وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي عُبَيْدَة إِن جبارا من الْجَبَابِرَة قَالَ: لَا أَنْتَهِي حَتَّى أنظر إِلَى من فِي السَّمَاء
İbn Ebî Şeybe'nin Ebû Ubeyde'den rivayet ettiğine göre zorba hükümdarlardan biri şöyle dedi: “Gökte olan kimseye bakmadıkça vazgeçmeyeceğim.”
فَسلط عَلَيْهِ أَضْعَف خلقه فَدخلت بعوضة فِي أَنفه فَأَخذه الْمَوْت فَقَالَ: اضربوا رَأْسِي
Bunun üzerine Allah ona yarattıklarının en zayıfını musallat etti; burnuna bir sivrisinek girdi. Ölüm pençesine düşünce: “Başıma vurun!” dedi.
فضربوه حَتَّى نثروا دماغه
Kafasını dağıtıncaya kadar başına vurdular.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك ﵁ فِي قَوْله: {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} قَالَ: انْطلق نَاس وَأخذُوا هَذِه النسور فعلقوا عَلَيْهَا كَهَيئَةِ التوابيت ثمَّ أرسلوها فِي السَّمَاء فرأتها الْجبَال فظنت أَنه شَيْء نزل من السَّمَاء فتحركت لذَلِك
Saîd b. Mansûr ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik (radıyallâhu anh)'dan Allah Teâlâ'nın: {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} “Tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bir grup insan gidip bu kartalları aldılar, üzerlerine sandık benzeri bir şey bağladılar ve onları göğe saldılar. Dağlar onları görünce gökten inen bir şey olduğunu zannedip bundan dolayı sarsıldı.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: أَمر الَّذِي حاجّ إِبْرَاهِيم فِي ربه بإبراهيم فَأخْرج من مدينته فلقي لوطاً على بَاب الْمَدِينَة وَهُوَ ابْن أَخِيه فَدَعَاهُ فَآمن بِهِ وَقَالَ: إِنِّي مهَاجر إِلَى رَبِّي
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Rabbi hakkında İbrâhim ile tartışan kişi, İbrâhim'in şehrinden çıkarılmasını emretti. [İbrâhim] şehir kapısında yeğeni olan Lût ile karşılaştı; onu [imana] davet etti, o da ona iman etti ve: ‘Ben Rabbime hicret ediyorum’ dedi.”
وَحلف نمْرُود أَن يطْلب إِلَه إِبْرَاهِيم فَأخذ أَرْبَعَة فراخ من فراخ النسور فربّاهن بالخبز وَاللَّحم
Nemrud ise İbrâhim'in ilâhını arayacağına yemin etti; kartal yavrularından dört yavru alıp onları ekmek ve etle besledi.
حَتَّى إِذا كبرن وغلظن واستعلجن قرنهنّ بتابوت وَقعد فِي ذَلِك التابوت ثمَّ رفع رجلا من لحم لَهُنَّ فطرن حَتَّى إِذا دهم فِي السَّمَاء أشرف فَنظر إِلَى الأَرْض وَإِلَى الْجبَال تدب كدبيب النَّمْل ثمَّ رفع لَهُنَّ اللَّحْم ثمَّ نظر فَرَأى الأَرْض محيطاً بهَا بَحر كَأَنَّهَا فلكة فِي مَاء ثمَّ
Büyüyüp irileşince ve güçlenince onları bir sandığa bağladı ve o sandığa oturdu. Sonra onlar için bir et parçasını yukarı doğru kaldırdı; kuşlar uçtular. Göğe iyice yaklaşıp yükselince yukarıdan baktı; yere ve karınca gibi kaynaşan dağlara baktı. Sonra eti onlar için [daha da] kaldırdı ve baktı; yeryüzünü suyun içindeki bir iğ yuvarlağı gibi denizle kuşatılmış halde gördü. Sonra
رفع طَويلا فِي ظلمَة فَلم ير مَا فَوْقه وَلم ير مَا تَحْتَهُ فَألْقى اللَّحْم فَأَتْبَعته منقضات فَلَمَّا نظرت الْجبَال إلَيْهِنَّ قد أقبلن منقضات وسمعن حفيفهن فزعت الْجبَال وكادت أَن تَزُول من أمكنتها وَلم يفعلن
karanlık içinde uzun süre yükseltildi; ne yukarısındakini ne de altındakini görebildi. Bunun üzerine eti attı; kuşlar da süzülerek onun peşinden indiler. Dağlar onların süzülerek geldiklerini görüp kanat seslerini işitince dehşete kapıldılar ve neredeyse yerlerinden oynayacaklardı, fakat oynamadılar.
