hakkında ne dersin?” dedim.’
فَقَالَ: حسن
O da: ‘Güzeldir’ dedi.
ثمَّ لَقيته بعد ذَلِك بحول أَو أَكثر من ذَلِك فَسَأَلته عَن ذَلِك فَقَالَ (إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَة مباركة إِنَّا كُنَّا منذرين فِيهَا يفرق كل أم حَكِيم) (سُورَة الدُّخان آيَة ٣ و ٤) قَالَ: يَعْنِي فِي لَيْلَة الْقدر مَا يكون فِي السّنة من رزق أَو مُصِيبَة ثمَّ يقدم مَا يَشَاء وَيُؤَخر مَا يَشَاء
Sonra bir yıl veya daha fazla bir süre geçtikten sonra onunla karşılaştım ve ona bunu sordum. Şöyle dedi: ‘(إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَة مباركة إِنَّا كُنَّا منذرين فِيهَا يفرق كل أم حَكِيم) (Duhân Suresi 3 ve 4. ayetler). Şöyle dedi: “Yani Kadir gecesinde, o yıl içinde olacak rızık veya musibetten [dilediğini belirler], sonra dilediğini öne alır, dilediğini erteler.
فَأَما كتاب الشَّقَاء والسعادة فَهُوَ ثَابت لَا يُغير
Şekavet ve saadet kitabı ise sabittir, değiştirilmez.”’
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} قَالَ: إِلَّا الْحَيَاة وَالْمَوْت والشقاء والسَّعَادَة فَإِنَّهُمَا لَا يتغيران
İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in Mücâhid’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘Hayat, ölüm, şekavet ve saadet müstesnadır; zira bu ikisi [çiftler] değişmez.’
وَأخرج ابْن جرير عَن شَقِيق بن أبي وَائِل قَالَ: كَانَ مِمَّا يكثر أَن يَدْعُو بهؤلاء الدَّعْوَات: اللَّهُمَّ إِن كنت كتبتنا أشقياء فامحنا واكتبنا سعداء وَإِن كنت كتبتنا سعداء فأثبتنا فَإنَّك تمحو مَا تشَاء وَتثبت وعندك أم الْكتاب
İbn Cerîr’in Şakīk b. Ebî Vâil’den rivayet ettiğine göre o, şu duaları çokça yapardı: ‘Allahım! Eğer bizi şakiler olarak yazdıysan bizi sil ve bizi saitler olarak yaz. Eğer bizi saitler olarak yazdıysan bizi sabit kıl. Çünkü Sen dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakırsın ve Ana Kitap Senin katındadır.’
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود - رَضِي الله - أَنه كَانَ يَقُول: اللَّهُمَّ إِن كنت كتبتني فِي السُّعَدَاء فأثبتني فِي السُّعَدَاء وَإِن كنت كتبتني فِي الأشقياء فامحني من الأشقياء وأثبتني فِي السُّعَدَاء فَإنَّك تمحو مَا تشَاء وَتثبت وعندك أم الْكتاب
İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve Taberânî’nin İbn Mes‘ûd’dan -radıyallâhu anh- rivayet ettiğine göre o şöyle derdi: ‘Allahım! Eğer beni saitlerin arasında yazdıysan beni saitlerin arasında sabit kıl; şayet beni şakilerin arasında yazdıysan beni şakilerden sil ve saitlerin arasında kaydet. Çünkü Sen dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakırsın ve Ana Kitap Senin katındadır.’
وَأخرج ابْن جرير عَن كَعْب ﵁ أَنه قَالَ لعمر ﵁ يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ لَوْلَا آيَة فِي كتاب الله لأنبأتك بِمَا هُوَ كَائِن إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
İbn Cerîr’in Ka‘b’dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, Ömer’e radıyallâhu anh: ‘Ey Müminlerin Emîri! Allah’ın Kitabı’nda bir ayet olmasaydı, kıyamet gününe kadar olacak şeyleri sana haber verirdim’ demiştir.
