قَالَ: وَلَا وَجه لذكره فِي هَذَا الْكتاب - يَعْنِي الْمُسْتَدْرك - قَالَ وَحَمَّاد ضَعِيف وَلَكِن لَا يحْتَمل مثل هَذَا وَمَكْحُول مُدَلّس وعياض لَا يدْرِي من هُوَ
[Zehebî] dedi ki: “Onun bu kitapta -yani el-Müstedrek'te- zikredilmesinin hiçbir gerekçesi yoktur. Hammâd zayıftır fakat böylesini kaldıramaz. Mekhûl müdellistir, İyâz'ın ise kim olduğu bilinmemektedir.”
انْتهى
[Zehebî'nin sözü] bitti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {واستفتحوا} قَالَ للرسل كلهَا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { وَاسْتَفْتَحُوا } “[Peygamberler Allah'tan] yardım ve fetih istediler” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bütün resuller içindir.”
يَقُول: استنصروا
Yani: “Yardım istediler” demektir.
وَفِي قَوْله: {وخاب كل جَبَّار عنيد} قَالَ: معاند للحق مُجَانب لَهُ
{ وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } “Ve her inatçı zorba hüsrana uğradı” ayeti hakkında da şöyle demiştir: “Hakka karşı inat eden ve ondan uzak durandır.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {واستفتحوا} قَالَ: استنصرت الرُّسُل على قَومهَا {وخاب كل جَبَّار عنيد} يَقُول: بعيد عَن الْحق معرض عَنهُ أَبى أَن يَقُول لَا إِلَه إِلَّا الله
Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { وَاسْتَفْتَحُوا } “[Peygamberler Allah'tan] yardım ve fetih istediler” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Resuller kavimlerine karşı yardım istediler.” { وَخَابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } “Ve her inatçı zorba hüsrana uğradı” ayeti hakkında da şöyle demiştir: “Haktan uzak duran, ondan yüz çeviren ve 'Lâ ilâhe illallâh' demekten kaçınan kimsedir.”
وَأخرج ابْن جرير عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ ﵁ فِي قَوْله: {عنيد} قَالَ: هوالناكب عَن الْحق
İbn Cerîr'in İbrâhîm en-Nehaî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { عَنِيدٍ } “İnatçı” kelimesi hakkında şöyle demiştir: “O, haktan sapan kimsedir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن كَعْب ﵁ قَالَ: يجمع الله الْخلق فِي صَعِيد وَاحِد يَوْم الْقِيَامَة: الْجِنّ والإِنس وَالدَّوَاب والهوام فَيخرج عنق من النَّار فَيَقُول وكلت بالعزيز الْكَرِيم والجبار العنيد الَّذِي جعل مَعَ الله إِلَهًا آخر
İbn Ebî Hâtim'in Ka'b'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet gününde Allah mahlukatı tek bir düzlükte toplar: Cinleri, insanları, binek hayvanlarını ve haşeratı. Derken cehennemden bir boyun (ateşten bir uzantı) çıkar ve şöyle der: ‘Ben aziz ve kerim olan [kibirli] kimselere ve Allah ile beraber başka bir ilah edinen inatçı zorbaya musallat kılındım.’”
قَالَ: فيلقطهم كَمَا يلقط الطيرالحب فيحتوي عَلَيْهِم ثمَّ يذهب بهم إِلَى مَدِينَة من النَّار يُقَال لَهَا كَيْت وَكَيْت فيثوون فِيهَا عَام قبل الْقَضَاء
Ka'b dedi ki: “Kuşun taneyi toplaması gibi onları toplayıp içine alır. Sonra onları cehennemden falan ve filan denilen bir şehre götürür ve onlar hüküm verilmeden önce orada bir yıl kalırlar.”
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يخرج عنق من النَّار يَوْم الْقِيَامَة لَهُ عينان تبصران وأذنان تسمعان ولسان ينْطق فَيَقُول: إِنِّي وكلت بِثَلَاثَة: بِكُل جَبَّار عنيد وَبِكُل من دَعَا مَعَ الله إِلَهًا آخر وبالمصوّرين
Tirmizî (sahih kabul ederek), İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kıyamet gününde cehennemden gören iki gözü, işiten iki kulağı ve konuşan bir dili olan bir boyun (ateş kütlesi) çıkar ve şöyle der: ‘Şüphesiz ben üç sınıfa musallat kılındım: Her inatçı zorbaya, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarıp yakaran herkese ve suret yapan [tasvircilere].’”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْبَزَّار وَأَبُو يعلى وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: يخرج عنق من النَّار يَوْم الْقِيَامَة فيتكلم بِلِسَان طلق ذلق لَهُ عينان يبصر بهما ولسان يتَكَلَّم بِهِ فَيَقُول: إِنِّي أمرت بِكُل جَبَّار عنيد وَمن دَعَا مَعَ الله إِلَهًا آخر وَمن قتل نفسا بِغَيْر نفس فتنضم عَلَيْهِم فتقذفهم فِي النَّار قبل النَّاس بِخَمْسِمِائَة سنة
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Bezzâr, Ebû Ya'lâ, el-Evsat'ta Taberânî ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kıyamet gününde cehennemden fasih ve akıcı bir dille konuşan, kendileriyle gördüğü iki gözü ve kendisiyle konuştuğu bir dili olan bir boyun (ateş kütlesi) çıkar ve şöyle der: ‘Şüphesiz ben her inatçı zorba, Allah ile beraber başka bir ilaha yalvaran kimse ve bir cana kıymaksızın haksız yere bir cana kıyan kimse için görevlendirildim.’ Sonra onları sarıp kuşatır ve insanlardan beş yüz yıl önce cehenneme fırlatıp atar.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي مُوسَى ﵁ عَن النَّبِي صلى الله عَلَيْهِ وَسلم
İbn Ebî Şeybe'nin Ebû Mûsâ'dan (radıyallâhu anh), onun da Peygamber'den (sallallâhu aleyhi ve sellem) rivayet ettiğine göre
قَالَ: إِن فِي جَهَنَّم وَاديا يُقَال لَهُ: هبهب حق على الله أَن يسكنهُ كل جَبَّار
[Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)] şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz cehennemde Hebheb denilen bir vadi vardır; her zorbayı oraya yerleştirmek Allah'ın üzerine bir haktır.”
