Binûn

Nahl Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ: زِدْنَا

[Ömer]: «Bize artır» dedi.

قلت: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ لَو فتح من جَهَنَّم قدر منخر ثَوْر بالمشرق وَرجل بالمغرب لغلا دماغه حَتَّى يسيل من حرّها

Dedim ki: «Ey Müminlerin Emiri! Doğuda cehennemden bir öküzün burun deliği kadar [bir delik] açılsa ve batıda da bir adam bulunsa, [cehennemin] sıcağından beyni kaynar ve akardı.»

قَالَ: زِدْنَا

[Ömer]: «Bize artır» dedi.

قلت: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ إِن جَهَنَّم لتزفر زفرَة يَوْم الْقِيَامَة لَا يبْقى ملك مقرب وَلَا نَبِي مُرْسل إِلَّا خر جاثيا على ركبيته حَتَّى أَن إِبْرَاهِيم خَلِيله ليخرّ جاثياً على رُكْبَتَيْهِ فَيَقُول: ربّ نَفسِي

Dedim ki: «Ey Müminlerin Emiri! Şüphesiz cehennem kıyamet günü öyle bir kükrer ki, mukarreb (Allah'a yakın) hiçbir melek ve gönderilmiş hiçbir peygamber kalmaz, hepsi dizüstü çöker. Hatta O'nun halili (dostu) İbrâhim bile dizüstü çöküp: 'Rabbim, nefsim!

نَفسِي

Nefsim!

لَا أَسأَلك الْيَوْم إِلَّا نَفسِي فَأَطْرَقَ عمر مَلِيًّا

Bugün Senden nefsimden başkasını istemiyorum' der.» Bunun üzerine Ömer bir süre başını öne eğip düşündü.

قلت: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ أوليس تَجِدُونَ هَذَا فِي كتاب الله قَالَ: كَيفَ قلت: قَول الله فِي هَذِه الْآيَة {يَوْم تَأتي كل نفس تجَادل عَن نَفسهَا وَتوفى كل نفس مَا عملت وهم لَا يظْلمُونَ}

Dedim ki: «Ey Müminlerin Emiri! Siz bunu Allah'ın Kitabı'nda bulmuyor musunuz?» O: «Nasıl?» dedi. Ben de: Allah'ın şu ayetteki sözü: {يَوْم تَأتي كل نفس تجَادل عَن نَفسهَا وَتوفى كل نفس مَا عملت وهم لَا يظْلمُونَ} “O gün herkes kendi nefsi için mücadele ederek gelir, herkese yaptığının karşılığı tastamam ödenir ve onlara haksızlık edilmez.” dedim.

الْآيَة ١١٢ - ١١٤

Ayet 112 - 114

أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَضرب الله مثلا قَرْيَة كَانَت آمِنَة} الْآيَة

İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ {وَضرب الله مثلا قَرْيَة كَانَت آمِنَة} “Allah bir şehri misal verdi; o güvenli ve huzurluydu...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre,

قَالَ: يَعْنِي مَكَّة

O: «Mekke'yi kastetmektedir» dedi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة ﵁ فِي قَوْله: {وَضرب الله مثلا قَرْيَة} قَالَ: هِيَ مَكَّة أَلا ترى أَنه قَالَ: {وَلَقَد جَاءَهُم رَسُول مِنْهُم فَكَذبُوهُ}

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Atıyye'den radıyallâhu anh {وَضرب الله مثلا قَرْيَة} “Allah bir şehri misal verdi...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «O Mekke'dir. Baksana O: {وَلَقَد جَاءَهُم رَسُول مِنْهُم فَكَذبُوهُ} “Andolsun onlara kendilerinden bir elçi geldi de onu yalanladılar” buyurmaktadır.»

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {قَرْيَة كَانَت آمِنَة} قَالَ: مَكَّة

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den radıyallâhu anh {قَرْيَة كَانَت آمِنَة} “Güvenli bir şehir vardı” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Mekke'dir» demiştir.

أَلا ترى إِلَى قَوْله: {وَلَقَد جَاءَهُم رَسُول مِنْهُم فَكَذبُوهُ فَأَخذهُم الْعَذَاب} قَالَ: أَخذهم الله بِالْجُوعِ وَالْخَوْف وَالْقَتْل الشَّديد

«O'nun: {وَلَقَد جَاءَهُم رَسُول مِنْهُم فَكَذبُوهُ فَأَخذهُم الْعَذَاب} “Andolsun onlara kendilerinden bir elçi geldi de onu yalanladılar; bunun üzerine azap onları yakalayıverdi” sözünü görmez misin?» dedi ve ekledi: «Allah onları açlık, korku ve şiddetli ölümle (öldürülmekle) yakaladı.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {فأذاقها الله لِبَاس الْجُوع وَالْخَوْف} قَالَ: فَأَخذهُم الله بِالْجُوعِ وَالْخَوْف وَالْقَتْل

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh {فأذاقها الله لِبَاس الْجُوع وَالْخَوْف} “Bunun üzerine Allah onlara açlık ve korku elbisesini tattırdı” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah onları açlık, korku ve öldürülmekle yakaladı.»