قَالَ: وَمَا هِيَ قَالَ: قَول الله {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت وَعِنْده أم الْكتاب}
[Ömer]: ‘O [ayet] hangisidir?’ dedi. [Ka‘b]: ‘Allah’ın: {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت وَعِنْده أم الْكتاب} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır. Ana Kitap da O'nun katındadır” kavlidir’ dedi.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: يَقُول: انسخ مَا شِئْت واصنع فِي الْآجَال مَا شِئْت وَإِن شِئْت زِدْت فِيهَا وَإِن شِئْت نقصت {وَعِنْده أم الْكتاب} قَالَ: جملَة الْكتاب وَعلمه يَعْنِي بذلك مَا ينْسَخ مِنْهُ وَمَا يثبت
İbn Cerîr’in Dahhâk’tan radıyallâhu anh bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: ‘[Allah Teâlâ] “Dilediğini neshet ve ecellerde dilediğini yap; dilersen onları artırırsın, dilersen eksiltirsin” buyurmaktadır. {وَعِنْده أم الْكتاب} “Ana Kitap da O'nun katındadır” ifadesi hakkında ise: “Kitabın tamamı ve onun ilmidir; bununla ondan neshedilenleri ve sabit bırakılanları kastetmektedir” dedi.’
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْمدْخل عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} قَالَ: يُبدل الله مَا يَشَاء من الْقُرْآن فينسخه وَيثبت مَا يَشَاء فَلَا يُبدلهُ {وَعِنْده أم الْكتاب} يَقُول: وَجُمْلَة ذَلِك عِنْده فِي أم الْكتاب النَّاسِخ والمنسوخ وَمَا يُبدل وَمَا يثبت كل ذَلِك فِي كتاب الله تَعَالَى
İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Medhal’de Beyhakî’nin İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘Allah Kur’an’dan dilediğini değiştirip nesheder, dilediğini de sabit bırakıp değiştirmez. {وَعِنْده أم الْكتاب} “Ana Kitap da O'nun katındadır” ayeti ise: “Bunların hepsi O’nun katında Ana Kitap’tadır; nasih, mensuh, değiştirilen ve sabit tutulanların hepsi Allah Teâlâ’nın Kitabı’ndadır” demektir.’
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} قَالَ: هِيَ مثل قَوْله (مَا ننسخ من آيَة أَو ننسها نأت بِخَير مِنْهَا أَو مثلهَا) (سُورَة الْبَقَرَة آيَة ١٠٦) وَقَوله {وَعِنْده أم الْكتاب} أَي جملَة الْكتاب وَأَصله
İbn Cerîr’in Katâde’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘Bu, O’nun: (مَا ننسخ من آيَة أَو ننسها نأت بِخَير مِنْهَا أَو مثلهَا) (Bakara Suresi 106. ayet) kavli gibidir.’ {وَعِنْده أم الْكتاب} “Ana Kitap da O'nun katındadır” kavli hakkında ise: ‘Yani Kitabın tamamı ve aslıdır’ demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ {يمحو الله مَا يَشَاء} : مِمَّا ينزل على الْأَنْبِيَاء {وَيثبت} مَا يَشَاء مِمَّا ينزل على الْأَنْبِيَاء {وَعِنْده أم الْكتاب} لَا يُغير وَلَا يُبدل
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in İbn Zeyd’den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: ‘{يمحو الله مَا يَشَاء} “Allah dilediğini siler”: Peygamberlere indirdiklerinden; {وَيثبت} “[dilediğini de] sabit bırakır”: Peygamberlere indirdiklerinden dilediğini. {وَعِنْده أم الْكتاب} “Ana Kitap da O'nun katındadır”: Değiştirilmez ve tebdil edilmez.’
