وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب من طرق عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {فلنحيينه حَيَاة طيبَة} قَالَ: القنوع
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin muhtelif yollardan İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, {فلنحيينه حَيَاة طيبَة} “Elbette ona hoş bir hayat yaşatırız” buyruğu hakkında: «[Ondan kasıt] kanaattir» demiştir.
قَالَ: وَكَانَ رَسُول الله يَدْعُو: اللَّهُمَّ قنعني بِمَا رزقتني وَبَارك لي فِيهِ واخلف عليّ كل غَائِبَة لي بِخَير
Şöyle dedi: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle dua ederdi: «Allahım! Bana rızık olarak verdiklerine karşı beni kanaatkâr kıl, onları bana bereketli eyle ve benden kaybolup giden her şeyin ardında bana daha hayırlısını nasip et!»
وَأخرج وَكِيع فِي الْغرَر عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ فِي قَوْله: {فلنحيينه حَيَاة طيبَة} قَالَ: القناعة
Vekî' el-Gurar'da Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den rivayet ettiğine göre o, {فلنحيينه حَيَاة طيبَة} “Elbette ona hoş bir hayat yaşatırız” buyruğu hakkında: «Kanaattir» demiştir.
وَأخرج وَكِيع عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: قَالَ رَسُول الله: القناعة مَال لَا ينْفد
Vekî'in Câbir b. Abdillâh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Kanaat tükenmez bir maldır.»
وَأخرج مُسلم عَن ابْن عَمْرو أَن رَسُول الله قَالَ: قد أَفْلح من أسلم ورزق كفافاً وقنعه الله بِمَا آتَاهُ
Müslim'in İbn Amr'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Müslüman olan, kendisine yetecek kadar rızık verilen ve Allah'ın kendisine verdiklerine kanaatkâr kıldığı kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir.»
وَأخرج التِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ عَن فضاة بن عبيد أَنه سمع رَسُول الله يَقُول: قد أَفْلح من هدي إِلَى الْإِسْلَام وَكَانَ عيشه كفافاً وقنع بِهِ
Tirmizî ve Nesâî'nin Fadâle b. Ubeyd'den rivayet ettiğine göre o, Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'i şöyle buyururken işitmiştir: «İslam'a iletilen, geçimi yetecek kadar olan ve buna kanaat eden kimse kesinlikle kurtuluşa ermiştir.»
وَأخرج وَكِيع فِي الْغرَر عَن جَابر بن عبد الله ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله: القناعة مَال لَا ينْفد
Vekî' el-Gurar'da Câbir b. Abdillâh radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Kanaat tükenmez bir maldır.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {حَيَاة طيبَة} قَالَ: مَا تطيب الْحَيَاة لأحد إِلَّا فِي الْجنَّة
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {حَيَاة طيبَة} “Hoş bir hayat” buyruğu hakkında: «Hiç kimse için hayat ancak cennette hoş olur» demiştir.
الْآيَة ٩٨
98. Ayet
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {فَإِذا قَرَأت الْقُرْآن فاستعذ بِاللَّه من الشَّيْطَان الرَّجِيم} قَالَ: هَذَا دَلِيل من الله دلّ عَلَيْهِ عباده
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre o, {فَإِذا قَرَأت الْقُرْآن فاستعذ بِاللَّه من الشَّيْطَان الرَّجِيم} “Kur'an okuduğun zaman, o kovulmuş şeytandan Allah'a sığın” buyruğu hakkında: «Bu, Allah'ın kullarına gösterdiği bir yol göstermedir» demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف وَابْن الْمُنْذر عَن عَطاء قَالَ: الِاسْتِعَاذَة وَاجِبَة لكل قِرَاءَة فِي الصَّلَاة أَو غَيرهَا من أجل قَوْله: {فَإِذا قَرَأت الْقُرْآن فاستعذ بِاللَّه من الشَّيْطَان الرَّجِيم}
Abdürrezzâk el-Musannef'te ve İbnü'l-Münzir Atâ'dan şöyle rivayet etmiştir: «{فَإِذا قَرَأت الْقُرْآن فاستعذ بِاللَّه من الشَّيْطَان الرَّجِيم} “Kur'an okuduğun zaman, o kovulmuş şeytandan Allah'a sığın” buyruğundan ötürü, namazda veya namaz dışında her kıraat için istiâze (sığınma) vaciptir.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن جُبَير بن مطعم: أَن النَّبِي لما دخل فِي الصَّلَاة كبر ثمَّ قَالَ أعوذ بِاللَّه من الشَّيْطَان الرَّجِيم
İbn Ebî Şeybe ve es-Sünen'de Beyhakî'nin Cübeyr b. Mut'ım'dan rivayet ettiğine göre: Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] namaza girdiğinde tekbir alır, sonra: «Eûzü billâhi mineşşeytânirracîm (Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım)» derdi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عمر ﵁ أَنه كَانَ يتَعَوَّذ يَقُول: أعوذ بِاللَّه من الشَّيْطَان الرَّجِيم
İbn Ebî Şeybe'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o, şöyle diyerek sığınırdı: «Eûzü billâhi mineşşeytânirracîm (Kovulmuş şeytandan Allah'a sığınırım).»
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي سعيد قَالَ: كَانَ رَسُول الله إِذا قَامَ من اللَّيْل فَاسْتَفْتَحَ الصَّلَاة قَالَ: سُبْحَانَكَ اللَّهُمَّ وَبِحَمْدِك وتبارك اسْمك وَتَعَالَى جدك وَلَا إِلَه إِلَّا غَيْرك ثمَّ يَقُول: أعوذ بِاللَّه السَّمِيع الْعَلِيم من الشَّيْطَان الرَّجِيم
Ebû Dâvûd ve Beyhakî'nin Ebû Saîd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] gece kalktığında namaza başlarken: «Sübhânekallâhümme ve bihamdik ve tebârakesmuh ve teâlâ cedduk velâ ilâhe gayruk» der, sonra şöyle söylerdi: «Eûzü billâhis-semî'il-alîmi mineşşeytânirracîm (Her şeyi işiten ve her şeyi bilen Allah'a, o kovulmuş şeytandan sığınırım).»
