والحمأ الْمسنون الطين فِيهِ الحمأة
Şekillendirilmiş kara balçık (el-Hameü'l-mesnûn) ise içinde kokuşmuş siyah balçık bulunan çamurdur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {من صلصال} قَالَ: الصلصال المَاء يَقع على الأَرْض الطّيبَة ثمَّ يحسر عَنْهَا فتيبس ثمَّ تصير مثل الخزف الرقَاق
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre {من صلصال} “kuru balçıktan” sözü hakkında o şöyle demiştir: '*Salsâl* (الصلصال); suyun verimli bir toprağa düşmesi, ardından üzerinden çekilip kuruması ve neticede ince çömlek gibi olmasıdır.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الصلصال هُوَ التُّرَاب الْيَابِس الَّذِي يبل بعد يبسه
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre o şöyle demiştir: '*Salsâl* (الصلصال), kuruduktan sonra ıslatılan kuru topraktır.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الصلصال طين خُلِطَ برمل
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre o: '*Salsâl* (الصلصال), kumla karıştırılmış çamurdur' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الصلصال الَّذِي إِذا ضَربته صلصل
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre o: '*Salsâl* (الصلصال), vurduğun zaman çınlayan [çamur]dur' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: الصلصال التُّرَاب الْيَابِس الَّذِي يسمع لَهُ صلصلة
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o: '*Salsâl* (الصلصال), kendisinden çınlama sesi duyulan kuru topraktır' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الصلصال الطين تعصره بِيَدِك فَيخرج المَاء من بَين أصابعك
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre o şöyle demiştir: '*Salsâl* (الصلصال), elinle sıktığında suyun parmaklarının arasından çıktığı çamurdur.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {من حمإ مسنون} قَالَ: من طين رطب
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre {من حمإ مسنون} “şekillendirilmiş kara balçıktan” sözü hakkında o: 'Islak çamurdan' demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {من حمإ مسنون} قَالَ: من طين منتن
Firyâbî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre {من حمإ مسنون} “şekillendirilmiş kara balçıktan” sözü hakkında o: 'Kokuşmuş çamurdan' demiştir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس ﵁ أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَول الله {من حمإ مسنون} قَالَ: الحمأة السَّوْدَاء وَهِي الثاط أَيْضا
Tastî'nin bildirdiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak, İbn Abbâs'a radıyallâhu anh: 'Bana Allah'ın {من حمإ مسنون} “şekillendirilmiş kara balçıktan” sözünü haber ver' dedi. İbn Abbâs: 'Siyah balçıktır; o aynı zamanda kokuşmuş çamurdur (sât)' dedi.
والمسنون المصور
Mesnûn (المسنون) ise şekillendirilmiş demektir.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم أما سَمِعت قَول حَمْزَة بن عبد الْمطلب وَهُوَ يمدح رَسُول الله ﷺ يَقُول: أغر كَأَن الْبَدْر مُسِنَّة وَجهه جلا الْغَيْم عَنهُ ضوءة فتبددا وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: خلق آدم من أَدِيم الأَرْض فألقي على الأَرْض حَتَّى صَار طيناً لازباً وَهُوَ الطين الملتزق ثمَّ ترك حَتَّى صَار حمأ مسنوناً وَهُوَ المنتن ثمَّ خلقه الله بِيَدِهِ فَكَانَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا مصوراً حَتَّى يبس فَصَارَ صلصالاً كالفخار إِذا ضرب عَلَيْهِ صلصل
[Nâfi']: 'Araplar bunu bilir mi?' diye sordu. O: 'Evet, Hamza b. Abdilmuttalib'in Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem överken söylediği şu sözü işitmedin mi?' dedi: 'Alnı ak, sanki dolunay yüzünün sûretidir / Bulut ışığını açtı da parıldadı.' İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Âdem, yeryüzünün toprağından yaratıldı ve yeryüzüne bırakıldı; nihayet yapışkan bir çamur (tîn-i lâzib) oldu ki bu birbirine yapışan çamurdur. Sonra bırakıldı ve kokuşmuş olan şekillendirilmiş kara balçık (hame-i mesnûn) haline geldi. Sonra Allah onu Kendi eliyle yarattı. Şekil verilmiş olarak kırk gün kaldı, nihayet kuruyup üzerine vurulduğunda çınlayan pişmiş çömlek gibi kuru balçık (salsâl) oldu.'
فَذَلِك الصلصال والفخار مثل ذَلِك وَالله أعلم
İşte salsâl budur, fahhâr (çömlek) da bunun gibidir. Doğrusunu Allah bilir.
آيَة ٢٧ - ٣٥
Ayet 27 - 35
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: الجان مسيخ الْجِنّ كَمَا القردة والخنازير مسيخ الإِنس
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre o: 'Cânn, tıpkı maymunlar ve domuzların insanların sûret değiştirmişleri (mesh edilmişleri) olduğu gibi, cinlerin sûret değiştirmişleridir' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {والجان خلقناه من قبل} وَهُوَ إِبْلِيس خلق من قبل آدم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre {والجان خلقناه من قبل} “Cânnı da daha önce yaratmıştık” sözü hakkında o: 'O İblis'tir; Âdem'den önce yaratılmıştır' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ إِبْلِيس من حَيّ من أَحيَاء الْمَلَائِكَة يُقَال لَهُم الْجِنّ خلقُوا من نَار السمُوم من بَين الْمَلَائِكَة قَالَ: وخلقت الْجِنّ الَّذين ذكرُوا فِي الْقُرْآن من مارج من نَار
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'İblis, melekler arasından kendilerine cin denilen melek kabilelerinden birindendi; onlar melekler arasından semûm ateşinden (kavurucu ateşten) yaratılmışlardı.' Dedi ki: 'Kur'an'da zikredilen cinler ise dumansız saf bir ateş alevinden (mâric) yaratılmışlardır.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵁ فِي قَوْله: {والجان خلقناه من قبل من نَار السمُوم} قَالَ: من أحسن النَّاس
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anh bildirdiğine göre {والجان خلقناه من قبل من نَار السمُوم} “Cânnı da daha önce semûm ateşinden yaratmıştık” sözü hakkında o: 'İnsanların en güzelinden' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {من نَار السمُوم} الحارة الَّتِي تقتل
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre {من نَار السمُوم} “semûm ateşinden” sözü hakkında [o bunun]: 'Öldüren sıcak [ateş]' olduğunu söylemiştir.