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج ﵁ {يمحو الله مَا يَشَاء} قَالَ: ينْسَخ {وَعِنْده أم الْكتاب} قَالَ: الذّكر
İbn Cerîr’in İbn Cüreyc’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {يمحو الله مَا يَشَاء} “Allah dilediğini siler” ifadesi hakkında: ‘Nesheder’ demiş; {وَعِنْده أم الْكتاب} “Ana Kitap da O'nun katındadır” hakkında ise: ‘ez-Zikr’dir’ demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} قَالَ: يمحو الله الْآيَة بِالْآيَةِ {وَعِنْده أم الْكتاب} قَالَ: أصل الْكتاب
İbn Ebî Şeybe, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in İkrime’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘Allah bir ayeti diğer bir ayetle siler (nesheder).’ {وَعِنْده أم الْكتاب} “Ana Kitap da O'nun katındadır” kavli hakkında ise: ‘Kitabın aslıdır’ demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {لكل أجل كتاب} قَالَ: أجل بني آدم فِي كتاب {يمحو الله مَا يَشَاء} قَالَ: من جَاءَ أَجله {وَيثبت} قَالَ: من لم يَجِيء أَجله بعد فَهُوَ يجْرِي إِلَى أَجله
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Hasan[-ı Basrî]’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {لكل أجل كتاب} “Her ecelin bir yazısı vardır” kavli hakkında: ‘Âdemoğlunun eceli bir kitaptadır’ demiştir. {يمحو الله مَا يَشَاء} “Allah dilediğini siler” kavli hakkında: ‘Eceli gelen kimseyi [siler]’; {وَيثبت} “[dilediğini de] sabit bırakır” hakkında ise: ‘Henüz eceli gelmemiş olanı [sabit bırakır], o da eceline doğru akıp gitmektedir’ demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: {يمحو الله} رزق هَذَا الْمَيِّت {وَيثبت} رزق هَذَا الْمَخْلُوق الْحَيّ
İbn Ebî Şeybe, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Hasan[-ı Basrî]’den radıyallâhu anh bu ayet hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: ‘{يمحو الله} “Allah siler”: Şu ölenin rızkını; {وَيثبت} “[ve] sabit bırakır”: Şu yaşayan mahlukun rızkını.’
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} قَالَ: يثبت فِي الْبَطن الشَّقَاء والسعادة وكل شَيْء هُوَ كَائِن فَيقدم مِنْهُ مَا يَشَاء وَيُؤَخر مَا يَشَاء
İbn Cerîr’in Saîd b. Cübeyr’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır” ayeti hakkında şöyle demiştir: ‘[Ana] rahminde şekaveti, saadeti ve olacak olan her şeyi tespit eder; sonra bunlardan dilediğini öne alır, dilediğini erteler.’
وَأخرج الْحَاكِم عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ أَن رَسُول الله ﷺ قَرَأَ {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} مُخَفّفَة
Hâkim’in Ebû’d-Derdâ’dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, {يمحو الله مَا يَشَاء وَيثبت} “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır” [ayetini şeddesiz/tahfîf ile] okumuştur.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {وَعِنْده أم الْكتاب} قَالَ: الذّكر
İbn Cerîr’in İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, {وَعِنْده أم الْكتاب} “Ana Kitap da O'nun katındadır” kavli hakkında: ‘ez-Zikr’dir’ demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ {وَعِنْده أم الْكتاب} قَالَ: الذّكر
İbnü’l-Münzir’in Mücâhid’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {وَعِنْده أم الْكتاب} “Ana Kitap da O'nun katındadır” ayeti hakkında: ‘ez-Zikr’dir’ demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن سيار عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه سَأَلَ كَعْبًا ﵁ عَن أم الْكتاب فَقَالَ: علم الله مَا هُوَ خَالق وَمَا خلقه عاملون
Abdurrezzâk ve İbn Cerîr’in Seyyâr’dan, onun da İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, Ka‘b’a radıyallâhu anh Ümmü’l-Kitâb’ı (Ana Kitap) sormuş, Ka‘b da şöyle demiştir: ‘Allah’ın ne yaratacağını ve yarattıklarının neler yapacağını bilmesidir.
فَقَالَ لعلمه: كن كتابا
O, ilmine: “Bir kitap ol!” buyurdu,
فَكَانَ كتابا
o da bir kitap oldu.’
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ {وَعِنْده أم الْكتاب} يَقُول: عِنْده الَّذِي لَا يُبدل
İbn Ebî Hâtim’in Süddî’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {وَعِنْده أم الْكتاب} “Ana Kitap da O'nun katındadır” hakkında: ‘Değiştirilmeyen şey O’nun katındadır, demektedir’ demiştir.
