وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَليّ قَالَ: إِنِّي لأرجو أَن أكون أَنا وَعُثْمَان وَالزُّبَيْر وَطَلْحَة مِمَّن قَالَ الله: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل}
Saîd b. Mansûr ve İbn Merdeveyh'in Ali'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Ben, Osman, Zübeyr ve Talha'nın Allah'ın haklarında: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} “Onların göğüslerindeki kini söküp attık” buyurduğu kimselerden olmamızı umuyorum."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق مُجَاهِد عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} الْآيَة
İbn Merdeveyh'in Mücâhid kanalıyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} “Onların göğüslerindeki kini söküp attık” ayeti hakkında:
قَالَ: نزلت فِي عَليّ وَطَلْحَة وَالزُّبَيْر
Şöyle demiştir: "Ali, Talha ve Zübeyr hakkında indi."
وَأخرج الشِّيرَازِيّ فِي الألقاب وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} قَالَ: نزلت فِي عشرَة أَبُو بكر وَعمر وَعُثْمَان وَعلي وَطَلْحَة وَالزُّبَيْر وَسعد وَسَعِيد وَعبد الرَّحْمَن بن عَوْف وَعبد الله بن مَسْعُود
Şîrâzî el-Elkâb'da, İbn Merdeveyh ve İbn Asâkir'in Kelbî kanalıyla Ebû Sâlih'ten, onun da İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} “Onların göğüslerindeki kini söküp attık” [ayeti] hakkında şöyle demiştir: "On kişi hakkında indi: Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Talha, Zübeyr, Sa'd, Saîd, Abdurrahman b. Avf ve Abdullah b. Mes'ûd."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَالح مَوْقُوفا عَلَيْهِ
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim bunu Ebû Sâlih'ten mevkûf olarak rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق النُّعْمَان بن بشير عَن عَليّ {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} قَالَ: ذَاك عُثْمَان وَطَلْحَة وَالزُّبَيْر وَأَنا
İbn Merdeveyh'in Nu'mân b. Beşîr kanalıyla Ali'den bildirdiğine göre o, {وَنَزَعْنَا مَا فِي صُدُورهمْ من غل} “Onların göğüslerindeki kini söküp attık” [ayeti] hakkında şöyle demiştir: "Bunlar Osman, Talha, Zübeyr ve benim."
وَأخرج هنّاد وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {على سرر مُتَقَابلين} قَالَ: لَا يرى بَعضهم قفا بعض
Hennâd, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {على سرر مُتَقَابلين} “Tahtlar üzerinde karşı karşıya [oturanlar olarak]” [kavli] hakkında şöyle demiştir: "Hiçbiri diğerinin ensesini (arkasını) görmez."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق مُجَاهِد عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أهل الْجنَّة لَا ينظر بَعضهم فِي قفا بعض ثمَّ قَرَأَ (متكئين عَلَيْهَا مُتَقَابلين)
İbnü'l-Münzir ve İbn Merdeveyh'in Mücâhid kanalıyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Cennet ehli birbirlerinin arkasına bakmazlar." Sonra da (متكئين عَلَيْهَا مُتَقَابلين) [ayetini] okudu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو الْقَاسِم الْبَغَوِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن زيد بن أبي أوفى قَالَ: خرج علينا رَسُول الله ﷺ فَتلا هَذِه الْآيَة {اخواناً على سرر مُتَقَابلين} المتحابين فِي الله فِي الْجنَّة ينظر بَعضهم إِلَى بعض
İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebü'l-Kâsım el-Begavî, İbn Merdeveyh ve İbn Asâkir'in Zeyd b. Ebî Evfâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkıp {اخواناً على سرر مُتَقَابلين} “Tahtlar üzerinde karşı karşıya oturan kardeşler olarak” ayetini okudu [ve şöyle buyurdu]: "[Bunlar] Cennette Allah için birbirini seven ve birbirlerine bakan kimselerdir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {لَا يمسهم فِيهَا نصب} قَالَ: الْمَشَقَّة والأذى
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den bildirdiğine göre o, {لَا يمسهم فِيهَا نصب} “Orada onlara hiçbir yorgunluk dokunmaz” ayeti hakkında şöyle demiştir: "[Nasab,] meşakkat ve eziyettir."