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَالْفِرْيَابِي وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: {السمُوم} الَّتِي خلق مِنْهَا الجان جُزْء من سبعين جُزْءا من نَار جَهَنَّم ثمَّ قَرَأَ {والجان خلقناه من قبل من نَار السمُوم}
Tayâlisî, Firyâbî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, [sahih olduğunu belirterek] Hâkim ve Şuabü'l-İmân'da Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Cânn'ın kendisinden yaratıldığı {السمُوم} [semûm ateşi], cehennem ateşinin yetmiş parçasından bir parçadır.' Sonra {والجان خلقناه من قبل من نَار السمُوم} “Cânnı da daha önce semûm ateşinden yaratmıştık” [ayetini] okudu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: رُؤْيا الْمُؤمن جُزْء من سبعين جُزْءا من النبوّة وَهَذِه النَّار جُزْء من سبعين جُزْءا من نَار السمُوم الَّتِي خلق مِنْهَا الجان وتلا هَذِه الْآيَة {والجان خلقناه من قبل من نَار السمُوم}
İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh, onun da Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem bildirdiğine göre o şöyle buyurmuştur: 'Müminin rüyası peygamberliğin yetmiş parçasından bir parçadır. Bu [dünya] ateşi de Cânn'ın kendisinden yaratıldığı semûm ateşinin yetmiş parçasından bir parçadır.' Ardından şu ayeti okudu: {والجان خلقناه من قبل من نَار السمُوم} “Cânnı da daha önce semûm ateşinden yaratmıştık”.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَمْرو بن دِينَار ﵁ قَالَ: خلق الجان وَالشَّيَاطِين من نَار الشَّمْس
İbn Ebî Hâtim'in Amr b. Dînâr'dan radıyallâhu anh bildirdiğine göre o: 'Cânn ve şeytanlar güneşin ateşinden yaratılmıştır' demiştir.
آيَة ٣٦ - ٤٨
Ayet 36 - 48
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {قَالَ رب فأنظرني إِلَى يَوْم يبعثون} قَالَ: أَرَادَ إِبْلِيس أَن لَا يَذُوق الْمَوْت فَقيل: {فَإنَّك من المنظرين إِلَى يَوْم الْوَقْت الْمَعْلُوم} قَالَ: النفخة الأولى يَمُوت فِيهَا إِبْلِيس وَبَين النفخة والنفخة أَرْبَعُونَ سنة
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre {قَالَ رب فأنظرني إِلَى يَوْم يبعثون} “[İblis:] 'Rabbim! O halde onların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver' dedi” sözü hakkında o şöyle demiştir: 'İblis ölümü tatmamayı istedi; bunun üzerine [ona]: {فَإنَّك من المنظرين إِلَى يَوْم الْوَقْت الْمَعْلُوم} “Şüphesiz sen vakti bilinen güne kadar mühlet verilenlerdensin” denildi.' [İbn Abbâs] dedi ki: 'İlk sûr üflemesinde İblis ölür. İki sûr üflemesi arası ise kırk yıldır.'
قَالَ: فَيَمُوت إِبْلِيس أَرْبَعِينَ سنة
Dedi ki: 'Böylece İblis kırk yıl ölü kalır.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله: {قَالَ فَإنَّك من المنظرين} قَالَ: فَلم ينظره إِلَى يَوْم الْبَعْث وَلَكِن أنظرهُ إِلَى الْوَقْت الْمَعْلُوم
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre {قَالَ فَإنَّك من المنظرين} “[Allah:] 'Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin' buyurdu” sözü hakkında o: 'Onu diriliş gününe kadar ertelemedi, fakat vakti bilinen güne kadar mühlet verdi' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله: {إِلَّا عِبَادك مِنْهُم المخلصين} يَعْنِي الْمُؤمنِينَ
İbn Cerîr'in Dahhâk'tan radıyallâhu anh bildirdiğine göre {إِلَّا عِبَادك مِنْهُم المخلصين} “Ancak içlerinden ihlaslı kılınmış kulların müstesna” sözü hakkında o: 'Müminleri [kastetmektedir]' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {إِلَّا عِبَادك مِنْهُم المخلصين} قَالَ: هَذِه ثنية الله
İbn Cerîr'in Katâde'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre {إِلَّا عِبَادك مِنْهُم المخلصين} “Ancak içlerinden ihlaslı kılınmış kulların müstesna” sözü hakkında o: 'Bu, Allah'ın istisnasıdır' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {هَذَا صِرَاط عليّ مُسْتَقِيم} قَالَ: الْحق يرجع إِلَى الله وَعَلِيهِ طَرِيقه لَا يعرج على شَيْء
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre {هَذَا صِرَاط عليّ مُسْتَقِيم} “[Allah] buyurdu ki: 'İşte bana varan dosdoğru yol budur'” sözü hakkında o şöyle demiştir: 'Hak Allah'a döner, O'na giden yol dosdoğrudur ve hiçbir şeye sapmaz.'