الْآيَات ٤١ - ٤٢
41-42. Ayetler
أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله {ننقصها من أطرافها} قَالَ: ذهَاب الْعلمَاء
İbn Merdûye’nin Ebû Hureyre’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, {ننقصها من أطرافها} “Onu etrafından eksiltiyoruz” kavli hakkında: ‘Âlimlerin gitmesidir’ buyurmuştur.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة ونعيم بن حَمَّاد فِي الْفِتَن وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ننقصها من أطرافها} قَالَ: موت علمائها وفقهائها وَذَهَاب خِيَار أَهلهَا
Abdurrezzâk, İbn Ebî Şeybe, el-Fiten’de Nuaym b. Hammâd, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim’in İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, {ننقصها من أطرافها} “Onu etrafından eksiltiyoruz” kavli hakkında şöyle demiştir: ‘Âlimlerinin ve fakihlerinin ölmesi, ehlinin hayırlılarının gitmesidir.’
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ننقصها من أطرافها} قَالَ: موت الْعلمَاء
İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr’in Mücâhid’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {ننقصها من أطرافها} “Onu etrafından eksiltiyoruz” kavli hakkında: ‘Âlimlerin ölümüdür’ demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {أَو لم يرَوا أَنا نأتي الأَرْض ننقصها من أطرافها} قَالَ: كَانَ عِكْرِمَة يَقُول: هُوَ قبض النَّاس
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim’in Katâde’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {أَو لم يرَوا أَنا نأتي الأَرْض ننقصها من أطرافها} “Görmediler mi ki biz yere gelip onu etrafından eksiltiyoruz?” kavli hakkında şöyle demiştir: ‘İkrime: “Bu, insanların [canlarının] kabzedilmesidir” derdi.
وَكَانَ الْحسن يَقُول: هُوَ ظُهُور الْمُسلمين على الْمُشْركين
Hasan[-ı Basrî] ise: “Bu, Müslümanların müşriklere galip gelmesidir” derdi.’
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {أَو لم يرَوا أَنا نأتي الأَرْض ننقصها من أطرافها} قَالَ: أَو لم يرَوا أَنا نفتح لمُحَمد ﷺ الأَرْض بعد الأَرْض
İbn Cerîr’in İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, {أَو لم يرَوا أَنا نأتي الأَرْض ننقصها من أطرافها} “Görmediler mi ki biz yere gelip onu etrafından eksiltiyoruz?” kavli hakkında şöyle demiştir: ‘Görmediler mi ki biz Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem belde üstüne belde fethediyoruz?’
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {أَو لم يرَوا أَنا نأتي الأَرْض ننقصها من أطرافها} يَعْنِي بذلك مَا فتح الله على مُحَمَّد ﷺ فَذَلِك نقصانها
İbn Cerîr ve İbn Merdûye’nin İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, {أَو لم يرَوا أَنا نأتي الأَرْض ننقصها من أطرافها} “Görmediler mi ki biz yere gelip onu etrafından eksiltiyoruz?” kavli hakkında: ‘Bununla Allah’ın Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem fethetmiş olduğu şeyleri kastetmektedir; işte onun eksiltilmesi budur’ demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {أَو لم يرَوا أَنا نأتي الأَرْض ننقصها من أطرافها} قَالَ: يَعْنِي أَن نَبِي الله ﷺ كَانَ ينتقص لَهُ مَا حوله من الْأَرْضين فَيَنْظُرُونَ إِلَى ذَلِك فَلَا يعتبرون
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Dahhâk’tan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {أَو لم يرَوا أَنا نأti الأَرْض ننقصها من أطرافها} “Görmediler mi ki biz yere gelip onu etrafından eksiltiyoruz?” kavli hakkında şöyle demiştir: ‘Allah’ın peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem için çevresindeki toprakların eksiltilmekte olduğunu ve onların da buna bakıp ibret almadıklarını kastetmektedir.