الْآيَة ٤٩ - ٥٠
49-50. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عَطاء بن أبي رَبَاح عَن رجل من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ قَالَ: اطلع علينا رَسُول الله ﷺ من الْبَاب الَّذِي يدْخل مِنْهُ بَنو شيبَة فَقَالَ: أَلا أَرَاكُم تضحكون ثمَّ أدبر حَتَّى إِذا كَانَ الْحجر رَجَعَ إِلَيْنَا الْقَهْقَرَى فَقَالَ: إِنِّي لمّا خرجت جَاءَ جِبْرِيل فَقَالَ: يَا مُحَمَّد إِن الله يَقُول: لم تقنط عبَادي {نبئ عبَادي أَنِّي أَنا الغفور الرَّحِيم وَأَن عَذَابي هُوَ الْعَذَاب الْأَلِيم}
İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh'in Atâ b. Ebî Rabâh kanalıyla Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından bir adamdan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Benî Şeybe'nin girdiği kapıdan yanımıza çıkageldi ve: "Sizi gülerken görmeyeyim!" buyurdu. Sonra arkasını dönüp gitti, nihayet Hicr'e varınca geri dönüp yanımıza geldi ve şöyle buyurdu: "Ben çıktığımda Cebrail geldi ve: 'Ey Muhammed! Allah: Kullarımı neden ümitsizliğe düşürüyorsun? {نبئ عبَادي أَنِّي أَنا الغفور الرَّحِيم وَأَن عَذَابي هُوَ الْعَذَاب الْأَلِيم} “Kullarıma haber ver ki, gerçekten Ben çok bağışlayan, çok merhamet edenim ve şüphesiz Benim azabım pek acı verici bir azaptır” buyuruyor' dedi."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُصعب بن ثَابت قَالَ: مر النَّبِي ﷺ على نَاس من أَصْحَابه يَضْحَكُونَ فَقَالَ: اذْكروا الْجنَّة واذْكُرُوا النَّار
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mus'ab b. Sâbit'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem gülen bir grup sahabisinin yanından geçti ve: "Cenneti anın ve Cehennemi anın!" buyurdu.
فَنزلت {نبئ عبَادي أَنِّي أَنا الغفور الرَّحِيم}
Bunun üzerine {نبئ عبَادي أَنِّي أَنا الغفور الرَّحِيم} “Kullarıma haber ver ki, gerçekten Ben çok bağışlayan, çok merhamet edenim” [ayeti] indi.
وَأخرج البرَاز وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الله بن الزبير قَالَ: مر النَّبِي ﷺ بِنَفر من أَصْحَابه وَقد عرض لَهُم شَيْء يضحكهم فَقَالَ: أتضحكون وَذكر الْجنَّة وَالنَّار بَين أَيْدِيكُم وَنزلت هَذِه الْآيَة {نبئ عبَادي أَنِّي أَنا الغفور الرَّحِيم وَأَن عَذَابي هُوَ الْعَذَاب الْأَلِيم}
Bezzâr, Taberânî ve İbn Merdeveyh'in Abdullah b. ez-Zübeyr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, kendilerini güldüren bir durumla karşılaşmış olan bir grup sahabisinin yanından geçti ve: "Cennet ve Cehennemin anılması önünüzde dururken gülüyor musunuz?" buyurdu. Bunun üzerine şu ayet indi: {نبئ عبَادي أَنِّي أَنا الغفور الرَّحِيم وَأَن عَذَابي هُوَ الْعَذَاب الْأَلِيم} “Kullarıma haber ver ki, gerçekten Ben çok bağışlayan, çok merhamet edenim ve şüphesiz Benim azabım pek acı verici bir azaptır”.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: لَو تعلمُونَ مَا أعلم لضحكتم قَلِيلا ولبكيتم كثيرا
İbn Merdeveyh'in Enes'ten bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Eğer benim bildiğimi bilseydiniz, az güler çok ağlardınız."
فَقَالَ: هَذَا الْملك يُنَادي لَا تقنط عبَادي
[Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem devamla] şöyle buyurdu: "Şu melek: 'Kullarımı ümitsizliğe düşürme!' diye sesleniyor."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {نبئ عبَادي أَنِّي أَنا الغفور الرَّحِيم وَأَن عَذَابي هُوَ الْعَذَاب الْأَلِيم} قَالَ: بلغنَا أَن نَبِي الله ﷺ قَالَ: لَو يعلم العَبْد قدر عَفْو الله لما تورّع من حرَام
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Katâde, {نبئ عبَادي أَنِّي أَنا الغفور الرَّحِيم وَأَن عَذَابي هُوَ الْعَذَاب الْأَلِيم} “Kullarıma haber ver ki, gerçekten Ben çok bağışlayan, çok merhamet edenim ve şüphesiz Benim azabım pek acı verici bir azaptır” ayeti hakkında şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Eğer kul, Allah'ın affının büyüklüğünü bilseydi hiçbir haramdan sakınmazdı."
وَلَو يعلم قدر عَذَابه لجمع نَفسه
"Eğer O'nun azabının büyüklüğünü bilseydi kendini büsbütün [korkuyla] toparlardı."
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي هُرَيْرَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن الله خلق الرَّحْمَة يَوْم خلقهَا مائَة رَحْمَة فَأمْسك عِنْده تِسْعَة وَتِسْعين رَحْمَة وَأرْسل فِي خلقه كلهم رَحْمَة وَاحِدَة
Buhârî, Müslim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Ebû Hureyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Şüphesiz Allah rahmeti yarattığı gün yüz rahmet olarak yarattı; doksan dokuz rahmeti Kendi katında tuttu ve bütün yaratılmışlarına tek bir rahmet gönderdi."
