Binûn

Hicr Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَلَقَد جعلنَا فِي السَّمَاء بروجاً} قَالَ: كواكب

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre {وَلَقَد جعلنَا فِي السَّمَاء بروجاً} “Andolsun biz gökte burçlar yaptık” sözü hakkında o: "Yıldızlar [yaptık]" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {وَلَقَد جعلنَا فِي السَّمَاء بروجاً} قَالَ: الْكَوَاكِب

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre {وَلَقَد جعلنَا فِي السَّمَاء بروجاً} “Andolsun biz gökte burçlar yaptık” sözü hakkında o: "Yıldızlar" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبِي صَالح فِي قَوْله: {وَلَقَد جعلنَا فِي السَّمَاء بروجاً} قَالَ: الْكَوَاكِب الْعِظَام

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten bildirdiğine göre {وَلَقَد جعلنَا فِي السَّمَاء بروجاً} “Andolsun biz gökte burçlar yaptık” sözü hakkında o: "Büyük yıldızlar" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة {وَلَقَد جعلنَا فِي السَّمَاء بروجاً} قَالَ: قصوراً فِي السَّمَاء فِيهَا الحرس

İbn Ebî Hâtim'in Atıyye'den bildirdiğine göre {وَلَقَد جعلنَا فِي السَّمَاء بروجاً} “Andolsun biz gökte burçlar yaptık” sözü hakkında o: "İçinde bekçiler bulunan gökteki köşkler" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وحفظناها من كل شَيْطَان رجيم} قَالَ: الرَّجِيم الملعون

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {وحفظناها من كل شَيْطَان رجيم} “Ve onu taşlanan her şeytandan koruduk” sözü hakkında o: "Racîm; lânetlenmiş olandır" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {إِلَّا من اسْترق السّمع} فَأَرَادَ أَن يخطف السّمع كَقَوْلِه: (إِلَّا من خطف الْخَطفَة) (الصافات آيَة ١٠)

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre {إِلَّا من اسْترق السّمع} “Ancak kulak hırsızlığı yapan müstesna” sözü hakkında [şöyle demiştir]: "İşitmeyi kapıp kaçmak istedi; tıpkı O'nun (إِلَّا من خطف الْخَطفَة) (Sâffât 10. ayet) buyruğu gibidir."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله: {إِلَّا من اسْترق السّمع} قَالَ: هُوَ كَقَوْلِه: (إِلَّا من خطف الْخَطفَة فَأتبعهُ شهَاب مُبين) قَالَ: كَانَ ابْن عَبَّاس يَقُول: إِن الشهب لَا تَقْتُل وَلَكِن تحرُق وتخبل وتجرح من غير أَن تقتل

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {إِلَّا من اسْترق السّمع} “Ancak kulak hırsızlığı yapan müstesna” sözü hakkında o: "Bu, O'nun (إِلَّا من خطف الْخَطفَة فَأتبعهُ شهَاب مُبين) buyruğu gibidir" demiştir. Dedi ki: İbn Abbâs şöyle diyordu: "Şihâblar öldürmez; fakat öldürmeksizin yakar, aklını başından alır ve yaralar."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: قَالَ جرير بن عبد الله حَدثنِي يَا رَسُول الله عَن السَّمَاء الدُّنْيَا وَالْأَرْض السُّفْلى

İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Cerîr b. Abdillâh: "Ey Allah'ın Resûlü, bana dünya semasından ve aşağıdaki yerden bahset" dedi.

قَالَ رَسُول الله ﷺ: أما السَّمَاء الدُّنْيَا فَإِن الله خلقهَا من دُخان ثمَّ رَفعهَا وَجعل فِيهَا سِرَاجًا وقمراً منيراً وزينها بمصابيح النُّجُوم وَجعلهَا رجوماً للشياطين وحفظها من كل شَيْطَان رجيم

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: "Dünya semasına gelince; Allah onu dumandan yarattı, sonra yükseltti ve içinde bir kandil ile aydınlatıcı bir ay kıldı. Onu yıldız kandilleriyle süsledi, onları şeytanlar için taşlar yaptı ve onu taşlanan her şeytandan korudu."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وَالْأَرْض مددناها} قَالَ: قَالَ ﷿ فِي آيَة أُخْرَى (وَالْأَرْض

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {وَالْأَرْض مددناها} “Ve yeri yayıp döşedik” sözü hakkında o şöyle demiştir: "Aziz ve Celil olan [Allah] başka bir ayette (وَالْأَرْض

بعد ذَلِك دحاها) قَالَ: ذكر لنا أَن أم الْقرى مَكَّة وَمِنْهَا دحيت الأَرْض

بعد ذَلِك دحاها) buyurmuştur." Dedi ki: "Bize anlatıldığına göre şehirlerin anası Mekke'dir ve yer oradan yayılıp döşenmiştir."