فَذَلِك قَوْله: {وَقد مكروا مَكْرهمْ وَعند الله مَكْرهمْ وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} وَهِي فِي قِرَاءَة عبد الله بن مَسْعُود وَإِن كَاد مَكْرهمْ فَكَانَ طيورهن بِهِ من بَيت الْمُقَدّس ووقوعهن فِي جبال الدُّخان
İşte Allah'ın: {وَقد مكروا مَكْرهمْ وَعند الله مَكْرهمْ وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} “Onlar gerçekten tuzaklarını kurdular; oysa tuzakları Allah katındadır, isterse onların tuzakları dağları yerinden oynatacak olsun” kavli budur. Bu ayet Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde “وإن كاد مكرهم” şeklindedir. Kuşların onu uçurduğu yer Beytülmakdis, indikleri yer ise Duhan dağlarıydı.
فَلَمَّا رأى أَنه لَا يُطيق شَيْئا أَخذ فِي بُنيان الصرح فبناه حَتَّى أسْندهُ إِلَى السَّمَاء ارْتقى فَوْقه ينظر يزْعم إِلَى إِلَه إِبْرَاهِيم فأحدث وَلم يكن يحدث وَأخذ الله بُنْيَانه من الْقَوَاعِد (فَخر عَلَيْهِم السّقف من فَوْقهم وأتاهم الْعَذَاب من حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ) (النَّحْل آيَة ٢٦
Hiçbir şeye güç yetiremeyeceğini anlayınca kuleyi inşa etmeye başladı. Onu göğe dayanıncaya kadar yükseltti; güya İbrâhim'in ilâhına bakmak için üstüne çıktı. [Korkudan] abdesti bozuldu; oysa daha önce abdesti bozulmazdı. Allah ise onun binasını temellerinden sarstı; (فَخر عَلَيْهِم السّقف من فَوْقهم وأتاهم الْعَذَاب من حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ) (النَّحْل آيَة ٢٦
) يَقُول: من مأمنهم وَأَخذهم من أساس الصرح فَانْتقضَ بهم
) “Tavan tepelerinden üzerlerine çöktü ve azap onlara hiç farkında olmadıkları bir yerden geldi” (Nahl suresi, 26). Yani en güvende hissettikleri yerden [geldi]. Allah onları kulenin temelinden yakaladı da kule üzerlerine yıkıldı.
سقط فتبلبت أَلْسِنَة النَّاس يَوْمئِذٍ من الْفَزع فتكلموا بِثَلَاثَة وَسبعين لِسَانا فَلذَلِك سميت بابل وَكَانَ قبل ذَلِك بالسُّرْيَانيَّة
[Kule] yıkıldı ve o gün dehşetten insanların dilleri birbirine karıştı (tebelbelet); böylece yetmiş üç dille konuştular. Bundan dolayı oraya Bâbil adı verildi. Bundan önce ise [dilleri] Süryanice idi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {إِن الله عَزِيز ذُو انتقام} قَالَ: عَزِيز وَالله فِي أمره يملي وكيده متين ثمَّ إِذا انتقم انتقم بِقَدرِهِ
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde (radıyallâhu anh)'dan Allah Teâlâ'nın: {إِن الله عَزِيز ذُو انتقام} “Şüphesiz ki Allah mutlak güç sahibidir, intikam alıcıdır” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki O, işinde azizdir; mühlet verir ve tuzağı çetindir, sonra intikam aldığında gücüyle intikam alır.”