فَلَو يعلم الْكَافِر كل الَّذِي عِنْد الله من رَحمته لم ييأس من الرَّحْمَة
"Eğer kâfir, Allah katındaki rahmetin tamamını bilseydi rahmetten ümit kesmezdi."
فَلَو يعلم الْمُؤمن بِكُل الَّذِي عِنْد الله من الْعَذَاب لم يَأْمَن من النَّار
"Eğer mümin de Allah katındaki azabın tamamını bilseydi Cehennem ateşinden [asla] emin olmazdı."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن أبي هُرَيْرَة: أَن النَّبِي ﷺ خرج على رَهْط من الصَّحَابَة وهم يتحدثون فَقَالَ: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لَو تعلمُونَ مَا أعلم لَضَحكْتُمْ قَلِيلا وَلَبَكيتُم كثيرا
Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da Ebû Hureyre'den bildirdiğine göre: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem konuşmakta olan bir grup sahabenin yanına çıktı ve şöyle buyurdu: "Nefsim elinde olana yemin ederim ki, eğer benim bildiğimi bilseydiniz, az güler çok ağlardınız."
فَلَمَّا انصرفنا أوحى الله إِلَيْهِ أَن يَا مُحَمَّد لم تقنط عبَادي
[Ravi dedi ki:] Biz ayrıldığımızda Allah ona: 'Ey Muhammed! Kullarımı neden ümitsizliğe düşürüyorsun?' diye vahyetti.
فَرجع إِلَيْهِم فَقَالَ: أَبْشِرُوا وقاربوا وسددوا
Bunun üzerine onların yanına dönüp şöyle buyurdu: "Müjdelenin, orta yolu tutun ve dosdoğru olun."
آيَة ٥١ - ٧٧
51-77. Ayetler
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة {قَالُوا لَا توجل} قَالُوا لَا تخف
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den bildirdiğine göre {قَالُوا لَا توجل} “Korkma dediler” [ifadesi], 'Korkma dediler' [anlamındadır].
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {فَبِمَ تبشرون} قَالَ: عجب من كبره وَكبر امْرَأَته
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {فَبِمَ تبشرون} “Beni ne ile müjdeliyorsunuz?” ayeti hakkında şöyle demiştir: "[İbrahim,] kendisinin ve hanımının yaşlılığına şaşırdı."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {من القانطين} قَالَ: الآيسين
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den bildirdiğine göre {من القانطين} “Ümitsizliğe düşenlerden” [kavli], 'ümitsizler' demektir.
وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق الْأَعْمَش عَن يحيى أَنه قَرَأَهَا فَلَا تكن من القنطين بِغَيْر ألف
Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in A'meş kanalıyla Yahyâ'dan bildirdiğine göre o, bunu elifsiz olarak [القنطين şeklinde] okumuştur.
قَالَ: وَقَرَأَ {وَمن يقنط من رَحْمَة ربه} مَفْتُوحَة النُّون
Dedi ki: Ve o, {وَمن يقنط من رَحْمَة ربه} “Rabbinin rahmetinden kim ümidini keser?” [ayetini] nûn harfini fethalı olarak okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة قَالَ: من ذهب يقنط النَّاس من رَحْمَة الله أَو يقنط نَفسه قفد أَخطَأ ثمَّ نزع بِهَذِهِ الْآيَة {وَمن يقنط من رَحْمَة ربه إِلَّا الضالون}
İbn Ebî Hâtim'in Süfyân b. Uyeyne'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Kim insanları Allah'ın rahmetinden ümitsizliğe düşürmeye kalkışır veya kendisi ümitsizliğe düşerse kesinlikle hata etmiş olur." Sonra şu ayeti delil getirdi: {وَمن يقنط من رَحْمَة ربه إِلَّا الضالون} “Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?”.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {وَمن يقنط من رَحْمَة ربه} قَالَ: من ييأس من رَحْمَة ربه
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den bildirdiğine göre {وَمن يقنط من رَحْمَة ربه} “Rabbinin rahmetinden kim ümidini keser?” [ifadesi], 'Rabbinin rahmetinden kim yeise düşer (ümidini keser)' demektir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأحمد فِي الزّهْد عَن مُوسَى بن عَليّ عَن أَبِيه قَالَ: بَلغنِي أَن نوحًا ﵇ قَالَ لِابْنِهِ سَام: يَا بني لَا تدخلن الْقَبْر وَفِي قَلْبك مِثْقَال ذرة من الشّرك بِاللَّه فَإِنَّهُ من يَأْتِ الله ﷿ مُشْركًا فَلَا حجَّة لَهُ
İbn Ebî Hâtim ve Kitâbü'z-Zühd'de Ahmed'in Mûsâ b. Alî'den, onun da babasından bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bana ulaştı ki Nûh aleyhisselâm oğlu Sâm'a şöyle demiştir: "Yavrucuğum! Kalbinde Allah'a şirkten zerre ağırlığınca [bir şey] varken sakın kabre girme; çünkü kim Allah azze ve celle'nin huzuruna müşrik olarak gelirse onun hiçbir delili olamaz."