قَالَ قَتَادَة ﵁ وَكَانَ الْحسن يَقُول: أَخذ طِينَة فَقَالَ لَهَا انبسطي

Katâde radıyallâhu anh dedi ki: Hasan şöyle diyordu: "Bir çamur aldı ve ona 'yayıl' buyurdu."

وَفِي قَوْله: {وألقينا فِيهَا رواسي} قَالَ: رواسيها جبالها {وأنبتنا فِيهَا من كل شَيْء مَوْزُون} يَقُول: مَعْلُوم مقسوم

{وألقينا فِيهَا رواسي} “Oraya sabit dağlar yerleştirdik” sözü hakkında: "Onun revâsîsi dağlarıdır" dedi. {وأنبتنا فِيهَا من كل شَيْء مَوْزُون} “Orada ölçülü her şeyden bitirdik” sözü hakkında da: "Bilinen ve taksim edilmiş olan" demektedir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وأنبتنا فِيهَا من كل شَيْء مَوْزُون} قَالَ: مَعْلُوم

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre {وأنبتنا فِيهَا من كل شَيْء مَوْزُون} “Orada ölçülü her şeyden bitirdik” sözü hakkında o: "Bilinen" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {من كل شَيْء مَوْزُون} قَالَ: مُقَدّر

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre {من كل شَيْء مَوْزُون} “Ölçülü her şeyden” sözü hakkında o: "Takdir edilmiş" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {من كل شَيْء مَوْزُون} قَالَ: مُقَدّر بِقدر

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {من كل شَيْء مَوْزُون} “Ölçülü her şeyden” sözü hakkında o: "Belli bir ölçüyle takdir edilmiş" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {من كل شَيْء مَوْزُون} قَالَ: الْأَشْيَاء الَّتِي توزن

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre {من كل شَيْء مَوْزُون} “Ölçülü her şeyden” sözü hakkında o: "Tartılan şeyler" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله: {من كل شَيْء مَوْزُون} قَالَ: مَا أنبتت الْجبَال مثل الْكحل وَشبهه

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {من كل شَيْء مَوْزُون} “Ölçülü her şeyden” sözü hakkında o: "Sürme ve benzeri dağların bitirdiği madenler" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {وَمن لَسْتُم لَهُ برازقين} قَالَ: الدَّوَابّ والأنعام

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {وَمن لَسْتُم لَهُ برازقين} “Ve sizin rızıklandırıcısı olmadığınız kimseleri [de var ettik]” sözü hakkında o: "Binekler ve davarlar" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مَنْصُور فِي قَوْله: {وَمن لَسْتُم لَهُ برازقين} قَالَ: الْوَحْش

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mansûr'dan bildirdiğine göre {وَمن لَسْتُم لَهُ برازقين} “Ve sizin rızıklandırıcısı olmadığınız kimseleri [de var ettik]” sözü hakkında o: "Vahşi hayvanlar" demiştir.

وَأخرج الْبَزَّار وَابْن مرْدَوَيْه فِي العظمة عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: خَزَائِن الله الْكَلَام فَإِذا أَرَادَ شَيْئا قَالَ لَهُ كن فَكَانَ

el-Bezzâr ve el-Azame'de İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'ın hazineleri kelâmdır; bir şeyi dilediği zaman ona 'Ol' der, o da hemen oluverir."

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله: {وَإِن من شَيْء إِلَّا عندنَا خزائنه} قَالَ: الْمَطَر خاصّة

İbn Cerîr'in İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {وَإِن من شَيْء إِلَّا عندنَا خزائنه} “Hiçbir şey yoktur ki onun hazineleri bizim yanımızda olmasın” sözü hakkında o: "Özellikle yağmurdur" demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {وَمَا ننزله إِلَّا بِقدر مَعْلُوم} قَالَ: الْمَطَر

İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {وَمَا ننزله إِلَّا بِقدر مَعْلُوم} “Ve biz onu ancak bilinen bir ölçüyle indiririz” sözü hakkında o: "Yağmurdur" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن الحكم بن عتيبة ﵁ فِي قَوْله: {وَإِن من شَيْء إِلَّا عندنَا خزائنه وَمَا ننزله إِلَّا بِقدر مَعْلُوم} قَالَ: مَا من عَام بِأَكْثَرَ مطر من عَام وَلَا أقل ولكنه يمطر قوم وَيحرم آخَرُونَ وَرُبمَا كَانَ فِي الْبَحْر

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Hakem b. Uteybe radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {وَإِن من شَيْء إِلَّا عندنَا خزائنه وَمَا ننزله إِلَّا بِقدر مَعْلُوم} “Hiçbir şey yoktur ki onun hazineleri bizim yanımızda olmasın ve biz onu ancak bilinen bir ölçüyle indiririz” sözü hakkında o şöyle demiştir: "Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha çok veya daha az yağmurlu değildir; fakat bir kavme yağdırılır, diğerleri ise mahrum bırakılır. Bazen de denize yağar."