وَأخرج مُسلم وَابْن جرير وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ثَوْبَان ﵁ قَالَ: جَاءَ حبر من الْيَهُود إِلَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: أَيْن يكون النَّاس يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض فَقَالَ رَسُول الله صاى الله عَلَيْهِ وَسلم: هم فِي الظلمَة دون الجسر
Müslim, İbn Cerîr, Hâkim ve Delâil'de Beyhakî'nin Sevbân (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudi din adamlarından biri Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: “Yerin başka bir yerle değiştirildiği gün insanlar nerede olacak?” dedi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Onlar köprünün berisinde, karanlıkta olacaklardır” buyurdu.
وَأخرج أَحْمد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم عَن عَائِشَة ﵂ قَالَت: أَنا أول النَّاس سَأَلَ رَسُول الله ﷺ عَن هَذِه الْآيَة {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} قلت: أَيْن النَّاس يَوْمئِذٍ قَالَ على الصِّرَاط
Ahmed, Müslim, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, İbn Merdûye ve Hâkim'in Âişe (radıyallâhu anhâ)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bu {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} “Yerin başka bir yerle değiştirileceği gün” ayeti hakkında Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e soru soran ilk kişi benim. ‘O gün insanlar nerede olacak?’ dedim. ‘Sırat üzerinde’ buyurdu.”
وَأخرج البرَاز وَابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي قَول الله: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} قَالَ: أَرض بَيْضَاء كَأَنَّهَا فضَّة لم يسفك فِيهَا دم حرَام وَلم يعْمل فِيهَا خَطِيئَة
Bezzâr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin İbn Mes'ûd (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} “Yerin başka bir yerle değiştirileceği gün” kavli hakkında şöyle buyurmuştur: “Üzerinde haram kan dökülmemiş ve üzerinde hiçbir günah işlenmemiş, gümüş gibi beyaz bir yer [ile değiştirilir].”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} قَالَ: تبدل الأَرْض أَرضًا بَيْضَاء كَأَنَّهَا سبيكة فضَّة لم يسفك فِيهَا دم حرَام وَلم يعْمل عَلَيْهَا خَطِيئَة
Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan Allah Teâlâ'nın: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} “Yerin başka bir yerle değiştirileceği gün” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Yer, üzerinde haram kan dökülmemiş ve üzerinde hiçbir günah işlenmemiş, gümüş külçesi gibi beyaz bir yerle değiştirilir.”
قَالَ الْبَيْهَقِيّ: الْمَوْقُوف أصح
Beyhakî: “Mevkuf olan rivayet daha sahihtir” dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن زيد بن ثَابت قَالَ: أَتَى الْيَهُود النَّبِي ﷺ يسألونه فَقَالَ: جاؤوني
İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin Zeyd b. Sâbit'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudiler soru sormak üzere Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e geldiler. [Resûlullah] şöyle buyurdu: “Bana geldiler;
سأخبرهم قبل أَن يَسْأَلُونِي {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} قَالَ: أَرض بَيْضَاء كالفضة فَسَأَلَهُمْ فَقَالُوا: أَرض بَيْضَاء كالنقي
bana sormadan önce onlara haber vereceğim: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} ‘Yerin başka bir yerle değiştirileceği gün’ [hakkında soracaklar].” [Resûlullah]: “Gümüş gibi beyaz bir yerdir” buyurdu. Sonra onlara sordu; onlar da: “Halis beyaz un gibi beyaz bir yerdir” dediler.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض وَالسَّمَاوَات} قَالَ: أَرض بَيْضَاء لم يعْمل عَلَيْهَا خَطِيئَة وَلم يسفك عَلَيْهَا دم
İbn Merdûye'nin Ali'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض وَالسَّمَاوَات} “Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirileceği gün” kavli hakkında şöyle buyurmuştur: “Üzerinde hiçbir günah işlenmemiş ve üzerinde kan dökülmemiş beyaz bir yerdir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك أَنه تَلا هَذِه الْآيَة {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض وَالسَّمَاوَات} قَالَ: يبدلها الله يَوْم الْقِيَامَة بِأَرْض من فضَّة لم يعْمل عَلَيْهَا الْخَطَايَا ثمَّ ينزل الْجَبَّار ﷿ عَلَيْهَا
İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin rivayet ettiğine göre Enes b. Mâlik bu {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض وَالسَّمَاوَات} “Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirileceği gün” ayetini okudu ve şöyle dedi: “Kıyamet gününde Allah onu, üzerinde günahlar işlenmemiş gümüşten bir yerle değiştirir; sonra Cebbâr (azze ve celle) oraya tecelli eder/iner.”