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {هَذَا صِرَاط عليّ مُسْتَقِيم} يَقُول: إليّ مُسْتَقِيم
İbn Cerîr'in Hasen'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre {هَذَا صِرَاط عليّ مُسْتَقِيم} “[Allah] buyurdu ki: 'İşte bana varan dosdoğru yol budur'” sözü hakkında o: 'Bana doğru dosdoğru [yoldur]' demektedir demiştir.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن زِيَاد بن أبي مَرْيَم وَعبد الله بن كثير أَنَّهُمَا قرآ هَذَا صِرَاط مُسْتَقِيم وَقَالا: {عليّ} هِيَ إليّ وبمنزلتها
Ebû Ubeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Ziyâd b. Ebî Meryem ve Abdullah b. Kesîr [bu ayeti] 'hâzâ sırâtun müstakîm' şeklinde okumuşlar ve: '{عليّ} [aleyye ifadesi], ileyye (إليّ / bana) anlamındadır ve onun konumundadır' demişlerdir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ أَنه قَرَأَ {هَذَا صِرَاط عَليّ مُسْتَقِيم} أَي رفيع مُسْتَقِيم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o {هَذَا صِرَاط عَليّ مُسْتَقِيم} [ayetini 'aliyyün müstakîm' şeklinde] okumuş ve 'Yani yüce ve dosdoğru [bir yoldur]' [demiştir].
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن سِيرِين أَنه كَانَ يقْرَأ {هَذَا صِرَاط عَليّ مُسْتَقِيم} يَعْنِي رفيع
Ebû Ubeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre İbn Sîrîn {هَذَا صِرَاط عَليّ مُسْتَقِيم} şeklinde okur ve 'Yani yüce [bir yoldur]' derdi.
وَأخرج ابْن جرير عَن قيس بن عباد أَنه قَرَأَ {هَذَا صِرَاط عَليّ مُسْتَقِيم} يَقُول: رفيع
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Kays b. Abbâd {هَذَا صِرَاط عَليّ مُسْتَقِيم} şeklinde okur ve 'Yüce [bir yoldur]' derdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {إِن عبَادي لَيْسَ لَك عَلَيْهِم سُلْطَان}
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre {إِن عبَادي لَيْسَ لَك عَلَيْهِم سُلْطَان} “Şüphesiz kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” sözü hakkında o:
قَالَ: عبَادي الَّذين قضيت لَهُم الْجنَّة {لَيْسَ لَك عَلَيْهِم} أَن يذنبوا ذَنبا إِلَّا أغفره لَهُم
Şöyle demiştir: 'Kullarım, kendilerine cenneti takdir ettiğim kimselerdir. {لَيْسَ لَك عَلَيْهِم} “Senin onlar üzerinde [bir hâkimiyetin yoktur]” ifadesi; bir günah işlediklerinde mutlaka onları bağışlayacağım [anlamındadır].'
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي مكايد الشَّيْطَان وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: لما لعن إِبْلِيس تَغَيَّرت صورته عَن صُورَة الْمَلَائِكَة فجزع لذَلِك فرن رنة
Mekâyidü'ş-Şeytân'da İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'İblis lânetlendiğinde sûreti meleklerin sûretinden farklılaştı. Bundan dolayı dehşete kapılıp acı bir çığlık attı.
فَكل رنة فِي الدُّنْيَا إِلَى يَوْم الْقَامَة مِنْهَا
Kıyamet gününe kadar dünyadaki her feryat ve çığlık işte ondandır.'
وَأخرج ابْن جرير عَن زيد بن قسيط قَالَ: كَانَت الْأَنْبِيَاء تكون لَهُم مَسَاجِد خَارِجَة من قراها فَإِذا أَرَادَ النَّبِي أَن يستنبئ ربه عَن شَيْء خرج إِلَى مَسْجِد فصلى مَا كتب لَهُ ثمَّ سَأَلَ مَا بدا لَهُ
İbn Cerîr'in Zeyd b. Kuseyt'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Peygamberlerin köylerinin dışında mescitleri olurdu. Peygamber, Rabbinden bir şey hakkında haber almak istediğinde mescide çıkar, kendisine takdir edildiği kadar namaz kılar, sonra da dilediği şeyi sorardı.
فَبينا نَبِي فِي مَسْجده إِذْ جَاءَ إِبْلِيس حَتَّى جلس بَينه وَبَين الْقبْلَة فَقَالَ النَّبِي: أعوذ بِاللَّه من الشَّيْطَان الرَّجِيم ثَلَاثًا
Peygamberlerden biri mescidindeyken birden İblis gelip onunla kıble arasına oturdu. Bunun üzerine peygamber üç defa: 'Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım' dedi.
فَقَالَ إِبْلِيس: أَخْبرنِي بِأَيّ شَيْء تنجو مني قَالَ النَّبِي: بل أَخْبرنِي بِأَيّ شَيْء تغلب ابْن آدم فَأخذ كل وَاحِد مِنْهُمَا على صَاحبه فَقَالَ النَّبِي: إِن الله يَقُول: {إِن عبَادي لَيْسَ لَك عَلَيْهِم سُلْطَان إِلَّا من اتبعك من الغاوين} قَالَ: إِبْلِيس: قد سَمِعت هَذَا قبل أَن تولد
İblis: 'Benden ne ile kurtulduğunu bana haber ver' dedi. Peygamber: 'Bilakis sen Âdemoğluna ne ile üstün geldiğini bana haber ver' dedi. Her biri diğerine şart koştu. Peygamber: 'Şüphesiz Allah, {إِن عبَادي لَيْسَ لَك عَلَيْهِم سُلْطَان إِلَّا من اتبعك من الغاوين} “Sana uyan azgınlar dışında, kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur” buyuruyor' dedi. İblis: 'Ben bunu sen doğmadan önce işittim' dedi.
قَالَ النَّبِي: وَيَقُول الله (وَإِمَّا يَنْزغَنك من الشَّيْطَان نَزغ فاستعذ بِاللَّه) (الْأَعْرَاف آيَة ٢٠٠) وَإِنِّي وَالله مَا أحسست بك قطّ إِلَّا استعذت بِاللَّه مِنْك
Peygamber dedi ki: 'Allah ayrıca şöyle buyuruyor: (وَإِمَّا يَنْزغَنك من الشَّيْطَان نَزغ فاستعذ بِاللَّه) “Eğer şeytandan gelen bir kışkırtma seni dürterse hemen Allah'a sığın” (A'râf Suresi, 200). Allah'a yemin olsun ki seni her hissettiğimde mutlaka senden Allah'a sığındım.'