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق سَأَلَهُ عَن قَوْله: {كل جَبَّار عنيد} قَالَ: الْجَبَّار الْعيار والعنيد الَّذِي يعند عَن حق الله تَعَالَى
Tüstî'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona { كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } “Her inatçı zorba” ayetini sordu. İbn Abbâs: “Cebbâr; haddi aşan zorbacıdır. Anîd ise Allah Teâlâ'nın hakkından yüz çevirip inat edendir” dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت الشَّاعِر وَهُوَ يَقُول: مصر على الْحِنْث لَا تخفى شواكله يَا وَيْح كل مصر الْقلب جَبَّار وَأخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة النَّار وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن أبي أُمَامَة ﵁ عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {ويسقى من مَاء صديد يتجرعه} قَالَ: يقرب إِلَيْهِ فيتكرهه فَإِذا دنا مِنْهُ شوى وَجهه وَوَقعت فَرْوَة رَأسه فَإِذا شربه قطع أمعاءه حَتَّى يخرج من دبره
[Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” diye sordu. [İbn Abbâs]: “Evet, şairin şöyle dediğini işitmedin mi?” dedi: “Günah işlemekte ısrarcıdır, halleri gizli kalmaz / Vay haline kalbi ısrarcı her zorbanın!” Ahmed, Tirmizî, Nesâî, Sıfatü'n-Nâr'da İbn Ebî'd-Dünyâ, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, el-Hilye'de Ebû Nuaym (sahih kabul ederek), İbn Merdûye ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Beyhakî'nin Ebû Ümâme'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) { وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ } { يَتَجَرَّعُهُ } “Ona irinli sudan içirilir; onu yutmaya çalışır” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: “O [su] kendisine yaklaştırılır, o da ondan tiksinir. Kendisine iyice yaklaşınca yüzünü kavurur ve kafa derisi düşer. Onu içtiğinde ise bağırsaklarını parça parça eder, hatta [bağırsakları] dübüründen çıkar.”
يَقُول الله تَعَالَى: (وَسقوا مَاء حميماً فَقطع أمعاءهم) (سُورَة مُحَمَّد آيَة ١٥) قَالَ: (وَإِن يستغيثوا يغاثوا بِمَاء كَالْمهْلِ يشوي الْوُجُوه) (سُورَة الْكَهْف آيَة ٢٩)
Allah Teâlâ: { وَسُقُوا مَاءً حَمِيمًا فَقَطَّعَ أَمْعَاءَهُمْ } (Muhammed Suresi, 15. Ayet) “Onlara kaynar bir su içirilir de bağırsaklarını parça parça eder” buyurmaktadır. [Yine] şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يَسْتَغِيثُوا يُغَاثُوا بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ } (Kehf Suresi, 29. Ayet) “Eğer yardım isterlerse, yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile kendilerine yardım edilir”.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {من مَاء صديد} قَالَ: مَا يسيل بَين جلد الْكَافِر ولحمه
İbn Ebî Şeybe'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre { مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ } “İrinli sudan” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Kâfirin derisi ile eti arasından akan şeydir.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله: {ويسقى من مَاء صديد} قَالَ: الْقَيْح وَالدَّم
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ } “Ona irinli sudan içirilir” ayeti hakkında: “İrin ve kandır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث والنشور عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {من مَاء صديد} قَالَ: دم وقيح
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Beyhakî'nin Mücâhid'den rivayet ettiğine göre { مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ } “İrinli sudan” ayeti hakkında: “Kan ve irindir” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {ويسقى من مَاء صديد} قَالَ: مَاء يسيل من بَين لَحْمه وَجلده
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { وَيُسْقَى مِنْ مَاءٍ صَدِيدٍ } “Ona irinli sudan içirilir” ayeti hakkında: “Eti ile derisi arasından akan sudur” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن ﵁ قَالَ لَو أَن دلواً من صديد جَهَنَّم دُلي من السَّمَاء فَوجدَ أهل الأَرْض رِيحه لأفسد عَلَيْهِم الدُّنْيَا
İbn Ebî Şeybe'nin Hasan'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Şayet cehennemin irininden bir kova gökten sarkıtılsaydı ve yeryüzü halkı onun kokusunu duysaydı, dünyayı onların başına zehir ederdi.”
آيَة - ١٧
Ayet - 17
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵁ فِي قَوْله: {ويأتيه الْمَوْت من كل مَكَان} قَالَ: أَنْوَاع الْعَذَاب
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre { وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ } “Ona ölüm her taraftan gelir” ayeti hakkında: “Azap çeşitleridir” demiştir.
وَلَيْسَ مِنْهَا نوع إِلَّا الْمَوْت يَأْتِيهِ مِنْهُ لَو كَانَ يَمُوت وَلكنه لَا يَمُوت لِأَن الله لَا يقْضِي عَلَيْهِم فيموتوا
“Şayet ölecek olsaydı, bu [azap] çeşitlerinden her biri ölümünü getirecek derecede olurdu. Fakat o ölmez; çünkü Allah onlar hakkında öldürücü bir hüküm vermez ki ölsünler.”
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {ويأتيه الْمَوْت من كل مَكَان وَمَا هُوَ بميت} قَالَ: تعلق نَفسه عِنْد حنجرته فَلَا تخرج من فِيهِ فَيَمُوت
İbn Cerîr'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ } “Ona ölüm her taraftan gelir de o bir türlü ölmez” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Canı gırtlağına takılıp kalır; ne ağzından çıkar ki ölsün,
وَلَا ترجع إِلَى مَكَانهَا من جَوْفه فيجد لذَلِك رَاحَة فتنفعه الْحَيَاة
ne de karnındaki yerine döner ki bundan bir rahatlık bulup hayat ona fayda versin.”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مَيْمُون بن مهْرَان ﵁ فِي قَوْله: {ويأتيه الْمَوْت من كل مَكَان} قَالَ: من كل عظم وعرق وَعصب
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Meymûn b. Mihrân'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ } “Ona ölüm her taraftan gelir” ayeti hakkında: “Her kemikten, her damardan ve her sinirden” demiştir.