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالْبَيْهَقِيّ عَن عَائِشَة ﵂ فِي ذكر الْإِفْك قَالَت::
Ebû Dâvûd ve Beyhakî'nin İfk hadisesi hakkında Âişe radıyallâhu anhâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:
جلس رَسُول الله وكشف عَن وَجهه وَقَالَ: أعوذ بِاللَّه السَّمِيع الْعَلِيم من الشَّيْطَان الرَّجِيم (إِن الَّذين جاؤوا بالإفك عصبَة مِنْكُم
Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] oturdu, yüzünü açtı ve şöyle dedi: «Eûzü billâhis-semî'il-alîmi mineşşeytânirracîm (Her şeyi işiten ve her şeyi bilen Allah'a, o kovulmuş şeytandan sığınırım). {إِن الَّذين جاؤوا بالإفك عصبَة مِنْكُم
) (النُّور آيَة ١١) الْآيَات
} (Nûr Suresi, 11) “O iftirayı atanlar, içinizden bir gruptur” ayetlerini [okudu].»
الْآيَة ٩٩ - ١٠٠
99 - 100. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان الثَّوْريّ فِي قَوْله: {إِنَّه لَيْسَ لَهُ سُلْطَان على الَّذين آمنُوا} قَالَ: لَيْسَ لَهُ سُلْطَان على أَن يحملهم على ذَنْب لَا يغْفر لَهُم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Süfyân es-Sevrî'den rivayet ettiğine göre o, {إِنَّه لَيْسَ لَهُ سُلْطَان على الَّذين آمنُوا} “Gerçek şu ki, iman edenler üzerinde onun hiçbir hâkimiyeti yoktur” buyruğu hakkında: «Onun, kendilerine bağışlanmayacak bir günaha onları sevk etme yönünde bir hâkimiyeti yoktur» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {إِنَّمَا سُلْطَانه على الَّذين يتولونه} قَالَ: حجَّته على الَّذين يتولونه {وَالَّذين هم بِهِ مشركون} قَالَ: يعدلونه بِرَبّ الْعَالمين
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {إِنَّمَا سُلْطَانه على الَّذين يتولونه} “Onun hâkimiyeti ancak onu veli edinenler üzerindedir” buyruğu hakkında: «Onun hücceti/etkisi sadece onu veli edinenler üzerinedir», {وَالَّذين هم بِهِ مشركون} “Ve ona şirk koşanlar üzerindedir” buyruğu hakkında ise: «Onu âlemlerin Rabbine denk tutarlar» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {إِنَّمَا سُلْطَانه على الَّذين يتولونه} يَقُول: سُلْطَان الشَّيْطَان على من تولى الشَّيْطَان وَعمل بِمَعْصِيَة الله
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {إِنَّمَا سُلْطَانه على الَّذين يتولونه} “Onun hâkimiyeti ancak onu veli edinenler üzerindedir” buyruğu hakkında şöyle demektedir: «Şeytanın hâkimiyeti, şeytanı veli edinen ve Allah'a isyan ederek amel eden kimse üzerinedir.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس فِي الْآيَة قَالَ: إِن عَدو الله إِبْلِيس حِين غلبت عَلَيْهِ الشقاوة قَالَ: (لأغوينهم أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادك مِنْهُم المخلصين) (ص آيَة ٨٢ - ٨٣) فَهَؤُلَاءِ الَّذين لم يَجْعَل للشَّيْطَان عَلَيْهِم سَبِيل وَإِنَّمَا سُلْطَانه على قوم اتخذوه وليا فأشركوه فِي أَعْمَالهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Rebî' b. Enes'ten bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah'ın düşmanı İblis, şekavet/bedbahtlık kendisini kuşatınca: {لأغوينهم أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبَادك مِنْهُم المخلصين} (Sâd Suresi, 82-83) “Onların hepsini mutlaka azdıracağım; ancak içlerinden ihlaslı kulların müstesna” demiştir. İşte bunlar, şeytana aleyhlerinde hiçbir yol verilmeyen kimselerdir. Onun hâkimiyeti ancak kendisini veli edinip işlerinde onu ortak koşan bir kavim üzerinedir.»
الْآيَة ١٠١ - ١٠٢
101 - 102. Ayetler
أخرج أَبُو دَاوُد فِي ناسخه وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَإِذا بدلنا آيَة مَكَان آيَة} وَقَوله: (ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بَعْدَمَا
Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {وَإِذا بدلنا آيَة مَكَان آيَة} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman” ve {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بَعْدَمَا
فتنُوا) (النَّحْل ١١٠) قَالَ: عبد الله بن سعد بن أبي سرح كَانَ يكْتب لرَسُول الله ﷺ فأزله الشَّيْطَان فلحق بالكفار
فتنُوا} (Nahl Suresi, 110) “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret edenlerin [yanındadır]” buyrukları hakkında şöyle demiştir: «Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için vahiy yazıyordu. Şeytan onun ayağını kaydırdı da kâfirlere katıldı.
وَأمر بِهِ رَسُول الله ﷺ أَن يقتل يَوْم الْفَتْح فَاسْتَجَارَ لَهُ عُثْمَان رَسُول الله ﷺ فأجاره
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem fetih günü onun öldürülmesini emretti; bunun üzerine Osman, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den onun için eman diledi, o da ona eman verdi.»
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَإِذا بدلنا آيَة مَكَان آيَة} قَالَ: هُوَ كَقَوْلِه (مَا ننسخ من آيَة أَو ننسها) (الْبَقَرَة آيَة ١٠٦)
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, {وَإِذا بدلنا آيَة مَكَان آيَة} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Bu, O'nun şu buyruğu gibidir: {مَا ننسخ من آيَة أَو ننسها} (Bakara Suresi, 106) “Biz bir ayeti nesheder veya unutturursak...”»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {وَإِذا بدلنا آيَة مَكَان آيَة} قَالَ: هَذَا فِي النَّاسِخ والمنسوخ
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den rivayet ettiğine göre o, {وَإِذا بدلنا آيَة مَكَان آيَة} “Biz bir ayetin yerine başka bir ayet getirdiğimiz zaman” buyruğu hakkında: «Bu, nâsih (hükmü kaldıran) ve mensûh (hükmü kaldırılan) hakkındadır» demiştir.
قَالَ: إِذا نسخنا آيَة وَجِئْنَا بغَيْرهَا
Dedi ki: «Biz bir ayeti neshedip yerine başkasını getirdiğimizde,
قَالُوا مَا بالك قلت: كَذَا وَكَذَا ثمَّ نقضته أَنْت تفتري
‘Sana ne oluyor ki şöyle şöyle dedin de sonra onu bozdun; sen uyduruyorsun!’ dediler.