قَالَ: وبلغنا أَنه ينزل مَعَ الْقطر من الْمَلَائِكَة أَكثر من عدد ولدِ إِبْلِيس وَولد آدم يُحصونَ كل قَطْرَة حَيْثُ تقع وَمَا تنْبت وَمن يرْزق ذَلِك النَّبَات

Dedi ki: Bize ulaştığına göre yağmur damlasıyla birlikte İblis'in çocuklarının ve Âdem'in çocuklarının sayısından daha çok melek iner; her damlanın nereye düştüğünü, ne bitirdiğini ve o bitkiyle kimin rızıklandırılacağını sayıp kaydederler.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: مَا نقص الْمَطَر مُنْذُ أنزلهُ الله وَلَكِن تمطر أَرض أَكثر مِمَّا تمطر الْأُخْرَى ثمَّ قَرَأَ {وَمَا ننزله إِلَّا بِقدر مَعْلُوم}

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah onu indirdiğinden beri yağmur hiç eksilmedi; fakat bir yere diğer yerden daha fazla yağar." Sonra {وَمَا ننزله إِلَّا بِقدر مَعْلُوم} “Ve biz onu ancak bilinen bir ölçüyle indiririz” ayetini okudu.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: مَا من عَام بِأَمْطَر من من عَام وَلَكِن الله يصرفهُ حَيْثُ شَاءَ ثمَّ قَرَأَ {وَإِن من شَيْء إِلَّا عندنَا خزائنه وَمَا ننزله إِلَّا بِقدر مَعْلُوم}

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha yağmurlu değildir; fakat Allah onu dilediği yere sevk eder." Sonra {وَإِن من شَيْء إِلَّا عندنَا خزائنه وَمَا ننزله إِلَّا بِقدر مَعْلُوم} “Hiçbir şey yoktur ki onun hazineleri bizim yanımızda olmasın ve biz onu ancak bilinen bir ölçüyle indiririz” ayetini okudu.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود رصي الله عَنهُ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لَيْسَ أحد بِأَكْسَبَ من أحد وَلَا عَام بِأَمْطَر من عَام وَلَكِن الله يصرفهُ حَيْثُ شَاءَ

İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan, onun da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den bildirdiğine göre şöyle buyurmuştur: "Hiç kimse diğerinden daha fazla kazanabilmiş değildir ve hiçbir yıl da diğer bir yıldan daha yağmurlu değildir; fakat Allah onu dilediği yere sevk eder."

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا من عَام بِأَمْطَر من عَام وَلَكِن الله يصرفهُ حَيْثُ يَشَاء من الْبلدَانِ وَمَا نزلت قَطْرَة من السَّمَاء وَلَا خرجت من ريح إِلَّا بِمِكْيَال أَو بميزان

İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Hiçbir yıl diğer bir yıldan daha yağmurlu değildir; fakat Allah onu beldelerden dilediğine sevk eder. Gökten bir damla inmez ve bir rüzgâr çıkmaz ki mutlaka bir ölçek veya bir tartı ile olmasın."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: مَا نزل قطر إِلَّا بميزان

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o: "Hiçbir damla bir ölçü olmaksızın inmemiştir" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُعَاوِيَة ﵁ أَنه قَالَ: ألستم تعلمُونَ أَن كتاب الله حق قَالُوا: بلَى

İbn Ebî Hâtim'in Muâviye radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o: "Allah'ın Kitabı'nın hak olduğunu bilmiyor musunuz?" dedi. "Evet" dediler.

قَالَ: فاقرؤوا هَذِه الْآيَة {وَإِن من شَيْء إِلَّا عندنَا خزائنه وَمَا ننزله إِلَّا بِقدر مَعْلُوم} ألستم تؤمنون بِهَذَا وتعلمون أَنه حق قَالُوا: بلَى

Dedi ki: "O hâlde şu ayeti okuyun: {وَإِن من شَيْء إِلَّا عندنَا خزائنه وَمَا ننزله إِلَّا بِقدر مَعْلُوم} “Hiçbir şey yoktur ki onun hazineleri bizim yanımızda olmasın ve biz onu ancak bilinen bir ölçüyle indiririz”. Buna inanmıyor ve bunun hak olduğunu bilmiyor musunuz?" "Evet" dediler.