قَالَ إِبْلِيس صدقت
İblis: 'Doğru söyledin' dedi.
بِهَذَا تنجو مني
'İşte benden bununla kurtulursun.'
فَقَالَ النَّبِي: فَأَخْبرنِي بِأَيّ شَيْء تغلب ابْن آدم قَالَ: آخذه عِنْد الْغَضَب وَعند الْهوى
Bunun üzerine Peygamber: 'Öyleyse sen Âdemoğluna ne ile galip geldiğini bana haber ver' dedi. [İblis]: 'Onu öfke anında ve nefsinin arzusuna (hevâsına) uyduğu anda yakalarım' dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب} قَالَ: جَهَنَّم والسعير ولظى والحطمة وسقر والجحيم والهاوية وَهِي أَسْفَلهَا
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب} “Onun yedi kapısı vardır” sözü hakkında o şöyle demiştir: '[Bunlar] Cehennem, Saîr, Lazâ, Hutame, Sakar, Cahîm ve en aşağıda olanı Hâviye'dir.'
وَأخرج ابْن الْمُبَارك وهناد وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَأحمد فِي الزّهْد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة النَّار وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث من طرق عَن عَليّ قَالَ: أَبْوَاب جَهَنَّم سَبْعَة بَعْضهَا فَوق بعض
İbnü'l-Mübârek, Hennâd, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, ez-Zühd'de Ahmed, Sıfatü'n-Nâr'da İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin çeşitli yollardan Ali'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Cehennemin kapıları yedidir, birbiri üstündedir.
فتملأ الأوّل ثمَّ الثَّانِي ثمَّ الثَّالِث حَتَّى تملأ كلهَا
Önce birincisi, sonra ikincisi, sonra üçüncüsü doldurulur; nihayet hepsi doldurulur.'
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن خطاب بن عبد الله قَالَ: قَالَ عَليّ: أَتَدْرُونَ كَيفَ أَبْوَاب جَهَنَّم قُلْنَا: كنحو هَذِه الْأَبْوَاب
ez-Zühd'de Ahmed'in Hattâb b. Abdillâh'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Ali: Cehennem kapılarının nasıl olduğunu biliyor musunuz? dedi. Biz: Şu kapılar gibi mi? dedik.
قَالَ: لَا وَلكنهَا هَكَذَا
O: Hayır, fakat onlar böyledir dedi.'
وَوضع يَده فَوق وَبسط يَده على يَده
ve elini üstüne koydu, elini elinin üzerine yaydı.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن الْخَلِيل بن مرّة أَن رَسُول الله ﷺ كَانَ لَا ينَام حَتَّى يقْرَأ (تبَارك) و (حم) السَّجْدَة
el-Ba's'ta Beyhakî'nin Halîl b. Mürre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Tebâreke [Mülk] ve Hâ-Mîm es-Secde [Fussilet] surelerini okumadan uyumazdı.
وَقَالَ: الحواميم سبع وأبواب جَهَنَّم سبع: جَهَنَّم والحطمة ولظى وسعير وسقر الهاوية والجحيم
Ve şöyle buyurdu: "Hâ-Mîm'ler yedidir ve cehennemin kapıları da yedidir: Cehennem, Hutame, Lazâ, Saîr, Sakar, Hâviye ve Cahîm."
تَجِيء كل حَامِيم مِنْهَا يَوْم الْقِيَامَة تقف على بَاب من الْأَبْوَاب فَتَقول: اللَّهُمَّ لَا تدخل هَذَا الْبَاب من كَانَ يُؤمن بِي ويقرأني مُرْسل
"Kıyamet günü onlardan her bir Hâ-Mîm gelir, bu kapılardan birinin üzerinde durur ve şöyle der: 'Allahım! Bana inanan ve beni okuyan kimseyi bu kapıdan içeri sokma!'" [Rivayet] mürseldir.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لِجَهَنَّم سَبْعَة أَبْوَاب بَاب مِنْهَا لمن سلّ السَّيْف على أمتِي
Buhârî Târîh'inde, Tirmizî ve İbn Merdeveyh'in İbn Ömer'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cehennemin yedi kapısı vardır; onlardan bir kapı ümmetime kılıç çekenler içindir."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَالْبَزَّار عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: للنار بَاب لَا يدْخلهُ إِلَّا من شفى غيظه بسخط الله
Nevâdirü'l-Usûl'de Hakîm et-Tirmizî ve Bezzâr'ın İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cehennemin bir kapısı vardır ki oradan sadece öfkesini Allah'ın gazabıyla dindirenler girer."
وَأخرج أَبُو نعيم عَن عَطاء الخرساني قَالَ: لِجَهَنَّم سَبْعَة أَبْوَاب أَشدّهَا غمّاً وكرباً وحراً وأنتنها ريحًا للزناة
Ebû Nuaym'ın Atâ el-Horasânî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Cehennemin yedi kapısı vardır. Onların keder, sıkıntı ve sıcaklık bakımından en şiddetlisi ve kokusu en pis olanı zina edenler içindir."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي ذَر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لِجَهَنَّم بَاب لَا يدْخل مِنْهُ إِلَّا من أخفرني فِي أهل بَيْتِي وأراق دِمَاءَهُمْ من بعدِي
İbn Merdeveyh'in Ebû Zerr'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Cehennemin bir kapısı vardır ki oradan sadece Ehl-i Beytim hususunda bana ahdini bozanlar ve benden sonra onların kanlarını akıtanlar girer."