وَيَا بني لَا تدخل الْقَبْر وَفِي قَلْبك مِثْقَال ذرة من الْكبر فَإِن الْكبر رِدَاء الله فَمن يُنَازع الله رِدَاءَهُ يغْضب الله عَلَيْهِ
"Ve yavrucuğum! Kalbinde kibirden zerre ağırlığınca [bir şey] varken sakın kabre girme; çünkü kibir Allah'ın ridâsıdır (büyüklük sıfatıdır), kim Allah ile O'nun ridâsı konusunda çekişirse Allah ona gazap eder."
وَيَا بني لَا تدخلن الْقَبْر وَفِي قَلْبك مِثْقَال ذرة من الْقنُوط فَإِنَّهُ لَا يقنط من رَحْمَة الله إِلَّا ضال
"Ve yavrucuğum! Kalbinde ümitsizlikten zerre ağırlığınca [bir şey] varken sakın kabre girme; çünkü sapıktan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الْفَاجِر الراجي لرحمة الله أقرب من العابد القنط
Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'de İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'ın rahmetini uman günahkâr [kul], ümitsizliğe kapılmış ibadet ehlinden [Allah'ın rahmetine] daha yakındır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ قَالَ: بيني وَبَين الْقَدَرِيَّة هَذِه الْآيَة {إِلَّا امْرَأَته قَدرنَا إِنَّهَا لمن الغابرين}
İbn Ebî Hâtim'in İbrâhim en-Nehaî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Benimle Kaderiyye arasındaki [delil] şu ayettir: {إِلَّا امْرَأَته قَدرنَا إِنَّهَا لمن الغابرين} “Yalnız karısı müstesna; onun geride kalanlardan olmasını takdir ettik”."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {إِنَّكُم قوم منكرون} قَالَ: أنكرهم لوط
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {إِنَّكُم قوم منكرون} “Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz” ayeti hakkında: "Lût onları yadırgadı (tanımadı)" demiştir.
وَفِي قَوْله: {بِمَا كَانُوا فِيهِ يمترون} قَالَ: بِعَذَاب قوم لوط
Ve {بِمَا كَانُوا فِيهِ يمترون} “Onların hakkında şüphe edip durdukları şeyi” kavli hakkında ise: "Lût kavminin azabını [getirdik]" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {بِمَا كَانُوا فِيهِ يمترون} قَالَ: يَشكونَ
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {بِمَا كَانُوا فِيهِ يمترون} “Onların hakkında şüphe edip durdukları şeyi” ayeti hakkında: "[Hakkında] şüphe ediyorlardı" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَاتبع أدبارهم} قَالَ: أَمر أَن يكون خلف أَهله يتبع أدبارهم فِي آخِرهم إِذا مَشوا
Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَاتبع أدبارهم} “Sen de arkalarından takip et” ayeti hakkında şöyle demiştir: "[Lût'a,] yürüdüklerinde aile fertlerinin arkasında bulunması, en sonlarında arkalarından takip etmesi emredildi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {وامضوا حَيْثُ تؤمرون} قَالَ: أخرجهم إِلَى الشَّام
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den bildirdiğine göre {وامضوا حَيْثُ تؤمرون} “Emrolunduğunuz yere gidin” ayeti hakkında: "Onları Şam'a çıkardı" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد {وقضينا إِلَيْهِ ذَلِك الْأَمر} قَالَ: أَوْحَينَا إِلَيْهِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o, {وقضينا إِلَيْهِ ذَلِك الْأَمر} “Ona şu hükmü bildirdik” ayeti hakkında: "Ona vahyettik" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {إِن دابر هَؤُلَاءِ مَقْطُوع} يَعْنِي استئصالهم وهلاكهم
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {إِن دابر هَؤُلَاءِ مَقْطُوع} “Şunların kökü kesilecektir” ayeti hakkında: "Yani köklerinin kazınması ve helak edilmeleridir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {وَجَاء أهل الْمَدِينَة يستبشرون} قَالَ: اسْتَبْشَرُوا بأضياف نَبِي الله لوط حِين نزلُوا بِهِ لما أَرَادوا أَن يَأْتُوا إِلَيْهِم من الْمُنكر
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَجَاء أهل الْمَدِينَة يستبشرون} “Şehir halkı sevinerek geldiler” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Onlara yapmak istedikleri kötülük (münker) sebebiyle, Allah'ın peygamberi Lût'un yanına konuklar indiğinde sevindiler."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {أَو لم ننهك عَن الْعَالمين} قَالَ: يَقُولُونَ أَن تضيف أحدا أَو تؤويه {قَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي إِن كُنْتُم فاعلين} قَالَ: أَمرهم لوط بتزويج النِّسَاء وَأَرَادَ أَن يقي أضيافه ببنانه وَالله أعلم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Katâde, {أَو لم ننهك عَن الْعَالمين} “Biz seni el âleme karışmaktan menetmemiş miydik?” ayeti hakkında şöyle demiştir: "[Kavmi ona] bir kimseyi misafir etmeni veya barındırmanı [yasaklamadık mı?] diyorlardı. {قَالَ هَؤُلَاءِ بَنَاتِي إِن كُنْتُم فاعلين} “[Lût:] 'Eğer yapacaksanız, işte bunlar kızlarım!' dedi” ayeti hakkında ise: Lût onlara kadınlarla evlenmelerini emretti ve misafirlerini kızlarıyla korumak istedi. Doğrusunu Allah bilir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة والحرث بن أبي أُسَامَة وَأَبُو يعلى وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبِي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وأَبُو نعيم وَالْبَيْهَقِيّ مَعًا فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: مَا خلق الله وَمَا ذَرأ وَمَا برأَ نفسا أكْرم عَلَيْهِ من مُحَمَّد ﷺ
İbn Ebî Şeybe, Hâris b. Ebî Üsâme, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve Delâil'de birlikte Ebû Nuaym ile Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Allah, Kendi katında Muhammed'den sallallâhu aleyhi ve sellem daha değerli hiçbir nefis yaratmamış, var etmemiş ve meydana getirmemiştir."
