Binûn

İbrâhîm Suresi — 3. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن جريروابن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: كُنَّا عِنْد النَّبِي ﷺ فَقَالَ: اخبروني مثل الرجل الْمُسلم لَا يتحات وَرقهَا وَلَا وَلَا تؤتي أكلهَا كل حِين بِإِذن رَبهَا

Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanındaydık, şöyle buyurdu: “Bana yaprakları dökülmeyen, Rabbinin izniyle her zaman meyvesini veren ve Müslüman adama benzeyen [ağacı] haber verin.”

قَالَ عبد الله ﵁: فَوَقع فِي نَفسِي أَنَّهَا النَّخْلَة فَأَرَدْت أَن أَقُول: هِيَ النَّخْلَة فَإِذا أَنا أَصْغَر الْقَوْم

Abdullah (radıyallâhu anh) dedi ki: “İçimden onun hurma ağacı olduğu geçti. ‘O hurma ağacıdır’ demek istedim, bir de baktım ki topluluğun en küçüğü benim.”

وَثمّ أَبُو بكر وَعمر ﵄ فَلَمَّا لم يتكلما بِشَيْء قَالَ رَسُول الله ﷺ: هِيَ النَّخْلَة

Orada Ebû Bekir ve Ömer (radıyallâhu anhümâ) da vardı. Onlar hiçbir şey söylemeyince Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “O hurma ağacıdır” buyurdu.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ قَالَ: لما نزلت هَذِه

İbn Merdûye'nin İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Şu

الْآيَة {ضرب الله مثلا كلمة طيبَة كشجرة طيبَة} قَالَ رَسُول الله ﷺ: أَتَدْرُونَ أَي شَجَرَة هَذِه قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم

ayet: { ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “Allah güzel bir kelimeyi, güzel bir ağaca misal getirdi” indiğinde Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Bunun hangi ağaç olduğunu biliyor musunuz?” buyurdu. [Sahabîler]: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler.

قَالَ: هِيَ النَّخْلَة

[Resûlullah]: “O hurma ağacıdır” buyurdu.

قَالَ عبد الله بن عمر ﵄ فَقلت وَالَّذِي أنزل عَلَيْك الْكتاب بِالْحَقِّ لقد وَقع فِي نَفسِي أَنَّهَا النَّخْلَة وَلَكِنِّي كنت أَصْغَر الْقَوْم لم أحب أَن أَتكَلّم

Abdullah b. Ömer (radıyallâhu anhümâ) dedi ki: “Bunun üzerine ben: ‘Sana Kitab’ı hak ile indirene yemin olsun ki, içimden onun hurma ağacı olduğu geçmişti; fakat topluluğun en küçüğü olduğum için konuşmak istemedim’ dedim.”

فَقَالَ رَسُول الله ﷺ عِنْد ذَلِك: لَيْسَ منا من لم يوقر كَبِيرنَا وَيرْحَم صَغِيرنَا

Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Büyüğümüze saygı göstermeyen, küçüğümüze merhamet etmeyen bizden değildir” buyurdu.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر ﵄ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: هَل تَدْرُونَ مَا الشَّجَرَة الطّيبَة قَالَ ابْن عمر ﵄: فَأَرَدْت أَن أَقُول هِيَ النَّخْلَة فَمَنَعَنِي مَكَان عمر

İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer'den (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Güzel ağacın ne olduğunu biliyor musunuz?” buyurdu. İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ) dedi ki: “‘O hurma ağacıdır’ demek istedim; fakat Ömer'in konumu beni [konuşmaktan] alıkoydu.”

فَقَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم

Bunun üzerine: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler.

فَقَالَ: رَسُول الله ﷺ: هِيَ النَّخْلَة وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله: {كشجرة طيبَة} قَالَ: هِيَ النَّخْلَة وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {كشجرة طيبَة} قَالَ: هِيَ النَّخْلَة {تؤتي أكلهَا كل حِين} قَالَ بكرَة وَعَشِيَّة

Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “O hurma ağacıdır” buyurdu. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre { كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “Güzel bir ağaç gibi” ayeti hakkında: “O hurma ağacıdır” demiştir. Feryâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre { كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “Güzel bir ağaç gibi” ayeti hakkında: “O hurma ağacıdır”; { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ } “Her zaman meyvesini verir” ayeti hakkında ise: “Sabah ve akşam” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {كشجرة طيبَة} قَالَ: هِيَ النَّخْلَة

İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre { كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “Güzel bir ağaç gibi” ayeti hakkında: “O hurma ağacıdır” demiştir.