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة الْجنَّة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ بن أبي طَالب فِي الْآيَة قَالَ: تبدل الأَرْض من فضَّة وَالسَّمَاء من ذهب
İbn Ebi'd-Dünyâ Sıfatü'l-Cenne'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali b. Ebî Tâlib'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Yer gümüşten, gök ise altından [olanı ile] değiştirilir.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} زعم أَنَّهَا تكون فضَّة
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} “Yerin başka bir yerle değiştirileceği gün” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o, onun gümüş olacağını söylemiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض وَالسَّمَاوَات} قَالَ: أَرض كَأَنَّهَا فضَّة وَالسَّمَاوَات كَذَلِك
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den Allah Teâlâ'nın: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض وَالسَّمَاوَات} “Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirileceği gün” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Gümüş gibi bir yer ve gökler de aynı şekilde [olur].”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض وَالسَّمَاوَات} قَالَ: يُزَاد فِيهَا وَينْقص مِنْهَا وَتذهب آكامها وجبالها وأوديتها وشجرها وَمَا فِيهَا وتمد مدّ الْأَدِيم العكاظي أَرض بَيْضَاء مثل الْفضة لم يسفك فِيهَا دم وَلم يعْمل عَلَيْهَا خَطِيئَة وَالسَّمَوَات تذْهب شمسها وقمرها وننجومها
Beyhakî'nin el-Ba's'ta İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan Allah Teâlâ'nın: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض وَالسَّمَاوَات} “Yerin başka bir yerle, göklerin de [başka göklerle] değiştirileceği gün” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “[Yere] ekleme yapılır ve ondan eksiltme yapılır; tepeleri, dağları, vadileri, ağaçları ve içindekiler gider ve Ukâz derisi gibi dümdüz uzatılır. Üzerinde kan dökülmemiş ve günah işlenmemiş gümüş gibi beyaz bir yer olur. Göklerin ise güneşi, ayı ve yıldızları gider.”
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن سهل بن سعد: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: يحْشر النَّاس يَوْم الْقِيَامَة على أَرض بَيْضَاء عفراء كقرصة نقي لَيْسَ فِيهَا معلم لأحد
Buhârî, Müslim, İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin Sehl b. Sa'd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i şöyle buyururken işittim: “Kıyamet gününde insanlar, hiç kimseye ait bir işaret bulunmayan, tertemiz undan yapılmış ekmek gibi beyaz ve kızıla çalan beyaz bir yerde haşredilirler.”
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: تكون الأَرْض يَوْم الْقِيَامَة خبْزَة وَاحِدَة يَتَكَفَّؤُهَا الْجَبَّار بِيَدِهِ كَمَا يَتَكَفَّأ أحدكُم خبزته فِي السفرة نزلا لأهل الْجنَّة
Buhârî, Müslim ve İbn Merdûye'nin Ebû Saîd el-Hudrî (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kıyamet gününde yeryüzü tek bir ekmek olur; cennet ehline bir ikram (nüzül) olmak üzere, sizden birinizin yolculukta ekmeğini elden ele çevirip düzelttiği gibi Cebbâr olan Allah da onu eliyle çevirir.”
قَالَ: فَأَتَاهُ رجل من الْيَهُود فَقَالَ: بَارك الله عَلَيْك أَبَا الْقَاسِم
[Ebû Saîd] dedi ki: “Yahudilerden bir adam gelip şöyle dedi: ‘Allah sana bereket versin ey Ebü'l-Kāsım!
