Binûn

İbrâhîm Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ يقوم على الْقَبْر بَعْدَمَا يسوّى عَلَيْهِ فَيَقُول: اللَّهُمَّ نزل بك صاحبنا وَخلف الدُّنْيَا خلف ظَهره اللَّهُمَّ ثبّت عِنْد الْمَسْأَلَة مَنْطِقه وَلَا تبتله فِي قَبره بِمَا لَا طَاقَة بِهِ

Saîd b. Mansûr'un İbn Mes'ûd (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), üzeri düzeltildikten sonra kabrin başında durur ve şöyle derdi: “Allahım! Arkadaşımız Sana misafir oldu ve dünyayı arkasında bıraktı. Allahım! Sorgu esnasında onun sözünü sabit kıl ve kabrinde onu güç yetiremeyeceği şeylerle imtihan etme.”

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن مَنْدَه عَن أبي أُمَامَة ﵁ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِذا مَاتَ أحد من اخوانكم فسوّيتم التُّرَاب عَلَيْهِ فَليقمْ أحدكُم على رَأس قَبره ثمَّ ليقل: يَا فلَان بن فُلَانَة فَإِنَّهُ يسمعهُ وَلَا يُجيب ثمَّ يَقُول: يَا فلَان بن فُلَانَة فَإِنَّهُ يَسْتَوِي قَاعِدا ثمَّ يَقُول: يَا فلَان بن فُلَانَة فَإِنَّهُ يَقُول: ارشدنا رَحِمك الله وَلَكِن لَا يَشْعُرُونَ فَلْيقل: اذكر مَا خرجت عَلَيْهِ من الدُّنْيَا شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَن مُحَمَّدًا عَبده وَرَسُوله رضيت بِاللَّه رَبًّا وبالإِسلام دينا وَبِمُحَمَّدٍ ﷺ نَبيا وَبِالْقُرْآنِ إِمَامًا

Taberânî ve İbn Mende'nin Ebû Ümâme (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Kardeşlerinizden biri öldüğünde ve üzerini toprakla düzeltip kapattığınızda, biriniz kabrinin başucunda dursun, sonra şöyle desin: ‘Ey falan kadının oğlu falan!’ Şüphesiz o bunu duyar fakat cevap veremez. Sonra tekrar: ‘Ey falan kadının oğlu falan!’ desin; bu sefer o doğrulup oturur. Sonra yine: ‘Ey falan kadının oğlu falan!’ desin; o zaman [kabirdeki kişi]: ‘Allah sana merhamet etsin, bizi irşad et/bize yol göster!’ der; fakat siz bunu fark edemezsiniz. O halde [kabrinin başında duran kişi] şöyle desin: ‘Dünyadan kendisi üzere ayrıldığın şeyi, Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in O'nun kulu ve elçisi olduğuna dair şahadeti, Rab olarak Allah'tan, din olarak İslâm'dan, peygamber olarak Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den ve rehber olarak Kur'an'dan razı olduğunu hatırla!’

فَإِن مُنْكرا ونكيراً يَأْخُذ كل وَاحِد مِنْهُمَا بيد صَاحبه وَيَقُول: انْطلق بِنَا مَا يقعدنا عِنْد من لقن حجَّته فَيكون حجيجه دونهمَا

Zira Münker ve Nekir'den her biri diğerinin elinden tutar ve: ‘Haydi gidelim, hücceti kendisine telkin edilen kişinin yanında ne diye duralım?’ der. Böylece Allah, o ikisine karşı onun koruyucusu/hücceti olur.”

قَالَ رجل: يَا رَسُول الله فَإِن لم يعرف أمه قَالَ: ينْسبهُ إِلَى حَوَّاء يَا فلَان ابْن حَوَّاء

Bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Ya annesini bilmiyorsa?” dedi. [Resûlullah]: “Onu Havva'ya nispet eder: ‘Ey Havva oğlu falan!’ [der]” buyurdu.

وَأخرج ابْن مَنْدَه عَن أبي أُمَامَة ﵁ قَالَ: إِذا مت فدفنتموني فَليقمْ إِنْسَان عِنْد رَأْسِي فَلْيقل: ياصدي بن عجلَان اذكر مَا كنت عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا شَهَادَة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَن مُحَمَّدًا رَسُول الله

İbn Mende'nin Ebû Ümâme (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Ben öldüğümde ve beni defnettiğinizde, bir kimse başucumda dursun ve: ‘Ey Sudey b. Aclân! Dünyada üzerinde olduğun şeyi; Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna dair şahadeti hatırla!’ desin.”

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن رَاشد بن سعد وضمرة بن حبيب وَحَكِيم بن عُمَيْر قَالُوا: إِذا سوّي على الْمَيِّت قَبره وَانْصَرف النَّاس عَنهُ كَانَ يسْتَحبّ أَن يُقَال للْمَيت عِنْد قَبره: يَا فلَان قل لَا إِلَه إِلَّا الله ثَلَاث مَرَّات يَا فلَان قل رَبِّي الله وديني الإِسلام ونبيي مُحَمَّد ﷺ ثمَّ ينْصَرف

Saîd b. Mansûr'un Râşid b. Sa‘d, Damra b. Habîb ve Hakîm b. Umeyr'den rivayet ettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: “Ölünün kabri düzeltilip insanlar yanından ayrılınca, kabri başında ölüye şöyle denilmesi müstehap görülürdü: ‘Ey falan! Üç defa Lâ ilâhe illallâh de. Ey falan! Rabbim Allah, dinim İslâm, peygamberim Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'dir de!’ Sonra [o kişi kabrin başından] ayrılır.”

وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن عَمْرو بن مرّة ﵁ قَالَ: كَانُوا يستحبون إِذا وضع الْمَيِّت فِي اللَّحْد أَن يُقَال: اللَّهُمَّ أعذه من الشَّيْطَان الرَّجِيم

Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de Amr b. Mürre (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “[Ashab] ölü lahde konulduğunda: ‘Allahım! Onu kovulmuş şeytandan koru’ denilmesini müstehap görürlerdi.”

وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن سُفْيَان الثَّوْريّ ﵁ قَالَ: إِذا سُئِلَ الْمَيِّت من رَبك ترايا لَهُ الشَّيْطَان فِي صُورَة فيشير إِلَى نَفسه أَنِّي أَنا رَبك

Hakîm et-Tirmizî'nin Süfyân es-Sevrî (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Ölüye: ‘Rabbin kim?’ diye sorulduğunda, şeytan ona bir sûrette görünür ve kendisine işaret ederek: ‘Senin Rabbin benim’ der.”

وَأخرج النَّسَائِيّ عَن رَاشد بن سعد ﵁ أَن رجلا قَالَ: يَا رَسُول الله مَا بَال الْمُؤمنِينَ يفتنون فِي قُبُورهم إِلَّا الشَّهِيد

Nesâî'nin Râşid b. Sa‘d (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Şehit müstesna, müminlerin kabirlerinde imtihan edilmelerinin sebebi nedir?” dedi.

فَقَالَ: كفى ببارقة السيوف على رَأسه فتْنَة

[Resûlullah] şöyle buyurdu: “Başının üzerindeki kılıç parıltısı imtihan olarak [ona] yeter!”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁ قَالَ: خدم رَسُول الله رجل من الْأَشْعَرِيين سبع حجج فَقَالَ: إِن لهَذَا علينا حَقًا ادعوهُ فَليرْفَعْ إِلَيْنَا حَاجته فَدَعوهُ فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ: ارْفَعْ إِلَيْنَا حَاجَتك

İbn Merdûye'nin Enes (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Eş'arîlerden bir adam Resûlullah'a yedi yıl hizmet etti. Bunun üzerine [Resûlullah]: “Şüphesiz bunun bizim üzerimizde bir hakkı vardır. Onu çağırın da ihtiyacını/isteğini bize bildirsin” buyurdu. Onu çağırdılar ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: “İhtiyacını bize bildir” dedi.

فَقَالَ: يَا رَسُول الله دَعْنِي حَتَّى أصبح فأستخير الله

[Adam]: “Ey Allah'ın Resûlü! Bana sabaha kadar mühlet ver de Allah'tan hayırlısını dileyeyim (istihare edeyim)” dedi.

فَلَمَّا أصبح دَعَاهُ فَقَالَ: يَا رَسُول الله أَسأَلك الشَّفَاعَة يَوْم الْقِيَامَة

Sabah olunca onu çağırdı. [Adam]: “Ey Allah'ın Resûlü! Senden kıyamet günü şefaat etmeni istiyorum” dedi.

فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: {يثبت الله الَّذين آمنُوا بالْقَوْل الثَّابِت فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَة} قَالَ: فأعني على نَفسك بِكَثْرَة السُّجُود

Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): {يثبت الله الَّذين آمنُوا بالْقَوْل الثَّابِت فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَة} “Allah, iman edenleri hem dünya hayatında hem de ahirette dosdoğru sözle sebatkâr kılar.” [ayetini okudu] ve: “Öyleyse çokça secde ederek kendin için bana yardımcı ol” buyurdu.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن مَيْمُون بن أبي شبيب ﵁ قَالَ: أردْت الْجُمُعَة فِي زمَان الْحجَّاج فتهيأت للذهاب وَقلت: أَيْن أذهب أُصَلِّي خلف هَذَا فَقلت مرّة أذهب وَمرَّة لَا أذهب فناداني مُنَاد من جِهَة الْبَيْت (يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا إِذا نُودي للصَّلَاة من يَوْم الْجُمُعَة فَاسْعَوْا إِلَى ذكر الله) (الْجُمُعَة آيَة ٩

İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Meymûn b. Ebî Şebîb (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Haccâc zamanında cuma namazına gitmek istedim ve gitmek için hazırlandım. [Kendi kendime]: “Nereye gideyim, bunun arkasında mı namaz kılayım?” dedim. Bir ‘gideyim’, bir ‘gitmeyeyim’ diyordum ki evin bir tarafından bir seslenen bana şöyle seslendi: (Ey iman edenler! Cuma günü namaza çağrıldığı zaman, hemen Allah'ı anmaya koşun) (Cuma 9. ayet

) قَالَ: وَجَلَست مرّة أكتب كتابا فَعرض لي شَيْء إِن أَنا كتبته زين كتابي وَكنت قد كذبت وَإِن أَنا تركته كَانَ فِي كتابي بعض الْقبْح وَكنت قد صدقت

). [Meymûn] dedi ki: Bir defasında da bir mektup/yazı yazmak üzere oturmuştum. Aklıma öyle bir şey geldi ki, şayet onu yazsaydım yazımı süsleyecek fakat yalan söylemiş olacaktım; şayet onu terk etseydim yazımda bir miktar kusur kalacak fakat doğruyu söylemiş olacaktım.

فَقلت: مرّة أكتبه وَقلت: مرّة لَا أكتبه

Bir ‘yazayım’, bir ‘yazmayayım’ dedim.

فأجمع رَأْيِي على تَركه فتركته فناداني منادٍ من جَانب الْبَيْت {يثبت الله الَّذين آمنُوا بالْقَوْل الثَّابِت فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَة} الْآيَة

Sonunda onu terk etmeye karar verdim ve bıraktım. Bunun üzerine evin bir tarafından bir seslenen bana: {يثبت الله الَّذين آمنُوا بالْقَوْل الثَّابِت فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَة} “Allah, iman edenleri hem dünya hayatında hem de ahirette dosdoğru sözle sebatkâr kılar...” ayetini seslendi.

آيَة ٢٩ - ٣٤

28 - 34. Ayetler

أخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَالْبُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} قَالَ: هم كفار أهل مَكَّة

Abdürrezzâk, Saîd b. Mansûr, Buhârî, Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiklerine göre o: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} “Allah'ın nimetini inkâra/küfre dönüştürenleri görmedin mi?” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onlar, Mekke halkının kâfirleridir.”

وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن عمر بن الْخطاب ﵁ فِي قَوْله: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} قَالَ: هما الأفجران من قُرَيْش: بَنو الْمُغيرَة وَبَنُو أُميَّة

Buhârî Târîh'inde, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} “Allah'ın nimetini inkâra/küfre dönüştürenleri görmedin mi?” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onlar, Kureyş'in en fâcir iki koludur: Muğîreoğulları ve Ümeyyeoğulları.

