Binûn

İbrâhîm Suresi — 7. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَة من النَّاس تهوي إِلَيْهِم} قَالَ: لَو قَالَ أَفْئِدَة النَّاس تهوي إِلَيْهِم لازدحمت عَلَيْهِ فَارس وَالروم

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {فَاجْعَلْ أَفْئِدَة من النَّاس تهوي إِلَيْهِم} “İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Eğer ‘İnsanların gönüllerini onlara meylettir’ deseydi, [Kâbe'nin] başında Fars ve Rum [halkları] izdiham oluştururdu.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الحكم قَالَ: سَأَلت عِكْرِمَة وطاوساً وَعَطَاء بن أبي رَبَاح عَن هَذِه الْآيَة فَقَالُوا: الْبَيْت تهوي إِلَيْهِ قُلُوبهم يأتونه

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hakem'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İkrime, Tâvûs ve Atâ b. Ebî Rebâh'a bu ayeti sordum, onlar da şöyle dediler: “Kalpleri Beyt'e (Kâbe'ye) yönelir, ona gelirler.”

وَفِي لفظ قَالُوا: هواهم إِلَى مَكَّة أَن يحجوا

Başka bir lafızda ise şöyle dediler: “Onların arzuları hac etmek üzere Mekke'yedir.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَة من النَّاس تهوي إِلَيْهِم} قَالَ: تنْزع إِلَيْهِم

Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {فَاجْعَلْ أَفْئِدَة من النَّاس تهوي إِلَيْهِم} “İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir” ayeti hakkında: “Onlara can atar, yönelir” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن مُسلم الطَّائِفِي

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Müslim et-Tâifî'den rivayet ettiğine göre,

أَن إِبْرَاهِيم ﵇ لما دَعَا للحرم وارزق أَهله من الثمرات نقل الله الطَّائِف من فلسطين

İbrâhim (aleyhisselâm) Harem için: “[Onun] halkını ürünlerle rızıklandır” diye dua edince, Allah Tâif'i Filistin'den nakletmiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الزُّهْرِيّ ﵁ قَالَ: إِن الله تَعَالَى نقل قَرْيَة من قرى الشَّام فوضعها بِالطَّائِف لدَعْوَة إِبْرَاهِيم ﵇

İbn Ebî Hâtim'in Zührî (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah Teâlâ, İbrâhim (aleyhisselâm)'ın duası sebebiyle Şam köylerinden bir köyü nakledip Tâif'e yerleştirdi.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {بواد غير ذِي زرع} قَالَ: مَكَّة

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {بواد غير ذِي زرع} “ekinsiz bir vadide” ifadesi hakkında: “Mekke'dir” demiştir.

لم يكن بهَا زرع يَوْمئِذٍ

O gün orada hiçbir ekin yoktu.

وأحرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {رَبنَا إِنِّي أسكنت من ذريتي بواد غير ذِي زرع عِنْد بَيْتك الْمحرم} وَأَنه بَيت طهره الله من السوء وَجعله قبْلَة وَجعله حرمه اخْتَارَهُ نَبِي الله إِبْرَاهِيم ﵇ لوَلَده

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {رَبنَا إِنِّي أسكنت من ذريتي بواد غير ذِي زرع عِنْد بَيْتك الْمحرم} “Rabbimiz! Gerçekten ben çocuklarımdan bir kısmını Senin Beyt-i Muharrem'inin yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim” ayeti hakkında [şöyle demiştir]: “O, Allah'ın her türlü kötülükten arındırdığı, kıble kıldığı ve dokunulmaz kıldığı bir Beyt'tir; Allah'ın peygamberi İbrâhim (aleyhisselâm) onu evladı için seçmiştir.”

وَقد

Bize

ذكر لنا أَن عمر بن الْخطاب ﵁ قَالَ فِي خطبَته: إِن هَذَا الْبَيْت أول من وليه نَاس من (طسم) فعصوا فِيهِ واستخفوا بِحقِّهِ وَاسْتَحَلُّوا حرمته فأهلكهم الله ثمَّ وليه نَاس من جرهم فعصوا فِيهِ واستخفوا بِحقِّهِ وَاسْتَحَلُّوا حرمته فأهلكهم الله ثمَّ وليتموه معاشر قُرَيْش

Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh)'ın hutbesinde şöyle dediği aktarılmıştır: “Bu Beyt'in idaresini ilk olarak Tasm halkından birtakım insanlar üstlendi; orada isyan ettiler, hakkını hafife aldılar ve hürmetini çiğnediler, Allah da onları helak etti. Sonra onun idaresini Cürhüm'den birtakım insanlar üstlendi; orada isyan ettiler, hakkını hafife aldılar ve hürmetini çiğnediler, Allah da onları helak etti. Sonra ey Kureyş topluluğu, onun idaresini siz üstlendiniz.”

فَلَا تعصوا وَلَا تستخفوا بِحقِّهِ وَلَا تستحلوا حرمته وَصَلَاة فِيهِ أفضل من مائَة صَلَاة بِغَيْرِهِ والمعاصي فِيهِ على قدر ذَلِك

“Sakın [orada] isyan etmeyin, hakkını hafife almayın ve hürmetini çiğnemeyin! Orada [kılınan] bir namaz, başka yerdeki yüz namazdan daha faziletlidir; orada [işlenen] günahlar da bu ölçüdedir.”