أَلا أخْبرك بِنزل أهل الْجنَّة يَوْم الْقِيَامَة قَالَ: تكون الأَرْض خبْزَة وَاحِدَة يَوْم الْقِيَامَة كَمَا قَالَ رَسُول الله ﷺ قَالَ: فَنظر إِلَيْنَا رَسُول الله ﷺ ثمَّ ضحك حَتَّى بَدَت نَوَاجِذه ثمَّ قَالَ: أَلا أخْبرك بِإِدَامِهِمْ قَالَ: بلَى
Sana kıyamet gününde cennet ehlinin ilk ikramını haber vereyim mi?’ [Resûlullah]: ‘Kıyamet gününde yeryüzü tek bir ekmek olur’ buyurdu -tıpkı Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in [önceden] buyurduğu gibi-. [Râvi] dedi ki: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bize baktı, sonra azı dişleri görününceye kadar güldü ve: ‘Onların katıklarını da sana haber vereyim mi?’ buyurdu. [Yahudi]: ‘Evet’ dedi.
قَالَ: إدَامهمْ ثَوْر
[Resûlullah]: ‘Onların katığı bir öküzdür’ buyurdu.
قَالُوا: ماهذا قَالَ هَذَا ثَوْر بِالْأُمِّ يَأْكُل من زِيَادَة كَبِدهَا سَبْعُونَ ألفا
[Sahabîler]: ‘Bu nedir?’ dediler. [Resûlullah]: ‘Bu Bâlâm öküzüdür; ciğerinin fazlalığından yetmiş bin kişi yer’ buyurdu.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أَفْلح مولى أبي أَيُّوب ﵁ أَن رجلا من يهود سَأَلَ النَّبِي ﷺ {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} مَا الَّذِي تبدل بِهِ فَقَالَ: خبْزَة
İbn Merdûye'nin Ebû Eyyûb'un azatlısı Eflah (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre Yahudilerden bir adam Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: “{يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} ‘Yerin başka bir yerle değiştirileceği gün’ ne ile değiştirilecek?” diye sordu. [Resûlullah]: “Bir ekmek ile” buyurdu.
فَقَالَ الْيَهُودِيّ: درمكة بِأبي أَنْت
Bunun üzerine Yahudi: “Anam babam sana feda olsun, darmeke (has un ekmeği mi)?” dedi.
قَالَ: فَضَحِك ثمَّ قَالَ: قَاتل الله يهود هَل تَدْرُونَ مَا الدرمكة لباب الْخبز
[Eflah] dedi ki: Resûlullah güldü ve sonra şöyle buyurdu: “Allah Yahudilerin canını alsın! Darmekenin ne olduğunu biliyor musunuz? Ekmeğin has özüdür.”
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} قَالَ: تبدل الأَرْض خبْزَة بَيْضَاء يَأْكُل الْمُؤمن وَمن تَحت قَدَمَيْهِ
İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr (radıyallâhu anh)'dan Allah Teâlâ'nın: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} “Yerin başka bir yerle değiştirileceği gün” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Yer beyaz bir ekmekle değiştirilir; mümin ayaklarının altından da yer.”
وَأخرج وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: تبدل الأَرْض بَيْضَاء مثل الخبزة يَأْكُل مِنْهَا أهل الإسلا م حَتَّى يفرغوا من الْحساب
Beyhakî'nin el-Ba's'ta İkrime (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Yer ekmek gibi bembeyaz [bir yerle] değiştirilir; İslâm ehli hesaptan çıkıncaya kadar ondan yerler.”
وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ فِي قَوْله: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} قَالَ: خبز يَأْكُل مِنْهَا الْمُؤْمِنُونَ من تَحت أَقْدَامهم
İbn Cerîr'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den Allah Teâlâ'nın: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} “Yerin başka bir yerle değiştirileceği gün” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Müminlerin ayaklarının altından yedikleri bir ekmek [olur].”