وَقَالَ الله فِي سُورَة الْأَنْبِيَاء ﵈ (ننقصها من أطرافها أفهم الغالبون) (سُورَة الْأَنْبِيَاء آيَة ٤٤) قَالَ: بل نَبِي الله ﷺ وَأَصْحَابه هم الغالبون
Allah Teâlâ Enbiyâ Suresi’nde {ننقصها من أطرافها أفهم الغالبون} “...onu etrafından eksiltip dururken, üstün gelenler onlar mı?” (Enbiyâ Suresi 44. Ayet) buyurmuştur.’ [Dahhâk] dedi ki: ‘Aksine galip olanlar Allah’ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem ile onun ashabıdır.’
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن عَطِيَّة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: نَقصهَا الله من الْمُشْركين للْمُسلمين
İbn Ebî Şeybe ve İbnü’l-Münzir’in Atıyye’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında: ‘Allah onu müşriklerden eksiltip Müslümanlara verdi’ demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله {ننقصها من أطرافها} قَالَ: نفتحها لَك من أطرافها
İbn Ebî Hâtim’in Süddî’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {ننقصها من أطرافها} “Onu etrafından eksiltiyoruz” kavli hakkında: ‘Onu sana etrafından fethediyoruz’ demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الضَّحَّاك ﵁ {أَو لم يرَوا أَنا نأتي الأَرْض ننقصها من أطرافها} قَالَ: أَو لم يرَوا أَنا نفتح لمُحَمد ﷺ أَرضًا بعد أَرض وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵁ فِي قَوْله {ننقصها من أطرافها} يَقُول: نُقْصَان أَهلهَا وبركتها
Abd b. Humeyd’in Dahhâk’tan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {أَو لم يرَوا أَنا نأتي الأَرْض ننقصها من أطرافها} “Görmediler mi ki biz yere gelip onu etrafından eksiltiyoruz?” ayeti hakkında: ‘Görmediler mi ki biz Muhammed’e sallallâhu aleyhi ve sellem belde üstüne belde fethediyoruz?’ demiştir. İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in İbn Abbâs’tan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {ننقصها من أطرافها} “Onu etrafından eksiltiyoruz” kavli hakkında: ‘Halkının ve bereketinin eksilmesidir’ demektedir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي الْآيَة قَالَ: إِنَّمَا تنقص الْأَنْفس والثمرات وَأما الأَرْض فَلَا تنقص
İbnü’l-Münzir’in İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: ‘Eksilenler ancak canlar ve ürünlerdir; yeryüzüne gelince o eksilmez.’
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: لَو كَانَت الأَرْض تنقص لضاق عَلَيْك حشك وَلَكِن تنقص الْأَنْفس والثمرات
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Şa‘bî’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: ‘Eğer yeryüzü eksilseydi avlun sana dar gelirdi; ancak canlar ve ürünler eksilmektedir.’
وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: هُوَ الْمَوْت
İbn Cerîr’in İkrime’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında: ‘O, ölümdür.’ demiştir.
لَو كَانَت الأَرْض تنقص لم تَجِد مَكَانا تجْلِس فِيهِ
‘Eğer yeryüzü eksilseydi oturacak bir yer bulamazdın.’
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {أَو لم يرَوا أَنا نأتي الأَرْض ننقصها من أطرافها} قَالَ: أَو لم يرَوا إِلَى الْقرْيَة تخرب حَتَّى يكون الْعمرَان فِي نَاحيَة مِنْهَا وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ننقصها من أطرافها} قَالَ: خرابها
İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, {أَو لم يرَوا أَنا نأتي الأَرْض ننقصها من أطرافها} “Görmediler mi ki biz yere gelip onu etrafından eksiltiyoruz?” kavli hakkında: ‘Bir beldenin harap olup nihayet imarın onun sadece bir tarafında kalmasına bakıp görmediler mi?’ demiştir. İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in Mücâhid’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {ننقصها من أطرافها} “Onu etrafından eksiltiyoruz” kavli hakkında: ‘Onun harap olmasıdır’ demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن أبي مَالك ﵁ {ننقصها من أطرافها} قَالَ: الْقرْيَة الَّتِي تخرب نَاحيَة مِنْهَا
Saîd b. Mansûr ve İbnü’l-Münzir’in Ebû Mâlik’ten radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {ننقصها من أطرافها} “Onu etrafından eksiltiyoruz” hakkında: ‘Bir tarafı harap olan beldedir’ demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ {وَالله يحكم لَا معقب لحكمه} لَيْسَ أحد يتعقب حكمه فَيردهُ كَمَا يتعقب أهل الدُّنْيَا بَعضهم حكم بعض فَيردهُ
İbn Ebî Hâtim’in İbn Zeyd’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {وَالله يحكم لَا معقب لحكمه} “Allah hükmeder; O'nun hükmünü bozacak [hiçbir güç] yoktur” hakkında: ‘Dünya ehlinin birbirlerinin hükmünü denetleyip geri çevirdiği gibi, O’nun hükmünü denetleyip geri çevirecek hiç kimse yoktur’ demiştir.