قَالَ الله: {وَالله أعلم بِمَا ينزل}
Allah da buyurdu ki: {وَالله أعلم بِمَا ينزل} “Allah ne indirdiğini çok iyi bilir”.»
الْآيَة ١٠٣ - ١٠٥
103 - 105. Ayetler
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد ضَعِيف عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ يعلم قينا بِمَكَّة اسْمه بلعام وَكَانَ عجمي اللِّسَان
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye zayıf bir senetle İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Mekke'de Bel'âm adında ve dili Arapça olmayan bir demirciye [bir şeyler] öğretirdi.
فَكَانَ الْمُشْركُونَ يرَوْنَ رَسُول الله ﷺ يدْخل عَلَيْهِ وَيخرج من عِنْده فَقَالُوا: إِنَّمَا يُعلمهُ بلعام فَأنْزل الله {وَلَقَد نعلم أَنهم يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعلمهُ بشر} الْآيَة
Müşrikler, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onun yanına girip çıktığını görünce: «Ona sadece Bel'âm öğretiyor» dediler. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَلَقَد نعلم أَنهم يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعلمهُ بشر} “Andolsun ki biz onların: 'Ona ancak bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz”.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {إِنَّمَا يُعلمهُ بشر} قَالَ: قَالُوا إِنَّمَا يعلم مُحَمَّدًا عَبدة بن الْحَضْرَمِيّ - وَهُوَ صَاحب الْكتب - فَقَالَ الله: {لِسَان الَّذِي يلحدون إِلَيْهِ أعجمي وَهَذَا لِسَان عَرَبِيّ مُبين}
Hâkim'in -sahih olduğunu belirterek- ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {إِنَّمَا يُعلمهُ بشر} “Ona ancak bir insan öğretiyor” buyruğu hakkında şöyle demiştir: «Onlar: “Muhammed'e ancak Hadramî'nin kölesi öğretiyor -o kitap ehlinden biriydi-” dediler. Bunun üzerine Allah şöyle buyurdu: {لِسَان الَّذِي يلحدون إِلَيْهِ أعجمي وَهَذَا لِسَان عَرَبِيّ مُبين} “İşaret ettikleri kimsenin dili yabancıdır; bu ise apaçık Arapça bir dildir”.»
وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة قَالَ: كَانَ النَّبِي ﷺ يقرئ غُلَاما لبني الْمُغيرَة أعجمياً يُقَال لَهُ مقيس
İbn Cerîr'in İkrime'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Muğîreoğullarına ait Mikyes adında yabancı kökenli bir gence [Kur'an] okuturdu.
وَأنزل الله {وَلَقَد نعلم أَنهم يَقُولُونَ} الْآيَة
Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi: {وَلَقَد نعلم أَنهم يَقُولُونَ} “Andolsun ki biz onların dediklerini biliyoruz”.
وَأخرج آدم بن أبي إِيَاس وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن مُجَاهِد {وَلَقَد نعلم أَنهم يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعلمهُ بشر}
Âdem b. Ebî İyâs, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Mücâhid'den rivayet ettiğine göre {وَلَقَد نعلم أَنهم يَقُولُونَ إِنَّمَا يُعلمهُ بشر} “Andolsun ki biz onların: 'Ona ancak bir insan öğretiyor' dediklerini biliyoruz” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: قَول قُرَيْش: إِنَّمَا يعلم مُحَمَّدًا بن الْحَضْرَمِيّ وَهُوَ صَاحب كتب {لِسَان الَّذِي يلحدون إِلَيْهِ أعجمي} يتَكَلَّم بالرومية {وَهَذَا لِسَان عَرَبِيّ مُبين}
Dedi ki: «Kureyş'in: “Muhammed'e ancak İbnü'l-Hadramî öğretiyor” sözüdür. Oysa o kitap ehli bir kimseydi. {لِسَان الَّذِي يلحدون إِلَيْهِ أعجمي} “İşaret ettikleri kimsenin dili yabancıdır”, Rumca konuşurdu; {وَهَذَا لِسَان عَرَبِيّ مُبين} “Bu ise apaçık Arapça bir dildir”.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: يَقُولُونَ إِنَّمَا يعلم مُحَمَّدًا عَبدة بن الْحَضْرَمِيّ كَانَ يُسمى مقيس
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Onlar: “Muhammed'e ancak Hadramî'nin kölesi öğretiyor” diyorlardı; o köleye Mikyes denilirdi.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: كَانُوا يَقُولُونَ: إِنَّمَا يُعلمهُ سلمَان الْفَارِسِي وَأنزل الله {لِسَان الَّذِي يلحدون إِلَيْهِ أعجمي}
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Onlar: “Ona ancak Selmân-ı Fârisî öğretiyor” diyorlardı; bunun üzerine Allah: {لِسَان الَّذِي يلحدون إِلَيْهِ أعجمي} “İşaret ettikleri kimsenin dili yabancıdır” [ayetini] indirdi.»
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق ابْن شهَاب عَن سعيد بن الْمسيب: أَن الَّذِي ذكر الله فِي كِتَابه أَنه قَالَ: {إِنَّمَا يُعلمهُ بشر} إِنَّمَا افْتتن من أَنه كَانَ يكْتب الْوَحْي لرَسُول الله ﷺ فَكَانَ يملي عَلَيْهِ سميع عليم أَو عَزِيز حَكِيم أَو نَحْو ذَلِك من خَوَاتِيم الْآيَة ثمَّ يشْتَغل عَنهُ رَسُول الله ﷺ فَيَقُول: يَا رَسُول الله أَعَزِيز حَكِيم أَو سميع عليم فَيَقُول: أَي ذَلِك كتبت فَهُوَ كَذَلِك فَافْتتنَ وَقَالَ: إِن مُحَمَّدًا ليكل ذَلِك إِلَيّ فأكتب مَا شِئْت
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Şihâb tarikiyle Saîd b. el-Müseyyeb'den rivayet ettiğine göre: Allah'ın Kitabı'nda {إِنَّمَا يُعلمهُ بشر} “Ona ancak bir insan öğretiyor” dediğini zikrettiği kimse, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için vahiy yazarken fitneye düşmüştü. [Resûlullah] ona ayet sonlarından “Semî'un Alîm” veya “Azîzün Hakîm” yahut benzeri ifadeleri yazdırır, sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla meşguliyetini kesince: “Ey Allah'ın Resûlü, Azîzün Hakîm mi yoksa Semî'un Alîm mi?” derdi. O da: “Hangisini yazdıysan öyledir” buyururdu. Bunun üzerine o fitneye kapılıp: “Muhammed bu işi bana bırakıyor, ben de dilediğimi yazıyorum” dedi.