وَأخرج أَحْمد وَابْن حبَان والطبري وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن عتبَة بن عبد الله ﵁ عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: للجنة ثَمَانِيَة أَبْوَاب وللنار سَبْعَة أبوب وَبَعضهَا أفضل من بعض
Ahmed, İbn Hibbân, Taberî, İbn Merdeveyh ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Utbe b. Abdillâh'tan radıyallâhu anh, Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem bildirdiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Cennetin sekiz kapısı, cehennemin ise yedi kapısı vardır; [cennetin kapılarının] bazısı bazısından daha üstündür."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: تطلع الشَّمْس من جَهَنَّم بَين قَرْني شَيْطَان فَمَا ترفع من السَّمَاء قَصَبَة إِلَّا فتح لَهَا بَاب من أَبْوَاب النَّار حَتَّى إِذا كَانَت الظهيرة فتحت أَبْوَاب النَّار كلهَا
Saîd b. Mansûr ve Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Güneş, şeytanın iki boynuzu arasından cehennemden doğar. Gökte bir kamış boyu yükseldiğinde cehennem kapılarından bir kapı onun için açılır. Nihayet öğle vakti olunca cehennem kapılarının tamamı açılır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله: {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب} قَالَ: لَهَا سَبْعَة أطباق
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den radıyallâhu anh {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب} “Onun yedi kapısı vardır” ayeti hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Onun yedi tabakası vardır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله: {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب} قَالَ: أوّلها جَهَنَّم ثمَّ لظى ثمَّ الحطمة ثمَّ السعير ثمَّ سقر ثمَّ الْجَحِيم ثمَّ الهاوية
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den radıyallâhu anh {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب} “Onun yedi kapısı vardır” ayeti hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Onların ilki Cehennem, sonra Lazâ, sonra Hutame, sonra Saîr, sonra Sakar, sonra Cahîm, sonra Hâviye'dir."
والجحيم فِيهَا أَبُو جهل
"Cahîm'de ise Ebû Cehil vardır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب لكل بَاب مِنْهُم جُزْء مقسوم} قَالَ: فَهِيَ وَالله منَازِل بأعمالهم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب لكل بَاب مِنْهُم جُزْء مقسوم} “Onun yedi kapısı olup her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” ayeti hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki onlar, amellerine göre derecelerdir/konaklardır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي حَاتِم عَن الْأَعْمَش ﵁ قَالَ: أَسمَاء أَبْوَاب جَهَنَّم: الحطمة والهاوية ولظى وسقر والجحيم والسعير وجهنم وَالنَّار هِيَ جماع
Abdürrezzâk ve İbn Ebî Hâtim'in A'meş'ten radıyallâhu anh bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Cehennemin kapılarının isimleri: Hutame, Hâviye, Lazâ, Sakar, Cahîm, Saîr ve Cehennem'dir. Ateş (en-Nâr) ise hepsini toplayan isimdir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {جُزْء مقسوم} قَالَ: فريق مقسوم
İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan [el-Basrî] radıyallâhu anh {جُزْء مقسوم} “ayrılmış bir pay” ayeti hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "[Bu,] ayrılmış bir gruptur."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله: {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب لكل بَاب مِنْهُم جُزْء مقسوم} قَالَ: بَاب للْيَهُود وَبَاب لِلنَّصَارَى وَبَاب للصائبين وَبَاب للمجوس وَبَاب للَّذين أشركوا - وهم كفار الْعَرَب - وَبَاب لِلْمُنَافِقين وَبَاب لأهل التَّوْحِيد فَأهل التَّوْحِيد يُرْجَى لَهُم وَلَا يُرْجَى للآخرين أبدا
İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan radıyallâhu anh {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب لكل بَاب مِنْهُم جُزْء مقسوم} “Onun yedi kapısı olup her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” ayeti hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Bir kapı Yahudiler için, bir kapı Hristiyanlar için, bir kapı Sâbiîler için, bir kapı Mecûsîler için, bir kapı şirk koşanlar -ki onlar Arap kâfirleridir- için, bir kapı münafıklar için ve bir kapı da tevhid ehli içindir. Tevhid ehlinden olanlar için [kurtuluş] umulur, diğerleri için ise asla umulmaz."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: تطلع الشَّمْس من جَهَنَّم بَين قَرْني شَيْطَان فَمَا تترفع من السَّمَاء قصَّة إِلَّا فتح لَهَا بَاب من أَبْوَاب النَّار حَتَّى إِذا كَانَت الظهيرة فتحت أَبْوَاب النَّار كلهَا
Saîd b. Mansûr ve Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Güneş, şeytanın iki boynuzu arasından cehennemden doğar. Gökte bir miktar yükseldiğinde cehennem kapılarından bir kapı onun için açılır. Nihayet öğle vakti olunca cehennem kapılarının tamamı açılır."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الصِّرَاط بَين ظَهْري جَهَنَّم دحض مزلة والأنبياء عَلَيْهِ يَقُولُونَ: اللَّهُمَّ سلم سلم
İbn Merdeveyh ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Sırat, cehennemin ortasındadır; kaygan ve ayakların kaydığı bir yerdir. Peygamberler onun üzerinde şöyle derler: 'Allahım, selamet ver, selamet ver!'"
والمارُّ كَلمعِ الْبَرْق وكطرف الْعين وكأجاويد الْخَيل وَالْبِغَال والركاب
"[İnsanlardan] geçen kimse, şimşek çakması gibi, göz kırpması gibi, yarış atları, katırlar ve binek develeri gibi [geçer]."