أما قَوْله تَعَالَى: {فَللَّه الْمَكْر جَمِيعًا} وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ النَّبِي ﷺ يَدْعُو بِهَذَا الدُّعَاء: رب أَعنِي وَلَا تعن عليّ وَانْصُرْنِي وَلَا تنصر عليّ وامكر لي وَلَا تَمْكُر عليّ واهدني وَيسر الْهدى لي وَانْصُرْنِي على من بغى عليّ
Allah Teâlâ'nın {فَللَّه الْمَكْر جَمِيعًا} “Halbuki bütün tuzaklar Allah'ındır” kavline gelince: İbn Merdûye’nin İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şu dua ile dua ederdi: “Rabbim! Bana yardım et, aleyhime yardım etme; bana nusret ver, aleyhime nusret verme; lehime tuzak kur, aleyhime tuzak kurma; beni doğru yola ilet ve hidayeti bana kolaylaştır; bana karşı azgınlık edene karşı bana yardım et!”’
الْآيَة ٤٣
43. Ayet
أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قدم على رَسُول الله ﷺ أَسْقُف من الْيمن فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ: هَل تجدني فِي الإِنجيل رَسُولا
İbn Merdûye’nin İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Yemen’den bir piskopos Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “İncil’de beni bir peygamber olarak buluyor musun?” diye sordu.
قَالَ: لَا
O: “Hayır” dedi.
فَأنْزل الله {قل كفى بِاللَّه شَهِيدا بيني وَبَيْنكُم وَمن عِنْده علم الْكتاب} يَقُول: عبد الله بن سَلام
Bunun üzerine Allah Teâlâ: {قل كفى بِاللَّه شَهِيدا بيني وَبَيْنكُم وَمن عِنْده علم الْكتاب} “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında kitap ilmi bulunan kimse yeter” ayetini indirdi. [İbn Abbâs] ‘[Bununla] Abdullah b. Selâm’ı kastediyor’ demektedir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عبد الْملك بن عُمَيْر أَن مُحَمَّد بن يُوسُف بن عبد الله بن سَلام قَالَ: قَالَ عبد الله بن سَلام: قد أنزل الله فِي الْقُرْآن {قل كفى بِاللَّه شَهِيدا بيني وَبَيْنكُم وَمن عِنْده علم الْكتاب}
İbn Cerîr ve İbn Merdûye’nin Abdülmelik b. Umeyr kanalıyla rivayet ettiğine göre Muhammed b. Yûsuf b. Abdillâh b. Selâm şöyle demiştir: ‘Abdullah b. Selâm dedi ki: “Allah Kur’an’da {قل كفى بِاللَّه شَهِيدا بيني وَبَيْنكُم وَمن عِنْده علم الْكتاب} ‘De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında kitap ilmi bulunan kimse yeter’ ayetini [benim hakkımda] indirmiştir.”’