فَأَما بَنو الْمُغيرَة فكفيتموهم يَوْم بدر

Muğîreoğullarına gelince, Bedir günü onlara karşı [Allah'ın yardımıyla] kâfi kılındınız / onların hakkından geldiniz.

وَأما بَنو أُميَّة فمتعوا إِلَى حِين

Ümeyyeoğullarına gelince, onlar bir vakte kadar faydalandırıldılar.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه قَالَ لعمر ﵁: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ هَذِه الْآيَة {الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} قَالَ: هم الأفجران من قُرَيْش: أخوالي وأعمامك

İbn Merdûye'nin rivayet ettiğine göre İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ), Ömer (radıyallâhu anh)'a: “Ey Müminlerin Emîri! Şu: {الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} ‘Allah'ın nimetini inkâra dönüştürenler’ [ayeti kimlerdir?]” diye sordu. [Ömer] şöyle dedi: “Onlar Kureyş'in en fâcir iki koludur: Benim dayılarım ve senin amcaların.

فَأَما أخوالي فاستأصلهم الله يَوْم بدر

Benim dayılarıma gelince, Allah Bedir günü onların kökünü kuruttu.

وَأما أعمامك فأملى الله لَهُم إِلَى حِين وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ من طرق عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ فِي قَوْله: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} قَالَ: هما الأفجران من قُرَيْش بَنو أُميَّة وَبَنُو الْمُغيرَة

Senin amcalarına gelince, Allah onlara bir vakte kadar mühlet verdi.” İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî el-Evsat'ta, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim'in muhtelif yollarla Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} “Allah'ın nimetini inkâra dönüştürenleri görmedin mi?” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onlar Kureyş'in en fâcir iki koludur: Ümeyyeoğulları ve Muğîreoğulları.

فَأَما بَنو الْمُغيرَة فَقطع الله دابرهم يَوْم بدر

Muğîreoğullarına gelince, Allah Bedir günü onların arkasını kesti (köklerini kazıdı).

وَأما بَنو أُميَّة فمتعوا إِلَى حِين

Ümeyyeoğullarına gelince, onlar bir vakte kadar faydalandırıldılar.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أبي الطُّفَيْل ﵁ أَن ابْن الْكواء ﵁ سَأَلَ عليا ﵁ من {الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} قَالَ: هم الْفجار من قُرَيْش كفيتهم يَوْم بدر

Abdürrezzâk, Firyâbî, Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbnu'l-Enbârî el-Mesâhif'te, İbn Merdûye, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Ebü't-Tufeyl (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre İbnü'l-Kevvâ (radıyallâhu anh), Ali (radıyallâhu anh)'a: “{الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} ‘Allah'ın nimetini inkâra dönüştürenler’ kimlerdir?” diye sordu. [Ali] şöyle dedi: “Onlar Kureyş'in fâcirleridir, Bedir günü onlara karşı [Allah'ın yardımıyla] korundunuz / onların hakkından geldiniz.”

قَالَ:

[İbnü'l-Kevvâ]:

فَمن (الَّذين ضل سَعْيهمْ فِي الْحَيَاة الدُّنْيَا) (الْكَهْف آيَة ١٠٤

“Peki, (Dünya hayatında çabaları boşa gidenler) (Kehf 104. ayet

) قَالَ: مِنْهُم أهل حروراء

) kimlerdir?” dedi. [Ali]: “Onlardan biri de Harûrâ ehlidir (Haricîlerdir)” dedi.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ ﵁ أَنه سُئِلَ عَن {الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} قَالَ: بَنو أُميَّة وَبَنُو مَخْزُوم رَهْط أبي جهل

İbn Merdûye'nin Ali (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre kendisine: {الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} “Allah'ın nimetini inkâra dönüştürenler” [hakkında] soruldu. O: “Ümeyyeoğulları ve Ebû Cehil'in kabilesi olan Mahzûmoğullarıdır” dedi.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ارطأة ﵁: سَمِعت عليا ﵁ على الْمِنْبَر يَقُول: {الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} النَّاس مِنْهَا بُرَآء غير قُرَيْش

İbn Merdûye'nin Ertaet (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ali (radıyallâhu anh)'ı minberde şöyle derken işittim: “{الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} ‘Allah'ın nimetini inkâra dönüştürenler’ konusunda, Kureyş dışındaki insanlar bundan beridir (onlar sadece Kureyş'tir).”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن أبي حُسَيْن ﵁ قَالَ: قَامَ عَليّ بن أبي طَالب ﵁ فَقَالَ أَلا أحد يسألني عَن الْقُرْآن فوَاللَّه لَو أعلم الْيَوْم أحد أعلم بِهِ مني وَإِن كَانَ من وَرَاء البحور لأتيته

İbn Ebî Hâtim'in İbn Ebî Hüseyn (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh) ayağa kalkıp şöyle dedi: “Bana Kur'an'dan soracak kimse yok mu? Vallahi bugün benden daha iyi Kur'an bilen birini bilseydim, denizlerin ardında bile olsa mutlaka ona giderdim!”

فَقَامَ عبد الله بن الْكواء ﵁ فَقَالَ: مَنْ {الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} قَالَ: هم مشركو قُرَيْش أَتَتْهُم نعْمَة الله الايمان فبدلوا قَومهمْ دَار الْبَوَار

Bunun üzerine Abdullah b. el-Kevvâ (radıyallâhu anh) ayağa kalktı ve: “{الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} ‘Allah'ın nimetini inkâra dönüştürenler’ kimlerdir?” diye sordu. [Ali] şöyle dedi: “Onlar Kureyş müşrikleridir; kendilerine Allah'ın nimeti olan iman geldi de [bunu reddedip] kavimlerini helak yurduna soktular.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْحَاكِم فِي الكنى عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ فِي قَوْله: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} قَالَ: هم كفار قُرَيْش الَّذين نحرُوا يَوْم بدر

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Künâ'da el-Hâkim'in Ali b. Ebî Tâlib (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} “Allah'ın nimetini inkâra dönüştürenleri görmedin mi?” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Onlar, Bedir günü boğazlanan Kureyş kâfirleridir.”