وَشد على الأقدم فناج مُسلم ومخدوش مُرْسل ومطروح فِيهَا و {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب لكل بَاب مِنْهُم جُزْء مقسوم}
"Ayaklar üzerinde koşarak geçenler de vardır. Kimi kurtulmuş ve selamete ermiştir, kimi tırmalanmış ama salıverilmiştir, kimi de oraya yuvarlanmıştır. {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب لكل بَاب مِنْهُم جُزْء مقسوم} “Onun yedi kapısı olup her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır”."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سَمُرَة بن جُنْدُب عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله: {لكل بَاب مِنْهُم جُزْء مقسوم} قَالَ: إِن من أهل النَّار مَنْ تَأْخُذهُ النَّار إِلَى كَعْبَيه وَإِن مِنْهُم من تَأْخُذهُ النَّار إِلَى حجزته وَمِنْهُم من تَأْخُذهُ إِلَى تراقيه منَازِل بأعمالهم فَذَلِك قَوْله: {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب لكل بَاب مِنْهُم جُزْء مقسوم} قَالَ: على كل بَاب مِنْهَا سَبْعُونَ ألف سرادق من نَار فِي كل سرادق سَبْعُونَ ألف قبَّة من نَار فِي كل قبَّة سَبْعُونَ ألف تنور من نَار لكل تنور مِنْهَا سَبْعُونَ ألف كوّة من نَار فِي كل كوّة سَبْعُونَ ألف صَخْرَة من نَار على كل صَخْرَة مِنْهَا سَبْعُونَ ألف حجر من النَّار فِي كل حجر مِنْهَا سَبْعُونَ ألف عقرب من النَّار لكل عقرب مِنْهَا سَبْعُونَ ألف ذَنْب من نَار لكل ذَنْب مِنْهَا سَبْعُونَ ألف فقارة من نَار فِي كل فقارة مِنْهَا سَبْعُونَ ألف قلَّة من سم وَسَبْعُونَ ألف موقد من نَار يوقدون تِلْكَ النَّار وَقَالَ: إِن أوّل من دخل من
İbn Ebî Hâtim'in Semure b. Cündeb'den, Nebî'den sallallâhu aleyhi ve sellem {لكل بَاب مِنْهُم جُزْء مقسوم} “her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” ayeti hakkında bildirdiğine göre o şöyle buyurmuştur: "Cehennem ehlinden kimi vardır ki ateş onu topuklarına kadar yakalar; kimi vardır ki ateş onu kuşak yerine kadar yakalar; kimi de vardır ki amellerine göre dereceler olmak üzere onu köprücük kemiklerine kadar yakalar. İşte bu, O'nun {لَهَا سَبْعَة أَبْوَاب لكل بَاب مِنْهُم جُزْء مقسوم} “Onun yedi kapısı olup her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” buyruğudur." Şöyle devam etti: "Onun her bir kapısında ateşten yetmiş bin çadır, her çadırda ateşten yetmiş bin kubbe, her kubbede ateşten yetmiş bin tandır, her tandır için ateşten yetmiş bin menfez, her menfezin içinde ateşten yetmiş bin kaya, her kayanın üzerinde ateşten yetmiş bin taş, her taşın içinde ateşten yetmiş bin akrep, her akrebin ateşten yetmiş bin kuyruğu, her kuyruğun ateşten yetmiş bin boğumu, her boğumunda yetmiş bin testi zehir ve o ateşi tutuşturan ateşten yetmiş bin ocakçı vardır." Ve şöyle dedi: "Cehennem ehlinden ilk girenler..."
أهل النَّار وجدوا على الْبَاب أَرْبَعمِائَة ألف من خَزَنَة جَهَنَّم وسود وُجُوههم كالحة أنيابهم قد نزع الله الرَّحْمَة من قُلُوبهم لَيْسَ فِي قلب مِنْهُم مِثْقَال ذرة من الرَّحْمَة
kapıda cehennem bekçilerinden dört yüz bin [melek] bulurlar; yüzleri simsiyahtır, dişleri sırıtmaktadır, Allah onların kalplerinden merhameti söküp almıştır, hiçbirinin kalbinde zerre ağırlığınca merhamet yoktur.
وَأخرج أَبُو نعيم عَن ابْن عمر ﵄ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن جَهَنَّم لَتُسَعَّرُ كل يَوْم وتفتح أَبْوَابهَا إِلَّا يَوْم الْجُمُعَة فَإِنَّهَا لَا تفتح أَبْوَابهَا وَلَا تُسَعَّر
Ebû Nuaym'ın İbn Ömer'den radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz cehennem her gün alevlendirilir ve kapıları açılır; cuma günü müstesna. Çünkü o gün kapıları açılmaz ve alevlendirilmez."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن مَسْرُوق ﵁ قَالَ: إِن أَحَق مَا استعيذ من جَهَنَّم فِي السَّاعَة الَّتِي تفتح فِيهَا أَبْوَابهَا
Saîd b. Mansûr'un Mesrûk'tan radıyallâhu anh bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Cehennemden Allah'a sığınılmaya en layık an, kapılarının açıldığı saattir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يزِيد بن أبي مَالك ﵁ قَالَ: جَهَنَّم سَبْعَة نيران لَيْسَ مِنْهَا نَار إِلَّا وَهِي تنظر إِلَى النَّار الَّتِي تحتهَا تخَاف أَن تأكلها
İbn Ebî Hâtim'in Yezîd b. Ebî Mâlik'ten radıyallâhu anh bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Cehennem yedi ateştir. Bu ateşlerden her biri, kendisini yiyip bitirmesinden korkarak altındaki ateşe bakar."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الله بن عَمْرو قَالَ: إِن فِي النَّار سجناً لَا يدْخلهُ إِلَّا شرّ الأشرار قراره نَار وسقفه نَار وجدرانه نَار وتلفح فِيهِ النَّار
İbn Ebî Hâtim'in Abdullah b. Amr'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Cehennemde öyle bir zindan vardır ki oraya sadece şerlilerin en şerlisi girer; tabanı ateş, tavanı ateş, duvarları ateştir ve içinde ateş yalazlanır."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق والحكيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن كَعْب ﵁ قَالَ: للشهيد نور وَلمن قَاتل الحرورية عشرَة أنوار وَكَانَ يَقُول: لِجَهَنَّم سَبْعَة أَبْوَاب بَاب مِنْهَا للحرورية
Abdürrezzâk ve Nevâdirü'l-Usûl'de Hakîm et-Tirmizî'nin Kâ'b'dan radıyallâhu anh bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Şehidin bir nuru vardır; Harûriyye [Hariciler] ile savaşanın ise on nuru vardır." O şöyle derdi: "Cehennemin yedi kapısı vardır; o kapılardan biri Harûriyye içindir."