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عبد الْملك بن عُمَيْر عَن جُنْدُب ﵁ قَالَ: جَاءَ عبد الله بن سَلام ﵁ حَتَّى أَخذ بِعضَادَتَيْ بَاب الْمَسْجِد ثمَّ قَالَ: أنْشدكُمْ بِاللَّه أتعلمون أَنِّي أَنا الَّذِي أنزلت فِيهِ {وَمن عِنْده علم الْكتاب} قَالُوا: اللَّهُمَّ نعم
İbn Merdûye’nin Abdülmelik b. Umeyr kanalıyla Cündüb’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Abdullah b. Selâm radıyallâhu anh gelip mescidin kapısının iki sövesini tuttu ve ardından: “Allah aşkına söyleyin, hakkında {وَمن عِنْده علم الْكتاب} ‘ve yanında kitap ilmi bulunan kimse...’ ayeti indirilen kimsenin ben olduğumu biliyor musunuz?” dedi. Onlar da: “Allah için, evet!” dediler.’
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عبد الرَّحْمَن بن زيد بن أسلم عَن أَبِيه عَن عبد الله بن سَلام ﵁ أَنه لَقِي الَّذين أَرَادوا قتل عُثْمَان ﵁ فناشدهم فِيمَن تعلمُونَ نزل {قل كفى بِاللَّه شَهِيدا بيني وَبَيْنكُم وَمن عِنْده علم الْكتاب} قَالُوا: فِيك
İbn Merdûye’nin Abdurrahman b. Zeyd b. Eslem kanalıyla babasından, onun da Abdullah b. Selâm’dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, Osman’ı radıyallâhu anh öldürmek isteyen kimselerle karşılaştı ve onlara and vererek: “{قل كفى بِاللَّه شَهِيدا بيني وَبَيْنكُم وَمن عِنْده علم الْكتاب} ‘De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında kitap ilmi bulunan kimse yeter’ ayetinin kimin hakkında indiğini biliyorsunuz?” dedi. Onlar: “Senin hakkında” dediler.
وَأخرج ابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ أَنه كَانَ يقْرَأ {وَمن عِنْده علم الْكتاب} قَالَ: هُوَ عبد الله بن سَلام
İbn Sa‘d, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir’in rivayet ettiğine göre Mücâhid radıyallâhu anh {وَمن عِنْده علم الْكتاب} “ve yanında kitap ilmi bulunan kimse...” ayetini okur ve: ‘O, Abdullah b. Selâm’dır’ derdi.
وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَمن عِنْده علم الْكتاب} قَالَ: هم أهل الْكتاب من الْيَهُود وَالنَّصَارَى
İbn Cerîr’in Avfî kanalıyla İbn Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, {وَمن عِنْده علم الْكتاب} “ve yanında kitap ilmi bulunan kimse...” hakkında: ‘Onlar Yahudi ve Hristiyanlardan olan Ehl-i Kitap’tır’ demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ من أهل الْكتاب قوم يشْهدُونَ بِالْحَقِّ ويعرفونه مِنْهُم عبد الله بن سَلام والجارود وَتَمِيم الدَّارِيّ وسلمان الْفَارِسِي
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Katâde’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: ‘Ehl-i Kitap’tan hakka şahitlik eden ve onu bilen bir topluluk vardı; Abdullah b. Selâm, Cârûd, Temîm ed-Dârî ve Selmân-ı Fârisî onlardandır.’
وَأخرج أَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عدي بِسَنَد ضَعِيف عَن ابْن عمر ﵄ أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {وَمن عِنْده علم الْكتاب} قَالَ: من عِنْد الله علم الْكتاب
Ebû Ya‘lâ, İbn Cerîr, İbn Merdûye ve zayıf bir senetle İbn Adiy’in İbn Ömer’den radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, {وَمن عِنْده علم الْكتاب} “ve katından kitap ilmi gelen...” şeklinde okumuş ve: ‘Kitap ilmi Allah katındandır’ buyurmuştur.