وَأخرج أَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن مُحَمَّد بن كَعْب ﵁ فِي قَوْله: {ويأتيه الْمَوْت من كل مَكَان} قَالَ: من كل عُضْو ومفصل
Ebü'ş-Şeyh'in el-Azame'de Muhammed b. Ka'b'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ } “Ona ölüm her taraftan gelir” ayeti hakkında: “Her uzuvdan ve her eklemden” demiştir.
وَأخرج بن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن إِبْرَاهِيم التَّيْمِيّ ﵁ {ويأتيه الْمَوْت من كل مَكَان} قَالَ: من كل مَوضِع شَعْرَة فِي جسده {وَمن وَرَائه عَذَاب غليظ} قَالَ: الخلود
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbrâhîm et-Teymî'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ } “Ona ölüm her taraftan gelir” ayeti hakkında: “Bedenindeki her bir kılın yerinden” demiştir. { وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ } “Bunun ardından da pek çetin bir azap vardır” ayeti hakkında ise: “[O azap] ebediliktir” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن فُضَيْل بن عِيَاض فِي قَوْله: {وَمن وَرَائه عَذَاب غليظ} قَالَ حبس الأنفاس
İbnü'l-Münzir'in Fudayl b. İyâz'dan rivayet ettiğine göre { وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ } “Bunun ardından da pek çetin bir azap vardır” ayeti hakkında: “Nefeslerin kesilmesidir” demiştir.
آيَة ١٨ - ٢٠
Ayet 18 - 20
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {مثل الَّذين كفرُوا برَبهمْ أَعْمَالهم كرماد} قَالَ: الَّذين كفرُوا برَبهمْ عبدُوا غَيره
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre { مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ } “Rablerini inkâr edenlerin amellerinin durumu bir küle benzer” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Rablerini inkâr edenler, O'ndan başkasına ibadet edenlerdir.”
فأعمالهم يَوْم الْقِيَامَة كرماد اشتدت بِهِ الرّيح فِي يَوْم عاصف لايقدرون على شَيْء من أَعْمَالهم يَنْفَعهُمْ كَمَا لَا يقدر على الرماد إِذا أرسل فِي يَوْم عاصف
“Kıyamet gününde onların amelleri, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu kül gibidir. Fırtınalı bir günde savrulan küle güç yetirilemediği gibi, onlar da amellerinden kendilerine fayda verecek hiçbir şeye güç yetiremezler.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: مثل أَعمال الْكفَّار كرماد ضَربته الرّيح فَلم ير مِنْهُ شَيْء فَكَمَا لم ير ذَلِك الرماد وَلم يقدر مِنْهُ على شَيْء كَذَلِك الْكفَّار لم يقدروا من أَعْمَالهم على شَيْء
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den (radıyallâhu anh) bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kâfirlerin amellerinin durumu, rüzgârın savurup kendisinden hiçbir şey görünmeyen küle benzer. O kül görülmeyip ondan hiçbir şeye güç yetirilemediği gibi, kâfirler de amellerinden hiçbir şeye güç yetiremezler.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله: {كرماد اشتدت بِهِ الرّيح} قَالَ: حَملته الرّيح
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ } “Rüzgârın şiddetle savurduğu bir kül gibi” ayeti hakkında: “Rüzgâr onu alıp götürmüştür” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وَيَأْتِ بِخلق جَدِيد} قَالَ: بِخلق آخر
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { وَيَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ } “Ve [yerinize] yepyeni bir yaratılmış getirir” ayeti hakkında: “Başka bir yaratılmış getirir” demiştir.
آيَة - ٢١
Ayet - 21
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله: {فَقَالَ الضُّعَفَاء} قَالَ: الأتباع {للَّذين استكبروا} قَالَ: للقادة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { فَقَالَ الضُّعَفَاءُ } “Zayıflar dedi ki” ayeti hakkında: “Tâbi olanlar”, { لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } “Büyüklük taslayanlara” ayeti hakkında ise: “Önderlere” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم ﵁ فِي قَوْله: {سَوَاء علينا أجزعنا أم صَبرنَا} قَالَ: جزعوا مئة سنة وصبروا مئة سنة
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Zeyd b. Eslem'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا } “Biz feryat da etsek sabretsek de bizim için birdir” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Yüz yıl feryat ederler, yüz yıl da sabrederler.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: إِن أهل النَّار قَالَ بَعضهم لبَعض: تَعَالَوْا نبك ونتضرع إِلَى الله تَعَالَى فَإِنَّمَا أدْرك أهل الْجنَّة الْجنَّة ببكائهم وتضرعهم إِلَى الله
İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den (radıyallâhu anh) bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Cehennemlikler birbirlerine: ‘Gelin ağlayalım ve Allah Teâlâ'ya yalvaralım; çünkü cennet ehli cennete ancak ağlamaları ve Allah'a yalvarmaları sebebiyle kavuştu’ derler.”
فبكوا فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِك لَا يَنْفَعهُمْ قَالُوا: تَعَالَوْا نصبر فَإِنَّمَا أدْرك أهل الْجنَّة الْجنَّة بِالصبرِ
“Ağlarlar; bunun kendilerine fayda vermediğini görünce de: ‘Gelin sabredelim; çünkü cennet ehli cennete ancak sabırla kavuştu’ derler.”
فصبروا صبرا لم ير مثله فَلَمَّا يَنْفَعهُمْ ذَلِك
“Benzeri görülmemiş bir sabırla sabrederler; fakat bu da kendilerine fayda vermez.”