وَأخرج أَحْمد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الدَّلَائِل عَن أبي أَيُّوب الْأنْصَارِيّ قَالَ: أَتَى النَّبِي ﷺ حبر من الْيَهُود وَقَالَ: أَرَأَيْت إِذْ يَقُول الله: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} فَأَيْنَ الْخلق عِنْد ذَلِك قَالَ: أضياف الله لن يعجزهم مَا لَدَيْهِ
Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Delâil'de Ebû Nuaym'ın Ebû Eyyûb el-Ensârî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudi din adamlarından biri Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: “Gördün ya Allah Teâlâ: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} ‘Yerin başka bir yerle değiştirileceği gün’ buyuruyor; o sırada mahlûkat nerede olacak?” dedi. [Resûlullah]: “Onlar Allah'ın misafirleridir; O'nun katındaki şeyler onlara yetersiz gelmez” buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة فِي الْآيَة
Abd b. Humeyd'in İkrime'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre
قَالَ: بلغنَا أَن هَذِه الأَرْض تطوى وَإِلَى جنبها أُخْرَى يحْشر النَّاس مِنْهَا إِلَيْهَا
o şöyle demiştir: “Bize ulaştığına göre bu yer dürülecek ve onun yanında başka bir yer olacak; insanlar buradan oraya haşredileceklerdir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن أبيّ بن كَعْب فِي الْآيَة قَالَ: تغير السَّمَوَات جنَانًا وَيصير مَكَان الْبَحْر نَارا وتبدل الأَرْض غَيرهَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Übey b. Ka'b'dan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Gökler cennetlere dönüştürülür, denizin yeri ateş haline gelir ve yer başka bir yerle değiştirilir.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: الأَرْض كلهَا نَار يَوْم الْقِيَامَة
İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet gününde yeryüzünün tamamı ateştir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den Allah Teâlâ'nın: {يَوْم تبدل الأَرْض غير الأَرْض} “Yerin başka bir yerle değiştirileceği gün” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre
قَالَ: هَذَا يَوْم الْقِيَامَة خلق سوى الْخلق الأول
o şöyle demiştir: “Bu kıyamet günüdür; ilk yaratılıştan başka bir yaratılıştır.”
وأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه عَن عَائِشَة ﵂: أَنَّهَا سَأَلت النَّبِي ﷺ: أَيْن الأَرْض يَوْم الْقِيَامَة قَالَ: هِيَ رُخَام من الْجنَّة
Buhârî Târîh'inde Âişe (radıyallâhu anhâ)'dan rivayet ettiğine göre o, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e: “Kıyamet gününde yer nerede olacak?” diye sormuş, o da: “O, cennetten bir mermerdir” buyurmuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {مُقرنين فِي الأصفاد} قَالَ: الكبول
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan Allah Teâlâ'nın: {مُقرنين فِي الأصفاد} “Birbirine bağlanmış bukağılarda” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Prangalar” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {مُقرنين فِي الأصفاد} قَالَ: فِي الْقُيُود والاغلال
Abdürrezzâk ve İbn Cerîr'in Katâde (radıyallâhu anh)'dan Allah Teâlâ'nın: {مُقرنين فِي الأصفاد} “Birbirine bağlanmış bukağılarda” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Kayıtlar (prangalar) ve boyunduruklar içinde” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله: {فِي الأصفاد} قَالَ: فِي السلَاسِل
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr (radıyallâhu anh)'dan Allah Teâlâ'nın: {فِي الأصفاد} “Bukağılarda” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Zincirler içinde” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {فِي الأصفاد} يَقُول: فِي وثاق
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan Allah Teâlâ'nın: {فِي الأصفاد} “Bukağılarda” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Bağlar içinde” demiştir.