وَأخرج ابْن ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَة من النَّاس تهوي إِلَيْهِم} قَالَ: إِن إِبْرَاهِيم سَأَلَ الله أَن يَجْعَل أُنَاسًا من النَّاس يهوون سُكْنى مَكَّة

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {فَاجْعَلْ أَفْئِدَة من النَّاس تهوي إِلَيْهِم} “İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir” ayeti hakkında şöyle demiştir: “İbrâhim, Allah'tan insanlardan bazılarının Mekke'de ikamet etmeyi arzulamalarını istemiştir.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ {فَاجْعَلْ أَفْئِدَة من النَّاس تهوي إِلَيْهِم} يَقُول: خُذ بقلوب النَّاس إِلَيْهِم فَإِنَّهُ حَيْثُ يهوي الْقلب يذهب الْجَسَد فَلذَلِك لَيْسَ من مُؤمن إِلَّا وَقَلبه مُعَلّق بحب الْكَعْبَة

İbn Ebî Hâtim'in Süddî (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {فَاجْعَلْ أَفْئِدَة من النَّاس تهوي إِلَيْهِم} “İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir” ayeti hakkında şöyle demektedir: “İnsanların kalplerini onlara yönelt [demektir]. Çünkü kalp nereye yönelirse beden de oraya gider. Bu sebeple hiçbir mümin yoktur ki kalbi Kâbe sevgisine bağlanmış olmasın.”

قَالَ ابْن عَبَّاس ﵄: لَو أَن إِبْرَاهِيم ﵇ حِين دَعَا قَالَ: اجْعَل افئدة النَّاس تهوي إِلَيْهِم

İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: “Şayet İbrâhim (aleyhisselâm) dua ettiği vakit: ‘İnsanların gönüllerini onlara meylettir’ deseydi,

لازدحمت عَلَيْهِ الْيَهُود وَالنَّصَارَى

Yahudiler ve Hristiyanlar [Kâbe'nin] başında izdiham oluştururdu.

وَلكنه خص حِين قَالَ: {أَفْئِدَة من النَّاس} فَجعل ذَلِك أَفْئِدَة الْمُؤمنِينَ

Fakat {أَفْئِدَة من النَّاس} “İnsanlardan bir kısmının gönüllerini” diyerek sınırlandırmış ve bunu müminlerin gönülleri kılmıştır.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب بِسَنَد حسن عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لَو كَانَ إِبْرَاهِيم ﵇ قَالَ: فَاجْعَلْ أَفْئِدَة النَّاس تهوي إِلَيْهِم لحجه الْيَهُود وَالنَّصَارَى وَالنَّاس كلهم وَلكنه قَالَ: {أَفْئِدَة من النَّاس} فَخص بِهِ الْمُؤمنِينَ

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî'nin Şuab'da hasen bir senetle İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Eğer İbrâhim (aleyhisselâm): ‘İnsanların gönüllerini onlara meylettir’ deseydi, orayı Yahudiler, Hristiyanlar ve bütün insanlar haccederdi. Fakat o: {أَفْئِدَة من النَّاس} ‘İnsanlardan bir kısmının gönüllerini’ demiş ve bununla müminleri kastetmiştir.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لأهل الْمَدِينَة: اللَّهُمَّ بَارك لَهُم فِي صاعهم ومدهم وَاجعَل أَفْئِدَة النَّاس تهوي إِلَيْهِم

İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine halkı için şöyle dua etmiştir: “Allah'ım! Onların sâ'larına ve müddlerine bereket ihsan eyle, insanların gönüllerini onlara meylettir.”

آيَة ٣٨ - ٤٣

Ayet 38 - 43

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {رَبنَا إِنَّك تعلم مَا نخفي} من حب إِسْمَاعِيل وَأمه {وَمَا نعلن} قَالَ: وَمَا نظهر من الْجفَاء لَهما

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre o, {رَبنَا إِنَّك تعلم مَا نخفي} “Rabbimiz! Şüphesiz Sen gizlediğimizi bilirsin” kısmını ‘İsmâil ve annesine olan sevgiden’, {وَمَا نعلن} “ve açığa vurduğumuzu da” kısmını ise: “Onlara karşı [Sâre'den ötürü] izhar ettiğimiz mesafeli tutumu bilirsin” şeklinde açıklamıştır.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {الْحَمد لله الَّذِي وهب لي على الْكبر إِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق} قَالَ: هَذَا بعد ذَاك بِحِين

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {الْحَمد لله الَّذِي وهب لي على الْكبر إِسْمَاعِيل وَإِسْحَاق} “İhtiyarlık çağımda bana İsmâil ve İshâk'ı bahşeden Allah'a hamdolsun” ayeti hakkında: “Bu, diğerinden bir süre sonradır” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: بشر إِبْرَاهِيم بعد سبع عشرَة وَمِائَة سنة

İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o: “İbrâhim yüz on yedi yaşından sonra müjdelendi” demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله: {رب اجْعَلنِي مُقيم الصَّلَاة وَمن ذريتي} قَالَ: فَلَنْ يزَال من ذُرِّيَّة إِبْرَاهِيم ﵇ نَاس على الْفطْرَة يعْبدُونَ الله تَعَالَى حَتَّى تقوم السَّاعَة

İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {رب اجْعَلنِي مُقيم الصَّلَاة وَمن ذريتي} “Rabbim! Beni ve soyumdan olanları namazı dosdoğru kılanlardan eyle” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Kıyamet kopuncaya kadar İbrâhim (aleyhisselâm)'ın soyundan fıtrat üzere kalıp Allah Teâlâ'ya ibadet eden kimseler asla eksik olmayacaktır.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الشّعبِيّ ﵁ قَالَ: مَا يسرني بنصيبي من دَعْوَة نوح وَإِبْرَاهِيم للْمُؤْمِنين وَالْمُؤْمِنَات حمر النعم

İbn Ebî Hâtim'in Şa'bî (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Nûh ve İbrâhim'in mümin erkekler ve mümin kadınlar için yaptığı duadan aldığım pay karşılığında bana kızıl develerin verilmesi [bile] beni sevindirmez.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم والخرائطي فِي مساوئ الْأَخْلَاق عَن مَيْمُون بن مهْرَان ﵁ فِي قَوْله: {وَلَا تحسبن الله غافلاً عَمَّا يعْمل الظَّالِمُونَ} قَالَ: هِيَ تَعْزِيَة للمظلوم ووعيد للظالم