فَعِنْدَ ذَلِك قَالُوا: {سَوَاء علينا أجزعنا أم صَبرنَا مَا لنا من محيص}
“İşte bunun üzerine şöyle derler: { سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ } “Biz feryat da etsek sabretsek de bizim için birdir; bizim için kaçacak hiçbir yer yoktur”.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن كَعْب بن مَالك ﵁ رَفعه إِلَى النَّبِي ﷺ فِيمَا أَحسب فِي قَوْله: {سَوَاء علينا أجزعنا أم صَبرنَا مَا لنا من محيص} قَالَ: يَقُول أهل النَّار: هلموا فلنصبر فيصبرون خَمْسمِائَة عَام فَلَمَّا
İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve İbn Merdûye'nin -zannımca Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) merfû olarak- Ka'b b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ } “Biz feryat da etsek sabretsek de bizim için birdir; bizim için kaçacak hiçbir yer yoktur” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: “Cehennemlikler: ‘Gelin sabredelim’ derler ve beş yüz yıl sabrederler.”
رَأَوْا ذَلِك لَا يَنْفَعهُمْ قَالُوا: هلموا فلنجزع
“Bunun kendilerine fayda vermediğini görünce: ‘Gelin feryat edip ağlayalım’ derler.”
فيبكون خَمْسمِائَة عَام فَلَمَّا رَأَوْا ذَلِك لَا يَنْفَعهُمْ قَالُوا: {سَوَاء علينا أجزعنا أم صَبرنَا مَا لنا من محيص}
“Beş yüz yıl ağlarlar; bunun kendilerine fayda vermediğini görünce de: { سَوَاءٌ عَلَيْنَا أَجَزِعْنَا أَمْ صَبَرْنَا مَا لَنَا مِنْ مَحِيصٍ } “Biz feryat da etsek sabretsek de bizim için birdir; bizim için kaçacak hiçbir yer yoktur” derler.”
آيَة - ٢٢
Ayet - 22
أخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر بِسَنَد ضَعِيف عَن عقبَة بن عَامر ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إذاجمع الله الأوّلين والآخرين وَقضى بَينهم وَفرغ من الْقَضَاء يَقُول الْمُؤْمِنُونَ: قد قضى بَيْننَا رَبنَا وَفرغ من الْقَضَاء فَمن يشفع لنا إِلَى رَبنَا فَيَقُولُونَ: آدم خلقه الله بِيَدِهِ وَكَلمه
İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve İbn Asâkir zayıf bir senetle Ukbe b. Âmir'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Allah öncekileri ve sonrakileri topladığında, aralarında hüküm verip hükmünü tamamladığında müminler şöyle der: ‘Rabbimiz aramızda hükmetti ve hükmünü tamamladı. Rabbimiz katında bize kim şefaat edecek?’ Sonra şöyle derler: ‘Âdem; Allah onu Kendi eliyle yarattı ve onunla konuştu.’”
فيأتونه فَيَقُولُونَ: قد قضى رَبنَا وَفرغ من الْقَضَاء قُم أَنْت فاشفع إِلَى رَبنَا
“Bunun üzerine ona gelir ve: ‘Rabbimiz hükmetti ve hükmünü tamamladı; kalk sen Rabbimiz katında [bize] şefaat et’ derler.”
فَيَقُول: ائْتُوا نوحًا فَيَأْتُونَ نوحًا ﵇ فيدلهم على إِبْرَاهِيم ﵇ فَيَأْتُونَ إِبْرَاهِيم ﵇ فيدلهم على مُوسَى ﵇ فَيَأْتُونَ مُوسَى ﵇ فيدلهم على عِيسَى ﵇ فَيَأْتُونَ عِيسَى ﵇ فَيَقُول: أدلكم على الْعَرَبِيّ الْأُمِّي فَيَأْتُوني فَيَأْذَن الله لي أَن أقوم إِلَيْهِ فيثور مجلسي من أطيب ريح شمها أحد قطّ
“O da: ‘Nûh'a gidin’ der. Nûh'a (aleyhisselâm) gelirler, o onları İbrâhîm'e (aleyhisselâm) yönlendirir. İbrâhîm'e (aleyhisselâm) gelirler, o onları Mûsâ'ya (aleyhisselâm) yönlendirir. Mûsâ'ya (aleyhisselâm) gelirler, o onları Îsâ'ya (aleyhisselâm) yönlendirir. Îsâ'ya (aleyhisselâm) gelirler; o da: ‘Sizi o ümmî olan Arap [peygamber]e yönlendireyim’ der. Bunun üzerine bana gelirler. Allah da O'nun huzuruna kalkmam için bana izin verir; meclisimden, bir kimsenin şimdiye kadar kokladığı en güzel koku yayılır.”
حَتَّى آتِي رَبِّي فيشفعني وَيجْعَل لي نورا من شعر رَأْسِي إِلَى ظفر قدمي
Nihayet Rabbimin huzuruna varırım; O da bana şefaat hakkı tanır ve başımın saçından ayağımın tırnağına kadar bana bir nur kılar.
وَيَقُول الْكَافِرُونَ عِنْد ذَلِك: قد وجد الْمُؤْمِنُونَ من يشفع لَهُم مَا هُوَ إِلَّا إِبْلِيس
O vakit kâfirler şöyle der: ‘Müminler kendilerine şefaat edecek birini buldular. [Bizim için ise] İblis'ten başkası yoktur.
فَهُوَ الَّذِي أضلنا
Bizi saptıran da odur.’
فَيَأْتُونَ إِبْلِيس فَيَقُولُونَ: قد وجد الْمُؤْمِنُونَ من يشفع لَهُم قُم أَنْت فاشفع لنا فَإنَّك أَنْت أضللتنا
Bunun üzerine İblis'e gelir ve: ‘Müminler kendilerine şefaat edecek birini buldular; kalk sen de bize şefaat et, çünkü bizi sen saptırdın’ derler.