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} قَالَ هم الْمُشْركُونَ من أهل بدر

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre o: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} “Allah'ın nimetini inkâra dönüştürenleri görmedin mi?” ayeti hakkında: “Onlar, Bedir [ehlinden] olan müşriklerdir” demiştir.

وَأخرج مَالك فِي تَفْسِيره عَن نَافِع عَن ابْن عمر ﵄ فِي قَوْله: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} قَالَ: هم كفار قُرَيْش الَّذين قتلوا يَوْم بدر

Mâlik'in tefsirinde Nâfi vasıtasıyla İbn Ömer (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre o: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} “Allah'ın nimetini inkâra dönüştürenleri görmedin mi?” ayeti hakkında: “Onlar, Bedir günü öldürülen Kureyş kâfirleridir” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن عَطاء بن يسَار قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي الَّذين قتلوا من قُرَيْش يَوْم بدر {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} قَالَ: هم قُرَيْش

İbn Cerîr'in Atâ b. Yesâr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet, Bedir günü Kureyş'ten öldürülenler hakkında indi: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} “Allah'ın nimetini inkâra dönüştürenleri görmedin mi?” [Atâ]: “Onlar Kureyş'tir,

وَمُحَمّد النِّعْمَة

nimet ise Muhammed'dir” dedi.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} الْآيَة

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde (radıyallâhu anh)'dan: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} “Allah'ın nimetini inkâra dönüştürenleri görmedin mi?” ayeti hakkında rivayet ettiklerine göre,

قَالَ: كُنَّا نُحدث أَنهم أهل مَكَّة أَبُو جهل وَأَصْحَابه الَّذين قَتلهمْ الله يَوْم بدر

o şöyle demiştir: “Bize onların Mekke halkı olduğu anlatılırdı; Ebû Cehil ve Allah'ın Bedir günü öldürdüğü arkadaşlarıdır.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا}

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre: {ألم تَرَ إِلَى الَّذين بدلُوا نعْمَة الله كفرا} “Allah'ın nimetini inkâra dönüştürenleri görmedin mi?” ayeti hakkında,

قَالَ: هُوَ جبلة بن الْأَيْهَم وَالَّذين اتَّبعُوهُ من الْعَرَب فَلَحقُوا بالروم

o şöyle demiştir: “O, Cebele b. el-Eyhem ve Araplardan ona uyup Rumlara katılan kimselerdir.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَأَحلُّوا قَومهمْ دَار الْبَوَار} قَالَ: أحلُّوا من أطاعهم من قَومهمْ

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiklerine göre o: {وَأَحلُّوا قَومهمْ دَار الْبَوَار} “Ve kavimlerini helak yurduna soktular” ayeti hakkında: “Kavimlerinden kendilerine itaat edenleri [oraya] soktular” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {دَار الْبَوَار} قَالَ: النَّار

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o: {دَار الْبَوَار} “Helak yurdu” [ifadesi] hakkında: “Ateştir/Cehennemdir” demiştir.

قَالَ: وَقد بَين الله ذَلِك وأخبرك بِهِ فَقَالَ: {جَهَنَّم يصلونها وَبئسَ الْقَرار}

[İbn Zeyd] dedi ki: “Allah bunu açıklamış ve sana bildirerek: {جَهَنَّم يصلونها وَبئسَ الْقَرار} ‘Onlar cehenneme yaslanacaklar; ne kötü bir duraktır o!’ buyurmuştur.”

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {جَهَنَّم يصلونها} قَالَ: هِيَ دَارهم فِي الْآخِرَة

Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o: {جَهَنَّم يصلونها} “Cehenneme yaslanacaklar” ayeti hakkında: “O, onların ahiretteki yurdudur” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وَجعلُوا لله أنداداً} قَالَ: أشركوا بِاللَّه

Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o: {وَجعلُوا لله أنداداً} “Allah'a ortaklar/eşler koştular” ayeti hakkında: “Allah'a şirk koştular” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي رزين فِي قَوْله: {قل تمَتَّعُوا فَإِن مصيركم إِلَى النَّار} قَالَ: تمَتَّعُوا إِلَى أجلكم

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Rezîn'den rivayet ettiğine göre o: {قل تمَتَّعُوا فَإِن مصيركم إِلَى النَّار} “De ki: 'Yararlanın bakalım, şüphesiz sizin varışınız ateştir!'” ayeti hakkında: “Ecelinize kadar yararlanın” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {من قبل أَن يَأْتِي يَوْم لَا بيع فِيهِ وَلَا خلال} قَالَ: إِن الله تَعَالَى قد علم أَن فِي الدُّنْيَا بيوعاً وخلالاً يتخالون بهَا فِي الدُّنْيَا فَلْينْظر رجل من يخالل وعلام يصاحب فَإِن كَانَ لله فليداوم وَإِن كَانَ لغير الله فَليعلم أَن كل خلة ستصير على أَهلهَا عَدَاوَة يَوْم الْقِيَامَة إِلَّا خلة الْمُتَّقِينَ

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o: {من قبل أَن يَأْتِي يَوْم لَا بيع فِيهِ وَلَا خلال} “İçinde ne bir alışverişin ne de bir dostluğun bulunmadığı gün gelmeden önce” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Allah Teâlâ bilmiştir ki dünyada alışverişler ve insanların kendisiyle dostluk kurdukları arkadaşlıklar vardır. Kişi kiminle dost olduğuna ve ne üzere arkadaşlık ettiğine baksın; eğer Allah içinse devam etsin, şayet Allah'tan başkası içinse bilsin ki takva sahiplerinin dostluğu hariç, her dostluk kıyamet gününde sahipleri aleyhine bir düşmanlığa dönüşecektir.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {وسخر لكم الْأَنْهَار} قَالَ: بِكُل بَلْدَة

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o: {وسخر لكم الْأَنْهَار} “Ve ırmakları sizin hizmetinize verdi” ayeti hakkında: “Her beldede” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وسخر لكم الشَّمْس وَالْقَمَر دائبين} قَالَ: دؤوبهما فِي طَاعَة الله