وَأخرج تَمام فِي فَوَائده وَابْن مرْدَوَيْه عَن عمر ﵁ أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {وَمن عِنْده علم الْكتاب} قَالَ: من عِنْد الله علم الْكتاب
Temmâm’ın el-Fevâid’inde ve İbn Merdûye’nin Ömer’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, {وَمن عِنْده علم الْكتاب} “ve katından kitap ilmi gelen...” şeklinde okumuş ve: ‘Kitap ilmi Allah katındandır’ buyurmuştur.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن
Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in İbn
عَبَّاس ﵄ أَنه كَانَ يقْرَأ {وَمن عِنْده علم الْكتاب} يَقُول: وَمن عِنْد الله علم الْكتاب
Abbâs’tan radıyallâhu anhümâ rivayet ettiğine göre o, {وَمن عِنْده علم الْكتاب} şeklinde okur ve: ‘Kitap ilmi Allah katındandır’ derdi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والنحاس فِي ناسخه عَن سعيد بن جُبَير ﵁ أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {وَمن عِنْده علم الْكتاب} أهوَ عبد الله بن سَلام ﵁ قَالَ: وَكَيف وَهَذِه السُّورَة مَكِّيَّة
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve en-Nâsih adlı eserinde en-Nehhâs’ın Saîd b. Cübeyr’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre kendisine: ‘{وَمن عِنْده علم الْكتاب} “ve yanında kitap ilmi bulunan kimse...” kavli, o Abdullah b. Selâm mıdır radıyallâhu anh?’ diye sorulmuş, o da: ‘Nasıl öyle olsun ki bu sure Mekkîdir!’ demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الشّعبِيّ ﵁ قَالَ: مَا نزل فِي عبد الله بن سَلام ﵁ شَيْء من الْقُرْآن
İbnü’l-Münzir’in Şa‘bî’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o: ‘Abdullah b. Selâm radıyallâhu anh hakkında Kur’an’dan hiçbir şey inmedi’ demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله {وَمن عِنْده علم الْكتاب} قَالَ: جِبْرِيل
İbn Ebî Hâtim’in Saîd b. Cübeyr’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {وَمن عِنْده علم الْكتاب} “ve yanında kitap ilmi bulunan kimse...” kavli hakkında: ‘Cebrail’dir’ demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {وَمن عِنْده علم الْكتاب} قَالَ: هُوَ الله ﷿
İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim’in Mücâhid’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o, {وَمن عِنْده علم الْكتاب} “ve yanında kitap ilmi bulunan kimse...” hakkında: ‘O, Azîz ve Celîl olan Allah’tır’ demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن الزُّهْرِيّ ﵁ قَالَ: كَانَ عمر بن الْخطاب ﵁ شَدِيدا على رَسُول الله ﷺ فَانْطَلق يَوْمًا حَتَّى دنا من رَسُول الله ﷺ وَهُوَ يُصَلِّي فَسَمعهُ وَهُوَ يقْرَأ (وَمَا كنت تتلو من قبله من كتاب وَلَا تخطه بيمينك إِذا لرتاب المبطلون
Abdurrezzâk ve İbnü’l-Münzir’in Zührî’den radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: ‘Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh, Resûlullah’a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı çok sertti. Bir gün gitti ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kılarken ona yaklaştı. Onun {وَمَا كنت تتلو من قبله من كتاب وَلَا تخطه بيمينك إِذا لرتاب المبطلون
) حَتَّى بلغ (الظَّالِمُونَ
...
) (سُورَة العنكبوت آيَة ٤٨ - ٤٩) وسَمعه وَهُوَ يقْرَأ {وَيَقُول الَّذين كفرُوا لست مُرْسلا} إِلَى قَوْله {علم الْكتاب} فانتظره حَتَّى سلم فأسرع فِي أَثَره فَأسلم
الظَّالِمُونَ} “Sen bundan önce ne bir yazı okur, ne de elinle onu yazardın; öyle olsaydı, batıla uyanlar elbette şüpheye düşerlerdi... zalimlerden başkası inkâr etmez” (Ankebût Suresi 48-49. Ayetler) ayetine kadar okuduğunu işitti. Yine onun {وَيَقُول الَّذين كفرُوا لست مُرْسلا} “Kâfir olanlar: ‘Sen peygamber gönderilmiş biri değilsin’ derler” ayetinden {علم الْكتاب} “...kitap ilmi...” kavline kadar okuduğunu işitti. Selam verene kadar onu bekledi, sonra peşi sıra hızla gitti ve Müslüman oldu.’