فَيقوم إِبْلِيس فيثور مَجْلِسه من أنتن ريح شمها أحد قطّ ثمَّ يعظم لِجَهَنَّم وَيَقُول عِنْد ذَلِك {إِن الله وَعدكُم وعد الْحق ووعدتكم فأخلفتكم}
İblis kalkar ve oturduğu yerden, bir kimsenin şimdiye kadar kokladığı en pis koku yayılır. Sonra cehenneme doğru büyüklük taslar ve işte o vakit: { إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ } “Şüphesiz ki Allah size hak olanı vadetti; ben de size vadettim ama vadimden caydım”
الْآيَة
ayetini [sonuna kadar okur].”
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ ﵁ فِي قَوْله: {وَقَالَ الشَّيْطَان لما قضي الْأَمر} الْآيَة
İbn Cerîr'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den (radıyallâhu anh) { وَقَالَ الشَّيْطَانُ لَمَّا قُضِيَ الْأَمْرُ } “İş bitirilince şeytan dedi ki” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre
قَالَ إِبْلِيس يخطبهم فَقَالَ: {إِن الله وَعدكُم وعد الْحق ووعدتكم فأخلفتكم} إِلَى قَوْله: {مَا أَنا بمصرخكم}
Şöyle demiştir: “İblis onlara hitap eder ve şöyle der: { إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ وَوَعَدْتُكُمْ فَأَخْلَفْتُكُمْ } “Şüphesiz ki Allah size hak olanı vadetti; ben de size vadettim ama vadimden caydım” ayetinden { مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ } “Ben sizi kurtaramam” sözüne kadar [okur].
يَقُول: بمغن عَنْهُم شَيْئا {وَمَا أَنْتُم بمصرخيّ إِنِّي كفرت بِمَا أشركتمون من قبل} قَالَ: فَلَمَّا سمعُوا مقَالَته مقتوا أنفسهم فنودوا (لمقت الله أكبر من مقتكم أَنفسكُم) (سُورَة غَافِر ١٠) الْآيَة
Yani: [Ben] onlara hiçbir fayda sağlayamam, { وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ } “siz de beni kurtaramazsınız; doğrusu ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim” [der]. Dedi ki: Onun sözünü işittiklerinde kendilerine nefret duydular ve kendilerine: (Şüphesiz Allah'ın gazabı, sizin kendinize duyduğunuz nefretten daha büyüktür) (Mü'min Suresi, 10) ayeti nida olundu.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ قَالَ إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة قَامَ إِبْلِيس خَطِيبًا على مِنْبَر من نَار فَقَالَ: {إِن الله وَعدكُم وعد الْحق} إِلَى قَوْله: {وَمَا أَنْتُم بمصرخي} قَالَ: بناصري {إِنِّي كفرت بِمَا أشركتمون من قبل} قَالَ: بطاعتكم إيَّايَ فِي الدُّنْيَا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet günü olduğunda İblis ateşten bir minber üzerine hatip olarak çıkar ve: { إِنَّ اللَّهَ وَعَدَكُمْ وَعْدَ الْحَقِّ } “Şüphesiz ki Allah size hak olanı vadetti” ayetinden { وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ } “siz de beni kurtaramazsınız” sözüne kadar [okur]. Dedi ki: [Yani] ‘bana yardım edemezsiniz’. { إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ } “Doğrusu ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim” sözü hakkında da: ‘Dünyada bana itaat etmiş olmanızı [inkâr etmiştim]’ dedi.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الشّعبِيّ ﵁ فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: خطيبان يقومان يَوْم الْقِيَامَة إِبْلِيس وَعِيسَى بن مَرْيَم فاما إِبْلِيس فَيقوم فِي حزبه فَيَقُول هَذَا القَوْل
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Şa'bî'den (radıyallâhu anh) bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Kıyamet günü iki hatip kalkar: İblis ve Meryem oğlu Îsâ. İblis kendi taraftarları arasında kalkıp bu sözü söyler.
وَأما عِيسَى ﵇ فَيَقُول: (مَا قلت لَهُم إِلَّا مَا أَمرتنِي بِهِ أَن اعبدوا الله رَبِّي وربكم وَكنت عَلَيْهِم شَهِيدا مَا دمت فيهم فَلَمَّا توفيتني كنت أَنْت الرَّقِيب عَلَيْهِم وَأَنت على كل شَيْء شَهِيد)
Îsâ (aleyhisselâm) ise şöyle der: (Onlara, ‘Benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin’ diye bana emrettiğinden başka bir şey söylemedim. Aralarında bulunduğum sürece onlara şahit idim; beni vefat ettirdiğinde ise üzerlerine gözetleyici yalnız Sen oldun. Sen her şeye hakkıyla şahitsin.)
(سُورَة الْمَائِدَة آيَة ١١٧) وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: إِن من النَّاس من يذلله الشَّيْطَان كَمَا يذلل أحدكُم قعوده من الإِبل
(Mâide Suresi, ayet 117). İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in İbn Mes'ûd'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “İnsanlardan öyleleri vardır ki, şeytan onları, sizden birinizin binek devesini boyun eğdirdiği gibi boyun eğdirir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس - رَضِي اله عَنهُ - فِي قَوْله: {مَا أَنا بمصرخكم وَمَا أَنْتُم بمصرخيّ} قَالَ: مَا أَنا بنافعكم وَمَا أَنْتُم بنافعي {إِنِّي كفرت بِمَا أشركتمون من قبل} قَالَ: شركَة عِبَادَته
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anh) { مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ وَمَا أَنْتُمْ بِمُصْرِخِيَّ } “Ben sizi kurtaramam, siz de beni kurtaramazsınız” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Ben size fayda veremem, siz de bana fayda veremezsiniz. { إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ } ‘Doğrusu ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim’ ayeti hakkında da: ‘Kendisine kulluk edilmesinde ortak koşulmasını [inkâr ettiğini]’ söyledi.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {مَا أَنا بمصرخكم} قَالَ: مَا أَنا بمغيثكم
Abdurrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den (radıyallâhu anh) { مَا أَنَا بِمُصْرِخِكُمْ } “Ben sizi kurtaramam” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre: “Ben sizin imdadınıza yetişemem” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {بمصرخيّ} قَالَ: بمغيثيّ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) { بِمُصْرِخِيَّ } “Beni kurtaramazsınız” kelimesi hakkında rivayet ettiğine göre: “Benim imdadıma yetişemezsiniz” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {إِنِّي كفرت بِمَا أشركتمون من قبل} يَقُول: عصيت الله فِيكُم
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre, { إِنِّي كَفَرْتُ بِمَا أَشْرَكْتُمُونِ مِنْ قَبْلُ } “Doğrusu ben, daha önce beni [Allah'a] ortak koşmanızı da inkâr etmiştim” ayeti hakkında: “Sizin hakkınızda Allah'a isyan etmiştim” demektedir.