آيَة ٥٠ - ٥٢
Ayet 50 - 52
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله: {سرابيلهم} قَالَ: قمصهم
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî (radıyallâhu anh)'dan Allah Teâlâ'nın: {سرابيلهم} “Gömlekleri” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Gömlekleridir” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد ﵁ قَالَ: السرابيل القمص
İbn Cerîr'in İbn Zeyd (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Serâbîl (سَرَابِيل), gömleklerdir.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {من قطران} قَالَ: قطران الابل
Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan (radıyallâhu anh)'dan Allah Teâlâ'nın: {من قطران} “Katrandandır” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Develerin katranıdır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله: {من قطران} قَالَ: هَذَا القطران يطلى بِهِ حَتَّى يشتعل نَارا
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den Allah Teâlâ'nın: {من قطران} “Katrandandır” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Bu, ateş alev alıncaya kadar [üzerine] sürülen katrandır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {من قطران} قَالَ: هُوَ النّحاس الْمُذَاب
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan Allah Teâlâ'nın: {من قطران} “Katrandandır” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “O, erimiş bakırdır” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: سرابيلهم من قطرآن قَالَ: من نُحَاس آن قَالَ: قد أَنى لَهُم أَن يعذبوا بِهِ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan: “Gömlekleri kızgın bakırdandır (kıtrin ân)” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “Son derece sıcak bakırdandır” demiş, [ve eklemiştir]: “Onunla azap edilmelerinin vakti gelmiştir.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير ﵁ أَنه قَرَأَ من قطر آن قَالَ: الْقطر الصفر والآن الْحَار
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, [bu ifadeyi] min kıtrin ân (مِنْ قِطْرٍ آنٍ) şeklinde okumuş ve şöyle demiştir: “el-Kıtr (الْقِطْر), bakırdır; el-Ân (الْآن) ise sıcaktır.”
وَأخرج أَبُو عبيد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ أَنه كَانَ يقْرؤهَا من قطر قَالَ: من صفر يحمي عَلَيْهِ آن
Ebû Ubeyd, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İkrime (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, bunu min kıtrin (من قطر) şeklinde okur ve: “Üzerine ateş kızdırılan bakırdandır” derdi. [Ân (آن) kelimesi hakkında da]:
قَالَ: قد انْتهى حره
“Sıcaklığı son noktaya ulaşmıştır” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله: {وتغشى وُجُوههم النَّار} قَالَ تلفحهم فتحرقهم
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî (radıyallâhu anh)'dan Allah Teâlâ'nın: {وتغشى وُجُوههم النَّار} “Yüzlerini de ateş bürür” kavli hakkında rivayet ettiğine göre o: “[Ateş] onları yalar da yakıp kavurur” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَمُسلم عَن أبي مَالك الْأَشْعَرِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ النائحة إِذا لم تتب قبل مَوتهَا تُقَام يَوْم الْقِيَامَة وَعَلَيْهَا سربال من قطران وَدرع من حَرْب
İbn Ebî Şeybe, Ahmed ve Müslim'in Ebû Mâlik el-Eş'arî (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ölümünden önce tövbe etmeyen ağıtçı kadın, kıyamet gününde üzerinde katrandan bir gömlek ve uyuzdan bir zırh olduğu halde ayağa kaldırılır” buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ عَن أبي أُمَامَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ النائحة إِذْ لم تتب قبل مَوتهَا توقف فِي طَرِيق بَين الْجنَّة وَالنَّار سرابيلها من قطران وتغشى وَجههَا النَّار
İbn Ebî Hâtim ve et-Taberânî'nin Ebû Ümâme (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ölümünden önce tövbe etmeyen ağıtçı kadın; cennet ile cehennem arasındaki bir yolda, gömlekleri katrandan ve yüzünü ateş bürümüş halde durdurulur” buyurdu.
أما قَوْله تَعَالَى: {هَذَا بَلَاغ للنَّاس ولينذروا بِهِ وليعلموا أَنما هُوَ إِلَه وَاحِد وليذكر أولُوا الْأَلْبَاب}
Allah Teâlâ'nın: {هَذَا بَلَاغ للنَّاس ولينذروا بِهِ وليعلموا أَنما هُوَ إِلَه وَاحِد وليذكر أولُوا الْأَلْبَاب} “Bu, insanlara bir bildiridir; hem bununla uyarılsınlar, hem O'nun tek bir ilah olduğunu bilsinler, hem de akıl sahipleri öğüt alsınlar diye” kavline gelince;
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {هَذَا بَلَاغ للنَّاس} قَالَ الْقُرْآن (ولينذروا بِهِ) قَالَ بِالْقُرْآنِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, Allah Teâlâ'nın: {هَذَا بَلَاغ للنَّاس} “Bu, insanlara bir bildiridir” kavli hakkında: “Kur'an'dır” demiş; (ولينذروا بِهِ) “ve bununla uyarılsınlar” [kavli] hakkında da: “Kur'an'la” demiştir.