وَفِي قَوْله: {وَلَقَد جَاءَهُم رَسُول مِنْهُم فَكَذبُوهُ} قَالَ: أَي وَالله يعْرفُونَ نسبه وَأمره

{وَلَقَد جَاءَهُم رَسُول مِنْهُم فَكَذبُوهُ} “Andolsun onlara kendilerinden bir elçi geldi de onu yalanladılar” ayeti hakkında da şöyle demiştir: «Evet, vallahi onlar onun nesebini ve durumunu biliyorlardı.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سليم بن عمر قَالَ: صَحِبت حَفْصَة زوج النَّبِي ﷺ وَهِي خَارِجَة من مَكَّة إِلَى الْمَدِينَة فَأخْبرت أَن عُثْمَان قد قتل فَرَجَعت

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Süleym b. Âmir'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebi'nin sallallâhu aleyhi ve sellem eşi Hafsa ile birlikte Mekke'den Medine'ye giderken yoldaşlık ettim. Kendisine Osman'ın öldürüldüğü haber verilince geri döndü

وَقَالَت: ارْجعُوا بِي فوالذي نَفسِي بِيَدِهِ إِنَّهَا للقرية الَّتِي قَالَ الله: {قَرْيَة كَانَت آمِنَة مطمئنة} إِلَى آخر الْآيَة

ve şöyle dedi: «Beni geri götürün! Canım elinde olana yemin ederim ki, şüphesiz orası Allah'ın: {قَرْيَة كَانَت آمِنَة مطمئنة} “Güvenli, huzurlu bir şehir...” ayetin sonuna kadar buyurduğu şehirdir.»

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن شهَاب

İbn Ebî Hâtim'in İbn Şihâb'dan rivayet ettiğine göre

قَالَ: الْقرْيَة الَّتِي قَالَ الله: {كَانَت آمِنَة مطمئنة} هِيَ يثرب

O şöyle demiştir: «Allah'ın {كَانَت آمِنَة مطمئنة} “Güvenli ve huzurlu idi” buyurduğu şehir Yesrib'dir (Medine'dir).»

الْآيَة ١١٥

Ayet 115

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {إِنَّمَا حرم عَلَيْكُم الْميتَة} قَالَ: إِن الْإِسْلَام دين مطهر طهره الله من كل سوء وَجعل لَك فِيهِ يَا ابْن آدم سَعَة إِذا اضطررت إِلَى شَيْء من ذَلِك

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den radıyallâhu anh {إِنَّمَا حرم عَلَيْكُم الْميتَة} “[Allah] size ancak ölü hayvanı [meyteyi] haram kıldı...” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İslam tertemiz bir dindir, Allah onu her türlü kötülükten arındırmıştır; ey âdemoğlu, bunlardan birine mecbur kaldığın zaman senin için onda bir genişlik (ruhsat) kılmıştır.»

الْآيَة ١١٦ - ١١٧

Ayet 116 - 117

أخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {وَلَا تَقولُوا لما تصف أَلْسِنَتكُم الْكَذِب هَذَا حَلَال وَهَذَا حرَام} قَالَ: هِيَ الْبحيرَة والسائبة

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh {وَلَا تَقولُوا لما تصف أَلْسِنَتكُم الْكَذِب هَذَا حَلَال وَهَذَا حرَام} “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesiyle: 'Bu helaldir, bu haramdır' demeyin” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Bu, bahîre ve sâibedir» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي نَضرة قَالَ: قَرَأت هَذِه الْآيَة فِي سُورَة النَّحْل {وَلَا تَقولُوا لما تصف أَلْسِنَتكُم الْكَذِب هَذَا حَلَال وَهَذَا حرَام} إِلَى آخر الْآيَة فَلم أزل أَخَاف الْفتيا إِلَى يومي هَذَا

İbn Ebî Hâtim'in Ebû Nadre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Nahl Suresi'ndeki {وَلَا تَقولُوا لما تصف أَلْسِنَتكُم الْكَذِب هَذَا حَلَال وَهَذَا حرَام} “Dillerinizin yalan yere nitelendirmesiyle: 'Bu helaldir, bu haramdır' demeyin...” ayetini sonuna kadar okudum ve bu günüme dek fetva vermekten korkar oldum.»

وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود ﵁ قَالَ: عَسى رجل أَن يَقُول إِن الله أَمر بِكَذَا وَنهى عَن كَذَا فَيَقُول الله ﷿ لَهُ: كذبت

Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kişi 'Allah şunu emretti, bunu yasakladı' der de, Aziz ve Celil olan Allah ona: 'Yalan söyledin' der;»

وَيَقُول: إِن الله حرم كَذَا وَأحل كَذَا فَيَقُول الله ﷿ لَهُ: كذبت

«veya 'Allah şunu haram kıldı, bunu helal kıldı' der de, Aziz ve Celil olan Allah ona: 'Yalan söyledin' der [diye korkulur].»

الْآيَة ١١٨ - ١١٩

Ayet 118 - 119

أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله: {وعَلى الَّذين هادوا حرمنا مَا قَصَصنَا عَلَيْك من قبل} قَالَ: فِي سُورَة الْأَنْعَام

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan rivayet ettiğine göre o, {وعَلى الَّذين هادوا حرمنا مَا قَصَصنَا عَلَيْك من قبل} “Yahudi olanlara da daha önce sana anlattıklarımızı haram kılmıştık” ayeti hakkında: «En'âm Suresi'nde [anlatılanlardır]» demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وعَلى الَّذين هادوا حرمنا مَا قَصَصنَا عَلَيْك من قبل} قَالَ: مَا قصّ الله ذكره فِي سُورَة الْأَنْعَام حَيْثُ يَقُول: (وعَلى الَّذين هادوا حرمنا كل ذِي ظفر

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den {وعَلى الَّذين هادوا حرمنا مَا قَصَصنَا عَلَيْك من قبل} “Yahudi olanlara da daha önce sana anlattıklarımızı haram kılmıştık” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah'ın En'âm Suresi'nde buyurarak anlattığı şeydir: (وعَلى الَّذين هادوا حرمنا كل ذِي ظفر

) إِلَى قَوْله: (وَإِنَّا لصادقون) (الْأَنْعَام آيَة ١٤٦)

) [ayetinden] (وَإِنَّا لصادقون) “ve şüphesiz biz doğru söyleyenleriz” (En'âm 146. ayet) sözüne kadar.»

الْآيَة ١٢٠ - ١٢٣

Ayet 120 - 123

أخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود أَنه سُئِلَ: مَا الْأمة قَالَ: الَّذِي يعلم النَّاس الْخَيْر

Abdurrezzâk, Feryâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre kendisine: «Ümmet nedir?» diye sorulmuş, o da: «İnsanlara hayrı öğreten kimsedir» demiştir.

قَالُوا: فَمَا القانت قَالَ: الَّذِي يُطِيع الله وَرَسُوله

«Peki kânit nedir?» dediler. O: «Allah'a ve Resûlü'ne itaat eden kimsedir» dedi.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {إِن إِبْرَاهِيم كَانَ أمة قَانِتًا} قَالَ: كَانَ على الْإِسْلَام وَلم يكن فِي زَمَانه من قومه أحد على الْإِسْلَام غَيره فَلذَلِك قَالَ الله: {كَانَ أمة قَانِتًا}

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan {إِن إِبْرَاهِيم كَانَ أمة قَانِتًا} “Şüphesiz İbrâhim tek başına bir ümmetti, [Allah'a] gönülden itaat eden biriydi” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «O, İslam üzereydi ve onun zamanında kavminden kendisinden başka İslam üzere olan kimse yoktu. İşte bu yüzden Allah: {كَانَ أمة قَانِتًا} “Tek başına bir ümmetti, gönülden itaat eden biriydi” buyurmuştur.»

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {إِن إِبْرَاهِيم كَانَ أمة} قَالَ: إِمَامًا فِي الْخَيْر {قَانِتًا} قَالَ: مُطيعًا

İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan {إِن إِبْرَاهِيم كَانَ أمة} “Şüphesiz İbrâhim bir ümmetti” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Hayırda bir önder idi»; {قَانِتًا} “Gönülden itaat eden biriydi” [ifadesi hakkında da]: «İtaatkârdı» demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {إِن إِبْرَاهِيم كَانَ أمة} قَالَ: كَانَ مُؤمنا وَحده وَالنَّاس كفار كلهم