İbn Cerîr'in İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre o: {وسخر لكم الشَّمْس وَالْقَمَر دائبين} “Ve sürekli hareket halindeki güneşi ve ayı sizin hizmetinize verdi” ayeti hakkında: “Onların sürekliliği Allah'a itaat üzeredir” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي كتاب العظمة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الشَّمْس بِمَنْزِلَة الساقية تجْرِي بِالنَّهَارِ فِي السَّمَاء فِي فلكها فَإِذا غربت جرت اللَّيْل فِي فلكها تَحت الأَرْض حَتَّى تطلع من مشرقها وَكَذَلِكَ الْقَمَر

İbn Ebî Hâtim ve Kitâbü'l-Azame'de Ebû'ş-Şeyh'in İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “Güneş bir su dolabı gibidir; gündüz gökte kendi yörüngesinde akar gider, battığında ise doğduğu yerden doğuncaya kadar geceleyin yörüngesinde yerin altından akar. Ay da böyledir.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله: {وآتاكم من كل مَا سألتموه} قَالَ: من كل شَيْء رغبتم إِلَيْهِ فِيهِ

İbn Ebî Hâtim'in İkrime (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o: {وآتاكم من كل مَا سألتموه} “Ve O'ndan istediğiniz her şeyden size verdi” ayeti hakkında: “Kendisine yönelip arzuladığınız her şeyden” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ مثله

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid (radıyallâhu anh)'dan benzerini rivayet etmişlerdir.

وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن {وآتاكم من كل مَا سألتموه} قَالَ: من كل الَّذِي سَأَلْتُمُونِي تَفْسِيره أَعْطَاكُم أَشْيَاء مَا سألتموها وَلم تلتمسوها

İbn Cerîr'in el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o: {وآتاكم من كل مَا سألتموه} “Ve O'ndan istediğiniz her şeyden size verdi” ayeti hakkında: “Tefsirini benden sorduğunuz her şeyden; size istemediğiniz ve talep etmediğiniz şeyleri de vermiştir” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن طلق بن حبيب ﵁ قَالَ: إِن حق الله أثقل من أَن يقوم بِهِ الْعباد وَإِن نعم الله أَكثر من أَن تحصيها الْعباد وَلَكِن أَصْبحُوا توّابين وأمسوا توابين

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Talk b. Habîb (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz Allah'ın hakkı kulların yerine getirebileceğinden daha ağırdır ve şüphesiz Allah'ın nimetleri kulların sayabileceğinden daha çoktur. Fakat sizler sabahı tövbe ederek karşılayın, akşama da tövbe ederek girin.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن بكر بن عبد الله ﵁ قَالَ: مَا قَالَ عبد قطّ الْحَمد لله إِلَّا وَجَبت عَلَيْهِ نعْمَة بقول الْحَمد لله فَقيل: فَمَا جَزَاء تِلْكَ النِّعْمَة قَالَ: جزاؤها أَن يَقُول الْحَمد لله فَجَاءَت نعْمَة أُخْرَى فَلَا تنفد نعم الله وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن سُلَيْمَان التَّمِيمِي ﵁ قَالَ: إِن الله أنعم على الْعباد على قدره وكلفهم الشُّكْر على قدرهم

İbn Ebi'd-Dünyâ ve Beyhakî'nin Bekr b. Abdillâh (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “Bir kul 'Elhamdülillâh' dediğinde, bu 'Elhamdülillâh' sözü sebebiyle üzerine mutlaka bir nimet vâcip olur.” Kendisine: “Peki o nimetin karşılığı nedir?” denildi. O: “Karşılığı 'Elhamdülillâh' demesidir, böylece başka bir nimet gelir ve Allah'ın nimetleri tükenmez” dedi. İbn Ebi'd-Dünyâ ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Süleyman et-Teymî (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz Allah kullarına Kendi şanına göre nimet vermiş, onlara ise kendi güçleri nispetinde şükrü yüklemiştir.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن بكر بن عبد الله الْمُزنِيّ ﵁ قَالَ: يَا ابْن آدم إِذا أردْت أَن تعرف قدر مَا أنعم الله عَلَيْك فغمض عَيْنَيْك

İbn Ebi'd-Dünyâ ve Beyhakî'nin Bekr b. Abdillâh el-Müzenî (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “Ey âdemoğlu! Allah'ın sana ne kadar nimet verdiğini bilmek istersen gözlerini kapat.”

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ عَن أبي الدَّرْدَاء ﵁ قَالَ: من لم يعرف نعْمَة الله عَلَيْهِ إِلَّا فِي مطعمه ومشربه فقد قل علمه وَحضر عَذَابه

Beyhakî'nin Ebü'd-Derdâ (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allah'ın üzerindeki nimetini sadece yiyeceğinde ve içeceğinde gören kimsenin ilmi azalmış ve azabı hazır olmuştur.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة ﵁ قَالَ: مَا أنعم الله على الْعباد نعْمَة أعظم من أَن عرّفهم لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَن لَا إِلَه إِلَّا الله لَهُم فِي الْآخِرَة كَالْمَاءِ فِي الدُّنْيَا

İbn Ebi'd-Dünyâ ve Beyhakî'nin Süfyân b. Uyeyne (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “Allah'ın kullara verdiği en büyük nimet, onlara 'Lâ ilâhe illallâh'ı bildirmesidir. Şüphesiz 'Lâ ilâhe illallâh' onlar için ahirette dünyadaki su gibidir.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: إِن لله على أهل النَّار منَّة فَلَو شَاءَ أَن يعذبهم بأشد من النَّار لعذبهم

İbn Ebi'd-Dünyâ ve Beyhakî'nin İbn Mes'ûd (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: “Şüphesiz cehennem ehli üzerinde de Allah'ın bir lütfu vardır; zira dileseydi onlara ateşten daha şiddetlisiyle azap ederdi.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن مُحَمَّد بن صَالح قَالَ: كَانَ بعض الْعلمَاء إِذا تَلا {وَإِن تعدوا نعْمَة الله لَا تحصوها} قَالَ: سُبْحَانَ من لم يَجْعَل من معرفَة نعمه إِلَّا الْمعرفَة بالتقصير عَن مَعْرفَتهَا كَمَا لم يَجْعَل فِي أحد من ادراكه أَكثر من الْعلم أَنه لَا يُدْرِكهُ فَجعل معرفَة نعمه بالتقصير عَن مَعْرفَتهَا شكرا كَمَا شكر علم الْعَالمين أَنهم لَا يدركونه فَجعله إِيمَانًا علما مِنْهُ أَن الْعباد لَا يجاوزون ذَلِك