وَقَوله: {كشجرة خبيثة} قَالَ: هِيَ الحنظلة

{ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ } “Kötü bir ağaç gibi” ayeti hakkında da: “O ebucehil karpuzudur” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم والرامهرمزي عَن عِكْرِمَة ﵄ فِي قَوْله: {كشجرة طيبَة} قَالَ: هِيَ النَّخْلَة لَا يزَال فِيهَا شَيْء ينْتَفع بِهِ إِمَّا ثَمَرَة وَإِمَّا حطب

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Râmehürmüzî'nin İkrime'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “Güzel bir ağaç gibi” ayeti hakkında şöyle demiştir: “O hurma ağacıdır; onda ya meyvesinden ya da odunundan sürekli faydalanılan bir şey bulunur.”

قَالَ: وَكَذَلِكَ الْكَلِمَة الطّيبَة تَنْفَع صَاحبهَا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة

[İkrime] şöyle dedi: “Güzel kelime de böyledir; sahibine dünyada ve ahirette fayda verir.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {تؤتي أكلهَا كل حِين} قَالَ: كل سَاعَة بِاللَّيْلِ وَالنَّهَار والشتاء والصيف

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ } “Her zaman meyvesini verir” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Gece ve gündüz, kış ve yaz her an [meyve verir].”

وَذَلِكَ مثل الْمُؤمن يُطِيع ربه بِاللَّيْلِ وَالنَّهَار والشتاء والصيف

“İşte bu, gece ve gündüz, kış ve yaz Rabbine itaat eden müminin misalidir.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَبَّاس ﵄ {تؤتي أكلهَا} قَالَ: يكون أَخْضَر ثمَّ يكون أصفر

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre { تُؤْتِي أُكُلَهَا } “Meyvesini verir” ayeti hakkında şöyle demiştir: “[Hurma] önce yeşil olur, sonra sararır.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {تؤتي أكلهَا كل حِين} قَالَ: جذاذ النّخل

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ } “Her zaman meyvesini verir” ayeti hakkında: “Hurmanın devşirilme vaktidir” demiştir.

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵄ أَنه سُئِلَ عَن رجل حلف أَن لَا يصنع كَذَا وَكَذَا إِلَى حِين فَقَالَ: إِن من الْحِين حينا يدْرك وَمن الْحِين حينا لَا يدْرك

Feryâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre, bir vakte kadar (ilâ hîn) falan falan şeyi yapmamaya yemin eden bir adam hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: “Hîn (vakit) kelimesinin belirlenebilen bir süresi olduğu gibi, belirlenemeyen bir süresi de vardır.”

فالحين الَّذِي لَا يدْرك قَوْله: (ولتعلمن نبأه بعد حِين) (ص آيَة ٨٨

Belirlenemeyen hîn, Allah'ın: (Ve le-ta'lemünne nebeehu ba'de hîn) (Sâd Suresi 88

) والحين الَّذِي يدْرك {تؤتي أكلهَا كل حِين بِإِذن رَبهَا} وَذَلِكَ من حِين تصرم النَّخْلَة إِلَى حِين تطلع وَذَلِكَ سِتَّة أشهر

) sözüdür. Belirlenebilen hîn ise: { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا } “Rabbinin izniyle her zaman meyvesini verir” ayetindeki vakittir; o da hurmanın devşirildiği andan [yeniden] tomurcuklandığı ana kadar olan süredir ki bu altı aydır.

وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: جَاءَ رجل إِلَى ابْن عَبَّاس فَقَالَ: إِنِّي حَلَفت أَن لَا أكلم أخي حينا

Ebû Ubeyd, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Bir adam İbn Abbâs'a gelip: “Kardeşimle bir süre (hînen) konuşmamaya yemin ettim” dedi.

فَقَالَ ابْن عَبَّاس ﵄: أوقتَّ شَيْئا

İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): “Bir vakit belirledin mi?” diye sordu.

قَالَ: لَا

[Adam]: “Hayır” dedi.

قَالَ: فَإِن الله تَعَالَى يَقُول: {تؤتي أكلهَا كل حِين بِإِذن رَبهَا} فالحين سنة

[İbn Abbâs]: “O halde Allah Teâlâ: { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ بِإِذْنِ رَبِّهَا } ‘Rabbinin izniyle her zaman meyvesini verir’ buyurmaktadır; buradaki hîn bir yıldır” dedi.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن عَليّ ﵁ قَالَ: الْحِين سِتَّة أشهر

Beyhakî'nin es-Sünen'de Ali'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Hîn altı aydır.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الْحِين قد يكون غدْوَة وَعَشِيَّة

Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Hîn bazen sabah ve akşam [vakti] olur.”

وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه سُئِلَ عَن رجل حلف لَا يكلم أَخَاهُ حينا

İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr yoluyla İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre, kardeşiyle bir süre (hînen) konuşmamaya yemin eden bir adam hakkında sorulduğunda:

قَالَ: الْحِين سِتَّة اشهر

“Hîn altı aydır” demiştir.

ثمَّ ذكر النَّخْلَة مَا بَين حملهَا إِلَى صرامها سِتَّة أشهر

Sonra hurma ağacını zikredip: “Meyve tutması ile devşirilmesi arası altı aydır” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق عِكْرِمَة قَالَ: قَالَ ابْن عَبَّاس ﵄ الْحِين حينان: حِين يعرف وَحين لَا يعرف

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İkrime yoluyla rivayet ettiğine göre İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: “Hîn iki türlüdür: Bilinen bir hîn ve bilinmeyen bir hîn.

فَأَما الْحِين الَّذِي لَا يعرف فَقَوله: (ولتعلمن نبأه بعد حِين) (ص آيَة ٨٨

Bilinmeyen hîn, [Allah Teâlâ'nın]: (Ve le-ta'lemünne nebeehu ba'de hîn) (Sâd Suresi 88

) وَأما الْحِين الَّذِي يعرف فَقَوله: {تؤتي أكلهَا كل حِين}

) sözüdür. Bilinen hîn ise: { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ } “Her zaman meyvesini verir” sözüdür.”

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {كل حِين} قَالَ: كل سنة

İbn Cerîr'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { كُلَّ حِينٍ } “Her zaman” ayeti hakkında: “Her yıl” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ أرسل إليّ عمر بن عبد الْعَزِيز فَقَالَ: يامولى ابْن عَبَّاس إِنِّي حَلَفت أَن ل اأفعل كَذَا وَكَذَا حينا فَمَا

İbn Cerîr'in İkrime'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Ömer b. Abdilazîz bana haber gönderip: “Ey İbn Abbâs'ın azatlısı! Ben bir süre (hînen) falan falan şeyi yapmamaya yemin ettim;

الْحِين الَّذِي يعرف بِهِ فَقلت إِن من الْحِين حينا لَا يدْرك فَقَوْل الله: (هَل أَتَى على الإِنسان حِين من الدَّهْر لم يكن شَيْئا مَذْكُورا) (الإِنسان آيَة ١) وَالله مَا نَدْرِي كم أَتَى لَهُ إِلَى أَن خلق وَأما الَّذِي يدْرك فَقَوله: {تؤتي أكلهَا كل حِين} فَهُوَ مابين الْعَام إِلَى الْعَام الْمقبل فَقَالَ: أصبت يَا مولى ابْن عَبَّاس مَا أحسن مَا قلت

bununla bilinen hîn nedir?” dedi. Ben de: “Hînin belirlenemeyen bir türü vardır ki o, Allah'ın: (Hel etâ ale'l-insâni hînün mine'd-dehri lem yekün şey'en mezkûrâ) (İnsan Suresi 1) sözüdür. Vallahi onun yaratılışına kadar üzerinden ne kadar süre geçtiğini bilemeyiz. Belirlenebilen hîn ise O'nun: { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ } ‘Rabbinin izniyle her zaman meyvesini verir’ sözüdür; o da bir yıldan ertesi yıla kadar olan süredir” dedim. Bunun üzerine: “Doğru söyledin ey İbn Abbâs'ın azatlısı, ne kadar da güzel söyledin!” dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ عَن سعيد ابْن الْمسيب قَالَ: الْحِين يكون شَهْرَيْن والنخلة إِنَّمَا يكون حملهَا شَهْرَيْن

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Hîn iki ay olur; zira hurma ağacının meyve taşıması sadece iki aydır.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ {تؤتي أكلهَا كل حِين} قَالَ: تُؤْكَل ثَمَرَتهَا فِي الشتَاء والصيف

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ } “Her zaman meyvesini verir” ayeti hakkında: “Meyvesi kışın ve yazın yenir” demiştir.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {تؤتي أكلهَا كل حِين} قَالَ: فِي كل سَبْعَة أشهر

Beyhakî'nin Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ } “Her zaman meyvesini verir” ayeti hakkında: “Her yedi ayda bir” demiştir.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {تؤتي أكلهَا كل حِين} قَالَ: هوشجر جوز الْهِنْد لَا يتعطل من ثَمَر يحمل فِي كل شهر

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre { تُؤْتِي أُكُلَهَا كُلَّ حِينٍ } “Her zaman meyvesini verir” ayeti hakkında şöyle demiştir: “O, meyvesiz kalmayan ve her ay meyve veren Hindistan cevizi ağacıdır.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {كشجرة طيبَة} قَالَ: هِيَ شَجَرَة فِي الْجنَّة

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) rivayet ettiğine göre { كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } “Güzel bir ağaç gibi” ayeti hakkında: “O, cennette bir ağaçtır” demiştir.