قَالَ: فَكيف تَلُومُونَنِي بعد هَذَا فَقَامَ الْأَحْنَف فَقَالَ: يَا مُعَاوِيَة وَالله مَا نلومك على مَا فِي خَزَائِن الله وَلَكِن إِنَّمَا نلومك على مَا أنزلهُ الله من خزائنه فَجَعَلته أَنْت فِي خزائنك وأغلقت عَلَيْهِ بابك

Dedi ki: "Öyleyse bundan sonra beni nasıl kınıyorsunuz?" Bunun üzerine Ahnef ayağa kalkıp dedi ki: "Ey Muâviye! Vallahi biz seni Allah'ın hazinelerinde bulunan şeylerden ötürü kınamıyoruz; fakat biz seni sadece Allah'ın hazinelerinden indirdiği ve senin de kendi hazinelerine koyup üzerine kapını kilitlediğin şeylerden ötürü kınıyoruz."

فَسكت مُعَاوِيَة

Bunun üzerine Muâviye sustu.

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب السَّحَاب وَابْن جرير وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة وَابْن مرْدَوَيْه والديلمي فِي مُسْند الفردوس بِسَنَد ضَعِيف عَن أبي هُرَيْرَة رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: ريح الْجنُوب من الْجنَّة وَهِي الرّيح اللواقح الَّتِي ذكر الله فِي كِتَابه وفيهَا مَنَافِع للنَّاس

Kitâbü's-Sehâb'da İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Cerîr, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Müsnedü'l-Firdevs'te Deylemî zayıf bir senetle Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan bildirdiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: "Cenup (güney) rüzgârı cennettendir; o, Allah'ın Kitabı'nda zikrettiği aşılayıcı rüzgârdır ve onda insanlar için faydalar vardır.

وَالشمَال من النَّار تخرج فتمر بِالْجنَّةِ فيصيبها نفحة مِنْهَا فبردها هَذَا من ذَلِك

Şimal (kuzey) rüzgârı ise cehennemdendir; çıkar, cennete uğrar ve ona oradan bir esinti isabet eder de işte onun bu soğukluğu bundandır."

وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: نصرت بالصبا وأهلكت عَاد بالدبور والجنوب من الْجنَّة وَهِي الرّيح اللواقح

İbn Ebi'd-Dünyâ'nın Katâde radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Ben sabâ (doğu) rüzgârı ile zafere ulaştırıldım; Âd kavmi ise debûr (batı) rüzgârı ile helak edildi. Cenup (güney) rüzgârı da cennettendir ve o aşılayıcı rüzgârdır."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ والخرائطي فِي مَكَارِم الْأَخْلَاق عَن ابْن مَسْعُود ﵁ فِي قَوْله: {وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاح لَوَاقِح} قَالَ: يُرْسل الله الرّيح فَتحمل المَاء فتلقح بِهِ السَّحَاب فيدرّ كَمَا تدر اللقحة ثمَّ تمطر

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve Mekârimü'l-Ahlâk'ta Harâitî'nin İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre {وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاح لَوَاقِح} “Biz rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik” sözü hakkında o şöyle demiştir: "Allah rüzgârı gönderir, o da suyu taşır ve onunla bulutu aşılar; böylece [bulut] sağılan deve gibi bolca [su] verir, sonra da yağdırır."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: يُرْسل الله الرّيح فَتحمل المَاء من السَّحَاب فتمر بِهِ السَّحَاب فيدرّ كَمَا تدر اللقحة

İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah rüzgârı gönderir, o da buluttan suyu taşır, böylece buluta uğrar ve [bulut] sağılan deve gibi bolca [su] verir."

وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاح لَوَاقِح} قَالَ: تلقح الشّجر وتمري السَّحَاب

Ebû Ubeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre {وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاح لَوَاقِح} “Biz rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik” sözü hakkında o: "Ağaçları aşılar ve bulutu [yağmur için] harekete geçirir" demiştir.

وَأخرج أبوعبيد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن أبي رَجَاء ﵁ قَالَ: قلت لِلْحسنِ ﵁ {وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاح لَوَاقِح} قَالَ: لَوَاقِح للشجر قلت: أَو للسحاب قَالَ: وللسحاب تمر بِهِ حَتَّى تمطر

Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Recâ radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Hasan radıyallâhu anh'a {وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاح لَوَاقِح} “Biz rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik” [ayetini] sordum. "Ağaçlar için aşılayıcıdır" dedi. "Yoksa bulutlar için mi?" dedim. "Bulutlar için de [öyledir]; yağdırıncaya kadar ona uğrar" dedi.

وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاح لَوَاقِح} قَالَ: تلقح المَاء فِي السَّحَاب

İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre {وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاح لَوَاقِح} “Biz rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik” sözü hakkında o: "Buluttaki suyu aşılar" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاح لَوَاقِح} قَالَ: الرِّيَاح يبعثها الله على السَّحَاب فتلحقه فيمتلئ مَاء

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan bildirdiğine göre {وَأَرْسَلْنَا الرِّيَاح لَوَاقِح} “Biz rüzgârları aşılayıcı olarak gönderdik” sözü hakkında o şöyle demiştir: "Rüzgârlar, Allah'ın bulut üzerine gönderdiği [rüzgârlardır]; ona ulaşır ve o da suyla dolar."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عَطاء الْخُرَاسَانِي قَالَ: الرِّيَاح اللواقح تخرج من تَحت صَخْرَة بَيت الْمُقَدّس

İbnü'l-Münzir'in Atâ el-Horasânî'den bildirdiğine göre o: "Aşılayıcı rüzgârlar Beytülmakdis kayasının altından çıkar" demiştir.