وَمَا سَمِعت الله أقسم بحياة أحد غَيره
"Ve ben, Allah'ın ondan başka hiçbir kimsenin hayatına yemin ettiğini işitmedim."
قَالَ: {لعمرك إِنَّهُم لفي سكرتهم يعمهون} يَقُول: وحياتك يَا مُحَمَّد وعمرك وبقائك فِي الدُّنْيَا
[İbn Abbâs] dedi ki: {لعمرك إِنَّهُم لفي سكرتهم يعمهون} “[Resûlüm!] Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı” [buyurarak Allah Teâlâ]: 'Ey Muhammed! Senin hayatına, ömrüne ve dünyada kalışına yemin olsun' buyurmaktadır.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {لعمرك} قَالَ: لعيشك
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {لعمرك} “Ömrüne andolsun” ayeti hakkında: "Yaşayışına [andolsun demektir]" dedi.
وأخرح ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: مَا حلف الله بحياة أحد إِلَّا بحياة مُحَمَّد قَالَ: {لعمرك إِنَّهُم لفي سكرتهم يعمهون} وحياتك يَا مُحَمَّد
İbn Merdeveyh'in Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah, Muhammed'in hayatından başka hiçbir kimsenin hayatına yemin etmemiştir. [Nitekim] {لعمرك إِنَّهُم لفي سكرتهم يعمهون} “[Resûlüm!] Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı” buyurmuştur. [Yani] 'Ey Muhammed! Senin hayatına [andolsun]' [demektir]."
وَأخرج ابْن جرير عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ قَالَ: كَانُوا يكْرهُونَ أَن يَقُول الرجل: لعمري يرونه كَقَوْلِه وحياتي
İbn Cerîr'in İbrâhim en-Nehaî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Kişinin 'Ömrüme andolsun' demesini mekruh görürler ve bunu onun 'Hayatıma andolsun' demesi gibi kabul ederlerdi."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {إِنَّهُم لفي سكرتهم يعمهون} قَالَ: لفي ضلالهم يَلْعَبُونَ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {إِنَّهُم لفي سكرتهم يعمهون} “Onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı” ayeti hakkında: "Sapıklıkları içinde oynayıp oyalanıyorlardı" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْأَعْمَش أَنه سُئِلَ عَن قَوْله تَعَالَى: {لَعَمْرُكَ إِنَّهُم لفي سكرتهم يعمهون} قَالَ: لفي غفلتهم يَتَرَدَّدُونَ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre A'meş'e Yüce Allah'ın: {لَعَمْرُكَ إِنَّهُم لفي سكرتهم يعمهون} “[Resûlüm!] Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı” ayeti sorulduğunda: "Gafletleri içinde tereddüt edip bocalıyorlardı" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {فَأَخَذتهم الصَّيْحَة} قَالَ: {الصَّيْحَة} مثل الصاعقة كل شَيْء أهلك بِهِ قوم فَهُوَ صَاعِقَة وصيحة
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre o, {فَأَخَذتهم الصَّيْحَة} “Onları o korkunç ses yakaladı” ayeti hakkında şöyle demiştir: "{الصَّيْحَة} 'Korkunç ses' yıldırım gibidir; bir kavmin kendisiyle helak edildiği her şey bir yıldırım ve korkunç sestir."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {مشرقين} قَالَ: حِين أشرقت الشَّمْس
İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre o, {مشرقين} “Güneş doğarken” ayeti hakkında: "Güneşin doğduğu vakit" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {إِن فِي ذَلِك لآيَات} قَالَ: عَلامَة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {إِن فِي ذَلِك لآيَات} “Şüphesiz bunda ibretler vardır” ayeti hakkında: "[Birer] alamet[tir]" demiştir.