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Mesâviü'l-Ahlâk'ta Harâitî'nin Meymûn b. Mihrân (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {وَلَا تحسبن الله غافلاً عَمَّا يعْمل الظَّالِمُونَ} “Sakın Allah'ı, zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma” ayeti hakkında: “Bu, mazluma bir teselli, zalime ise bir tehdittir” demiştir.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن معَاذ بن جبل ﵁ قَالَ: كَانَ فِي بني إِسْرَائِيل رجل عقيم لَا يُولد لَهُ ولد فَكَانَ يخرج

Beyhakî'nin Şuabü'l-Îmân'da Muâz b. Cebel (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İsrâiloğulları arasında kısır, çocuğu olmayan bir adam vardı. Dışarı çıkar,

فَإِذا رأى غُلَاما من غلْمَان بني إِسْرَائِيل عَلَيْهِ حلى يخدعه حَتَّى يدْخلهُ فيقتله وَيُلْقِيه فِي مطمورة لَهُ

İsrâiloğullarının çocuklarından üzerinde takı/ziynet bulunan bir erkek çocuğu gördüğünde onu kandırıp içeri sokar, öldürür ve kendisine ait bir mahzene atardı.

فَبَيْنَمَا هُوَ كَذَلِك إِذا لَقِي غلامين أَخَوَيْنِ عَلَيْهِمَا حلى لَهما فأدخلهما فَقَتَلَهُمَا وطرحهما فِي مطمورة لَهُ

O bu haldeyken, üzerlerinde ziynetleri bulunan iki erkek kardeşle karşılaştı; onları içeri sokup öldürdü ve kendisine ait mahzene attı.

وَكَانَت لَهُ امْرَأَة مسلمة تنهاه عَن ذَلِك فَتَقول لَهُ: إِنِّي أحذرك النقمَة من الله تَعَالَى

Onun Müslüman bir hanımı vardı; onu bundan meneder ve ona: “Seni Allah Teâlâ'nın azabından sakındırırım” derdi.

وَكَانَ يَقُول: لَو أَن الله آخذني على شَيْء آخذني يَوْم فعلت كَذَا وَكَذَا

[Adam ise]: “Eğer Allah beni bir şeyden ötürü cezalandıracak olsaydı, filan ve filan şeyi yaptığım gün cezalandırırdı” derdi.

فَتَقول إِن صاعك لم يمتلئ بعد وَلَو قد امْتَلَأَ صاعك أُخِذْت

[Kadın da]: “Senin sâ'ın (günah kabın) henüz dolmadı; şayet sâ'ın dolsaydı yakalanırdın” derdi.

فَلَمَّا قتل الغلامين

İki erkek çocuğu,

الْأَخَوَيْنِ خرج أَبوهُمَا يطلبهما فَلم يجد أحدا يُخبرهُ عَنْهُمَا فَأتى نَبيا من أَنْبيَاء بني إِسْرَائِيل فَذكر ذَلِك لَهُ فَقَالَ لَهُ النَّبِي ﵇: هَل كَانَت لَهما لعبة يلعبان بهَا قَالَ: نعم

[yani] iki kardeşi öldürünce, babaları onları aramak üzere çıktı; fakat kendisine onlardan haber verecek kimseyi bulamadı. Bunun üzerine İsrâiloğulları peygamberlerinden bir peygambere gelip durumu ona anlattı. Peygamber (aleyhisselâm) ona: “Oynadıkları bir oyuncakları var mıydı?” diye sordu. Adam: “Evet,

كَانَ لَهما جرْوٌ فَأتى بالجرو فَوضع النَّبِي ﵇ خَاتمه بَين عَيْنَيْهِ ثمَّ خلى سَبيله وَقَالَ لَهُ: أول دَار يدخلهَا من بني إِسْرَائِيل فِيهَا تبيان فَأقبل الجرو يَتَخَلَّل الدّور بِهِ حَتَّى دخل دَارا فَدَخَلُوا خَلفه فوجدوا الغلامين مقتولين مَعَ غُلَام قد قَتله وطرحهم فِي المطمورة فَانْطَلقُوا بِهِ إِلَى النَّبِي ﵇ فَأمر بِهِ أَن يصلب

bir köpek yavruları vardı” dedi. Köpek yavrusu getirildi. Peygamber (aleyhisselâm) yüzüğünü onun iki gözünün arasına koydu, sonra onu salıverdi ve adama: “İsrâiloğullarından gireceği ilk evde bir açıklama/delil vardır” dedi. Köpek yavrusu evlerin arasından geçerek ilerledi ve nihayet bir eve girdi. Arkasından girdiler ve iki çocuğu, [adamın daha önce] öldürüp mahzene attığı bir çocukla birlikte öldürülmüş olarak buldular. Bunun üzerine adamı Peygamber (aleyhisselâm)'a götürdüler; o da adamın asılmasını emretti.

فَلَمَّا وضع على خشبته أَتَتْهُ امْرَأَته فَقَالَت: يَا فلَان قد كنت أحذرك هَذَا الْيَوْم وأخبرك أَن الله تَعَالَى غير تاركك وَأَنت تَقول: لَو أَن الله آخذني على شَيْء آخذني يَوْم فعلت كَذَا وَكَذَا فأخبرتك أَن صاعك بعد لم يمتلئ

Darağacına konulduğunda hanımı ona gelip şöyle dedi: “Ey filan! Ben seni bu günden sakındırıyor ve Allah Teâlâ'nın seni bırakmayacağını sana haber veriyordum. Sen ise: ‘Eğer Allah beni bir şeyden ötürü cezalandıracak olsaydı, filan ve filan şeyi yaptığım gün cezalandırırdı’ diyordun. Ben de sana sâ'ının (günah kabının) henüz dolmadığını bildirmiştim.”