فَهَذَا الَّذِي ذكر لي سعيد بن الْمسيب من الْحُرُوف السَّبْعَة
İşte Saîd b. el-Müseyyeb'in yedi harften bana zikrettiği şey budur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ إِذا آذاه أهل مَكَّة دخل على عبد لبني الْحَضْرَمِيّ يُقَال لَهُ: أَبُو يسر كَانَ نَصْرَانِيّا وَكَانَ قد قَرَأَ التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل فساءله وحدثه
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mekkeliler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet ettiklerinde, o Hadramîoğullarına ait Ebû Yeser denilen bir kölenin yanına girerdi. O bir Hristiyan idi; Tevrat ve İncil'i okumuştu. Resûlullah ona sorular sorar ve onunla konuşurdu.
فَلَمَّا رَآهُ الْمُشْركُونَ يدْخل عَلَيْهِ قَالُوا: يُعلمهُ أَبُو الْيُسْر
Müşrikler onun [kölenin] yanına girdiğini görünce: «Ona Ebû Yeser öğretiyor» dediler.
قَالَ الله: {وَهَذَا لِسَان عَرَبِيّ مُبين} ولسان أبي الْيُسْر أعجمي
Bunun üzerine Allah: {وَهَذَا لِسَان عَرَبِيّ مُبين} “Bu ise apaçık Arapça bir dildir” buyurdu. Ebû Yeser'in dili ise yabancıydı.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُعَاوِيَة بن صَالح قَالَ: ذكر الْكَذِب عِنْد أبي أُمَامَة فَقَالَ: اللَّهُمَّ عفوا أما تَسْمَعُونَ الله يَقُول: {إِنَّمَا يفتري الْكَذِب الَّذين لَا يُؤمنُونَ بآيَات الله وَأُولَئِكَ هم الْكَاذِبُونَ}
İbn Ebî Hâtim'in Muâviye b. Sâlih'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Ümâme'nin yanında yalandan bahsedildi; bunun üzerine o: «Allahım af dileğinde bulunuruz! Allah'ın şöyle buyurduğunu işitmiyor musunuz: {إِنَّمَا يفتري الْكَذِب الَّذين لَا يُؤمنُونَ بآيَات الله وَأُولَئِكَ هم الْكَاذِبُونَ} “Yalanı ancak Allah'ın ayetlerine inanmayanlar uydurur. İşte asıl yalancılar onlardır”» dedi.
وَأخرج الخرائطي فِي مساوئ الْأَخْلَاق وَابْن عَسَاكِر فِي تَارِيخه عَن عبد الله بن جَراد أَنه سَأَلَ النَّبِي ﷺ: هَل يَزْنِي الْمُؤمن قَالَ: قد يكون ذَلِك
Harâitî Mesâviü'l-Ahlâk'ta ve İbn Asâkir Târîh'inde Abdullah b. Cerâd'dan rivayet ettiklerine göre o, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Mümin zina eder mi?» diye sordu. O: «Bazen bu olabilir» buyurdu.
قَالَ: هَل يسرق الْمُؤمن قَالَ: قد يكون ذَلِك
«Mümin hırsızlık yapar mı?» dedi. O: «Bazen bu olabilir» buyurdu.
قَالَ: هَل يكذب الْمُؤمن قَالَ: لَا
«Mümin yalan söyler mi?» dedi. O: «Hayır» buyurdu.
ثمَّ أتبعهَا نَبِي الله ﷺ {إِنَّمَا يفتري الْكَذِب الَّذين لَا يُؤمنُونَ}
Sonra Allah'ın Nebisi sallallâhu aleyhi ve sellem: {إِنَّمَا يفتري الْكَذِب الَّذين لَا يُؤمنُونَ} “Yalanı ancak inanmayanlar uydurur” ayetini ekledi.
وَأخرج الْخَطِيب فِي تَارِيخه عَن عبد الله بن جَراد قَالَ: قَالَ أَبُو الدَّرْدَاء يَا
Hatîb Târîh'inde Abdullah b. Cerâd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ebü'd-Derdâ:
رَسُول الله هَل يكذب الْمُؤمن قَالَ: لَا يُؤمن بِاللَّه وَلَا بِالْيَوْمِ الآخر من إِذا حدث كذب
«Ey Allah'ın Resûlü, mümin yalan söyler mi?» dedi. [Resûlullah] buyurdu ki: «Konuştuğunda yalan söyleyen kimse, Allah'a ve ahiret gününe [gerçek manada] inanmamıştır.»
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن معَاذ بن جبل أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: أخوف مَا أَخَاف عَلَيْكُم ثَلَاثًا: رجل آتَاهُ الله الْقُرْآن حَتَّى إِذا رأى بهجته وتردى الْإِسْلَام أَعَارَهُ الله مَا شَاءَ اخْتَرَطَ سَيْفه وَضرب جَاره ورماه بالْكفْر
İbn Merdûye'nin Muâz b. Cebel'den rivayet ettiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Sizin için en çok korktuğum şey üçtür: Allah'ın kendisine Kur'an verdiği, öyle ki onun güzelliğini görüp İslam'ı büründüğü, sonra Allah'ın dilediği süre bunu ona ariyet verdiği bir adamdır ki, o kılıcını sıyırıp komşusuna vurur ve onu küfürle itham eder.»