وَفِي قَوْله: {كشجرة خبيثة} قَالَ: هَذَا مثل ضربه الله لم يخلق الله هَذِه الشَّجَرَة على وَجه الأَرْض

{ كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ } “Kötü bir ağaç gibi” ayeti hakkında da şöyle demiştir: “Bu, Allah'ın verdiği bir misaldir; Allah yeryüzünde böyle bir ağaç yaratmamıştır.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عدي بن حَاتِم قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: ان الله قلب الْعباد ظهرا وبطناً فَكَانَ خير الْعَرَب قُريْشًا

İbn Merdûye'nin Adiy b. Hâtim'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Allah kulları tepeden tırnağa inceleyip denedi ve Arapların en hayırlısını Kureyş kıldı.

وَهِي الشَّجَرَة الْمُبَارَكَة الَّتِي قَالَ الله فِي كِتَابه: {مثلا كلمة طيبَة} يَعْنِي الْقُرْآن {كشجرة طيبَة} يَعْنِي بهَا قُريْشًا {أَصْلهَا ثَابت} يَقُول: أَصْلهَا كَبِير {وفرعها فِي السَّمَاء} يَقُول: الشّرف الَّذِي شرفهم الله بالإِسلام الَّذِي هدَاهُم الله لَهُ وجعلهم من أَهله

O, Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği mübarek ağaçtır: { مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً } ‘güzel bir kelimeyi misal getirdi’ -yani Kur'an'ı-, { كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ } ‘güzel bir ağaç gibi’ -bununla Kureyş'i kastetmektedir-, { أَصْلُهَا ثَابِتٌ } ‘kökü sabittir’ -yani kökü büyüktür-, { وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ } ‘dalı ise göktedir’ -Allah'ın onları hidayet ettiği ve kendilerini ehlinden kıldığı İslam ile onları şereflendirdiği şerefi kastetmektedir-.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق حَيَّان بن شُعْبَة عَن أنس بن مَالك ﵁ فِي قَوْله: {كشجرة خبيثة} قَالَ: الشريان

İbn Merdûye'nin Hayyân b. Şu'be yoluyla Enes b. Mâlik'ten (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { كَشَجَرَةٍ خَبِيثَةٍ } “Kötü bir ağaç gibi” ayeti hakkında: “Şiryân ağacıdır” demiştir.

قلت لأنس: وَمَا الشريان قَالَ: الحنظل

Enes'e: “Şiryân nedir?” dedim; “Ebucehil karpuzudur” dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَخْر حميد بن زِيَاد الْخَرَّاط فِي الْآيَة قَالَ: الشَّجَرَة الخبيثة الَّتِي تجْعَل فِي الْمُسكر

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sahr Humeyd b. Ziyâd el-Harrât'tan rivayet ettiğine göre ayet hakkında şöyle demiştir: “Kötü ağaç, sarhoş edici içkiye katılan [ağaçtır].”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قعد نَاس من أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ فَذكرُوا هَذِه الْآيَة {اجتثت من فَوق الأَرْض مَا لَهَا من قَرَار} فَقَالُوا: يَا رَسُول الله نرَاهُ الكمأة

İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabından birtakım kimseler oturup şu ayeti: { اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ } “Toprağın üzerinden koparılmış, hiçbir sebatı kalmamıştır” zikrettiler ve: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz onun mantar (keme) olduğunu düşünüyoruz” dediler.

فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: الكمأة من الْمَنّ وماؤها شِفَاء للعين

Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Mantar (keme) kudret helvasındandır, suyu da göze şifadır” buyurdu.

والعجوة من الْجنَّة وَهِي شِفَاء من السم

Acve hurması da cennettendir ve zehre karşı şifadır.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {اجتثت من فَوق الأَرْض} قَالَ: استؤصلت من فَوق الأَرْض

Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre { اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ } “Toprağın üzerinden koparılmış” ayeti hakkında: “Yerin üzerinden kökü kazınmıştır” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: اعقلوا من الله الْأَمْثَال

İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: “Allah'ın verdiği darbımeselleri kavrayıp anlayın.”

وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁: أَن رجلا لَقِي رجلا من أهل الْعلم فَقَالَ: مَا تَقول فِي الْكَلِمَة الخبيثة فَقَالَ: مَا أعلم لَهَا فِي الأَرْض مُسْتَقرًّا وَلَا فِي السَّمَاء مصعداً إِلَّا أَن تلْزم صَاحبهَا حَتَّى يوافي بهَا الْقِيَامَة

İbn Cerîr'in Katâde'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre bir adam ilim ehlinden birine rastlayıp: “Kötü söz hakkında ne dersin?” diye sormuş, o da: “Kıyamet gününde onunla gelinceye kadar sahibinin boynuna dolanması dışında, onun yeryüzünde bir durağı ve göğe bir yükselişi olduğunu bilmiyorum” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير من طَرِيق قَتَادَة ﵁ عَن أبي الْعَالِيَة: أَن رجلا خالجت الرّيح رِدَاءَهُ فلعنها

İbn Cerîr'in Katâde (radıyallâhu anh) yoluyla Ebü'l-Âliye'den rivayet ettiğine göre rüzgâr bir adamın ridasını çekiştirip uçurunca adam rüzgâra lanet etti.

فَقَالَ لرَسُول الله ﷺ: لَا تلعنها فَإِنَّهَا مأمورة وَإنَّهُ من لعن شَيْئا لَيْسَ لَهُ بِأَهْل رجعت اللَّعْنَة على صَاحبهَا

Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: “Ona lanet etme; çünkü o memurdur (emre bağlıdır). Kim ehil (müstahak) olmayan bir şeye lanet ederse, o lanet sahibine geri döner.”

آيَة - ٢٧

Ayet: 27

أخرج الطَّيَالِسِيّ وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن الْبَراء بن عَازِب ﵁: أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: الْمُسلم إِذا سُئِلَ فِي الْقَبْر يشْهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَن مُحَمَّدًا رَسُول الله

Tayâlisî, Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Berâ b. Âzib'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Müslüman kabirde sorguya çekildiğinde Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik eder.

فَذَلِك قَوْله سُبْحَانَهُ: {يثبت الله الَّذين آمنُوا بالْقَوْل الثَّابِت فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَة}

İşte bu, Sübhânehu'nun şu buyruğudur: { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ } “Allah, iman edenleri dünyada da ahirette de sağlam sözle sapasağlam tutar”.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن الْبَراء بن عَازِب ﵁ فِي قَول الله: {يثبت الله الَّذين آمنُوا بالْقَوْل الثَّابِت فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَة} قَالَ: ذَلِك فِي الْقَبْر إِن كَانَ صَالحا وفْق وَإِن كَانَ لَا خير فِيهِ وجد أثلة

İbn Merdûye'nin Berâ b. Âzib'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre Allah'ın: { يُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ } “Allah, iman edenleri dünyada da ahirette de sağlam sözle sapasağlam tutar” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Bu kabirdedir; eğer [kul] salih bir kimse ise muvaffak kılınır, şayet kendisinde hiçbir hayır yoksa helake sürüklenir.”

وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَأحمد بن حَنْبَل وهناد بن السّري فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَأَبُو دَاوُد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه

Tayâlisî, Musannef'te İbn Ebî Şeybe, Ahmed b. Hanbel, ez-Zühd'de Hennâd b. es-Serî, Abd b. Humeyd, Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye,

وَالْحَاكِم فِي صَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي كتاب عَذَاب الْقَبْر عَن الْبَراء بن عَازِب ﵁ قَالَ: خرجنَا مَعَ رَسُول الله ﷺ فِي جَنَازَة رجل من الْأَنْصَار فَانْتَهَيْنَا إِلَى الْقَبْر وَلما يلْحد فَجَلَسَ رَسُول الله ﷺ وَجَلَسْنَا حوله - وَكَأن على رؤوسنا الطير - وَفِي يَده عودا ينكت بِهِ الأَرْض فَرفع رَأسه فَقَالَ: استعيذوا بِاللَّه من عَذَاب الْقَبْر - مرَّتَيْنِ أَو ثَلَاثًا

Sahih'inde Hâkim ve Kitâbu Azâbi'l-Kabr'de Beyhakî'nin Berâ b. Âzib'den (radıyallâhu anh) rivayet ettiğine göre şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte Ensâr'dan bir adamın cenazesine çıktık ve kabre vardık. Henüz lahit kazılmamıştı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) oturdu, biz de etrafına -başımızın üzerinde kuşlar varmışçasına- oturduk. Elinde yere vurduğu bir çubuk vardı. Başını kaldırdı ve iki veya üç kez: “Kabir azabından Allah'a sığının!” buyurdu.