أَلا وَإِن صاعك هَذَا

“Haberin olsun ki bu sâ'ın,”

أَلا وَأَن امْتَلَأَ

“işte artık dolmuştur!”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {إِنَّمَا يؤخرهم ليَوْم تشخص فِيهِ الْأَبْصَار} قَالَ: شخصت فِيهِ وَالله أَبْصَارهم فَلَا ترتد إِلَيْهِم

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {إِنَّمَا يؤخرهم ليَوْم تشخص فِيهِ الْأَبْصَار} “[Allah] onları sadece gözlerin dehşetle donup kalacağı bir güne erteler” ayeti hakkında: “Allah'a yemin olsun ki o günde gözleri dehşetten dikilip kalır da kendilerine geri dönmez” demiştir.

وَأخرج ابْن جريروابن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {مهطعين} قَالَ: يَعْنِي بالاهطاع النّظر من غير أَن تطرف {مقنعي رؤوسهم} قَالَ: الاقناع رفع رؤوسهم {لَا يرْتَد إِلَيْهِم طرفهم} قَالَ: شاخصة أَبْصَارهم {وأفئدتهم هَوَاء} لَيْسَ فِيهَا شَيْء من الْخَيْر فَهِيَ كالخربة

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre o, {مهطعين} ayeti hakkında: “İhtâ' (gözünü dikip koşma), göz kırpmadan bakmaktır”, {مقنعي رؤوسهم} ayeti hakkında: “İknâ', başlarını yukarı kaldırmalarıdır”, {لَا يرْتَد إِلَيْهِم طرفهم} ayeti hakkında: “Gözleri donakalmıştır”, {وأفئدتهم هَوَاء} ayeti hakkında ise: “İçlerinde hiçbir hayır yoktur, harap bir yer gibidir” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {مهطعين} قَالَ: مديمي النّظر

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {مهطعين} “başlarını dikerek koşanlar” ifadesi hakkında: “Sürekli [aynı yere] bakanlar” demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {مُهْطِعِين} قَالَ: مُسْرِعين

Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {مُهْطِعِين} “başlarını dikerek koşanlar” ifadesi hakkında: “Aceleyle koşanlar” demiştir.

وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْوَقْف عَن ابْن عَبَّاس ﵄: أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله: {مُهْطِعِين} مَا المهطع قَالَ: النَّاظر

İbnü'l-Enbârî'nin el-Vakf'ta İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: “Bana {مُهْطِعِين} kavlinden haber ver; mühtı' ne demektir?” diye sormuş, o da: “Gözünü dikip bakan” demiştir.

قَالَ فِيهِ الشَّاعِر: إِذا دَعَانَا فأهطعنا لدعوته دَاع سميع فلفونا وساقونا قَالَ: فَأَخْبرنِي عَن قَوْله: {مقنعي رؤوسهم} مَا الْمقنع قَالَ: الرافع رَأسه

[Nâfi'] dedi ki: Şair bu hususta şöyle demiştir: ‘Bizi çağırdığı zaman, işiten bir davetçinin çağrısına gözlerimizi dikerek koştuk; bizi sarıp sürdüler.’ [Nâfi'] dedi ki: “O halde bana {مقنعي رؤوسهم} kavlinden haber ver; mukni' ne demektir?” [İbn Abbâs]: “Başını yukarı kaldıran kimsedir” dedi.

قَالَ فِيهِ كَعْب بن زُهَيْر:

Ka'b b. Züheyr bu hususta şöyle demiştir:

هجان وحمر مقنعات رؤوسها وأصفر مشمول من الزهر فَاقِع وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن تَمِيم بن حذام ﵁ فِي قَوْله: {مهطعين} قَالَ: هُوَ التجميح وَالْعرب تَقول للرجل إِذا قبض مابين عَيْنَيْهِ: لقد جمح

‘Başları yukarı kaldırılmış beyaz ve kızıl develer ve çiçeklerden toplanmış parlak sarı [bir içki].’ İbnü'l-Enbârî'nin Temîm b. Hızâm (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {مهطعين} “başlarını dikerek koşanlar” ayeti hakkında: “Bu, tecmihtir (gözünü dikip ileri atılmaktır). Araplar iki kaşının arasını çatan adam için ‘kesinlikle cemeha (dikine gitti)’ derler” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي قَوْله: {مقنعي رؤوسهم} قَالَ: رافعي رؤوسهم يجيئون وهم ينظرُونَ {لَا يرْتَد إِلَيْهِم طرفهم وأفئدتهم هَوَاء} تمور فِي أَجْوَافهم إِلَى حُلُوقهمْ لَيْسَ لَهَا مَكَان تَسْتَقِر فِيهِ

İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Saîd b. Cübeyr (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {مقنعي رؤوسهم} “başlarını yukarı kaldırmış” ifadesi hakkında: “Başlarını yukarı kaldırmış, öylece bakarak gelirler”, {لَا يرْتَد إِلَيْهِم طرفهم وأفئدتهم هَوَاء} “gözleri kendilerine dönmez ve kalpleri bomboştur” ayeti hakkında ise: “[Kalpleri] içlerinde boğazlarına kadar çırpınıp dalgalanır, yerleşip duracağı hiçbir yer yoktur” demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وأفئدتهم هَوَاء} قَالَ: لَيْسَ فِيهَا شَيْء خرجت من صُدُورهمْ فشبت فِي حُلُوقهمْ

Abdurrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {وأفئدتهم هَوَاء} “ve kalpleri bomboştur” ayeti hakkında: “İçlerinde hiçbir şey yoktur; göğüslerinden çıkıp gırtlaklarına takılıp kalmıştır” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مرّة ﵁ {وأفئدتهم هَوَاء} قَالَ: متخرقة لَا تعي شَيْئا

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mürre (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {وأفئدتهم هَوَاء} “ve kalpleri bomboştur” ifadesi hakkında: “Parçalanıp delik deşik olmuştur, hiçbir şeyi kavrayamaz” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي صَالح ﵁ قَالَ: يحْشر النَّاس هَكَذَا وَوضع رَأسه وَأمْسك بِيَمِينِهِ على شِمَاله عِنْد صَدره

İbn Ebî Şeybe'nin Ebû Sâlih (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o: “İnsanlar işte böyle haşredilecekler” dedi; başını [öne eğip] sağ eliyle sol elini göğsünün üzerinde tuttu.

آيَة ٤٤ - ٤٩

Ayet 44 - 49

أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وأنذر النَّاس يَوْم يَأْتِيهم الْعَذَاب} يَقُول: أَنْذرهُمْ فِي الدُّنْيَا من قبل أَن يَأْتِيهم الْعَذَاب

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {وأنذر النَّاس يَوْم يَأْتِيهم الْعَذَاب} “Kendilerine azabın geleceği gün ile insanları uyar” ayeti hakkında: “[Bu,] 'Onlara azap gelmeden önce dünyada iken kendilerini uyar' demektir” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وأنذر النَّاس يَوْم يَأْتِيهم الْعَذَاب} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة {فَيَقُول الَّذين ظلمُوا رَبنَا أخرنا إِلَى أجل قريب} قَالَ: مُدَّة يعْملُونَ فِيهَا من الدُّنْيَا {أولم تَكُونُوا أقسمتم من قبل} لقَوْله: (وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم لَا يبْعَث الله من يَمُوت) {مَا لكم من زَوَال} قَالَ: الِانْتِقَال من الدُّنْيَا إِلَى الْآخِرَة

İbn Cerîr'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وأنذر النَّاس يَوْم يَأْتِيهم الْعَذَاب} “Kendilerine azabın geleceği gün ile insanları uyar” ayeti hakkında: “Kıyamet günüdür” demiş; {فَيَقُول الَّذين ظلمُوا رَبنَا أخرنا إِلَى أجل قريب} “Zulmedenler: «Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele...» derler” ayeti hakkında: “[Bu,] dünyada amel edebilecekleri bir süredir” demiş; {أولم تَكُونُوا أقسمتم من قبل} “Daha önce yemin etmemiş miydiniz?” ayeti hakkında: Allah Teâlâ'nın (وأقسموا بِاللَّه جهد أَيْمَانهم لَا يبْعَث الله من يَمُوت) “«Allah ölen kimseyi diriltmez» diye var güçleriyle Allah'a yemin etmişlerdi” kavline binaendir demiş; {مَا لكم من زَوَال} “sizin için bir zeval olmadığına [dair]” ayeti hakkında ise: “Dünyadan ahirete intikal etmek [yoktur diye yemin etmiştiniz]” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ ﵁ قَالَ: بَلغنِي أَن أهل النَّار ينادون {رَبنَا أخرنا إِلَى أجل قريب نجب دعوتك وَنَتبع الرُّسُل} فَرد عَلَيْهِم {أولم تَكُونُوا أقسمتم من قبل مَا لكم من زَوَال} إِلَى قَوْله: {لتزول مِنْهُ الْجبَال}

İbn Cerîr'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Bana ulaştığına göre cehennemlikler {رَبنَا أخرنا إِلَى أجل قريب نجب دعوتك وَنَتبع الرُّسُل} “Rabbimiz! Bizi yakın bir süreye kadar ertele de senin çağrına uyalım ve peygamberlere tabi olalım” diye seslenirler. Bunun üzerine onlara {أولم تَكُونُوا أقسمتم من قبل مَا لكم من زَوَال} “Daha önce, sizin için bir zeval olmadığına dair yemin etmemiş miydiniz?” kavlinden {لتزول مِنْهُ الْجبَال} “...dağları yerinden oynatacak olsa bile” kavline kadar olan ayetlerle cevap verilir.”

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {مَا لكم من زَوَال} عَمَّا أَنْتُم فِيهِ إِلَى مَا تَقولُونَ

İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {مَا لكم من زَوَال} “sizin için bir zeval olmadığına [dair]” ayeti hakkında: “İçinde bulunduğunuz halden o söylediğiniz [ahiret] haline [geçiş olmadığına dair]” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {مَا لكم من زَوَال} قَالَ: بعث بعد الْمَوْت

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {مَا لكم من زَوَال} “sizin için bir zeval olmadığına [dair]” ayeti hakkında: “Ölümden sonra diriliş [olmadığına dair]” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وسكنتم فِي مسَاكِن الَّذين ظلمُوا أنفسهم} قَالَ: سكن النَّاس فِي مسَاكِن قوم نوح وَعَاد وَثَمُود

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {وسكنتم فِي مسَاكِن الَّذين ظلمُوا أنفسهم} “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz” ayeti hakkında: “İnsanlar Nûh kavminin, Âd ve Semûd'un yurtlarında oturdular” demiştir.