قَالُوا: يَا رَسُول الله أَيهمَا أولى بالْكفْر الرَّامِي أَو المرمي بِهِ قَالَ: الرَّامِي وَذُو خَليفَة قبلكُمْ آتَاهُ الله سُلْطَانه فَقَالَ: من أَطَاعَنِي فقد أطَاع الله وَمن عَصَانِي فقد عصى الله وَكذب مَا جعل الله خَليفَة حبه دون الْخَالِق وَرجل استهوته الْأَحَادِيث كلما كذب كذبة وَصلهَا بأطول مِنْهَا فَذَاك الَّذِي يدْرك الدَّجَّال فيتبعه
«Ey Allah'ın Resûlü, küfre hangisi daha yakındır; itham eden mi, yoksa itham edilen mi?» dediler. Buyurdu ki: «İtham eden. Bir de sizden önce geçen bir halife ki, Allah ona hükümranlık vermişti de o: “Bana itaat eden Allah'a itaat etmiş, bana isyan eden de Allah'a isyan etmiş olur” dedi; oysa yalan söyledi, çünkü Allah Yaratan'dan ayrı olarak sevgisini [koşulsuz] kıldığı bir halife yapmamıştır. Bir de asılsız rivayetlerin peşine düşürdüğü bir adamdır ki, ne zaman bir yalan söylese onu kendisinden daha uzun bir yalanla sürdürür; işte Deccal'e yetişip ona uyacak olan kimse odur.»
الْآيَة ١٠٦ - ١١٠
Ayet 106 - 110
أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما أَرَادَ رَسُول الله ﷺ إِن يُهَاجر إِلَى الْمَدِينَة قَالَ لأَصْحَابه: تفَرقُوا عني فَمن كَانَت بِهِ قُوَّة فليتأخر إِلَى آخر اللَّيْل وَمن لم تكن بِهِ قُوَّة فليذهب فِي أول اللَّيْل فَإِذا سَمِعْتُمْ بِي قد اسْتَقَرَّتْ بِي الأَرْض فالحقوا بِي
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Medine'ye hicret etmek istediğinde ashabına şöyle dedi: «Benden ayrılarak dağılın; gücü yeten gecenin sonuna kadar ertelesin, gücü yetmeyen ise gecenin başında çıksın. Benim bir yere yerleştiğimi işittiğinizde bana yetişin.»
فَأصْبح بِلَال الْمُؤَذّن وخباب وعمار وَجَارِيَة من قُرَيْش كَانَت أسلمت أَصْبحُوا بِمَكَّة فَأَخذهُم الْمُشْركُونَ وَأَبُو جهل فعرضوا
Müezzin Bilâl, Habbâb, Ammâr ve Kureyş'ten Müslüman olmuş bir cariye Mekke'de sabaha çıktılar. Müşrikler ve Ebû Cehil onları yakaladı.
على بِلَال أَن يكفر فَأبى فَجعلُوا يضعون درعاً من حَدِيد فِي الشَّمْس ثمَّ يلبسونها إِيَّاه فَإِذا ألبسوها إِيَّاه قَالَ: أحد
Bilâl'e küfre dönmesini teklif ettiler, o ise reddetti. Güneşte demirden bir zırhı ısıtıp ona giydirmeye başladılar. Onu giydirdiklerinde o: «Ehad,
أحد
Ehad (Allah birdir, birdir)» diyordu.
وَأما خباب فيجعلوا يجرونه فِي الشوك وَأما عمار فَقَالَ لَهُم كلمة أعجبتهم تقيةً وَأما الْجَارِيَة فوتد لَهَا أَبُو جهل أَرْبَعَة أوتاد ثمَّ مدها فَأدْخل الحربة فِي قبلهَا حَتَّى قَتلهَا ثمَّ خلوا عَن بِلَال وخباب وعمار فَلَحقُوا برَسُول الله ﷺ فأخبروه بِالَّذِي كَانَ من أَمرهم وَاشْتَدَّ على عمار الَّذِي كَانَ تكلم بِهِ
Habbâb'a gelince, onu dikenler üzerinde sürüklüyorlardı. Ammâr'a gelince, takiyye olarak onların hoşuna giden bir söz söyledi. Cariyeye gelince, Ebû Cehil onun için dört kazık çaktı, sonra onu gerip mızrağı edep yerine sokarak onu öldürdü. Sonra Bilâl, Habbâb ve Ammâr'ı serbest bıraktılar; onlar da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ulaşıp başlarına geleni haber verdiler. Söylediği söz Ammâr'a pek ağır gelmişti.
فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ: كَيفَ كَانَ قَلْبك حِين قلت الَّذِي قلت: أَكَانَ منشرحاً بِالَّذِي قلت أم لَا قَالَ: لَا
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «O söylediğin sözü söylerken kalbin nasıldı? Söylediğin şeyle mutmain/ferahlamış mıydı, yoksa değil miydi?» diye sordu. O: «Hayır» dedi.
قَالَ: وَأنزل الله {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان}
Dedi ki: Bunun üzerine Allah: {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان} “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan hariç” ayetini indirdi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن سعد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل من طَرِيق أبي عُبَيْدَة بن مُحَمَّد بن عمار عَن أَبِيه قَالَ: أَخذ الْمُشْركُونَ عمار بن يَاسر فَلم يَتْرُكُوهُ حَتَّى سبّ النَّبِي وَذكر آلِهَتهم
Abdurrezzâk, İbn Sa'd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Hâkim (ve sahih olduğunu belirtti) ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Ebû Ubeyde b. Muhammed b. Ammâr yoluyla babasından rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Müşrikler Ammâr b. Yâsir'i yakaladılar ve o, Nebi'ye hakaret edip ilahlarını
بِخَير ثمَّ تَرَكُوهُ فَلَمَّا أَتَى النَّبِي قَالَ: مَا وَرَاءَك شَيْء قَالَ: شَرّ مَا تركت حَتَّى نلْت مِنْك وَذكرت آلِهَتهم بِخَير قَالَ: كَيفَ تَجِد قَلْبك قَالَ: مطمئن بالايمان
hayırla anıncaya kadar onu bırakmadılar. Sonra onu bıraktılar. Nebi'ye geldiğinde [Nebi]: «Arkanda ne var?» dedi. O: «Şer var; sana dil uzatıp onların ilahlarını hayırla anıncaya kadar beni bırakmadılar» dedi. [Nebi]: «Kalbini nasıl buluyorsun?» diye sordu. O: «İmanla dopdolu» dedi.
قَالَ: إِن عَادوا فعد
[Nebi]: «Eğer tekrar ederlerse sen de tekrar et» buyurdu.
فَنزلت {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان}
Bunun üzerine: {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان} “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan hariç” ayeti indi.