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den {إِن إِبْرَاهِيم كَانَ أمة} “Şüphesiz İbrâhim tek başına bir ümmetti” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Bütün insanlar kâfir iken o tek başına mümin idi» demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن شهر بن حَوْشَب قَالَ: بِمَ يبْق فِي الأَرْض إِلَّا وفيهَا أَرْبَعَة عشر يدْفع الله بهم عَن أهل الأَرْض وَيخرج بركتها إِلَّا زمن إِبْرَاهِيم فَإِنَّهُ كَانَ وَحده

İbn Cerîr'in Şehr b. Havşeb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «İbrâhim zamanı müstesna yeryüzünde Allah'ın, kendileri sebebiyle yeryüzü halkından [belayı] defettiği ve bereketini çıkardığı on dört kişi mutlaka bulunmuştur; zira [o dönemde] o tek başınaydı.»

وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس بن مَالك قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: مَا من عبد يشْهد لَهُ أمة إِلَّا قبل الله شَهَادَتهم

İbn Merdûye'nin Enes b. Mâlik'ten rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Hakkında bir ümmetin şahitlik ettiği hiçbir kul yoktur ki, Allah onların şahitliğini kabul etmiş olmasın.»

وَالْأمة الرجل فَمَا فَوْقه إِن الله يَقُول: {إِن إِبْرَاهِيم كَانَ أمة قَانِتًا لله حَنِيفا وَلم يَك من الْمُشْركين}

«Ümmet ise bir adam ve daha yukarısıdır (fazlasıdır). Zira Allah: {إِن إِبْرَاهِيم كَانَ أمة قَانِتًا لله حَنِيفا وَلم يَك من الْمُشْركين} “Şüphesiz İbrâhim, Allah'a gönülden itaat eden, hanîf bir ümmetti ve müşriklerden değildi” buyurmaktadır.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {إِن إِبْرَاهِيم كَانَ أمة} قَالَ: إِمَام هدى يقْتَدى بِهِ وتتبع سنته

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den {إِن إِبْرَاهِيم كَانَ أمة} “Şüphesiz İbrâhim bir ümmetti” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Kendisine uyulan ve sünnetine tâbi olunan bir hidayet önderiydi» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَة} قَالَ: لِسَان صدق

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den {وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَة} “Biz ona dünyada bir güzellik verdik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Doğru bir lisan (övgüyle anılma)» demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَة} قَالَ: فَلَيْسَ من أهل دين إِلَّا يرضاه ويتولاه

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den {وَآتَيْنَاهُ فِي الدُّنْيَا حَسَنَة} “Biz ona dünyada bir güzellik verdik” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Hiçbir din ehli yoktur ki ondan razı olmasın ve onu dost edinmesin.»

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة مَعًا فِي المُصَنّف وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن عَمْرو قَالَ: صل إِبْرَاهِيم الظّهْر وَالْعصر وَالْمغْرب بِعَرَفَات ثمَّ وقف حَتَّى إِذا غَابَتْ الشَّمْس دفع

Abdurrezzâk ve İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te birlikte, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye ve Şuab[u'l-Îmân]'da Beyhakî'nin İbn Amr'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «İbrâhim Arafat'ta öğle, ikindi ve akşamı kıldı, sonra güneş batıncaya kadar vakfede durdu, ardından [Müzdelife'ye] hareket etti.

ثمَّ صلى الْمغرب وَالْعشَاء بِجمع ثمَّ صلى الْفجْر كأسرع مَا يُصَلِّي أحد من الْمُسلمين ثمَّ وقف بِهِ حَتَّى إِذا كَانَ كأبطأ مَا يُصَلِّي أحد من الْمُسلمين دفع ثمَّ رمى الْجَمْرَة ثمَّ ذبح وَحلق ثمَّ أَفَاضَ بِهِ إِلَى الْبَيْت فَطَافَ بِهِ فَقَالَ الله لنَبيه: {ثمَّ أَوْحَينَا إِلَيْك أَن اتبع مِلَّة إِبْرَاهِيم حَنِيفا} وَالله تَعَالَى أعلم

Sonra Cem'de (Müzdelife'de) akşam ve yatsıyı kıldı. Sonra Müslümanlardan herhangi birinin kılabileceği en erken vakitte sabah namazını kıldı. Sonra Müslümanlardan herhangi birinin namaz kılacağı en geç vakit oluncaya kadar orada vakfe yaptı, ardından hareket etti. Sonra cemreyi taşladı, kurban kesti, tıraş oldu ve Beyt'e (Kâbe'ye) yönelip onu tavaf etti. Bunun üzerine Allah Peygamberi'ne: {ثمَّ أَوْحَينَا إِلَيْك أَن اتبع مِلَّة إِبْرَاهِيم حَنِيفا} “Sonra sana: 'Hanîf olarak İbrâhim'in dinine uy' diye vahyettik” buyurdu.» En doğrusunu Allah Teâlâ bilir.