آيَة - ٢٣
Ayet - 23
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله: {تحيتهم فِيهَا سَلام} قَالَ: الْمَلَائِكَة يسلمُونَ عَلَيْهِم فِي الْجنَّة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) { تَحِيَّتُهُمْ فِيهَا سَلَامٌ } “Oradaki esenleşmeleri ise selamdır” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Melekler cennette onlara selam verirler.”
آيَة ٢٤ - ٢٦
Ayet 24 - 26
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {ألم تَرَ كَيفَ ضرب الله مثلا كلمة طيبَة} شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله إِلَّا الله {كشجرة طيبَة} وهومؤمن {أَصْلهَا ثَابت} يَقُول: لَا إِلَه إِلَّا الله {ثَابت} فِي قَول الْمُؤمن {وفرعها فِي السَّمَاء} يَقُول: يرفع بهَا عمل الْمُؤمن إِلَى السَّمَاء {وَمثل كلمة خبيثة} وَهِي الشّرك {كشجرة خبيثة} وَهِي الْكَافِر {اجتثت من فَوق الأَرْض مَا لَهَا من قَرَار} يَقُول الشّرك لَيْسَ لَهُ أصل يَأْخُذ بِهِ الْكَافِر وَلَا برهَان لَهُ وَلَا يقبل الله مَعَ الشّرك عملا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre: { أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً } “Görmedin mi Allah nasıl bir misal getirdi: Güzel bir kelimeyi”, ‘Lâ ilâhe illallâh’ şehadetini; { كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “güzel bir ağaca [benzer]”, o da mümindir; { أَصْلُهَا ثَابِتٌ } “kökü sabittir”, ‘Lâ ilâhe illallâh’ müminin sözünde { ثَابِتٌ } “sabittir”; { وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ } “dalları ise göktedir”, müminin ameli onunla göğe yükselir, demektedir. { وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ } “Kötü bir kelimenin misali de”, o da şirktir; { كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ } “kötü bir ağaç gibidir”, o da kâfirdir; { اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ } “toprağın üzerinden sökülüp atılmış, hiçbir sebatı (tutunacak yanı) kalmamıştır” ayeti hakkında da: ‘Şirkin, kâfirin tutunacağı hiçbir kökü ve hiçbir delili yoktur; Allah şirk ile beraber hiçbir ameli kabul etmez’ demektedir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {ألم تَرَ كَيفَ ضرب الله مثلا} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) { أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا } “Görmedin mi Allah nasıl bir misal getirdi” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre
قَالَ: يَعْنِي بِالشَّجَرَةِ الطّيبَة الْمُؤمن
Şöyle demiştir: “Güzel ağaç ile mümini kastetmektedir.
وَيَعْنِي بِالْأَصْلِ الثَّابِت فِي الأَرْض وبالفرع فِي السَّمَاء يكون الْمُؤمن يعْمل فِي الأَرْض وَيتَكَلَّم فَيبلغ عمله وَقَوله السَّمَاء وَهُوَ فِي الأَرْض {تؤتي أكلهَا كل حِين بِإِذن رَبهَا} يَقُول: يذكر الله كل سَاعَة من اللَّيْل وَالنَّهَار
Yerde sabit olan kök ve gökteki dal ile de, müminin yerde amel edip konuşmasını kasteder; o yerde olduğu halde ameli ve sözü göğe ulaşır. { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا } “Rabbinin izniyle her zaman meyvesini verir” ayeti hakkında: ‘Gece ve gündüzün her saatinde Allah'ı zikreder’ demektedir.
وَفِي قَوْله: {وَمثل كلمة خبيثة} قَالَ: ضرب الله مثل الشَّجَرَة الخبيثة كَمثل الْكَافِر يَقُول: إِن الشَّجَرَة الخبيثة {اجتثت} من فَوق الأَرْض {مَا لَهَا من قَرَار} يَعْنِي أَن الْكَافِر لَا يقبل عمله وَلَا يصعد إِلَى الله تَعَالَى فَلَيْسَ لَهُ أصل ثَابت فِي الأَرْض وَلَا فرع فِي السَّمَاء يَقُول: لَيْسَ لَهُ عمل صَالح فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَة
{ وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ } “Kötü bir kelimenin misali de” ayeti hakkında ise şöyle dedi: ‘Allah kötü ağacın misalini kâfirin misali gibi verdi. Kötü ağaç yerin üzerinden { اجْتُثَّتْ } “sökülüp atılmıştır”, { مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ } “onun hiçbir sebatı yoktur”; yani kâfirin ameli kabul edilmez ve Allah Teâlâ'ya yükselmez. Onun ne yerde sabit bir kökü, ne de gökte bir dalı vardır. Yani: Onun ne dünyada ne de ahirette salih bir ameli vardır’ demektedir.”
وَأخرج ابْن جرير عَن الرّبيع بن أنس فِي قَوْله: {كلمة طيبَة كشجرة طيبَة أَصْلهَا ثَابت} فِي الأَرْض وَكَذَلِكَ كَانَ يقْرؤهَا
İbn Cerîr'in Rebî' b. Enes'ten rivayet ettiğine göre { كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ } “güzel bir kelimeyi, kökü yerde sabit güzel bir ağaca [benzetmiştir]” ayeti hakkında -o da bunu bu şekilde okurdu-
قَالَ: ذَلِك الْمُؤمن ضرب مثله
Şöyle demiştir: “Bu, misali verilen mümindir.