وَأخرج ابْن سعد عَن مُحَمَّد بن سِيرِين: إِن النَّبِي لَقِي عماراً وَهُوَ يبكي فَجعل يمسح عَن عَيْنَيْهِ وَيَقُول: أخذك الْكفَّار فغطوك فِي المَاء فَقلت كَذَا وَكَذَا
İbn Sa'd'ın Muhammed b. Sîrîn'den rivayet ettiğine göre: Nebi, Ammâr ile ağlarken karşılaştı. Gözyaşlarını silmeye başladı ve: «Kafirler seni yakalayıp suya mı batırdılar da sen şöyle şöyle dedin?
فَإِن عَادوا فَقل ذَلِك لَهُم
Eğer tekrar ederlerse sen de onlara öyle söyle» buyurdu.
وَأخرج ابْن سعد عَن أبي عُبَيْدَة بن مُحَمَّد بن عمار بن يَاسر فِي قَوْله: {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان} قَالَ: ذَلِك عمار بن يَاسر وَفِي قَوْله: {وَلَكِن من شرح بالْكفْر صَدرا} قَالَ: ذَاك عبد الله بن أبي سرح
İbn Sa'd'ın Ebû Ubeyde b. Muhammed b. Ammâr b. Yâsir'den rivayet ettiğine göre o, {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان} “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan hariç” ayeti hakkında: «Bu, Ammâr b. Yâsir'dir», {وَلَكِن من شرح بالْكفْر صَدرا} “Fakat küfre göğüs açan kimseler” ayeti hakkında da: «O da Abdullah b. Ebî Serh'tir» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أبي مَالك فِي قَوْله: {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان} قَالَ: نزلت فِي عمار بن يَاسر
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ebû Mâlik'ten rivayet ettiğine göre o, {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان} “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan hariç” ayeti hakkında: «Ammâr b. Yâsir hakkında indi» demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الحكم {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان} قَالَ: نزلت فِي عمار
İbn Ebî Şeybe'nin Hakem'den rivayet ettiğine göre o, {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان} “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan hariç” ayeti hakkında: «Ammâr hakkında indi» demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن السّديّ أَن عبد الله بن أبي سرح أسلم ثمَّ ارْتَدَّ فلحق بالمشركين ووشى بِعَمَّار وخباب عِنْد ابْن الْحَضْرَمِيّ أَو ابْن عبد الدَّار فأخذوهما وعذبوهما حَتَّى كفرا فَنزلت {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان}
İbn Cerîr'in Süddî'den rivayet ettiğine göre Abdullah b. Ebî Serh Müslüman oldu, sonra dinden dönüp müşriklere katıldı ve İbnü'l-Hadramî yahut İbn Abdi'd-Dâr nezdinde Ammâr ile Habbâb'ı gammazladı. Bunun üzerine onları yakalayıp dinden döndüklerini söyleyinceye kadar işkence ettiler. Bunun üzerine {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان} “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan hariç” ayeti indi.
وَأخرج مُسَدّد فِي مُسْنده وَابْن الْمُنْذر وَابْن مردويهعن أبي المتَوَكل النَّاجِي أَن رَسُول الله ﷺ بعث عمار بن يَاسر إِلَى بِئْر للْمُشْرِكين يَسْتَقِي مِنْهَا وحولها ثَلَاث صُفُوف يحرسونها فاستقى فِي قربَة ثمَّ أقبل فَأَخَذُوهُ فأرادوه على أَن يتَكَلَّم بِكَلِمَة الْكفْر فأنزلت هَذِه الْآيَة فِيهِ {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان}
Müsedded Müsned'inde, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Ebü'l-Mütevekkil en-Nâcî'den rivayet ettiklerine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Ammâr b. Yâsir'i etrafında üç saf halinde nöbet tutulan müşriklere ait bir kuyudan su çekmesi için gönderdi. Bir kırbaya su çekti, sonra döndü. Onu yakalayıp küfür kelimesini söylemesini istediler. Bunun üzerine onun hakkında şu ayet indi: {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان} “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan hariç”.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن عَسَاكِر عَن قَتَادَة قَالَ: ذكر لنا أَن هَذِه الْآيَة {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان} نزلت فِي عمار بن يَاسر أَخذه بَنو الْمُغيرَة فغطوه فِي بِئْر وَقَالُوا: اكفر بِمُحَمد ﷺ
İbn Cerîr ve İbn Asâkir'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize bildirildiğine göre bu {إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان} “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan hariç” ayeti Ammâr b. Yâsir hakkında indi. Benû Mugîre onu yakalayıp bir kuyuya batırdılar ve: «Muhammed'i sallallâhu aleyhi ve sellem inkar et» dediler.
فاتبعهم على ذَلِك وَقَلبه كَارِه فَنزلت
O da kalbi bundan hoşlanmadığı halde onların dediklerine uydu. Bunun üzerine bu ayet indi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن سِيرِين قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة {إِلَّا من أكره} فِي عَيَّاش بن أبي ربيعَة
İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Sîrîn'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu {إِلَّا من أكره} “Zorlanan hariç” ayeti Ayyâş b. Ebî Rebîa hakkında indi.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي أنَاس من أهل مَكَّة آمنُوا فَكتب إِلَيْهِم بعض الصَّحَابَة بِالْمَدِينَةِ: أَن هَاجرُوا فَإنَّا لَا نرى أَنكُمْ منا حَتَّى تهاجروا إِلَيْنَا فَخَرجُوا يُرِيدُونَ الْمَدِينَة فأدركتهم قُرَيْش فِي الطَّرِيق ففتنوهم فَكَفرُوا مكرهين ففيهم نزلت هَذِه الْآيَة
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet, Mekke halkından iman eden birtakım kimseler hakkında indi. Medine'deki bazı sahabiler onlara: «Hicret edin; çünkü bize hicret etmedikçe sizin bizden olduğunuzu kabul etmeyiz» diye mektup yazdılar. Onlar Medine'ye gitmek üzere çıktılar, fakat Kureyş yolda onlara yetişip işkence etti; onlar da zorlama altında küfrü [telaffuz] ettiler. İşte bu ayet onlar hakkında indi.