İbn Ebi'd-Dünyâ ve Beyhakî'nin Muhammed b. Sâlih'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Âlimlerden biri: {وَإِن تعدوا نعْمَة الله لَا تحصوها} “Allah'ın nimetini saymaya kalksanız sayamazsınız” ayetini okuduğunda şöyle derdi: “O'nu hakkıyla idrak etmekten âciz olduğunu bilmekten başka bir kavrayışı kimseye vermediği gibi, O'nun nimetlerini bilmeyi de ancak onları bilmekten kusurlu/âciz olduğunu bilmek kılan zâtı tesbih ederim! Nitekim âlemlerin O'nu idrak edemeyeceklerini bilmelerini şükranla karşılayıp bunu iman kıldığı gibi, O'nun nimetlerini bilmeyi de onları bilmekten âciz olduğunu idrak etmek suretiyle bir şükür kılmıştır; çünkü kulların bundan öteye geçemeyeceğini bilmektedir.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي أَيُّوب الْقرشِي مولى بني هَاشم قَالَ:

İbn Ebi'd-Dünyâ ve Beyhakî'nin Hâşimoğulları'nın azatlısı Ebû Eyyûb el-Kureşî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

قَالَ دَاوُد ﵇: رب أَخْبرنِي مَا أدنى نِعْمَتك عليّ

Dâvûd (aleyhisselâm): “Rabbim! Üzerimdeki en küçük nimetinin ne olduğunu bana bildir” dedi.

فَأوحى الله: يَا دَاوُد تنفس

Bunun üzerine Allah şöyle vahyetti: “Ey Dâvûd, nefes al!”

فتنفس فَقَالَ: هَذَا أدنى نعمتي عَلَيْك

O da nefes aldı. [Allah] buyurdu ki: “İşte bu, üzerindeki en küçük nimetimdir.”

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَالْبَيْهَقِيّ عَن وهب بن مُنَبّه ﵁ قَالَ: عبد الله عَابِد خمسين عَاما فَأوحى الله إِلَيْهِ إِنِّي قد غفرت لَك

İbn Ebi'd-Dünyâ ve Beyhakî'nin Vehb b. Münebbih (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir âbid elli yıl boyunca Allah'a ibadet etti. Bunun üzerine Allah ona: “Ben seni bağışladım” diye vahyetti.

قَالَ: يَا رب وَمَا تغْفر لي

[Âbid]: “Ey Rabbim, beni neyden bağışlayacaksın ki?” dedi,

وَلم أذْنب

“Ben hiç günah işlemedim.”

فَأذن الله تَعَالَى لعرق فِي عُنُقه فَضرب عَلَيْهِ فَلم ينم وَلم يصلِّ ثمَّ سكن فَنَامَ تِلْكَ اللَّيْلَة فَشَكا إِلَيْهِ فَقَالَ: مَا لقِيت من ضَرْبَان الْعرق

Bunun üzerine Allah Teâlâ boynundaki bir damara izin verdi ve damar zonklamaya başladı; ne uyuyabildi ne de namaz kılabildi. Sonra [damar] sakinleşti ve o gece uyudu. Ardından melek gelince ona şikayette bulunup: “Damarın zonklamasından neler çektim!” dedi.

قَالَ الْملك: إِن رَبك يَقُول إِن عبادتك خمسين سنة تعدل سُكُون ذَلِك الْعرق

Melek: “Rabbin buyuruyor ki: Şüphesiz senin elli yıllık ibadetin, o damarın sakinleşmesine ancak denktir” dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عمر بن الْخطاب ﵁ أَنه قَالَ: اللَّهُمَّ اغْفِر لي ظلمي وكفري

İbn Ebî Hâtim'in Ömer b. el-Hattâb (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: “Allahım, zulmümü ve küfrümü (nankörlüğümü) bağışla.”

قَالَ قَائِل: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ هَذَا الظُّلم

Biri: “Ey Müminlerin Emiri! Zulmü anladık,

فَمَا بَال الْكفْر

peki ya küfür (nankörlük) nedir?” dedi.

قَالَ: {إِن الْإِنْسَان لظلوم كفار}

[Ömer]: “{إِن الْإِنْسَان لظلوم كفار} ‘Şüphesiz insan çok zalimdir, çok nankördür’” dedi.

آيَة ٣٥ - ٣٦

Ayet 35 - 36

أخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {وَإِذ قَالَ ابراهيم رب اجْعَل هَذَا الْبَلَد آمنا واجنبني وَبني أَن نعْبد الْأَصْنَام} قَالَ: فَاسْتَجَاب الله تَعَالَى لإِبراهيم ﵇ دَعوته فِي وَلَده فَلم يعبد أحد من وَلَده صنماً بعد دَعوته وَجعل هَذَا الْبَلَد آمنا ورزق أَهله من الثمرات وَجعله إِمَامًا وَجعل من ذُريَّته من يُقيم الصَّلَاة وَتقبل دعاءه وَأرَاهُ مَنَاسِكه وَتَابَ عَلَيْهِ

İbn Cerîr'in Mücâhid (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre o: {وَإِذ قَالَ ابراهيم رب اجْعَل هَذَا الْبَلَد آمنا واجنبني وَبني أَن نعْبد الْأَصْنَام} “Hani İbrâhim şöyle demişti: 'Rabbim! Bu şehri güvenli kıl; beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut!'” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Allah Teâlâ İbrâhim (aleyhisselâm)'ın çocukları hakkındaki duasını kabul etti ve duasından sonra çocuklarından hiçbiri bir puta tapmadı; bu şehri güvenli kıldı, ehlini ürünlerle rızıklandırdı, onu önder yaptı, soyundan namazı dosdoğru kılanlar var etti, duasını kabul buyurdu, ona hac ibadetinin menasikini gösterdi ve tövbesini kabul etti.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {رب إنَّهُنَّ أضللن كثيرا من النَّاس} قَالَ: الْأَصْنَام {فَمن تَبِعنِي فَإِنَّهُ مني وَمن عَصَانِي فَإنَّك غَفُور رَحِيم} قَالَ: اسمعوا إِلَى قَول خَلِيل الله إِبْرَاهِيم ﵇ لَا وَالله مَا كَانُوا لعانين وَلَا طعانين

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiklerine göre o: {رب إنَّهُنَّ أضللن كثيرا من النَّاس} “Rabbim! Şüphesiz onlar (putlar) insanlardan birçoğunu saptırdılar” -onlar putlardır- {فَمن تَبِعنِي فَإِنَّهُ مني وَمن عَصَانِي فَإنَّك غَفُور رَحِيم} “Artık kim bana uyarsa o bendendir; kim de bana karşı gelirse şüphesiz Sen çok bağışlayansın, çok merhamet edensin” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Allah'ın Halîli İbrâhim (aleyhisselâm)'ın sözüne kulak verin! Hayır, vallahi onlar ne çok lanet okuyan ne de çok ayıplayıp kınayan kimseler değillerdi.”