الْآيَة ١٢٤

Ayet 124

أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {إِنَّمَا جعل السبت على الَّذين اخْتلفُوا فِيهِ} قَالَ: أَرَادَ الْجُمُعَة فَأخذُوا السبت مَكَانَهُ

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den {إِنَّمَا جعل السبت على الَّذين اخْتلفُوا فِيهِ} “Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilafa düşenlere konuldu” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «[Allah] cuma gününü irade etmişti, fakat onlar onun yerine cumartesiyi aldılar» demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {إِنَّمَا جعل السبت على الَّذين اخْتلفُوا فِيهِ} قَالَ: إِن الله فرض على الْيَهُود الْجُمُعَة فَأَبَوا وَقَالُوا: يَا مُوسَى إِنَّه لم يخلق يَوْم السبت شَيْئا فَاجْعَلْ لنا السبت فَلَمَّا جعل عَلَيْهِم السبت استحلوا فِيهِ مَا حرم عَلَيْهِم

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den {إِنَّمَا جعل السبت على الَّذين اخْتلفُوا فِيهِ} “Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilafa düşenlere konuldu” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah Yahudilere cuma gününü farz kılmıştı, fakat onlar kabul etmeyip: 'Ey Mûsâ! [Allah] cumartesi günü hiçbir şey yaratmadı; o halde bize cumartesiyi kıl' dediler. Cumartesi kendilerine [kutsal] kılınınca da onda kendilerine haram kılınan şeyleri helal saydılar.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق السّديّ عَن أبي مَالك وَسَعِيد بن جُبَير فِي قَوْله: {إِنَّمَا جعل السبت على الَّذين اخْتلفُوا فِيهِ} قَالَ: بإستحلالهم إِيَّاه رأى مُوسَى ﵇ رجلا يحمل حطباً يَوْم السبت فَضرب عُنُقه

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî yoluyla Ebû Mâlik ve Saîd b. Cübeyr'den {إِنَّمَا جعل السبت على الَّذين اخْتلفُوا فِيهِ} “Cumartesi [yasağı], ancak onda ihtilafa düşenlere konuldu” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre onlar şöyle demiştir: «Onun [hükmünü] helal saymaları sebebiyle [konuldu]. Mûsâ aleyhisselâm cumartesi günü odun taşıyan bir adam gördü ve boynunu vurdu.»

وَأخرج الشَّافِعِي فِي الْأُم وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: نَحن الْآخرُونَ السَّابِقُونَ يَوْم الْقِيَامَة بيد أَنهم أُوتُوا الْكتاب من قبلنَا وأوتيناه من بعدهمْ ثمَّ هَذَا يومهم الَّذِي فرض عَلَيْهِم يَوْم الْجُمُعَة فَاخْتَلَفُوا فِيهِ فهدانا الله لَهُ فَالنَّاس لنا فِيهِ تبع الْيَهُود غَدا وَالنَّصَارَى بعد غَد

Şâfiî el-Ümm'de, Buhârî ve Müslim'in Ebû Hüreyre'den radıyallâhu anh rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bizler sonuncularız, kıyamet gününde ise en önde olanlarız. Şu kadar var ki, kitap onlara bizden önce verildi, bize ise onlardan sonra verildi. Sonra kendilerine farz kılınan bu gün cuma günüydü; fakat onlar onda ihtilafa düştüler, Allah da bizi ona iletti. Bu hususta insanlar bize tâbidir: Yahudiler yarın, Hristiyanlar ise öbür gündür.»

وَأخرج أَحْمد وَمُسلم عَن أبي هُرَيْرَة وَحُذَيْفَة قَالَا: قَالَ رَسُول الله ﷺ: أضلّ

Ahmed ve Müslim'in Ebû Hüreyre ve Huzeyfe'den rivayet ettiklerine göre ikisi şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «[Allah] saptırdı...