وَأخرج ابْن حبَان وَابْن السّني فِي عمل يَوْم وَلَيْلَة وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن سَلمَة بن الْأَكْوَع قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا اشتدت الرّيح يَقُول: اللَّهُمَّ لقحاً لَا عقيماً

İbn Hibbân, Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'de İbnu's-Sünnî, Taberânî, Hâkim, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî'nin Seleme b. el-Ekva'dan bildirdiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem rüzgâr şiddetlendiği zaman şöyle derdi: "Allah'ım! [Onu] kısır değil, aşılayıcı [kıl]."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن عبيد بن عُمَيْر قَالَ: يبْعَث الله المبشرة فتعم الأَرْض بِمَاء ثمَّ يبْعَث المثيرة فتثير السَّحَاب فَيَجْعَلهُ كسفاً ثمَّ يبْعَث الْمُؤَلّفَة فتؤلف بَينه فَيَجْعَلهُ ركاماً ثمَّ يبْعَث اللواقح فتلحقه فتمطر

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Ubeyd b. Umeyr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah müjdeleyici rüzgârı gönderir, o da yeri suyla kaplar; sonra harekete geçirici rüzgârı gönderir, o da bulutu harekete geçirip parça parça yapar; sonra bir araya getirici rüzgârı gönderir, o da aralarını birleştirip onu yığın haline getirir; sonra aşılayıcı rüzgârı gönderir, o da ona ulaşır ve [bulut] yağdırır."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عبيد بن عُمَيْر قَالَ: الأوراح أَرْبَعَة: ريح تعم وريح تثير تَجْعَلهُ كسفاً وريح تَجْعَلهُ ركاماً وريح تمطر

İbnü'l-Münzir'in Ubeyd b. Umeyr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Rüzgârlar dörttür: [Yeri] kaplayan rüzgâr, [bulutu] harekete geçirip parça parça yapan rüzgâr, onu yığın haline getiren rüzgâr ve yağdıran rüzgâr."

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن إِبْرَاهِيم فِي قَوْله: {لَوَاقِح} قَالَ: تلقح السَّحَاب تجمعه

Ebü'ş-Şeyh'in İbrâhim'den bildirdiğine göre {لَوَاقِح} “Aşılayıcılar” sözü hakkında o: "Bulutu aşılar, onu bir araya getirir" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان فِي قَوْله: {وَمَا أَنْتُم لَهُ بخازنين} قَالَ: بمانعين

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Süfyân'dan bildirdiğine göre {وَمَا أَنْتُم لَهُ بخازنين} “Siz onu depolayamazsınız” sözü hakkında o: "[Onu] engelleyemezsiniz" demiştir.

وَفِي قَوْله: {وَنحن الوارثون} قَالَ: الْوَارِث الْبَاقِي

{وَنحن الوارثون} “Vâris olanlar biziz” sözü hakkında da: "el-Vâris; baki olandır" dedi.

آيَة ٢٤ - ٢٥

Ayet 24 - 25

أخرج الطَّيَالِسِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَأحمد وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن خُزَيْمَة وَابْن حبَان وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طَرِيق أبي الجوزاء عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَت امْرَأَة تصلي خلف رَسُول الله ﷺ حسناء من أحسن النَّاس فَكَانَ بعض الْقَوْم يتَقَدَّم حَتَّى يكون فِي الصَّفّ الأول لِئَلَّا يَرَاهَا وَيَسْتَأْخِر بَعضهم حَتَّى يكون فِي الصَّفّ الْمُؤخر فَإِذا ركع نظر من تَحت إبطَيْهِ فَأنْزل الله {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ}

Tayâlisî, Saîd b. Mansûr, Ahmed, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Huzeyme, İbn Hibbân, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî'nin Ebü'l-Cevzâ yoluyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem arkasında namaz kılan insanların en güzellerinden güzel bir kadın vardı. Topluluktan bazıları onu görmemek için öne geçer, ta birinci safta yer alırdı; bazıları da geri kalır, ta en arka safta yer alırdı. [Geri saftaki kişi] rükûya vardığında koltuk altlarının arasından bakardı. Bunun üzerine Allah {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun, içinizden öne geçenleri de bildik, geride kalanları da bildik” [ayetini] indirdi.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن أبي الجوزاء فِي قَوْله: {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم} قَالَ: فِي الصُّفُوف فِي الصَّلَاة

Abdurrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in Ebü'l-Cevzâ'dan bildirdiğine göre {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم} “Andolsun, içinizden öne geçenleri bildik” sözü hakkında o:

قَالَ التِّرْمِذِيّ: هَذَا أشبه أَن يكون أصح

Tirmizî: "Bunun daha sahih olması daha muhtemeldir" dedi.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم عَن ابْن عَبَّاس فِي الْآيَة قَالَ: {الْمُسْتَقْدِمِينَ} الصُّفُوف الْمُتَقَدّمَة والمستأخرين الصُّفُوف المؤخرة

İbn Merdûye ve Hâkim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre ayet hakkında o şöyle demiştir: "{الْمُسْتَقْدِمِينَ} “Öne geçenler”, ön saflardır; geride kalanlar ise arka saflardır."

وَأخرج ابْن جرير عَن مَرْوَان بن الحكم قَالَ: كَانَ أنَاس يَسْتَأْخِرُونَ فِي الصُّفُوف من أجل النِّسَاء فَأنْزل الله {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم} الْآيَة

İbn Cerîr'in Mervân b. el-Hakem'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bir grup insan kadınlar sebebiyle saflarda geride dururlardı. Bunun üzerine Allah {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم} “Andolsun, içinizden öne geçenleri bildik...” ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن دَاوُد بن صَالح قَالَ: قَالَ سهل بن حنيف الْأنْصَارِيّ: أَتَدْرُونَ فيمَ أنزلت {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} قلت: فِي سَبِيل الله

İbn Merdûye'nin Dâvûd b. Sâlih'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Sehl b. Huneyf el-Ensârî: "{وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun, içinizden öne geçenleri de bildik, geride kalanları da bildik” [ayetinin] ne hakkında indirildiğini biliyor musunuz?" dedi. Ben: "Allah yolunda [cihad hakkında]" dedim.

قَالَ: لَا وَلكنهَا فِي صُفُوف الصَّلَاة

O: "Hayır, fakat o namaz safları hakkındadır" dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: خير صُفُوف الرِّجَال أوّلها وَشر صُفُوف الرِّجَال آخرهَا

İbn Ebî Şeybe, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Mâce'nin Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Erkeklerin saflarının en hayırlısı ilkidir, erkeklerin saflarının en şerlisi ise sonudur.

وَخير صُفُوف النِّسَاء آخرهَا وَشر صُفُوف النِّسَاء أوّلها

Kadınların saflarının en hayırlısı sonudur, kadınların saflarının en şerlisi ise ilkidir."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَابْن ماجة وَأَبُو يعلى عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: خير صُفُوف الرِّجَال مقدمها وشرها مؤخرها

İbn Ebî Şeybe, Ahmed, İbn Mâce ve Ebû Ya'lâ'nın Câbir b. Abdillâh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Erkeklerin saflarının en hayırlısı ön tarafı, en şerlisi ise arka tarafıdır.

وَخير صُفُوف النِّسَاء آخرهَا وشرها مقدمها

Kadınların saflarının en hayırlısı son tarafı, en şerlisi ise ön tarafıdır."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: خير صُفُوف الرِّجَال الْمُقدم وشرها الْمُؤخر

İbn Ebî Şeybe'nin Ebû Saîd el-Hudrî'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Erkeklerin saflarının en hayırlısı ön saftır, en şerlisi ise arka saftır.

وَخير صُفُوف النِّسَاء الْمُؤخر وشرها الْمُقدم

Kadınların saflarının en hayırlısı arka saftır, en şerlisi ise ön saftır."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن أبي بن كَعْب ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الصَّفّ الأول لعلى مثل صف الْمَلَائِكَة وَلَو تعلمُونَ لابْتَدرْتموه

İbn Ebî Şeybe'nin Übey b. Ka'b'dan radıyallâhu anh bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz birinci saf, meleklerin safı gibidir; eğer bilseydiniz ona [ulaşmak için] koşuşurdunuz."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد والدارمي وَأَبُو دَاوُد وَابْن ماجة وَابْن خُزَيْمَة وَالْحَاكِم عَن الْبَراء بن عَازِب ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله وَمَلَائِكَته يصلونَ على الصَّفّ الأول

İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Dârimî, Ebû Dâvûd, İbn Mâce, İbn Huzeyme ve Hâkim'in Berâ b. Âzib'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah ve melekleri birinci safa salât ederler."

وَفِي لفظ على الصُّفُوف الأول

Bir lafızda da: "İlk saflara" [şeklindedir].

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: رأى رَسُول الله ﷺ فِي الصَّفّ الْمُقدم رقة فَقَالَ: إِن الله وَمَلَائِكَته يصلونَ على الصُّفُوف الأول

İbn Ebî Şeybe'nin Mücâhid'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ön safta bir seyreklik gördü de şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah ve melekleri ilk saflara salât ederler."