قَالَ: وَلَقَد خَرجُوا فِي زمَان دَاوُد ﵇
Şöyle dedi: "Onlar Dâvûd'un aleyhisselâm zamanında da ortaya çıkmışlardı."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه والخطيب فِي تَارِيخه عَن أنس ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله تَعَالَى: {لكل بَاب مِنْهُم جُزْء مقسوم} قَالَ: جُزْء أشركوا بِاللَّه وجزء شكوا فِي الله وجزء غفلوا عَن الله
İbn Merdeveyh ve Hatîb Târîh'inde Enes'ten radıyallâhu anh bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Yüce Allah'ın {لكل بَاب مِنْهُم جُزْء مقسوم} “her kapı için onlardan ayrılmış bir pay vardır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Bir kısmı Allah'a şirk koşanlar, bir kısmı Allah hakkında şüpheye düşenler ve bir kısmı da Allah'tan gafil olanlardır."
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن ماجة وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن عبد الله بن سَلام ﵁ قَالَ: لما قدم رَسُول الله ﷺ الْمَدِينَة انجفل النَّاس إِلَيْهِ فَجِئْته لأنظر فِي وَجهه فَلَمَّا رَأَيْت وَجهه عرفت أَن وَجهه لَيْسَ بِوَجْه كَذَّاب فَكَانَ أول شَيْء سَمِعت مِنْهُ أَن قَالَ: يَا أَيهَا النَّاس أطعموا الطَّعَام وأفشوا السَّلَام وصلوا الْأَرْحَام وصلوا بِاللَّيْلِ وَالنَّاس نيام تدْخلُوا الْجنَّة بِسَلام
Tirmizî, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Mâce, İbn Merdeveyh ve Delâil'de Beyhakî'nin Abdullah b. Selâm'dan radıyallâhu anh bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye geldiğinde insanlar akın akın ona doğru koştu. Ben de yüzüne bakmak için yanına geldim. Yüzünü gördüğümde anladım ki onun yüzü bir yalancının yüzü değildi. Ondan ilk işittiğim söz şu oldu: 'Ey insanlar! Yemek yedirin, selamı yayın, akrabalık bağlarını gözetin ve insanlar uykudayken gece namaz kılın ki esenlikle cennete giresiniz.'"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {آمِنين} قَالَ: أمنُوا الْمَوْت فَلَا يموتون وَلَا يكبرُونَ وَلَا يسقمون وَلَا يعرون وَلَا يجوعون
İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan {آمِنين} “güven içinde” ayeti hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Ölümden emin olmuşlardır; artık ne ölürler ne yaşlanırlar ne hastalanırlar ne çıplak kalırlar ne de acıkırlar."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق لُقْمَان بن عَامر عَن أبي أُمَامَة قَالَ: لَا يدْخل الْجنَّة أحد حَتَّى ينْزع الله مَا فِي صُدُورهمْ من غل وَحَتَّى أَنه لينزع من صدر الرجل بِمَنْزِلَة السَّبع الضاري
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Lokmân b. Âmir kanalıyla Ebû Ümâme'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah göğüslerindeki kini söküp atmadıkça hiç kimse cennete giremez; öyle ki o, kişinin göğsünden yırtıcı bir canavar gibi sökülüp çıkarılır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق الْقَاسِم عَن أبي أُمَامَة قَالَ: يدْخل أهل الْجنَّة الْجنَّة على مَا فِي صُدُورهمْ فِي الدُّنْيَا من الشحناء والضغائن حَتَّى إِذا نزلُوا وتقابلوا على السرر نزع الله مَا فِي صُدُورهمْ فِي الدُّنْيَا من غل
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in Kâsım kanalıyla Ebû Ümâme'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Cennetlikler, dünyadayken göğüslerinde bulunan kin ve düşmanlıklarla cennete girerler; nihayet yerleşip tahtlar üzerinde karşılıklı oturduklarında Allah, dünyadayken göğüslerinde bulunan kini söküp atar."
وَأخرج ابْن جرير عَن عَليّ {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} قَالَ: الْعَدَاوَة
İbn Cerîr'in Ali'den bildirdiğine göre o, {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} “Onların göğüslerindeki kini söküp attık” ayeti hakkında: "[Bu,] düşmanlıktır" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} قَالَ: حَدثنَا أَبُو المتَوَكل النَّاجِي عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in Katâde'den {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} “Onların göğüslerindeki kini söküp attık” ayeti hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bize Ebü'l-Mütevekkil en-Nâcî, Ebû Saîd el-Hudrî'den anlattı:
أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: يخلص الْمُؤْمِنُونَ من النَّار فيحبسون على قنطرة بَين الْجنَّة وَالنَّار فيقتص لبَعْضهِم من بعض مظالم كَانَت بَينهم فِي الدُّنْيَا حَتَّى إِذا هُذِّبوا ونقوا أذن لَهُم فِي دُخُول الْجنَّة: فوالذي نَفسِي بِيَدِهِ لأَحَدهم أهْدى لمنزله فِي الْجنَّة من منزله الَّذِي كَانَ فِي الدُّنْيَا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Müminler ateşten kurtulunca cennet ile cehennem arasındaki bir köprüde (kantare) durdurulurlar. Dünyada aralarında geçmiş olan haksızlıklar sebebiyle birbirlerinden kısas alınır. Nihayet arınıp temizlendiklerinde cennete girmelerine izin verilir. Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki onlardan her biri, dünyadaki evinden daha çok cennetteki evini kolayca bulur."