قَالَ: وَكَانَ يُقَال: إِن من أشرار عباد الله كل لعان

[Katâde] dedi ki: “Şöyle denilirdi: Allah'ın kullarının en şerlileri, durmadan lanet okuyan her bir kimsedir.”

قَالَ: وَقَالَ نَبِي الله ابْن مَرْيَم ﵇ (إِن تُعَذبهُمْ فَإِنَّهُم عِبَادك وان تغْفر لَهُم فَإنَّك أَنْت الْعَزِيز الْحَكِيم) (الْمَائِدَة آيَة ١١٨

[Katâde] dedi ki: “Allah'ın nebisi Meryem oğlu [Îsâ] (aleyhisselâm) da şöyle demiştir: {إِن تُعَذبهُمْ فَإِنَّهُم عِبَادك وان تغْفر لَهُم فَإنَّك أَنْت الْعَزِيز الْحَكِيم} “Eğer onlara azap edersen şüphesiz onlar Senin kullarındır; eğer onları bağışlarsan şüphesiz Sen Mutlak Güç Sahibisin, Hüküm ve Hikmet Sahibisin.” (el-Mâide Suresi 118. ayet)

)

)

وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن أبي مُوسَى الْأَشْعَرِيّ ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِنِّي دَعَوْت للْعَرَب فَقلت: اللَّهُمَّ من لقيك مِنْهُم مُؤمنا موقناً بك مُصدقا بلقائك فَاغْفِر لَهُ أَيَّام حَيَاته

el-Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'de Ebû Mûsâ el-Eş'arî (radıyallâhu anh)'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Ben Araplar için dua ettim ve: 'Allahım! Onlardan Sana iman etmiş, Sana kesin olarak inanmış ve Sana kavuşmayı tasdik etmiş halde kim kavuşursa, hayatı boyunca [işlediklerini] onun için bağışla' dedim.

وَهِي دَعْوَة أَبينَا إِبْرَاهِيم ولواء الْحَمد بيَدي يَوْم الْقِيَامَة وَمن أقرب النَّاس إِلَى لِوَائِي يَوْمئِذٍ الْعَرَب

Bu, atamız İbrâhim'in duasıdır. Kıyamet gününde Hamd Sancağı benim elimdedir ve o gün sancağıma en yakın insanların bir kısmı da Araplardır.”

وَأخرج أَبُو نعيم فِي الدَّلَائِل عَن عقيل بن أبي طَالب أَن النَّبِي ﷺ لما أتاه السِّتَّة نفر من الْأَنْصَار جلس إِلَيْهِم عِنْد جَمْرَة الْعقبَة فَدَعَاهُمْ إِلَى الله وَإِلَى عِبَادَته والمؤازرة على دينه فَسَأَلُوهُ أَن يعرض عَلَيْهِم مَا أوحيَ إِلَيْهِ فَقَرَأَ من سُورَة إِبْرَاهِيم {وَإِذ قَالَ ابراهيم رب اجْعَل هَذَا الْبَلَد آمنا واجنبني وَبني أَن نعْبد الْأَصْنَام} إِلَى آخر السُّورَة

Ebû Nuaym'ın Delâil'de Akîl b. Ebî Tâlib'den rivayet ettiğine göre; Ensâr'dan altı kişilik grup Nebî (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e geldiğinde, [Efendimiz] Akabe Cemresi yanında onlarla oturdu ve onları Allah'a, O'na ibadete ve dinine destek olmaya davet etti. Onlar kendisine vahyedilen şeyleri okumasını istediler; o da İbrâhim Suresi'nden: {وَإِذ قَالَ ابراهيم رب اجْعَل هَذَا الْبَلَد آمنا واجنبني وَبني أَن نعْبد الْأَصْنَام} “Hani İbrâhim şöyle demişti: 'Rabbim! Bu şehri güvenli kıl; beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut!'” ayetinden surenin sonuna kadar okudu.

فرق الْقَوْم وأخبتوا حِين سمعُوا مِنْهُ مَا سمعُوا وأجابوه

Topluluk ondan bu duyduklarını işitince kalpleri yumuşadı ve huşu duydular, ardından ona icabet ettiler.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن إِبْرَاهِيم التَّيْمِيّ قَالَ: من يَأْمَن الْبلَاء بعد قَول إِبْرَاهِيم {واجنبني وَبني أَن نعْبد الْأَصْنَام}

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbrâhim et-Teymî'den rivayet ettiklerine göre o: “İbrâhim'in {واجنبني وَبني أَن نعْبد الْأَصْنَام} ‘Beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut!’ sözünden sonra beladan/imtihandan kim emin olabilir?” demiştir.

وَأخرج عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة قَالَ: لم يعبد أحد من ولد إِسْمَاعِيل الْأَصْنَام لقَوْله: {واجنبني وَبني أَن نعْبد الْأَصْنَام} قيل: فَكيف لم يدْخل ولد إِسْحَق وَسَائِر ولد إِبْرَاهِيم قَالَ: لِأَنَّهُ دَعَا لأهل هَذَا الْبَلَد أَن لَا يعبدوا الْأَصْنَام ودعا لَهُم بالأمن

Süfyân b. Uyeyne'den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “İsmâil'in çocuklarından hiçbiri, [İbrâhim'in]: {واجنبني وَبني أَن نعْبد الْأَصْنَام} ‘Beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut!’ sözü sebebiyle putlara tapmamıştır.” Kendisine: “İshak'ın çocukları ve İbrâhim'in diğer çocukları buna nasıl dahil olmadı?” denildi. O: “Çünkü o, bu beldenin halkı için putlara tapmamaları duasında bulundu ve onlar için güvenlik diledi” dedi.