وَأخرج ابْن سعد عَن عمر بن الحكم قَالَ: كَانَ عمار بن يَاسر يعذب حَتَّى لَا يدْرِي مَا يَقُول وَكَانَ صُهَيْب يعذب حَتَّى لَا يدْرِي مَا يَقُول وَكَانَ أَبُو فكهية يعذب حَتَّى لَا يدْرِي مَا يَقُول وبلال وعامر وَابْن فهَيْرَة وَقوم من الْمُسلمين وَفِيهِمْ نزلت هَذِه الْآيَة {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا}
İbn Sa'd'ın Ömer b. el-Hakem'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ammâr b. Yâsir ne dediğini bilmeyecek hale gelinceye kadar işkence görürdü; Suheyb ne dediğini bilmeyecek hale gelinceye kadar işkence görürdü; Ebû Fükeyhe ne dediğini bilmeyecek hale gelinceye kadar işkence görürdü; Bilâl, Âmir b. Füheyre ve Müslümanlardan bir topluluk da öyle. Onlar hakkında şu ayet indi: {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret edenlerin [yanındadır]”.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طَرِيق عَليّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {من كفر بِاللَّه} الْآيَة قَالَ: أخبر الله سُبْحَانَهُ أَن {من كفر بِاللَّه من بعد إيمَانه} فَعَلَيهِ غضب من الله وَله عَذَاب عَظِيم فَأَما من أكره فَتكلم بِلِسَانِهِ وَخَالفهُ قلبه بِالْإِيمَان لينجو بذلك من عدوه فَلَا حرج عَلَيْهِ لِأَن الله سُبْحَانَهُ إِنَّمَا يُؤَاخذ الْعباد بِمَا عقدت عَلَيْهِ قُلُوبهم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Sünen'inde Beyhakî'nin Ali yoluyla İbn Abbâs'tan {من كفر بِاللَّه} ayeti hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Allah Teâlâ, {من كفر بِاللَّه من بعد إيمَانه} “İman ettikten sonra Allah'ı inkar eden kimse”ye Allah'tan bir gazap ve onun için büyük bir azap olduğunu bildirdi. Zorlanıp da düşmanından kurtulmak için diliyle konuşan fakat kalbi imanla buna karşı olan kimseye gelince, ona hiçbir sorumluluk yoktur. Çünkü Allah Teâlâ kulları ancak kalplerinin bağlandığı şeyden hesaba çeker.
وَأخرج ابْن جرير عَن عِكْرِمَة وَالْحسن الْبَصْرِيّ قَالَا فِي سُورَة النَّحْل {من كفر بِاللَّه من بعد إيمَانه إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان وَلَكِن من شرح بالْكفْر صَدرا فَعَلَيْهِم غضب من الله وَلَهُم عَذَاب عَظِيم} ثمَّ نسخ وَاسْتثنى من ذَلِك فَقَالَ: {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا ثمَّ جاهدوا وصبروا إِن رَبك من بعْدهَا لغَفُور رَحِيم} وَهُوَ عبد الله بن أبي سرح الَّذِي كَانَ يكْتب لرَسُول الله ﷺ فأزله الشَّيْطَان
İbn Cerîr'in İkrime ve Hasan-ı Basrî'den rivayet ettiğine göre onlar, Nahl Suresi'ndeki {من كفر بِاللَّه من بعد إيمَانه إِلَّا من أكره وَقَلبه مطمئن بِالْإِيمَان وَلَكِن من شرح بالْكفْر صَدرا فَعَلَيْهِم غضب من الله وَلَهُم عَذَاب عَظِيم} “Kalbi imanla dopdolu olduğu halde zorlanan hariç, kim iman ettikten sonra Allah'ı inkar ederse; fakat kim küfre göğüs açarsa, işte Allah'ın gazabı onların üzerinedir ve onlar için büyük bir azap vardır” ayeti hakkında: Sonra bundan neshedilip istisna kılındı ve: {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا ثمَّ جاهدوا وصبروا إِن رَبك من بعْدهَا لغَفُور رَحِيم} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret eden, ardından cihad edip sabreden kimselerin [yanındadır]. Şüphesiz Rabbin bundan sonra elbette çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” buyuruldu dediler. O kimse, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için vahiy yazan ve şeytanın ayağını kaydırdığı Abdullah b. Ebî Serh'tir.
فلحق بالكفار فَأمر بِهِ النَّبِي ﷺ أَن يقتل يَوْم فتح مَكَّة فَاسْتَجَارَ لَهُ أَبُو بكر وَعمر وَعُثْمَان بن عَفَّان فأجاره النَّبِي ﷺ
O kafirlere katıldı. Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'nin fethi günü onun öldürülmesini emretti; fakat Ebû Bekir, Ömer ve Osman b. Affân onun için eman dilediler, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem de ona eman verdi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس مثله
İbn Merdûye de İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan bunun benzerini rivayet etti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا} الْآيَة قَالَ: ذكر لنا أَنه لما أنزل الله أَن أهل مَكَّة لَا يقبل مِنْهُم إِسْلَام حَتَّى يهاجروا كتب بهَا أهل الْمَدِينَة إِلَى أَصْحَابهم من أهل مَكَّة فَخَرجُوا فأدركهم الْمُشْركُونَ فردوهم فَأنْزل الله (آلمَ أَحسب النَّاس أَن يتْركُوا أَن يَقُولُوا آمنا وهم لَا يفتنون) (العنكبوت ١ - ٢) فَكتب بِهَذَا أهل الْمَدِينَة إِلَى أهل مَكَّة فَلَمَّا جَاءَهُم ذَلِك تبايعوا على أَن يخرجُوا فَإِن لحق بهم الْمُشْركُونَ من أهل مَكَّة قاتلوهم حَتَّى ينجوا أَو يلْحقُوا بِاللَّه فَخَرجُوا فأدركهم الْمُشْركُونَ فقاتلوهم فَمنهمْ من قتل وَمِنْهُم من نجا
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde'den {إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا} ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize anlatıldığına göre Allah, Mekke ehlinin hicret etmedikçe İslamlarının kabul edilmeyeceğini indirince, Medineliler bunu Mekkeli arkadaşlarına yazdılar. Onlar da yola çıktılar; fakat müşrikler onlara yetişip geri çevirdiler. Bunun üzerine Allah: (آلمَ أَحسب النَّاس أَن يتْركُوا أَن يَقُولُوا آمنا وهم لَا يفتنون) (el-Ankebût 1-2) ayetlerini indirdi. Medineliler bunu Mekkelilere yazdılar. Bu mektup kendilerine ulaşınca, yola çıkmak üzere sözleştiler: «Eğer Mekkeli müşrikler bize yetişirse, ya kurtuluncaya ya da Allah'a kavuşuncaya (şehit oluncaya) kadar onlarla savaşacağız.» Yola çıktılar; müşrikler onlara yetişti ve onlarla savaştılar. Onlardan kimi öldürüldü, kimi de kurtuldu.