وقرون بَين ذَلِك كَثِيرَة مِمَّن هلك من الْأُمَم {وَتبين لكم كَيفَ فعلنَا بهم وضربنا لكم الْأَمْثَال} قَالَ: قد وَالله بعث الله رسله وَأنزل كتبه وَضرب لكم الْأَمْثَال فَلَا يصم فِيهَا إِلَّا الأصمّ وَلَا يخيب إِلَّا الخائب فاعقلوا عَن الله أمره

“[Ve] helak edilen ümmetlerden bunlar arasında geçen nice nesillerin [yurtlarında oturdunuz]. {وَتبين لكم كَيفَ فعلنَا بهم وضربنا لكم الْأَمْثَال} “onlara neler yaptığımız size apaçık belli oldu ve size misaller de vermiştik” ayeti hakkında ise şöyle demiştir: ‘Vallahi Allah peygamberlerini göndermiş, kitaplarını indirmiş ve size misaller vermiştir. Artık bu hususta ancak sağır olan sağır kesilir ve ancak hüsrana uğrayan hüsrana uğrar; öyleyse Allah'ın emrini O'ndan belleyip kavrayın.’”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {وسكنتم فِي مسَاكِن الَّذين ظلمُوا أنفسهم} قَالَ: عملتم بِمثل أَعْمَالهم

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in el-Hasan (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {وسكنتم فِي مسَاكِن الَّذين ظلمُوا أنفسهم} “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz” ayeti hakkında: “Onların amelleri gibi amel ettiniz” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {وضربنا لكم الْأَمْثَال} قَالَ: الْأَشْبَاه

İbn Cerîr'in Mücâhid (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {وضربنا لكم الْأَمْثَال} “ve size misaller vermiştik” ayeti hakkında: “Benzer durumları [örnek verdik]” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ} يَقُول: مَا كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ} “Tuzakları ... olsa da” kavli hakkında: “Onların tuzakları dağları yerinden oynatacak değildi [mâ kâne me延ruhüm]” demektedir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن الْحسن ﵁ قَالَ: أَرْبَعَة أحرف فِي الْقُرْآن {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} مَا كَانَ مَكْرهمْ وَقَوله: (لاتخذناه من لدنا إِن كُنَّا فاعلين) مَا كُنَّا فاعلين

İbn Cerîr ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî'nin el-Hasan (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kur'an'da dört yer vardır ki [olumsuzluk manasındadır]: {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} “Onların tuzakları dağları yerinden oynatacak değildi” [yani] ‘mâ kâne me延ruhüm’ (onların tuzakları değildi); (لاتخذناه من لدنا إِن كُنَّا فاعلين) “Eğer yapacak olsaydık onu katımızdan edinirdik” kavli [yani] ‘mâ künnâ fâilîn’ (yapacak değildik);”

وَقَوله: (إِن كَانَ للرحمن ولد) مَا كَانَ للرحمن من ولد وَقَوله: (وَلَقَد مكناهم فِي مَا إِن مكناهم فِيهِ) مَا مكناكم فِيهِ

“ve (إِن كَانَ للرحمن ولد) “Eğer Rahmân'ın çocuğu olsaydı...” kavli [yani] ‘Rahmân'ın çocuğu olmamıştır’ (mâ kâne li'r-Rahmâni veled); ve (وَلَقَد مكناهم فِي مَا إِن مكناهم فِيهِ) “Andolsun, size vermediğimiz imkânları onlara vermiştik” kavli [yani] ‘size vermediğimiz imkânlar’ (mâ mekkennâküm fîh).”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ} يَقُول شركهم

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ} “onların tuzakları” kavli hakkında: “Onların şirki demektir” demiştir;

كَقَوْلِه: (تكَاد السَّمَوَات يتفطرن مِنْهُ)

Nitekim Allah Teâlâ'nın: (تكَاد السَّمَوَات يتفطرن مِنْهُ) “Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak” kavli gibidir.

وأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} قَالَ: هُوَ كَقَوْلِه: (وَقَالُوا اتخذ الرَّحْمَن ولدا لقد جئْتُمْ شَيْئا إدا تكَاد السَّمَوَات يتفطرن مِنْهُ وتنشق الأَرْض وتخر الْجبَال هدا)

İbn Cerîr'in Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} “Tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bu, Allah Teâlâ'nın: (وَقَالُوا اتخذ الرَّحْمَن ولدا لقد جئْتُمْ شَيْئا إدا تكَاد السَّمَوَات يتفطرن مِنْهُ وتنشق الأَرْض وتخر الْجبَال هدا) ‘«Rahmân çocuk edindi» dediler. Andolsun ki pek çirkin bir şey ortaya attınız. Bundan dolayı neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir’ kavli gibidir.”

وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ أَن الْحسن كَانَ يَقُول: كَانَ أَهْون على الله وأصغر من أَن تَزُول مِنْهُ الْجبَال يصفهم بذلك

İbn Cerîr'in Katâde (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre el-Hasan şöyle diyordu: “[Tuzakları,] kendisinden ötürü dağların yerinden oynayacağından Allah katında daha önemsiz ve daha küçüktü; onları bununla nitelemektedir.”

قَالَ قَتَادَة ﵁: وَفِي مصحف عبد الله بن مَسْعُود {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} وَكَانَ قَتَادَة ﵁ يَقُول عِنْد ذَلِك (تكَاد السَّمَوَات يتفطرن مِنْهُ وتنشق الأَرْض وتخر الْجبَال هدّا) أَي لكلامهم ذَلِك

Katâde (radıyallâhu anh) dedi ki: “Abdullah b. Mes'ûd'un mushafında {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} ‘Oysa onların tuzakları dağları yerinden oynatacak cinstendi’ şeklindedir.” Katâde (radıyallâhu anh) bunun üzerine: “(تكَاد السَّمَوَات يتفطرن مِنْهُ وتنشق الأَرْض وتخر الْجبَال هدّا) ‘Neredeyse bundan dolayı gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir’ yani onların bu sözünden dolayı” derdi.

وَأخرج ابْن حميد وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر: كَانَ يقْرَأ {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ} بالنُّون {لتزول} بِرَفْع اللَّام الثَّانِيَة وَفتح الأولى

İbn Humeyd, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in rivayet ettiğine göre [İbn Abbâs]: {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ} [ifadesini] nun harfiyle, {لتزول} [ifadesini de] birinci lâm fetha ve ikinci lâm damme ile okurdu.

وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن الْحسن أَنه كَانَ يقْرَأ {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول} بِكَسْر اللَّام الأولى وَفتح الثَّانِيَة

İbnü'l-Enbârî'nin el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول} ifadesini birinci lâm kesra ve ikinci lâm fetha ile okurdu.

وَيَقُول: فَإِن مَكْرهمْ أَهْون وأضعف من ذَلِك

Ve şöyle derdi: “Çünkü onların tuzakları bundan daha önemsiz ve daha zayıftır.”

وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن عمر بن الْخطاب أَنه قَرَأَ وَإِن كَاد مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال يَعْنِي بِالدَّال

İbnü'l-Enbârî'nin el-Mesâhif'te rivayet ettiğine göre Ömer b. el-Hattâb bu ayeti dâl harfiyle “Ve in kâde me延ruhüm li-tezûle minhü'l-cibâl” şeklinde okumuştur.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن الْأَنْبَارِي عَن عَليّ بن أبي طَالب أَنه كَانَ يقْرَأ {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ}

İbnü'l-Münzir ve İbnü'l-Enbârî'nin Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre o, {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ} şeklinde okurdu.

وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن أبِي بن كَعْب أَنه قَرَأَ {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ}

İbnü'l-Enbârî'nin rivayet ettiğine göre Übey b. Ka'b da {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ} şeklinde okumuştur.

وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَرَأَ وَإِن كَاد مَكْرهمْ

Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in rivayet ettiğine göre İbn Abbâs “Ve in kâde me延ruhüm” şeklinde okumuştur.

قَالَ: وَتَفْسِيره عِنْده (تكَاد السَّمَوَات يتفطرن مِنْهُ وتنشق الأَرْض وتخر الْجبَال) (هَذَا أَن دعوا للرحمن ولدا)

[İbn Abbâs] dedi ki: “Bunun onun nezdindeki tefsiri: (تكَاد السَّمَوَات يتفطرن مِنْهُ وتنشق الأَرْض وتخر الْجبَال) (هَذَا أَن دعوا للرحمن ولدا) ‘Rahmân'a çocuk isnat ettiklerinden ötürü neredeyse gökler çatlayacak, yer yarılacak ve dağlar yıkılıp çökecektir’ ayetidir.”

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد أَنه كَانَ يقْرَأ {لتزول} بِفَتْح اللَّام الأولى وَرفع الثَّانِيَة

İbn Cerîr'in rivayet ettiğine göre Mücâhid, {لتزول} kelimesini birinci lâm fetha ve ikinci lâm damme ile okurdu.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ أَنه قَرَأَ هَذِه الْآيَة {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} ثمَّ فَسرهَا فَقَالَ: إِن جباراً من الْجَبَابِرَة قَالَ: لَا أَنْتَهِي حَتَّى أنظر إِلَى مَا فِي السَّمَاء فَأمر بفراخ النسور تعلف اللَّحْم حَتَّى شبت وغلظت وَأمر بتابوت فنجر يسع رجلَيْنِ ثمَّ جعل فِي وَسطه خَشَبَة ثمَّ ربط أرجلهن بِأَوْتَادٍ ثمَّ جوَّعهن ثمَّ جعل على رَأس الْخَشَبَة لَحْمًا ثمَّ دخل هُوَ وَصَاحبه فِي التابوت ثمَّ ربطهن إِلَى قَوَائِم التابوت ثمَّ خلى عَنْهُن يردن اللَّحْم فذهبن بِهِ مَا شَاءَ الله تَعَالَى

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Enbârî'nin Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o, {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} “Tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile” ayetini okumuş, sonra tefsir ederek şöyle demiştir: “Zorbalardan bir zorba: ‘Gökte ne olduğuna bakmadıkça vazgeçmeyeceğim’ dedi. Kartal yavruları getirilmesini emretti; büyüyüp irileşinceye kadar bunlara et yedirildi. Sonra iki kişinin sığabileceği bir sandık yapılmasını emretti, marangozca yapıldı. Ardından ortasına bir direk dikti, sonra kartalların ayaklarını kazıklara bağlayıp onları aç bıraktı. Daha sonra direğin tepesine et koydu; kendisi ve arkadaşı sandığa girdi, ardından kartalları sandığın ayaklarına bağladı ve onları serbest bıraktı. Kuşlar eti kapmak isteyerek [uçtular ve] Allah Teâlâ'nın dilediği kadar onu [yukarı] götürdüler.”

ثمَّ قَالَ لصَاحبه: افْتَحْ فَانْظُر مَاذَا ترى

“Sonra arkadaşına: ‘Aç da bak, ne görüyorsun?’ dedi.”

فَفتح فَقَالَ: أنظر إِلَى الْجبَال

“O da açtı ve: ‘Dağlara bakıyorum;”

كَأَنَّهَا الذُّبَاب

sinekler gibiler’ dedi.”

قَالَ: أغلق

“[Zorba]: ‘Kapat’ dedi.”

فأغلق فطرن بِهِ مَا شَاءَ الله ثمَّ قَالَ: افْتَحْ

“O da kapattı. Kuşlar Allah'ın dilediği kadar onunla uçtu, sonra [zorba]: ‘Aç’ dedi.”

فَفتح

“O da açtı.”

فَقَالَ: انْظُر مَاذَا ترى

“[Zorba]: ‘Bak, ne görüyorsun?’ dedi.”

فَقَالَ: مَا أرى إِلَّا السَّمَاء وَمَا أَرَاهَا تزداد إِلَّا بعدا

“[Arkadaşı]: ‘Gökyüzünden başka bir şey görmüyorum ve onun sadece daha da uzaklaştığını görüyorum’ dedi.”