الله عَن الْجُمُعَة من كَانَ قبلنَا فَكَانَ للْيَهُود يَوْم السبت وَكَانَ لِلنَّصَارَى يَوْم الْأَحَد فجَاء الله بِنَا فهدانا ليَوْم الْجُمُعَة والسبت والأحد وَكَذَلِكَ هم تبع لنا يَوْم الْقِيَامَة نخن الْآخرُونَ من أهل الدُّنْيَا والأولون يَوْم الْقِيَامَة الْمقْضِي لَهُم قبل الْخَلَائق وَالله أعلم

Allah, bizden öncekileri cuma gününden saptırdı. Yahudilerin cumartesi günü, Hristiyanların ise pazar günü oldu. Sonra Allah bizi getirdi ve bizi cuma gününe iletti; [böylece sıralama] cuma, cumartesi ve pazar oldu. Aynı şekilde onlar kıyamet gününde de bize tâbidirler. Bizler dünya ehlinden sonuncularız; kıyamet gününde ise yaratılmışlardan önce haklarında hüküm verilecek olan ilkleriz.» En doğrusunu Allah bilir.

الْآيَة ١٢٥

Ayet 125

أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي ليلى الْأَشْعَرِيّ أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: تمسكوا بِطَاعَة أئمتكم وَلَا تخالفوهم فَإِن طاعتهم طَاعَة الله معصيتهم مَعْصِيّة الله فَإِن الله إِنَّمَا بَعَثَنِي أَدْعُو إِلَى سَبيله بالحكمة وَالْمَوْعِظَة الْحَسَنَة فَمن خالفني فِي ذَلِك فَهُوَ من الهالكين وَقد بَرِئت مِنْهُ ذمَّة الله وَذمَّة رَسُوله وَمن ولي من أَمركُم شَيْئا فَعمل بِغَيْر ذَلِك فَعَلَيهِ لعنة الله وَالْمَلَائِكَة وَالنَّاس أَجْمَعِينَ

İbn Merdûye'nin Ebû Leylâ el-Eş‘arî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yöneticilerinize itaate sarılın ve onlara karşı gelmeyin. Zira onlara itaat Allah'a itaattir, onlara isyan ise Allah'a isyandır. Çünkü Allah beni ancak hikmetle ve güzel öğütle O'nun yoluna çağırayım diye gönderdi. Kim bu hususta bana muhalefet ederse o helak olanlardandır; Allah'ın ve Resûlü'nün güvencesi ondan uzak olmuştur. Kim de sizin işlerinizden bir şeyin başına geçer de bundan başkasıyla amel ederse Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onun üzerine olsun.»

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {وجادلهم بِالَّتِي هِيَ أحسن} قَالَ: أعرض عَن أذاهم إياك

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh {وجادلهم بِالَّتِي هِيَ أحسن} “Onlarla en güzel şekilde mücadele et” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Onların sana verdiği eziyetten yüz çevir» demiştir.

الْآيَة ١٢٦ - ١٢٨

Ayet 126 - 128

أخرج التِّرْمِذِيّ وَحسنه وَعبد الله بن أَحْمد فِي زَوَائِد الْمسند وَالنَّسَائِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أبي بن كَعْب ﵁ قَالَ: لما كَانَ يَوْم أحد أُصِيب من الْأَنْصَار أَرْبَعَة وَسِتُّونَ رجلا وَمن الْمُهَاجِرين سِتَّة مِنْهُم حَمْزَة فمثلوا بهم فَقَالَت الْأَنْصَار: لَئِن أصبْنَا مِنْهُم يَوْمًا مثل هَذَا لَنُربِيَنَّ عَلَيْهِم فَلَمَّا كَانَ يَوْم فتح مَكَّة أنزل الله: {وَإِن عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمثل مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِن صَبَرْتُمْ لَهو خير للصابرين}

Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), Abdullah b. Ahmed Zevâidü'l-Müsned'de, Nesâî, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, İbn Merdûye, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Übey b. Ka'b'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Uhud günü olunca Ensâr'dan altmış dört kişi, Muhâcirler'den de Hamza dahil altı kişi vuruldu ve [müşrikler] onların cesetlerini tahrif ettiler (müsle yaptılar). Bunun üzerine Ensâr: 'Eğer onlardan bunun gibi bir günde intikam alırsak mutlaka onlara kat kat fazlasını yaparız' dediler. Mekke'nin fethi günü olunca Allah: {وَإِن عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمثل مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِن صَبَرْتُمْ لَهو خير للصابرين} “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin. Ama sabrederseniz, elbette bu sabredenler için daha hayırlıdır” ayetini indirdi.»

فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: نصبر وَلَا نعاقب

Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Sabrederiz ve ceza vermeyiz» buyurdu.

كفوا عَن الْقَوْم إِلَّا أَرْبَعَة

«Dört kişi hariç o topluluktan elinizi çekin.»