فازدحم النَّاس عَلَيْهِ

Bunun üzerine insanlar oraya yığıldı.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عبد الله بن شَدَّاد ﵁ قَالَ: كَانَ يُقَال: إِن الله وَمَلَائِكَته يصلونَ على الَّذين يصلونَ فِي الصُّفُوف الْمُتَقَدّمَة

İbn Ebî Şeybe'nin Abdullah b. Şeddâd'dan radıyallâhu anh bildirdiğine göre şöyle denilirdi: "Şüphesiz Allah ve melekleri ön saflarda namaz kılanlara salât ederler."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عَامر بن مَسْعُود الْقرشِي ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَو يعلم النَّاس مَا فِي الصَّفّ الأول مَا صفوا إِلَّا بِقرْعَة

İbn Ebî Şeybe'nin Âmir b. Mes'ûd el-Kureşî'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Eğer insanlar birinci safta ne olduğunu bilselerdi ancak kura çekerek saf tutarlardı."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة عَن الْعِرْبَاض بن سَارِيَة ﵁ قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ يُصَلِّي على الصَّفّ الْمُقدم ثَلَاثًا وعَلى الثَّانِي وَاحِدَة

İbn Ebî Şeybe, Nesâî ve İbn Mâce'nin İrbâd b. Sâriye'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ön saftakilere üç defa, ikinci saftakilere ise bir defa salât [ve dua] ederdi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء ﵁ فِي قَوْله: {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم}

İbn Ebî Hâtim'in Atâ'dan radıyallâhu anh bildirdiğine göre {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم} “Andolsun, içinizden öne geçenleri bildik”

الْآيَة

ayet[i hakkında]

قَالَ: فِي صُفُوف الصَّلَاة والقتال

o: "Namaz ve savaş saflarındadır" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق مُعْتَمر بن سُلَيْمَان عَن شُعَيْب بن عبد الْملك عَن مقَاتل بن سُلَيْمَان ﵁ فِي قَوْله: {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم} الْآيَة

İbn Ebî Hâtim'in Mu'temir b. Süleymân yoluyla Şuayb b. Abdilmelik'ten, onun da Mukâtil b. Süleymân'dan radıyallâhu anh bildirdiğine göre {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم} “Andolsun, içinizden öne geçenleri bildik...” ayeti hakkında

قَالَ: بلغنَا أَنه فِي الْقِتَال

o: "Bize ulaştığına göre bu savaş hakkındadır" demiştir.

قَالَ مُعْتَمر: فَحدثت أبي فَقَالَ: لقد نزلت هَذِه الْآيَة قبل أَن يفْرض الْقِتَال

Mu'temir dedi ki: Bunu babama anlattım, o da şöyle dedi: "Bu ayet savaş farz kılınmadan önce inmiştir."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} قَالَ: المتقدمون فِي طَاعَة الله والمستأخرون فِي مَعْصِيّة الله

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan radıyallâhu anh bildirdiğine göre {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun, içinizden öne geçenleri de bildik, geride kalanları da bildik” sözü hakkında o: "Öne geçenler Allah'a itaatte [öne geçenler], geride kalanlar ise Allah'a isyanda [kalanlar]dır" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: الْمُتَقَدِّمين فِي الْخَيْر من الْأُمَم

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Hasan'dan radıyallâhu anh bildirdiğine göre ayet hakkında o şöyle demiştir: "[Öne geçenler] ümmetlerden hayırda öne geçenlerdir;

والمستأخرين المبطئين فِيهِ

geride kalanlar ise onda (hayırda) ağır davranan / geri kalanlardır."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} قَالَ: يَعْنِي بالمستقدمين من مَاتَ

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun, içinizden öne geçenleri de bildik, geride kalanları da bildik” sözü hakkında o şöyle demiştir: "Öne geçenlerle ölenleri kastetmektedir;

وبالمستأخرين من هُوَ حَيّ لم يمت

geride kalanlarla ise hayatta olup henüz ölmeyenleri [kastetmektedir]."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي الْآيَة قَالَ: {الْمُسْتَقْدِمِينَ} آدم ﵇ وَمن مضى من ذُريَّته

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre ayet hakkında o şöyle demiştir: "{الْمُسْتَقْدِمِينَ} “Öne geçenler”, Âdem aleyhisselâm ve onun soyundan gelip geçmiş olanlardır;

و {الْمُسْتَأْخِرِينَ} من فِي أصلاب الرِّجَال

{الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Geride kalanlar” ise erkeklerin sulblerinde bulunanlardır."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: {الْمُسْتَقْدِمِينَ} آدم وَمن مَعَه

Abdurrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre ayet hakkında o şöyle demiştir: "{الْمُسْتَقْدِمِينَ} “Öne geçenler”, Âdem ve onunla birlikte olanlardır;