فَقَالَ: {اجْعَل هَذَا الْبَلَد آمنا} وَلم يدع لجَمِيع الْبلدَانِ بذلك

Nitekim o: {اجْعَل هَذَا الْبَلَد آمنا} “Bu şehri güvenli kıl” demiştir, bütün beldeler için bunu dilememiştir.

وَقَالَ: {واجنبني وَبني أَن نعْبد الْأَصْنَام} فِيهِ وَقد خص أَهله وَقَالَ: {رَبنَا إِنِّي أسكنت من ذريتي بواد غير ذِي زرع عِنْد بَيْتك الْمحرم رَبنَا ليقيموا الصَّلَاة}

Ve orada: {واجنبني وَبني أَن نعْبد الْأَصْنَام} “Beni ve çocuklarımı putlara tapmaktan uzak tut!” demiş, oranın ahalisini tahsis etmiştir; nitekim: {رَبنَا إِنِّي أسكنت من ذريتي بواد غير ذِي زرع عِنْد بَيْتك الْمحرم رَبنَا ليقيموا الصَّلَاة} “Rabbimiz! Gerçekten ben çocuklarımdan bir kısmını Senin Beyt-i Muharrem'inin (Kâbe'nin) yanında, ekinsiz bir vadiye yerleştirdim; Rabbimiz, namazı dosdoğru kılsınlar diye...” buyurmuştur.

آيَة - ٣٧

Ayet - 37

أخرج الْوَاقِدِيّ وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق عَامر بن سعد عَن أَبِيه قَالَ: كَانَت سارة ﵍ تَحت إِبْرَاهِيم ﵇ فَمَكثت مَعَه دهراً لَا ترزق مِنْهُ ولدا فَلَمَّا رَأَتْ ذَلِك وهبت لَهُ هَاجر أمة قبطية

Vâkıdî ve İbn Asâkir'in Âmir b. Sa'd yoluyla babasından rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Sâre (aleyhessalâm), İbrâhim (aleyhisselâm)'ın nikâhı altındaydı. Ondan çocuğu olmaksızın onunla uzun bir zaman geçirdi. Bu durumu görünce ona Kıptî bir cariye olan Hâcer'i bağışladı.

فَولدت لَهُ إِسْمَاعِيل ﵇ فغارت من ذَلِك سارة ﵂ فَوجدت فِي نَفسهَا وعتبت على هَاجر فَحَلَفت أَن تقطع مِنْهَا ثَلَاثَة أَشْرَاف فَقَالَ لَهَا إِبْرَاهِيم ﵇: هَل لَك أَن تبري

[Hâcer] ona İsmâil (aleyhisselâm)'ı doğurdu. Bundan dolayı Sâre (radıyallâhu anhâ) kıskandı, içinde bir burukluk hissetti ve Hâcer'e gücendi; onun üç uzvunu/yerini keseceğine dair yemin etti. Bunun üzerine İbrâhim (aleyhisselâm) ona: “Yeminini yerine getirmek ister misin?” dedi.

يَمِينك فَقَالَت: كَيفَ أصنع قَالَ: اثقبي أذنيها واخفضيها والخفض هُوَ الْخِتَان

[Sâre]: “Nasıl yapayım?” deyince [İbrâhim]: “İki kulağını del ve onu sünnet et (hafd, sünnet etmektir)” dedi.

فَفعلت ذَلِك بهَا فَوضعت هَاجر ﵂ فِي أذنيها قرطين فازدادت بهما بحسنا

[Sâre] ona bunu yaptı. Bunun üzerine Hâcer (radıyallâhu anhâ) kulaklarına iki küpe taktı ve onlarla güzelliğine güzellik kattı.

فَقَالَت سارة ﵂: أَرَانِي إِنَّمَا زدتها جمالاً فَلم تقاره على كَونه مَعهَا وَوَجَدَ بهَا إِبْرَاهِيم ﵇ وجدا شَدِيدا فنقلها إِلَى مَكَّة فَكَانَ يزورها فِي كل يَوْم من الشَّام على الْبراق من شغفه بهَا وَقلة صبره عَنْهَا

Bunun üzerine Sâre (radıyallâhu anhâ): “Görüyorum ki onun sadece güzelliğini artırmışım” dedi ve [İbrâhim'in] onunla birlikte kalmasına razı olmadı. İbrâhim (aleyhisselâm) da ona karşı şiddetli bir sevgi duyuyordu; bu sebeple onu Mekke'ye nakletti. Ona olan aşırı sevgisinden ve ondan ayrı kalmaya sabrının azlığından dolayı Şam'dan Burak üzerinde her gün onu ziyarete gelirdi.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {رَبنَا إِنِّي أسكنت من ذريتي بواد غير ذِي زرع} قَالَ: اسكن إِسْمَاعِيل وَأمه مَكَّة

İbn Cerîr'in İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre o: {رَبنَا إِنِّي أسكنت من ذريتي بواد غير ذِي زرع} “Rabbimiz! Gerçekten ben çocuklarımdan bir kısmını ekinsiz bir vadiye yerleştirdim” ayeti hakkında: “İsmâil ve annesini Mekke'ye yerleştirdi” demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: أَن إِبْرَاهِيم ﵇ قَالَ: {فَاجْعَلْ أَفْئِدَة من النَّاس تهوي إِلَيْهِم} لَو قَالَ: فَاجْعَلْ أَفْئِدَة النَّاس تهوي إِلَيْهِم لغلبتكم عَلَيْهِ التّرْك وَالروم

İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim (aleyhisselâm): {فَاجْعَلْ أَفْئِدَة من النَّاس تهوي إِلَيْهِم} “İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir” demiştir. Eğer: “İnsanların gönüllerini onlara meylettir” deseydi, [Kâbe'yi ziyarette] Türkler ve Rumlar size üstün gelir/baskın çıkardı.