قَالَ: الإِخلاص لله وَحده وعبادته لَا شريك لَهُ {أَصْلهَا ثَابت} قَالَ: أصل عمله ثَابت فِي الأَرْض {وفرعها فِي السَّمَاء} قَالَ: ذكره فِي السَّمَاء {تؤتي أكلهَا كل حِين} قَالَ: يصعد عمله أوّل النَّهَار وَآخره {وَمثل كلمة خبيثة} قَالَ: هَذَا الْكَافِر لَيْسَ لَهُ عمل فِي الأَرْض وَلَا ذكر فِي السَّمَاء {اجتثت من فَوق الأَرْض مَا لَهَا من قَرَار} قَالَ: أَعْمَالهم يحملون أوزارهم على ظُهُورهمْ
Dedi ki: [O güzel kelime] Yalnızca Allah'a ihlas göstermek ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın kulluk etmektir. { أَصْلُهَا ثَابِتٌ } ‘kökü sabittir’ sözü için: ‘Amelinin aslı yerde sabittir’ dedi. { وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ } ‘Dalları ise göktedir’ sözü için: ‘Onun anılışı göktedir’ dedi. { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ } ‘Her zaman meyvesini verir’ sözü için: ‘Gündüzün başında ve sonunda ameli [göğe] yükselir’ dedi. { وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ } ‘Kötü bir kelimenin misali de’ sözü için: ‘Bu kâfirdir; onun ne yerde bir ameli ne de gökte bir anılışı vardır’ dedi. { اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ } ‘Toprağın üzerinden sökülüp atılmış, hiçbir sebatı kalmamıştır’ ayeti hakkında ise: ‘Amelleri böyledir; günah yüklerini sırtlarında taşırlar’ dedi.”
وَأخرج ابْن جرير عَن عَطِيَّة الْعَوْفِيّ فِي قَوْله: {ضرب الله مثلا كلمة طيبَة كشجرة طيبَة} قَالَ: ذَلِك مثل الْمُؤمن لَا يزَال يخرج مِنْهُ كَلَام طيب وَعمل صَالح يصعد إِلَيْهِ {وَمثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة} قَالَ: ذَلِك مثل الْكَافِر لَا يصعد لَهُ قَول طيب وَلَا عمل صَالح
İbn Cerîr'in Atıyye el-Avfî'den { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “Allah güzel bir kelimeyi güzel bir ağaca misal getirdi” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Bu, müminin misalidir; ondan sürekli güzel söz ve O'na yükselen salih amel çıkar. { وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ } ‘Kötü bir kelimenin misali de kötü bir ağaç gibidir’ sözü için de: ‘Bu, kâfirin misalidir; ondan ne güzel bir söz ne de salih bir amel yükselir’ demiştir.”
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك - رَضِي الله - عَنهُ فِي قَوْله: {كشجرة طيبَة} إِلَى قَوْله: {تؤتي أكلهَا كل حِين} قَالَ: تَجْتَمِع ثَمَرَتهَا كل حِين
İbn Cerîr'in Dahhâk'tan (radıyallâhu anh) { كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “Güzel bir ağaç gibi” ayetinden { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ } “Her zaman meyvesini verir” ayetine kadar rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Her vakit meyvesi toplanır.
وَهَذَا مثل الْمُؤمن يعْمل كل حِين وكل سَاعَة من النَّهَار وكل سَاعَة من اللَّيْل وَفِي الشتَاء وَفِي الصَّيف بِطَاعَة الله
Bu, her an, gündüzün her saatinde, gecenin her saatinde, kışın ve yazın Allah'a itaatle amel eden müminin misalidir.
قَالَ: وَضرب الله مثل الْكَافِر {كشجرة خبيثة اجتثت من فَوق الأَرْض مَا لَهَا من قَرَار} يَقُول: لَيْسَ لَهَا أصل وَلَا فرع وَلَيْسَت لَهَا ثَمَرَة وَلَيْسَت لَهَا مَنْفَعَة
Dedi ki: Allah kâfirin misalini de { كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ } ‘toprağın üzerinden sökülüp atılmış, hiçbir sebatı kalmamış kötü bir ağaç gibi’ getirdi. Yani: Onun ne bir kökü ne bir dalı vardır; ne bir meyvesi vardır ne de bir faydası vardır.
كَذَلِك الْكَافِر لَيْسَ يعْمل خيرا وَلَا يَقُوله وَلم يَجْعَل الله تَعَالَى فِيهِ بركَة وَلَا مَنْفَعَة لَهُ
Kâfir de böyledir; ne bir hayır işler ne de onu söyler. Allah Teâlâ onda ne bir bereket ne de bir fayda kılmıştır.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس ﵁ قَالَ: إِن الله جعل طَاعَته نورا ومعصيته ظلمَة
İbn Ebî Hâtim'in Rebî' b. Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah O'na itaati bir nur, O'na isyanı ise bir karanlık kılmıştır.
إِن الإِيمان فِي الدُّنْيَا هُوَ النُّور يَوْم الْقِيَامَة ثمَّ إِنَّه لَا خير فِي قَول وَلَا عمل لَيْسَ لَهُ أصل وَلَا فرع وَإنَّهُ قد ضرب مثل الإِيمان فَقَالَ: {ألم تَرَ كَيفَ ضرب الله مثلا كلمة طيبَة} إِلَى قَوْله: {وفرعها فِي السَّمَاء} وَإِنَّمَا هِيَ الْأَمْثَال فِي الإِيمان وَالْكفْر
Dünyadaki iman, kıyamet günündeki nurun ta kendisidir. Sonra kökü ve dalı olmayan hiçbir söz ve amelde hayır yoktur. Nitekim O, imanın misalini vererek şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً } “Görmedin mi Allah nasıl bir misal getirdi: Güzel bir kelimeyi...” ayetinden { وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ } “dalları ise göktedir” kavline kadar. Bunlar ancak iman ve küfür hakkındaki misallerdir.
فَذكر أَن العَبْد الْمُؤمن المخلص هُوَ الشَّجَرَة
İhlaslı mümin kulun o ağaç olduğunu zikretmiştir.