وَأخرج ابْن سعد وَالْبَزَّار وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أبي هُرَيْرَة: أَن النَّبِي ﷺ وقف على حَمْزَة حِين اسْتشْهد فَنظر إِلَى منظر لم يَرَ شَيْئا قطّ كَانَ أوجع لِقَلْبِهِ مِنْهُ وَنظر إِلَيْهِ قد مثل بِهِ فَقَالَ: رَحْمَة الله عَلَيْك فَإنَّك كنت مَا علمت وصُولا للرحم فعولًا لِلْخَيْرَاتِ وَلَوْلَا حزن من بعْدك عَلَيْك لسّرني أَن أتركك حَتَّى يحشرك الله من أَرْوَاح شَتَّى أما وَالله لَأُمَثِّلَن بسبعين مِنْهُم مَكَانك

İbn Sa'd, Bezzâr, İbnü'l-Münzir, İbn Merdûye, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiklerine göre: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şehit edildiği zaman Hamza'nın başında durdu ve kalbine ondan daha acı gelen hiçbir şey görmediği bir manzaraya baktı. Onun uzuvlarının kesilmiş olduğunu görünce şöyle buyurdu: «Allah'ın rahmeti üzerine olsun! Çünkü bildiğim kadarıyla sen akrabalık bağlarını çokça gözetir, hayırları çokça işlerdin. Senden sonrakilerin senin için duyacağı hüzün olmasaydı, Allah seni türlü türlü [yırtıcı hayvan ve kuşların] kursaklarından haşredinceye kadar seni öylece bırakmak beni sevindirirdi. Allah'a yemin olsun ki senin yerine onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağım (cesetlerini parçalayacağım)!»

فَنزل جِبْرِيل وَالنَّبِيّ ﷺ وَاقِف بخواتيم النَّحْل {وَإِن عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمثل مَا عُوقِبْتُمْ} الْآيَة

Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem henüz ayaktayken Cibrîl Nahl Suresi'nin son ayetleriyle, {وَإِن عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمثل مَا عُوقِبْتُمْ} “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin...” ayetiyle indi.

فكفّر النَّبِي عَن يَمِينه وَأمْسك عَن الَّذِي أَرَادَ وصبر

Bunun üzerine Nebî yeminine kefaret verdi, yapmak istediği şeyden vazgeçti ve sabretti.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يَوْم قتل حَمْزَة وَمثل بِهِ: لَئِن ظَفرت بِقُرَيْش لَأُمَثِّلَن بسبعين رجلا مِنْهُم

İbnü'l-Münzir, Taberânî, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hamza öldürülüp müsle yapıldığı gün: «Eğer Kureyş'e karşı bir zafer elde edersem, onlardan yetmiş kişiye müsle yapacağım» buyurdu.

فَأنْزل الله {وَإِن عَاقَبْتُمْ} الْآيَة

Bunun üzerine Allah {وَإِن عَاقَبْتُمْ} “Eğer ceza verecekseniz...” ayetini indirdi.

فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: بل نصبر يَا رب: فَصَبر وَنهى عَن الْمثلَة

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de: «Aksine sabrederiz ya Rabbi!» buyurdu. Böylece sabretti ve müsle yapmayı (cesetleri parçalamayı) yasakladı.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَابْن جرير عَن الشّعبِيّ قَالَ: لما كَانَ يَوْم أحد وَانْصَرف الْمُشْركُونَ فَرَأى الْمُسلمُونَ بإخوانهم مثله جعلُوا يقطعون آذانهم وآنافهم ويشقون بطونهم

İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te ve İbn Cerîr'in eş-Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Uhud günü olup da müşrikler geri dönünce Müslümanlar kardeşlerine müsle yapıldığını gördüler; kulaklarını ve burunlarını kesmiş, karınlarını yarmışlardı.

فَقَالَ أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ: لَئِن أنالَنَا الله مِنْهُم لنفعلن ولنفعلن

Bunun üzerine Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem ashabı: 'Eğer Allah bizi onlara galip kılarsa, [onlara] şöyle şöyle yapacağız!' dediler.

فَأنْزل الله {وَإِن عَاقَبْتُمْ} الْآيَة

Bunun üzerine Allah {وَإِن عَاقَبْتُمْ} “Eğer ceza verecekseniz...” ayetini indirdi.

فَقَالَ رَسُول الله ﷺ بل نصبر

Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Aksine sabrederiz» buyurdu.

وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن جرير عَن عَطاء بن يسَار قَالَ: نزلت سُورَة النَّحْل كلهَا بِمَكَّة إِلَّا ثَلَاث آيَات من آخرهَا نزلت بِالْمَدِينَةِ يَوْم أحد حَيْثُ قتل حَمْزَة وَمثل بِهِ فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: لَئِن ظهرنا عَلَيْهِم لنمثلن بِثَلَاثِينَ رجلا مِنْهُم فَلَمَّا سمع الْمُسلمُونَ ذَلِك قَالُوا: وَالله لَئِن ظهرنا عَلَيْهِم لنمثلن بهم مثلَة لم يمثلها أحد من الْعَرَب بِأحد قطّ

İbn İshak ve İbn Cerîr'in Atâ b. Yesâr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Nahl Suresi'nin tamamı Mekke'de inmiştir; ancak sonundaki üç ayet müstesnadır. Bunlar Medine'de, Uhud günü Hamza öldürülüp kendisine müsle yapıldığı zaman inmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Eğer onlara galip gelirsek onlardan otuz kişiye müsle yapacağız' buyurmuştu. Müslümanlar bunu işitince: 'Allah'a yemin olsun ki, eğer onlara galip gelirsek Araplardan hiçbirinin hiç kimseye yapmadığı bir müsle yapacağız' dediler.

فَأنْزل الله {وَإِن عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا} إِلَى آخر السُّورَة

Bunun üzerine Allah surenin sonuna kadar {وَإِن عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا} “Eğer ceza verecekseniz, ceza verin...” ayetlerini indirdi.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَإِن عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمثل مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} قَالَ: هَذَا حِين أَمر الله نبيه أَن يُقَاتل من قَاتله ثمَّ نزلت بَرَاءَة وانسلاخ الْأَشْهر الْحرم

İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan {وَإِن عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمثل مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bu, Allah'ın Peygamberi'ne kendisiyle savaşanla savaşmasını emrettiği zamandı; sonra Berâe [Tevbe Suresi] ve haram ayların çıkması [hakkındaki ayet] indi.

قَالَ: فَهَذَا من الْمَنْسُوخ

Dedi ki: Bu [ayet] hükmü neshedilmiş olanlardandır.»

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد قَالَ: كَانُوا قد أمروا بالصفح عَن الْمُشْركين فَأسلم رجال ذُو منعنة فَقَالُوا: يَا رَسُول الله صلى الله وَسلم لَو أذن الله لنا لانتصرنا من هَؤُلَاءِ الْكلاب

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Onlara müşrikleri bağışlamaları emredilmişti. Derken güçlü kuvvetli kimseler Müslüman oldu ve: 'Ey Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem! Keşke Allah bize izin verse de şu köpeklere hadlerini bildirsek!' dediler.

فَنزلت هَذِه الْآيَة ثمَّ نسخ ذَلِك بِالْجِهَادِ

Bunun üzerine bu ayet indi, daha sonra bu cihat ile neshedildi.»

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله: {إِن الله مَعَ الَّذين اتَّقوا وَالَّذين هم محسنون} قَالَ: اتَّقوا فِيمَا حرم الله عَلَيْهِم وأحسنوا فِيمَا افْترض عَلَيْهِم

Abdurrezzâk, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan {إِن الله مَعَ الَّذين اتَّقوا وَالَّذين هم محسنون} “Şüphesiz Allah, sakınanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Allah'ın kendilerine haram kıldığı şeylerden sakındılar ve kendilerine farz kıldığı şeylerde iyilikte bulundular» demiştir.

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن سعد وَابْن أبي شيبَة وهناد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن هرم بن حَيَّان أَنه لما أنزل بِهِ الْمَوْت قَالُوا لَهُ: أوص

Saîd b. Mansûr, İbn Sa'd, İbn Ebî Şeybe, Hennâd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in rivayet ettiğine göre Herim b. Hayyân'a ölüm yaklaştığında kendisine: «Vasiyette bulun» dediler.

قَالَ: أوصيكم بآخر سُورَة النَّحْل {ادْع إِلَى سَبِيل رَبك بالحكمة} إِلَى آخر السُّورَة

O da şöyle dedi: «Size Nahl Suresi'nin sonunu, {ادْع إِلَى سَبِيل رَبك بالحكمة} “Rabbinin yoluna hikmetle çağır...” ayetinden surenin sonuna kadar olan kısmı vasiyet ederim.»

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَإِن عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمثل مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} قَالَ: لَا تَعْتَدوا

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den {وَإِن عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمثل مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Haddi aşmayın» demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن سِيرِين فِي قَوْله: {وَإِن عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمثل مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} قَالَ: إِن أَخذ مِنْك رجل شَيْئا فَخذ مِنْهُ مثله

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Sîrîn'den {وَإِن عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمثل مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ} “Eğer ceza verecekseniz, size yapılan cezanın misliyle ceza verin” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o: «Bir adam senden bir şey alırsa, sen de ondan mislini al» demiştir.