قَالَ: صوّب الْخَشَبَة

“[Zorba]: ‘Direği aşağı doğru çevir’ dedi.”

فصوّبها فانقضت تُرِيدُ اللَّحْم فَسمع الْجبَال هدتها فَكَادَتْ تَزُول عَن مراتبها

“Direği aşağı çevirdi. Kuşlar eti yakalamak isteyerek aşağı doğru süzüldüler. Dağlar onların çıkardığı gürültüyü işitti ve neredeyse yerlerinden oynayacaktı.”

وَأخرج ابْن جرير عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ قَالَ: أَخذ الَّذِي حاجَّ إِبْرَاهِيم ﵇ فِي ربه نسرين صغيرين فربّاهما حَتَّى استغلظا واستعلجا وشبّا فأوثق رجل كل وَاحِد مِنْهُمَا بِوتْر إِلَى تَابُوت

İbn Cerîr'in Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “İbrâhîm (aleyhisselâm) ile Rabbi hakkında tartışan kimse (Nemrud), iki küçük kartal yavrusu alıp irileşip, güçlenip büyüyünceye kadar besledi. Sonra her birinin ayağını bir kirişle bir sandığa bağladı.”

وجوّعهما وَقعد هُوَ وَرجل آخر فِي التابوت وَرفع فِي التابوت عَصا على رَأسه اللَّحْم فطَارَا وَجعل يَقُول لصَاحبه: انْظُر مَاذَا ترى قَالَ: أرى كَذَا وَكَذَا

“Onları aç bıraktı; kendisi ve başka bir adam sandığa oturdu ve sandığın içine tepesinde et bulunan bir sopa dikti. Kuşlar uçtu. Arkadaşına: ‘Bak, ne görüyorsun?’ demeye başladı. O da: ‘Şunu şunu görüyorum’ dedi.”

حَتَّى قَالَ: أرى الدُّنْيَا كَأَنَّهَا ذُبَاب

“Nihayet: ‘Dünyayı adeta bir sinek gibi görüyorum’ dedi.”

قَالَ: صوّب الْعَصَا

“[Nemrud]: ‘Sopayı aşağı doğru çevir’ dedi.”

فَصَوَّبَها فهبطا

“Sopayı aşağı çevirdi ve indiler.”

قَالَ: فَهُوَ قَول الله تَعَالَى: {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال}

[Hz. Ali] dedi ki: “İşte bu, Allah Teâlâ'nın: {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} “Tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile” kavlidir.”

وَكَذَلِكَ هِيَ فِي قِرَاءَة ابْن مَسْعُود {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال}

İbn Mes'ûd'un kıraatinde de bu ayet {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} “Oysa onların tuzakları dağları yerinden oynatacak cinstendi” şeklindedir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ أَن بخت نصر جوّع نسوراً ثمَّ جعل عَلَيْهِنَّ تابوتاً ثمَّ دخله وَجعل رماحاً فِي أطرافها وَاللَّحم فَوْقهَا فَعَلَتْ تذْهب نَحْو اللَّحْم حَتَّى انْقَطع بَصَره من الأَرْض وَأَهْلهَا فَنُوديَ: أَيهَا الطاغية أَيْن تُرِيدُ فَفرق ثمَّ سمع الصَّوْت فَوْقه فصوب الرماح فقوضت النسور فَفَزِعت الْجبَال من هدّتها وكادت الْجبَال أَن تَزُول من حسّ ذَلِك

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre Buhtunnasr kartalları aç bıraktı; sonra üzerlerine bir sandık koyup içine girdi. Sandığın kenarlarına mızraklar dikip uçlarına et taktı. Kuşlar ete doğru yükseldiler; öyle ki yer ve üzerindekiler gözünden kayboldu. Derken: ‘Ey azgın zâlim, nereye gitmek istiyorsun?!’ diye seslenildi. Korkuya kapıldı; sonra sesi yukarısından işitince mızrakları aşağı çevirdi. Bunun üzerine kartallar inişe geçti; çıkardıkları gürültüden dağlar dehşete düştü ve bu sesten dolayı neredeyse dağlar yerinden oynayacaktı.

فَذَلِك قَوْله: {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} كَذَا قَرَأَهَا مُجَاهِد

İşte Allah'ın: {وَإِن كَانَ مَكْرهمْ لتزول مِنْهُ الْجبَال} “Tuzakları dağları yerinden oynatacak olsa bile” kavli budur. Mücâhid bu ayeti böyle okumuştur.

وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: إِن نمْرُود صَاحب النسور لَعنه الله أَمر بتابوت فَجعل وَجعل مَعَه رجلا ثمَّ أَمر بالنسور فَاحْتمل فَلَمَّا صعد قَالَ لصَاحبه: أَي شَيْء ترى قَالَ: أرى المَاء وجزيرة - يَعْنِي الدُّنْيَا - ثمَّ صعد فَقَالَ لصَاحبه: أَي شَيْء ترى قَالَ: مَا نزداد من السَّمَاء إِلَّا بعدا

İbn Cerîr'in bu ayet hakkında Saîd b. Cübeyr (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Kartallar sahibi Nemrud -Allah ona lanet etsin- bir sandık yapılmasını emretti; yapıldı ve yanına bir adam aldı. Sonra kartalların [sandığı] taşımasını sağladı. Yukarı çıkınca arkadaşına: ‘Ne görüyorsun?’ dedi. Arkadaşı: ‘Su ve bir ada görüyorum -yani dünyayı-’ dedi. Sonra daha da yükseldi ve arkadaşına: ‘Ne görüyorsun?’ dedi. Arkadaşı: ‘Gökten sadece daha da uzaklaştığımızı görüyorum’ dedi.”

قَالَ: اهبط

“[Nemrud]: ‘İn’ dedi.”