قَالَ قَتَادةُ: وَكَانَ يُقَالُ: مَا يُشَبَّهُ بِهِمْ إِلَاّ أَهْلُ جُمُعَةٍ حِينَ انْصَرَفُوا مِنْ جُمُعَتِهِمْ
Katâde dedi ki: "Şöyle denilirdi: Onlar ancak cuma namazından dönen cuma cemaatine benzerler."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن: بَلغنِي أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: يحبس أهل الْجنَّة بعد مَا يجوزون الصِّرَاط حَتَّى يُؤْخَذ لبَعْضهِم من بعض ظلاماتهم فِي الدُّنْيَا ويدخلون الْجنَّة وَلَيْسَ فِي قُلُوب بَعضهم على بعض غل
İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan bildirdiğine göre: Bana Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurduğu ulaştı: "Cennetlikler Sırat'ı geçtikten sonra, dünyadaki haksızlıkları sebebiyle birbirlerinden hakları alınıncaya kadar durdurulurlar ve birbirlerinin aleyhine kalplerinde hiçbir kin bulunmaksızın cennete girerler."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبد الْكَرِيم بن رشيد قَالَ: يَنْتَهِي أهل الْجنَّة إِلَى بَاب الْجنَّة وهم يتلاحظون تلاحظ الغيران فَإِذا دخلوها نزع الله مَا فِي صُدُورهمْ من غل
İbn Ebî Hâtim'in Abdülkerîm b. Raşîd'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Cennetlikler cennet kapısına vardıklarında kıskanç kimselerin birbirine süzerek baktığı gibi bakışırlar. Oraya girdiklerinde ise Allah onların göğüslerindeki kini söküp atar."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه عَن الْحسن الْبَصْرِيّ قَالَ: قَالَ عَليّ بن أبي طَالب ﵁: فِينَا وَالله أهل بدر نزلت {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل إخْوَانًا على سرر مُتَقَابلين}
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdeveyh'in Hasan el-Basrî'den bildirdiğine göre Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل إخْوَانًا على سرر مُتَقَابلين} “Onların göğüslerindeki kini söküp attık; tahtlar üzerinde karşı karşıya oturan kardeşler oldular” ayeti biz Bedir ehli hakkında inmiştir."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عبد الله بن مليل عَن عَليّ فِي قَوْله: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} قَالَ: نزلت فِي ثَلَاثَة أَحيَاء من الْعَرَب: فِي بني هَاشم وَبني تيم وَبني عدي
İbn Merdeveyh'in Abdullah b. Melîl kanalıyla Ali'den {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} “Onların göğüslerindeki kini söküp attık” ayeti hakkında bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Arap kabilelerinden üç kabile hakkında indi: Benî Hâşim, Benî Teym ve Benî Adî hakkında."
وَفِي أبي بكر وَفِي عمر
"Ve Ebû Bekir ile Ömer hakkında."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر عَن كثير النواء قَالَ: قلت لأبي جَعْفَر إِن فلَانا حَدثنِي عَن عَليّ بن الْحُسَيْن أَن هَذِه الْآيَة نزلت فِي أبي بكر وَعمر وَعلي {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} قَالَ: وَالله إِنَّهَا لفيهم أنزلت
İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir'in Kesîr en-Nevâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Ca'fer'e: 'Falan kimse bana Ali b. el-Hüseyin'den, {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} “Onların göğüslerindeki kini söküp attık” ayetinin Ebû Bekir, Ömer ve Ali hakkında indiğini anlattı' dedim. O: 'Allah'a yemin olsun ki bu ayet kesinlikle onlar hakkında indirildi' dedi.
وفيمن تنزل إِلَّا فيهم قلت: وَأي غل هُوَ قَالَ: غل الْجَاهِلِيَّة
'Onlar hakkında inmeyecekti de kimin hakkında inecekti?' dedi. Ben: 'Peki bu hangi kindir?' dedim. O: 'Cahiliye kinidir' dedi."
إِن بني تيم وَبني عدي وَبني هَاشم كَانَ بَينهم فِي الْجَاهِلِيَّة
"Şüphesiz Benî Teym, Benî Adî ve Benî Hâşim arasında Cahiliye döneminde [çekişme] vardı."
فَلَمَّا أسلم هَؤُلَاءِ الْقَوْم تحابّوا وَأخذت أَبَا بكر الخاصرة فَجعل عَليّ يسخن يَده فيكوي بهَا خاصرة أبي بكر
"Bu kimseler Müslüman olunca birbirlerini sevdiler. Ebû Bekir'in böğrüne ağrı saplanınca Ali elini ısıtıp onunla Ebû Bekir'in böğrünü dağlamaya (ovup rahatlatmaya) başladı."
فَنزلت هَذِه الْآيَة
Bunun üzerine bu ayet indi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم من طرق عَن عَليّ أَنه قَالَ لِابْنِ طَلْحَة: إِنِّي أَرْجُو أَن أكون أَنا وَأَبُوك من الَّذين قَالَ الله فيهم {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل إخْوَانًا على سرر مُتَقَابلين} فَقَالَ رجل من هَمدَان: إِن الله أعدل من ذَلِك
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve Hâkim'in çeşitli yollardan Ali'den bildirdiğine göre o, İbn Talha'ya şöyle demiştir: "Ben ve babanın, Allah'ın haklarında {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل إخْوَانًا على سرر مُتَقَابلين} “Onların göğüslerindeki kini söküp attık; tahtlar üzerinde karşı karşıya oturan kardeşler oldular” buyurduğu kimselerden olmamızı umuyorum." Bunun üzerine Hemdân [kabilesin]den bir adam: "Allah bundan daha adildir" dedi.
فصاح عَليّ صَيْحَة تداعى لَهَا الْقصر وَقَالَ: فَمن اذن إِن لم نَكُنْ نَحن أُولَئِكَ
Bunun üzerine Ali, sarayın sarsıldığı öyle bir nara attı ve şöyle dedi: "Eğer biz onlar değilsek, o halde kimdir?"