ثمَّ قَالَ: إنَّ العَبْد الْمُؤمن إِذا كَانَ فِي انْقِطَاع من الدُّنْيَا وإقبال من الْآخِرَة نزل إِلَيْهِ مَلَائِكَة من السَّمَاء بيض الْوُجُوه كأنَّ وُجُوههم الشَّمْس مَعَهم كفن من أكفان الْجنَّة وحنوط من حنوط الْجنَّة حَتَّى يجلسوا مِنْهُ مد الْبَصَر

Sonra şöyle buyurdu: “Mümin kul, dünyadan ayrılmak ve ahirete yönelmek üzere olduğu vakit, gökten yüzleri güneş gibi ak melekler iner. Yanlarında cennet kefenlerinden bir kefen ve cennet kokularından bir koku bulunur; nihayet gözünün görebileceği mesafede otururlar.

ثمَّ يَجِيء ملك الْمَوْت ثمَّ يجلس عِنْد رَأسه فَيَقُول: أيتها النَّفس المطمئنة اخْرُجِي إِلَى مغْفرَة من الله ورضوان

Sonra ölüm meleği gelir ve başucuna oturarak şöyle der: ‘Ey mutmain olmuş nefis! Allah'ın mağfiretine ve rızasına çık!’

قَالَ: فَتخرج

Şöyle devam etti: ‘O [ruh] da çıkar;

تسيل كَمَا تسيل القطرة من فِي السقاء وَإِن كُنْتُم ترَوْنَ غير ذَلِك فيأخذها فَإِذا أَخذهَا لم يدعوها فِي يَده طرفَة عين حَتَّى يأخذوها فيجعلوها فِي ذَلِك الْكَفَن وَفِي ذَلِك الحنوط وَيخرج مِنْهَا أطيب نفحة مسك وجدت على وَجه الأَرْض فيصعدون بهَا فَلَا يَمرونَ على ملإٍ من الْمَلَائِكَة إِلَّا قَالُوا: مَا هَذَا الرّوح الطّيب فَيَقُولُونَ: فلَان بن فلَان بِأَحْسَن أَسْمَائِهِ الَّتِي كَانُوا يسمونها فِي الدُّنْيَا وَحَتَّى ينْتَهوا بهَا إِلَى السَّمَاء الدُّنْيَا فيستفتحون لَهُ فَيفتح لَهُم فيشيعه من كل سَمَاء مقربوها إِلَى السَّمَاء الَّتِي تَلِيهَا حَتَّى تَنْتَهِي بِهِ إِلَى السَّمَاء السَّابِعَة فَيَقُول الله: اكتبوا كتاب عَبدِي فِي عليين وأعيدوه إِلَى الأَرْض فَإِنِّي مِنْهَا خلقتهمْ وفيهَا أعيدهم وَمِنْهَا أخرجهم تَارَة أُخْرَى

su kabının ağzından bir damlanın akıp süzüldüğü gibi akar -siz başka türlü görseniz de-. [Ölüm meleği] onu alır. Onu aldığı zaman melekler göz açıp kapayıncaya kadar bile onu elinde bırakmazlar, hemen alıp o kefene ve o kokuya koyarlar. Ondan yeryüzünde bulunan en güzel misk kokusu gibi bir koku çıkar. Onu yukarı çıkarırlar; melek topluluklarından hangisinin yanından geçseler mutlaka: ‘Bu güzel ruh kimdir?’ derler. Onlar da: ‘Dünyada kendisini çağırdıkları en güzel isimleriyle falanca oğlu falancadır’ derler. Nihayet onu dünya semasına ulaştırırlar ve kapının açılmasını isterler, kendilerine açılır. Her semanın mukarrebleri (yakın melekleri) bir sonraki semaya kadar ona eşlik eder; ta yedinci semaya kadar ulaştırılır. Bunun üzerine Allah: ‘Kulumun amel defterini İlliyyîn'e yazın ve onu yeryüzüne geri döndürün; zira Ben onları ondan (topraktan) yarattım, yine oraya döndüreceğim ve bir kez daha onları oradan çıkaracağım’ buyurur.