أما ترى الرجل يُرْسل بِخَاتمِهِ إِلَى أَهله فَيَقُول هاتوا كَذَا وَكَذَا فَإِذا رَأَوْهُ عرفُوا أَنه حق
[İbn Abbâs devamla şöyle demiştir:] "Görmez misin, bir adam ailesine mührünü gönderip 'Falan ve falan şeyleri getirin' der de onlar mührü gördüklerinde onun doğru olduğunu anlarlar."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {لآيَات للمتوسمين} قَالَ: للناظرين
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {لآيَات للمتوسمين} “İşaretlerden anlayanlar için ibretler vardır” ayeti hakkında: "[İbretle] bakanlar için" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {لآيَات للمتوسمين} قَالَ: للمعتبرين
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {لآيَات للمتوسمين} “İşaretlerden anlayanlar için ibretler vardır” ayeti hakkında: "İbret alanlar için" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {لآيَات للمتوسمين} قَالَ: هم المتفرسون
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {لآيَات للمتوسمين} “İşaretlerden anlayanlar için ibretler vardır” ayeti hakkında: "Onlar feraset sahipleridir" demiştir.
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن جَعْفَر بن مُحَمَّد فِي قَوْله: {إِن فِي ذَلِك لآيَات للمتوسمين} قَالَ: هم المتفرسون
Ebû Nuaym'ın el-Hilye'de Ca'fer b. Muhammed'den bildirdiğine göre o, {إِن فِي ذَلِك لآيَات للمتوسمين} “Şüphesiz bunda, işaretlerden anlayanlar için ibretler vardır” ayeti hakkında: "Onlar feraset sahipleridir" demiştir.
وَأخرج البُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن السّني وَأَبُو نعيم مَعًا فِي الطِّبّ وَابْن مرْدَوَيْه والخطيب عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ قَالَ: قَالَ
Buhârî Târîh'inde, Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, et-Tıbb'da birlikte İbnü's-Sünnî ile Ebû Nuaym, İbn Merdeveyh ve Hatîb'in Ebû Saîd el-Hudrî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah
رَسُول الله ﷺ: اتَّقوا فراسة الْمُؤمن فَإِنَّهُ ينظر بِنور الله
sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Müminin ferasetinden sakının; çünkü o, Allah'ın nuruyla bakar' buyurdu.
ثمَّ قَرَأَ {إِن فِي ذَلِك لآيَات للمتوسمين} قَالَ: المتفرسين
Sonra {إِن فِي ذَلِك لآيَات للمتوسمين} “Şüphesiz bunda, işaretlerden anlayanlar için ibretler vardır” ayetini okudu ve: '[Yani] feraset sahipleri için' buyurdu."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: اتَّقوا فراسة الْمُؤمن فَإِن الْمُؤمن ينظر بِنور الله
İbn Cerîr'in İbn Ömer'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Müminin ferasetinden sakının; çünkü mümin, Allah'ın nuruyla bakar."
وَأخرج ابْن جرير عَن ثَوْبَان قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ احْذَرُوا فراسة الْمُؤمن فَإِنَّهُ ينظر بِنور الله وينطق بِتَوْفِيق الله
İbn Cerîr'in Sevbân'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Müminin ferasetinden sakının; çünkü o, Allah'ın nuruyla bakar ve Allah'ın tevfikiyle (muvaffak kılmasıyla) konuşur."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ وَالْبَزَّار وَابْن السّني وَأَبُو نعيم عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن لله عباداً يعْرفُونَ النَّاس بالتوسم
Hakîm et-Tirmizî, Bezzâr, İbnü's-Sünnî ve Ebû Nuaym'ın Enes'ten bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Allah'ın öyle kulları vardır ki, insanları işaretlerinden (ferasetle) tanırlar."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَإِنَّهَا لبسبيل مُقيم} يَقُول: لبهلاك
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَإِنَّهَا لبسبيل مُقيم} “O [şehir] hâlâ bir yol üzerinde durmaktadır” ayeti hakkında: "Helak [yolu üzerindedir]" demektedir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَإِنَّهَا لبسبيل مُقيم} يَقُول: لبطريق وَاضح
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {وَإِنَّهَا لبسبيل مُقيم} “O [şehir] hâlâ bir yol üzerinde durmaktadır” ayeti hakkında: "Açık ve belirgin bir yol üzerindedir" demektedir.
آيَة ٧٨ - ٨٧
Ayet 78 - 87
أخرج ابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَمْرو قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن مَدين وَأَصْحَاب الأيكة أمتان بعث الله إِلَيْهِمَا شعيباً
İbn Merdeveyh ve İbn Asâkir'in İbn Amr'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Medyen ile Eyke halkı iki ümmettir; Allah her ikisine de Şuayb'ı göndermiştir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس {وَإِن كَانَ أَصْحَاب الأيكة} قَالَ: قوم شُعَيْب و {الأيكة} ذَات آجام وَشَجر كَانُوا فِيهَا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَإِن كَانَ أَصْحَاب الأيكة} “Gerçekten Eyke halkı da...” ayeti hakkında: "Şuayb'ın kavmidir. {الأيكة} 'Eyke' ise içinde bulundukları sık fundalıklar ve ağaçlıklardır" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن خصيف فِي قَوْله: {أَصْحَاب الأيكة} قَالَ: الشّجر
İbn Cerîr'in Hasîf'ten bildirdiğine göre o, {أَصْحَاب الأيكة} “Eyke halkı” ayeti hakkında: "Ağaçlık[tır]" demiştir.