فَأنْزل الله {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا} الْآيَة
Bunun üzerine Allah: {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا} “Sonra şüphesiz Rabbin, hicret edenlerin [yanındadır]” ayetini indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الشّعبِيّ مثله
Abd b. Humeyd de Şa'bî'den bunun benzerini rivayet etti.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِيمَن كَانَ يفتن من أَصْحَاب النَّبِي ﷺ {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا}
İbn Merdûye ve Sünen'inde Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Şu ayet, Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından fitneye/işkenceye maruz kalan kimseler hakkında indi: {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret edenlerin [yanındadır]”.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ قوم من أهل مَكَّة قد أَسْلمُوا وَكَانُوا يستخفون بِالْإِسْلَامِ فَنزلت فيهم {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا} الْآيَة فَكَتَبُوا إِلَيْهِم بذلك أَن الله قد جعل لكم مخرجا فاخرجوا
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mekke halkından bir topluluk Müslüman olmuştu ve İslam'ı gizliyorlardı. Haklarında: {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا} “Sonra şüphesiz Rabbin, hicret edenlerin [yanındadır]” ayeti indi. [Medineliler] onlara bunu yazıp: «Allah sizin için bir çıkış yolu kılmıştır, çıkın gelin» dediler.
فأدركهم الْمُشْركُونَ فقاتلوهم حَتَّى نجا من نجا وَقتل من قتل
Müşrikler onlara yetişti ve onlarla savaştılar; nihayetinde kurtulan kurtuldu, öldürülen de öldürüldü.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن ﵁ أَن عيُونا لمُسَيْلمَة أخذُوا رجلَيْنِ من الْمُسلمين فَأتوهُ بهما فَقَالَ لأَحَدهمَا: أَتَشهد أَن مُحَمَّدًا رَسُول الله قَالَ: نعم
İbn Ebî Şeybe'nin Hasan'dan radıyallâhu anh rivayet ettiğine göre Müseylime'nin casusları Müslümanlardan iki adamı yakalayıp ona getirdiler. O, birine: «Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet eder misin?» dedi. O: «Evet» dedi.
قَالَ: أَتَشهد أَنِّي رَسُول الله فَأَهوى إِلَى أُذُنَيْهِ فَقَالَ: إِنِّي أَصَمّ
«Benim Allah'ın elçisi olduğuma şehadet eder misin?» dedi. Adam kulaklarına işaret ederek: «Ben sağırım» dedi.
فَأمر بِهِ فَقتل
Bunun üzerine onun hakkında emir verdi ve adam öldürüldü.
وَقَالَ للْآخر: أَتَشهد أَن مُحَمَّدًا رَسُول الله قَالَ: نعم
Diğerine: «Muhammed'in Allah'ın Resûlü olduğuna şehadet eder misin?» dedi. O: «Evet» dedi.
قَالَ: أَتَشهد أَنِّي رَسُول الله قَالَ: نعم
«Benim Allah'ın elçisi olduğuma şehadet eder misin?» dedi. O: «Evet» dedi.
فَأرْسلهُ
Bunun üzerine onu salıverdi.
فَأتى النَّبِي فَأخْبرهُ فَقَالَ: أما صَاحبك فَمضى على إيمَانه وَأما أَنْت فأخِذْتَ الرُّخْصَة
Adam Nebi'ye gelip durumu haber verdi. Bunun üzerine [Nebi] buyurdu ki: «Arkadaşına gelince, o imanı üzere dosdoğru gitti; sana gelince, sen de ruhsatı aldın.»
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا} قَالَ: نزلت فِي عَيَّاش بن أبي ربيعَة أحد بني مَخْزُوم وَكَانَ أَخا أبي جهل لأمه وَكَانَ يضْربهُ سَوْطًا وراحلته سَوْطًا
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret edenlerin [yanındadır]” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Mahzûmoğullarından biri olan ve Ebû Cehil'in anne bir kardeşi bulunan Ayyâş b. Ebî Rebîa hakkında indi. [Ebû Cehil] bir kamçı ona, bir kamçı da bineğine vururdu.
وَأخرج ابْن جرير عَن أبي إِسْحَق فِي قَوْله: {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا} قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة فِي عمار بن يَاسر وَعَيَّاش بن أبي ربيعَة والوليد بن أبي ربيعَة والوليد بن الْوَلِيد ﵃
İbn Cerîr'in Ebû İshak'tan {ثمَّ إِن رَبك للَّذين هَاجرُوا من بعد مَا فتنُوا} “Sonra şüphesiz Rabbin, eziyete uğratıldıktan sonra hicret edenlerin [yanındadır]” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet Ammâr b. Yâsir, Ayyâş b. Ebî Rebîa, Velîd b. Ebî Rebîa ve Velîd b. el-Velîd radıyallâhu anhüm hakkında indi.
الْآيَة ١١١
Ayet 111
أخرج ابْن الْمُبَارك وَابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن كَعْب قَالَ: كنت عِنْد عمر بن الْخطاب ﵁ فَقَالَ: خوفنا يَا كَعْب فَقلت: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ أوليس فِيكُم كتاب الله وَحِكْمَة رَسُوله قَالَ: بلَى وَلَكِن خوفنا قلت: يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ لَو وافيت الْقِيَامَة بِعَمَل سبعين نَبيا لازدريت عَمَلك مِمَّا ترى
İbnu'l-Mübârek, İbn Ebî Şeybe, Ahmed ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ka'b'dan rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh yanındaydım; bana: «Bizi korkut ey Ka'b» dedi. Ben: «Ey Müminlerin Emiri! Aranızda Allah'ın Kitabı ve Resûlü'nün hikmeti (sünneti) yok mu?» dedim. O: «Evet var, fakat bizi korkut» dedi. Ben de dedim ki: «Ey Müminlerin Emiri! Kıyamet gününe yetmiş peygamberin ameliyle bile gelsen, göreceğin dehşetten ötürü amelini küçük görürdün.»