فتعاد روحه فِي جسده فيأتيه ملكان فيجلسانه فَيَقُولَانِ لَهُ: من رَبك فَيَقُول: رَبِّي الله

Ruhu bedenine iade edilir. Yanına iki melek gelir ve onu oturtup: ‘Rabbin kimdir?’ derler. O da: ‘Rabbim Allah'tır’ der.

فَيَقُولَانِ لَهُ: مَا دينك فَيَقُول: ديني الإِسلام

Ona: ‘Dinin nedir?’ derler. O da: ‘Dinim İslam'dır’ der.

فَيَقُولَانِ لَهُ: مَا هَذَا الرجل الَّذِي بعث فِيكُم فَيَقُول: هُوَ رَسُول الله

Ona: ‘Size gönderilen bu adam kimdir?’ derler. O da: ‘O, Allah'ın Resûlü'dür’ der.

فَيَقُولَانِ لَهُ: وَمَا علمك فَيَقُول: قَرَأت كتاب الله فآمنت بِهِ وصدّقت

Ona: ‘Bilgin nedir (bunu nereden biliyorsun)?’ derler. O da: ‘Allah'ın Kitabı'nı okudum, O'na iman edip O'nu tasdik ettim’ der.

فينادي مُنَاد من السَّمَاء أَن صدق عَبدِي فافرشوه من الْجنَّة وألبسوه من الْجنَّة وافتحوا لَهُ بَابا إِلَى الْجنَّة فيأتيه من روحها وطيبها ويفسح لَهُ فِي قَبره مد بَصَره ويأتيه رجل حسن الْوَجْه حسن الثِّيَاب طيب الرّيح فَيَقُول: أبشر بِالَّذِي يَسُرك

Bunun üzerine gökten bir münadi şöyle seslenir: ‘Kulum doğru söyledi; ona cennetten [döşekler] serin, cennetten giydirin ve ona cennete bakan bir kapı açın!’ Böylece ona cennetin esintisinden ve güzel kokusundan gelir; kabri gözünün görebileceği mesafeye kadar genişletilir. Yanına güzel yüzlü, güzel elbiseli, hoş kokulu bir adam gelir ve: ‘Seni sevindirecek şeyle müjdelen!

هَذَا يَوْمك الَّذِي كنت توعد

Bu, sana vaad olunan günündür’ der.

فَيَقُول لَهُ: من أَنْت فوجهك الْوَجْه يَجِيء بِالْخَيرِ

O da ona: ‘Sen kimsin? Yüzün hayır getiren bir yüz!’ der.

فَيَقُول لَهُ: أَنا عَمَلك الصَّالح

O da: ‘Ben senin salih amelinim’ der.

فَيَقُول: رب أقِم السَّاعَة

Bunun üzerine: ‘Rabbim! Kıyameti kopar,

رب أقِم السَّاعَة حَتَّى أرجع إِلَى أَهلِي وَمَالِي

Rabbim! Kıyameti kopar ki aileme ve malıma döneyim’ der.

قَالَ: وَإِن العَبْد الْكَافِر إِذا كَانَ فِي انْقِطَاع من الدُّنْيَا وإقبال من الْآخِرَة نزل

[Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)] buyurdu ki: ‘Kâfir kul da dünyadan ayrılmak ve ahirete yönelmek üzere olduğu vakit,

إِلَيْهِ من السَّمَاء مَلَائِكَة سوء الْوُجُوه مَعَهم مسوح

gökten yanlarında kaba kıldan çullar bulunan çirkin yüzlü melekler iner.

فَيَجْلِسُونَ مِنْهُ مد الْبَصَر ثمَّ يَجِيء ملك الْمَوْت حَتَّى يجلس عِنْد رَأسه يَقُول: أيتها النَّفس الخبيثة اخْرُجِي إِلَى سخط من الله وَغَضب

Gözünün görebileceği mesafede otururlar. Sonra ölüm meleği gelir ve başucuna oturup: ‘Ey pis nefis! Allah'ın öfkesine ve gazabına çık!’ der.

فَتفرق فِي جسده فينتزعها كَمَا ينتزع السفود من الصُّوف المبلول فيأخذها

O [ruh] bedenine dağılır; [ölüm meleği] de ıslak yünden demir şişin çekilip çıkarıldığı gibi onu çekip alır.

فَإِذا أَخذهَا لم يدعوها فِي يَده طرفَة عين حَتَّى يجعلوها فِي تِلْكَ المسوح

Onu aldığı zaman melekler göz açıp kapayıncaya kadar bile onu elinde bırakmazlar, hemen o çulların içine koyarlar.