إِنَّمَا ثَبت أَصله فِي الأَرْض وَبلغ فَرعه فِي السَّمَاء
Onun kökü yerde sabit olmuş, dalı ise göğe ulaşmıştır.
إِن الأَصْل الثَّابِت الإِخلاص لله وَحده وعبادته لَا شريك لَهُ ثمَّ إِن الْفَرْع هِيَ الْحَسَنَة
Sabit kök; yalnızca Allah'a ihlas göstermek ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın kulluk etmektir. Dal ise güzel ameldir.
ثمَّ يصعد عمله أول النَّهَار وَآخره فَهِيَ {تؤتي أكلهَا كل حِين بِإِذن رَبهَا} ثمَّ هِيَ أَرْبَعَة
Sonra ameli gündüzün başında ve sonunda yükselir; işte bu ağaç { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا } ‘Rabbinin izniyle her zaman meyvesini verir’. Sonra bu dört
أَعمال إِذا جمعهَا العَبْد: الإِخلاص لله وَحده وعبادته لَا شريك لَهُ وخشيته وحبه وَذكره
ameldir ki kul bunları bir araya getirdiğinde: Yalnızca Allah'a ihlas göstermek, O'na hiçbir şeyi ortak koşmaksızın kulluk etmek, O'ndan korkmak, O'nu sevmek ve O'nu zikretmektir.
إذاجمع ذَلِك فَلَا تضره الْفِتَن
Bunları bir araya getirdiğinde fitneler ona zarar vermez.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ أَن رجلا قَالَ: يَا رَسُول الله ذهب أهل الدُّثُور بِالْأُجُورِ
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Varlık sahipleri ecirleri alıp götürdü” dedi.
فَقَالَ: أَرَأَيْت لَو عمد إِلَى مَتَاع الدُّنْيَا فَركب بَعْضهَا إِلَى بعض أَكَانَ يبلغ السَّمَاء
Bunun üzerine şöyle buyurdu: “Gördün mü, dünya malına yönelip onları üst üste yığsa, [bu yığın] göğe ulaşır mıydı?”
أَفلا أخْبرك بِعَمَل أَصله فِي الأَرْض وفرعه فِي السَّمَاء تَقول: لَا إِلَه إِلَّا الله وَالله أكبر وَسُبْحَان الله وَالْحَمْد لله عشر مَرَّات فِي دبر كل صَلَاة
“Sana kökü yerde, dalı gökte olan bir amel haber vereyim mi? Her namazın ardından onar defa ‘Lâ ilâhe illallâh’, ‘Allâhu ekber’, ‘Sübhânallâh’ ve ‘Elhamdülillâh’ dersin.
فَذَلِك أَصله فِي الأَرْض وفرعه فِي السَّمَاء
İşte bunun kökü yerde, dalı göktedir.”
أخرج التِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَالْبرَاز وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁ قَالَ: أَتَى رَسُول الله ﷺ بقناع من بسر فَقَالَ: {مثلا كلمة طيبَة كشجرة طيبَة} حَتَّى بلغ {تؤتي أكلهَا كل حِين بِإِذن رَبهَا} قَالَ: هِيَ النَّخْلَة {وَمثل كلمة خبيثة كشجرة خبيثة} حَتَّى بلغ {مَا لَهَا من قَرَار} قَالَ: هِيَ الحنظلة
Tirmizî, Nesâî, Bezzâr, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Hâkim -ve bunu sahihlemiştir- ve İbn Merdûye'nin Enes'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir tabak olgunlaşmamış taze hurma getirildi. Bunun üzerine: { مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “misal olarak güzel bir kelimeyi, güzel bir ağaca...” ayetinden { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا } “Rabbinin izniyle her zaman meyvesini verir” ayetine kadar okudu ve: “O hurma ağacıdır” buyurdu. { وَمَثَلُ كَلِمَةٍ خَبِيثَةٍ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ } “Kötü bir kelimenin misali de kötü bir ağaç gibidir...” ayetinden { مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ } “hiçbir sebatı kalmamıştır” kısmına kadar okudu ve: “O da ebucehil karpuzudur” buyurdu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والرامهرمزي فِي الْأَمْثَال عَن شُعَيْب بن الْحجاب ﵁ قَالَ: كُنَّا عِنْد أنس فأتينا بطبق عَلَيْهِ رطب فَقَالَ أنس ﵁ لأبي الْعَالِيَة ﵁ كل يَا أَبَا الْعَالِيَة فَإِن هَذَا من الشَّجَرَة الَّتِي ذكر الله فِي كِتَابه ضرب الله مثلا طيبَة كشجرة طيبَة ثَابت أَصْلهَا قَالَ: هَكَذَا قَرَأَهَا يَوْمئِذٍ أنس
Abdurrezzâk, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Emsâl'de Râmehürmüzî'nin Şuayb b. el-Hıchâc'dan (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Enes'in yanındaydık, bize üzerinde taze hurma olan bir tabak getirildi. Enes (radıyallâhu anh), Ebü'l-Âliye'ye (radıyallâhu anh): ‘Ye ey Ebü'l-Âliye, zira bu, Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği ağaçtandır: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ ثَابِتٌ أَصْلُهَا } “Allah misal getirdi: Güzel bir kelimeyi, kökü sabit güzel bir ağaca...”’ dedi. [Şuayb] dedi ki: O gün Enes bunu böyle okudu.”
قَالَ التِّرْمِذِيّ ﵁: هَذَا الْمَوْقُوف أصح
Tirmizî (radıyallâhu anh) şöyle dedi: “Bu mevkuf rivayet daha sahihtir.”
وَأخرج أَحْمد وَابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد جيد عَن ابْن عمر عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {كشجرة طيبَة} قَالَ: هِيَ الَّتِي لَا ينقص وَرقهَا
Ahmed ve İbn Merdûye'nin ceyyid bir senetle İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) { كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “Güzel bir ağaç gibi” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: “O, yaprağı dökülmeyen [ağaçtır];
هِيَ النَّخْلَة
o, hurma ağacıdır.”