وَكَانُوا يَأْكُلُون فِي الصَّيف الْفَاكِهَة الرّطبَة وَفِي الشتَاء الْيَابِسَة
[Hasîf dedi ki:] "Yazın taze meyve, kışın ise kuru meyve yerlerdi."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَإِن كَانَ أَصْحَاب الأيكة لظالمين} ذكر لنا أَنهم كَانُوا أهل غيضة وَكَانَ عَامَّة شجرهم هَذَا الدوم وَكَانَ رسولهم فِيمَا بلغنَا شُعَيْب أرسل إِلَيْهِم وَإِلَى أهل مَدين أرسل إِلَى أمتين من النَّاس وعذبتا بعذابين شَتَّى
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَإِن كَانَ أَصْحَاب الأيكة لظالمين} “Gerçekten Eyke halkı da zalim kimselerdi” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bize anlatıldığına göre onlar sık ağaçlık (koruluk) halkı idiler. Ağaçlarının çoğu şu düm ağacı (yabani hurma) idi. Bize ulaşan bilgiye göre peygamberleri Şuayb idi; hem onlara hem de Medyen halkına gönderilmişti. İnsanlardan iki ümmete gönderilmişti ve [bu iki ümmet] birbirinden farklı iki azap ile cezalandırıldılar.
أما أهل مَدين فَأَخَذتهم الصَّيْحَة
Medyen halkına gelince; onları korkunç ses (sayha) yakaladı.
وَأما {أَصْحَاب الأيكة} فَكَانُوا أهل شجرٍ متكاوش
{أَصْحَاب الأيكة} 'Eyke halkı'na gelince; onlar birbirine girmiş sık ağaçlıkların halkı idiler.
ذكر لنا أَنه سلط عَلَيْهِم الْحر سَبْعَة أَيَّام لَا يظلهم مِنْهُ ظلّ وَلَا يمنعهُم مِنْهُ شَيْء فَبعث الله عَلَيْهِم سَحَابَة فَجعلُوا يَلْتَمِسُونَ الرّوح مِنْهَا فَجَعلهَا الله عَلَيْهِم عذَابا بعث عَلَيْهِم نَارا فاضطرمت عَلَيْهِم فاكلتهم
Bize anlatıldığına göre onların üzerine yedi gün boyunca hiçbir gölgenin gölgeleyemeyeceği ve hiçbir şeyin engelleyemeyeceği bir sıcak musallat edildi. Bunun üzerine Allah onların üzerine bir bulut gönderdi ve onlar da serinlik arayarak altına girmeye başladılar. Allah ise o bulutu onların üzerine bir azap kıldı; üzerlerine bir ateş gönderdi, ateş onları sarıp tutuşturdu ve hepsini yiyip bitirdi.
فَذَلِك (عَذَاب يَوْم الظلة أَنه كَانَ عَذَاب يَوْم عَظِيم) (الشُّعَرَاء آيَة ١٨٩)
İşte bu, (gölge gününün azabıdır; doğrusu o, büyük bir günün azabı idi) (Şuarâ Suresi, 189) [ayetidir]."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {أَصْحَاب الأيكة} قَالَ: الغيضة
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {أَصْحَاب الأيكة} “Eyke halkı” ayeti hakkında: "Sık koruluktur" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير {أَصْحَاب الأيكة} قَالَ: أَصْحَاب غيضة
İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o, {أَصْحَاب الأيكة} “Eyke halkı” ayeti hakkında: "Sık koruluk halkıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: {الأيكة} الشّجر الملتف
İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "{الأيكة} 'Eyke', birbirine sarılmış sık ağaçlıktır."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس {أَصْحَاب الأيكة} أهل مَدين و {الأيكة} الملتفة من الشّجر
İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "{أَصْحَاب الأيكة} 'Eyke halkı', Medyen halkıdır. {الأيكة} 'Eyke' ise birbirine girmiş ağaçlıktır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {الأيكة} مجمع الشّجر
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o: "{الأيكة} 'Eyke', ağaçların toplandığı yerdir (koruluktur)" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: إِن أهل مَدين عذبُوا بِثَلَاثَة أَصْنَاف من الْعَذَاب: أخذتهم الرجفة فِي دَارهم حَتَّى خَرجُوا مِنْهَا فَلَمَّا خَرجُوا مِنْهَا أَصَابَهُم فزع شَدِيد ففرقوا أَن يدخلُوا الْبيُوت أَن تسْقط عَلَيْهِم فَأرْسل الله عَلَيْهِم الظلة فَدخل تحتهَا رجل فَقَالَ: مَا رَأَيْت كَالْيَوْمِ ظلاً أطيب وَلَا ابرد
İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Medyen halkı üç çeşit azap ile azaplandırıldı: [Önce] yurtlarında onları şiddetli bir sarsıntı yakaladı ve oradan çıktılar. Çıktıklarında üzerlerine şiddetli bir korku çöktü ve evlerin üzerlerine yıkılmasından korkarak evlere girmekten çekindiler. Bunun üzerine Allah onların üzerine bulutu (zulle) gönderdi. Bir adam onun altına girdi ve: 'Bugünkü gibi ne daha hoş ne de daha serin bir gölge gördüm!