وَيخرج مِنْهَا كأنتن ريح جيفة وجدت على وَجه الأَرْض

Ondan yeryüzünde bulunan en pis leş kokusu gibi bir koku çıkar.

فيصعدون بهَا

Onu yukarı çıkarırlar.

فَلَا يَمرونَ بهَا على ملإٍ من الْمَلَائِكَة

Melek topluluklarından hangisinin yanından geçseler,

إِلَّا قَالُوا: مَا هَذَا الرّوح الْخَبيث

mutlaka: ‘Bu pis ruh kimdir?’ derler.

فَيَقُولُونَ فلَان بن فلَان بأقبح أَسْمَائِهِ الَّتِي كَانَ يُسمى بهَا فِي الدُّنْيَا

Onlar da: ‘Dünyada kendisinin çağrıldığı en çirkin isimleriyle falanca oğlu falancadır’ derler.

حَتَّى يَنْتَهِي بهَا إِلَى السَّمَاء الدُّنْيَا فيستفتح فَلَا يفتح لَهُ

Nihayet onu dünya semasına ulaştırır ve kapının açılmasını isterler, fakat ona açılmaz.

ثمَّ قَرَأَ رَسُول الله ﷺ (لَا تفتح لَهُم أَبْوَاب السَّمَاء) (الْحَج آيَة ٣١) فَيَقُول الله ﷿ اكتبوا كِتَابه فِي سِجِّين فِي الأَرْض السُّفْلى

Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): { لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ } “Onlara gök kapıları açılmaz” (el-Hac 31) ayetini okudu. Bunun üzerine Aziz ve Celil olan Allah: ‘Onun amel defterini en aşağı yerdeki Siccîn'e yazın’ buyurur.

فتطرح روحه طرحاً

Böylece ruhu fırlatılıp atılır.

ثمَّ قَرَأَ رَسُول الله ﷺ {وَمن يُشْرك بِاللَّه فَكَأَنَّمَا خرّ من السَّمَاء فتخطفه الطير أَو تهوي بِهِ الرّيح فِي مَكَان سحيق} (الْحَج آيَة ٣١) فتعاد روحه فِي جسده ويأتيه ملكان فيجلسانه فَيَقُولَانِ لَهُ: من رَبك فَيَقُول: من رَبك هاه

Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ } “Kim Allah'a ortak koşarsa, sanki o gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışmış veya rüzgâr onu uzak bir yere savurmuş gibidir” (el-Hac 31) ayetini okudu. Bunun üzerine ruhu bedenine iade edilir. Yanına iki melek gelir ve onu oturtup: ‘Rabbin kimdir?’ derler. O da: ‘Rabbin kimdir? Hah,

هاه

hah!

لَا أَدْرِي

Bilmiyorum!’ der.

فَيَقُولَانِ لَهُ: مَا دينك فَيَقُول: هاه

Ona: ‘Dinin nedir?’ derler. O da: ‘Hah,

هاه لَا أَدْرِي فَيَقُولَانِ لَهُ: مَا هَذَا الرجل الَّذِي بعث فِيكُم فَيَقُول: هاه

hah, bilmiyorum!’ der. Ona: ‘Size gönderilen bu adam kimdir?’ derler. O da: ‘Hah,

هاه

hah!

لَا أَدْرِي فينادي مُنَاد من السَّمَاء أَن كذب عَبدِي فافرشوه من النَّار وافتحوا لَهُ بَابا إِلَى النَّار

Bilmiyorum!’ der. Bunun üzerine gökten bir münadi şöyle seslenir: ‘Kulum yalan söyledi; ona ateşten [döşekler] serin ve ona ateşe bakan bir kapı açın!’

فيأتيه من حرهَا وسمومها ويضيق عَلَيْهِ قَبره حَتَّى تخْتَلف فِيهِ أضلاعه ويأتيه رجل قَبِيح الْوَجْه قَبِيح الثِّيَاب منتن الرّيح فَيَقُول أبشر بِالَّذِي يسوءك

Böylece ona onun sıcağından ve kavurucu rüzgârından gelir; kabri, kaburga kemikleri birbirine geçecek derecede daraltılır. Yanına çirkin yüzlü, çirkin elbiseli, pis kokulu bir adam gelir ve: ‘Seni üzecek şeyle müjdelen!

هَذَا يَوْمك الَّذِي كنت توعد

Bu, sana vaad olunan günündür’ der.

فَيَقُول: من أَنْت

O da: ‘Sen kimsin?

فوجهك الْوَجْه يَجِيء بِالشَّرِّ

Yüzün şer getiren bir yüz!’ der.