حِين نزلت هَذِه الْآيَة و {الْمُسْتَأْخِرِينَ} من كَانَ ذُرِّيَّة الْخلق بعد وَهُوَ كل مَخْلُوق كل أُولَئِكَ قد علمهمْ ﷿

bu ayet indiğinde {الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Geride kalanlar” ise sonradan yaratılanların zürriyeti olanlardır ki o her bir yaratılandır; Azîz ve Celîl olan [Allah] bütün bunları bilmiştir."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عون بن عبد الله ﵁ أَنه سَأَلَ مُحَمَّد بن كَعْب ﵁ عَن هَذِه الْآيَة: أَهِي فِي صُفُوف الصَّلَاة قَالَ: لَا {الْمُسْتَقْدِمِينَ} الْمَيِّت والمقتول و {الْمُسْتَأْخِرِينَ} من يلْحق بهم من بعد

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Avn b. Abdillâh radıyallâhu anh, Muhammed b. Ka'b'a radıyallâhu anh bu ayet hakkında: "O namaz saflarında mıdır?" diye sordu. O: "Hayır, {الْمُسْتَقْدِمِينَ} “Öne geçenler” ölen ve öldürülen kimsedir; {الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Geride kalanlar” ise onlardan sonra kendilerine katılacak olanlardır" dedi.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ وَمُجاهد ﵁ فِي قَوْله: {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} قَالَا: من مَاتَ وَمن بَقِي

Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in İkrime radıyallâhu anh ve Mücâhid'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre {وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَقْدِمِينَ مِنْكُم وَلَقَد علمنَا الْمُسْتَأْخِرِينَ} “Andolsun, içinizden öne geçenleri de bildik, geride kalanları da bildik” sözü hakkında onlar: "[Öne geçenler] ölen kimse, [geride kalanlar ise] hayatta kalan kimsedir" demişlerdir.

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي الْآيَة قَالَ: قدّم خلقا وَأخر خلقا فَعلم مَا قدم وَعلم مَا آخر

İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre ayet hakkında o şöyle demiştir: "Bir kısım yaratılmışı öne almış, bir kısım yaratılmışı da geriye bırakmıştır; dolayısıyla öne aldığını da bilmiş, geriye bıraktığını da bilmiştir."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: المستقدمون مَا مضى من الْأُمَم

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre ayet hakkında o şöyle demiştir: "Öne geçenler, geçmiş ümmetlerdir;

والمستأخرون أمة مُحَمَّد ﷺ

geride kalanlar ise Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem ümmetidir."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {وَإِن رَبك هُوَ يحشرهم} قَالَ: الأوّل وَالْآخر

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre {وَإِن رَبك هُوَ يحشرهم} “Şüphesiz senin Rabbin, onları toplayacak olan ancak O'dur” sözü hakkında o: "Öncekini de sonrakini de" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله: {وَإِن رَبك هُوَ يحشرهم} قَالَ: يحْشر هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء

İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den bildirdiğine göre {وَإِن رَبك هُوَ يحشرهم} “Şüphesiz senin Rabbin, onları toplayacak olan ancak O'dur” sözü hakkında o: "Bunları da şunları da haşreder" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {وَإِن رَبك هُوَ يحشرهم} قَالَ: يحْشر الْمُسْتَقْدِمِينَ والمستأخرين

İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den bildirdiğine göre {وَإِن رَبك هُوَ يحشرهم} “Şüphesiz senin Rabbin, onları toplayacak olan ancak O'dur” sözü hakkında o: "Öne geçenleri de geride kalanları da haşreder" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن الشّعبِيّ ﵁ فِي قَوْله: {وَإِن رَبك هُوَ يحشرهم} قَالَ: يجمعهُمْ يَوْم الْقِيَامَة جَمِيعًا

İbn Cerîr'in Şa'bî'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre {وَإِن رَبك هُوَ يحشرهم} “Şüphesiz senin Rabbin, onları toplayacak olan ancak O'dur” sözü hakkında o: "Kıyamet günü onların hepsini bir araya toplar" demiştir.

آيَة ٢٦

Ayet 26

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: خلق الله الإِنسان من ثَلَاث: من طين لازب وصلصال وحمأ مسنون

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah insanı üç şeyden yarattı: Yapışkan çamurdan (tîn-i lâzib), kuru balçıktan (salsâl) ve şekillendirilmiş kara balçıktan (hame-i mesnûn)."

فالطين اللازب اللَّازِم الْجيد

Yapışkan çamur (et-Tînü'l-lâzib), birbirine yapışan kaliteli [çamurdur].

والصلصال المرقق الَّذِي يصنع مِنْهُ الفخار

Kuru balçık (es-Salsâl) ise kendisinden çömlek yapılan inceltilmiş [çamur]dur.