هلموا أَيهَا النَّاس
Gelin ey insanlar!' dedi.
فَدَخَلُوا جَمِيعًا تَحت الظلة فصاح فيهم صَيْحَة وَاحِدَة فماتوا جَمِيعًا
Bunun üzerine hepsi bulutun altına girdiler. [Derken] aralarında tek bir korkunç ses koptu ve hepsi birden öldüler."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وإنهما لبإمام مُبين} يَقُول: على الطَّرِيق
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وإنهما لبإمام مُبين} “İkisi de açık bir yol üzerindedir” ayeti hakkında: "Yol üzerindedir" demektedir.
وَأخرج ابْن جريرعن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {لبإمام مُبين} قَالَ: طَرِيق ظَاهر
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {لبإمام مُبين} “Açık bir yol üzerindedir” ayeti hakkında: "Belirgin bir yol[dur]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وإنهما لبإمام مُبين} قَالَ: بطرِيق معلم
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {وإنهما لبإمام مُبين} “İkisi de açık bir yol üzerindedir” ayeti hakkında: "İşaretli/belirli bir yol üzerindedir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {لبإمام مُبين} قَالَ: طَرِيق وَاضح
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {لبإمام مُبين} “Açık bir yol üzerindedir” ayeti hakkında: "Açık ve net bir yol[dur]" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {لبإمام مُبين} قَالَ: بطرِيق مستبين
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan bildirdiğine göre o, {لبإمام مُبين} “Açık bir yol üzerindedir” ayeti hakkında: "Açıkça görünen bir yol üzerindedir" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {أَصْحَاب الْحجر} قَالَ: أَصْحَاب الْوَادي
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {أَصْحَاب الْحجر} “Hicr halkı” ayeti hakkında: "Vadi halkı[dır]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: كَانَ {أَصْحَاب الْحجر} ثَمُود قوم صَالح
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o: "{أَصْحَاب الْحجر} 'Hicr halkı', Semûd yani Sâlih'in kavmidir" demiştir.
وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لأَصْحَاب الْحجر: لَا تدْخلُوا على هَؤُلَاءِ الْقَوْم إِلَّا أَن تَكُونُوا بَاكِينَ فَإِن لم تَكُونُوا بَاكِينَ فَلَا تدْخلُوا عَلَيْهِم أَن يُصِيبكُم مثل مَا أَصَابَهُم
Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in İbn Ömer'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr halkı [hakkında] şöyle buyurmuştur: "Bu topluluğun diyarına ancak ağlayarak girin. Şayet ağlayamıyorsanız, onların başına gelenlerin sizin de başınıza gelmesinden sakınarak onların yanına girmeyin."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر قَالَ: نزل رَسُول الله ﷺ عَام غَزْوَة تَبُوك بِالْحجرِ عِنْد بيُوت ثَمُود فاستقى النَّاس من مياه الْآبَار الَّتِي كَانَت تشرب مِنْهَا ثَمُود وعجنوا مِنْهَا ونصبوا الْقُدُور بِاللَّحْمِ فَأَمرهمْ بإهراق الْقُدُور
İbn Merdeveyh'in İbn Ömer'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi yılında Hicr'e, Semûd'un evlerinin yanına indi. İnsanlar Semûd'un su içtiği kuyulardan su çektiler, o sudan hamur yoğurdular ve etli kazanlar kurdular. Bunun üzerine [Resûlullah] onlara kazanları dökmelerini emretti.
وعلفوا الْعَجِين الإِبل ثمَّ ارتحل بهم حَتَّى نزل بهم على الْبِئْر الَّتِي كَانَت تشرب مِنْهَا النَّاقة ونهاهم أَن يدخلُوا على الْقَوْم الَّذين عذبُوا فَقَالَ: إِنِّي أخْشَى أَن يصبكم مثل الَّذِي أَصَابَهُم فَلَا تدْخلُوا عَلَيْهِم
Hamuru da develere yedirdiler. Sonra onları alıp devesinin su içtiği kuyuya varıncaya kadar yürüttü ve oraya indirdi. Onları azaba uğramış o kavmin yanına girmekten nehyedip şöyle buyurdu: 'Onların başına gelenin sizin de başınıza gelmesinden korkarım; bu yüzden onların yanına girmeyin.'"
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عمر: أَن النَّاس لما نزلُوا مَعَ الرَّسُول ﷺ على الْحجر أَرض ثَمُود استقوا من أبيارها وعجنوا بِهِ الْعَجِين
İbn Merdeveyh'in İbn Ömer'den bildirdiğine göre: İnsanlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte Semûd diyarı olan Hicr'e indiklerinde, oranın kuyularından su çektiler ve onunla hamur yoğurdular.