وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد من طَرِيق معمر عَن قَتَادَة قَالَ: جَاءَ الغلمان إِلَى يحيى بن زَكَرِيَّا فَقَالَ: مَا للعب خلقت
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Ma'mer yoluyla Katâde'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Çocuklar Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'ya geldiler ve: 'Bizimle gel de oynayalım' dediler. O da: 'Ben oyun için yaratılmadım' dedi.
قَالَ: فَأنْزل الله {وَآتَيْنَاهُ الحكم صَبيا}
[Katâde] dedi ki: Bunun üzerine Allah: {وَآتَيْنَاهُ الحكم صَبيا} “ve henüz çocuk iken ona hikmet verdik” [ayetini] indirdi.
وَأخرجه ابْن عَسَاكِر عَن معَاذ بن جبل مَرْفُوعا
İbn Asâkir bunu Muâz b. Cebel'den merfû olarak rivayet etmiştir.
وَأخرج الْحَاكِم فِي تَارِيخه من طَرِيق سهل بن سعيد عَن الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ قَالَ الغلمان ليحيى بن زَكَرِيَّا: اذْهَبْ بِنَا نلعب فَقَالَ يحيى: مَا للعب خلقنَا اذْهَبُوا نصلي
Hâkim Târîh'inde Sehl b. Saîd yoluyla ed-Dahhâk'tan, o da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Çocuklar Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'ya: 'Haydi gel bizimle oyna' dediler. Yahyâ da: 'Biz oyun için yaratılmadık; haydi gelin namaz kılalım' dedi.
فَهُوَ قَول الله: {وَآتَيْنَاهُ الحكم صَبيا}
İşte Allah'ın: {وَآتَيْنَاهُ الحكم صَبيا} “ve henüz çocuk iken ona hikmet verdik” kavli budur."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: من قَرَأَ الْقُرْآن قبل أَن يَحْتَلِم فقد أُوتِيَ الحكم صَبيا
İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kim ergenlik çağına ermeden önce Kur'an'ı okursa (ezberlerse), şüphesiz ona henüz çocuk iken hikmet verilmiş olur."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس مَوْقُوفا
İbn Ebî Hâtim bunu İbn Abbâs'tan mevkuf olarak rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم والزجاجي فِي أَمَالِيهِ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَحَنَانًا} قَالَ: لَا أَدْرِي مَا هُوَ إِلَّا أَنِّي أَظُنهُ تعطف الله على خلقه بِالرَّحْمَةِ
Abdurrezzâk, Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Emâlî'sinde Zeccâcî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, O: {وَحَنَانًا} “ve bir şefkat” kavli hakkında şöyle demiştir: "Bunun ne olduğunu bilmiyorum; ancak Allah'ın yarattıklarına rahmetle lütfetmesi ve şefkat göstermesi olduğunu zannediyorum."
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: سَأَلت ابْن عَبَّاس عَن قَوْله: {وَحَنَانًا} فَلم يجر فِيهَا شَيْئا
İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a: {وَحَنَانًا} “ve bir şefkat” kavlini sordum, bu konuda hiçbir şey söylemedi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَليّ بن أبي طَلْحَة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَحَنَانًا من لدنا} قَالَ: رَحْمَة من عندنَا
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, O: {وَحَنَانًا من لدنا} “ve katımızdan bir şefkat” kavli hakkında: "Katımızdan bir rahmet [verdik]" demiştir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ أَخْبرنِي عَن قَوْله: {وَحَنَانًا من لدنا} قَالَ: رَحْمَة من عندنَا
et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: "Bana: {وَحَنَانًا من لدنا} “ve katımızdan bir şefkat” kavlini haber ver" dedi. İbn Abbâs: "Katımızdan bir rahmettir" dedi.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
[Nâfi']: "Araplar bunu bilir mi?" diye sordu. [İbn Abbâs]: "Evet,
أما سَمِعت طرفَة بن العَبْد الْبكْرِيّ وَهُوَ يَقُول: أَبَا مُنْذر أفنيت فَاسْتَبق بَعْضنَا حنانيك بعض لشر أَهْون من بعض وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {وَحَنَانًا من لدنا} قَالَ: تعطفاً من ربه عَلَيْهِ
Tarafetü'bnu'l-Abd el-Bekrî'nin şöyle dediğini işitmedin mi: 'Ey Ebû Münzir! Bizi yok ettin; bir kısmımızı sağ bırak / Bize acı, zira şerrin bazısı bazısından daha hafiftir.'" dedi. Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre, O: {وَحَنَانًا من لدنا} “ve katımızdan bir şefkat” kavli hakkında: "Rabbinin ona bir lütuf ve merhametidir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن {وَحَنَانًا من لدنا} قَالَ: الرَّحْمَة
Abd b. Humeyd'in el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre, O: {وَحَنَانًا من لدنا} “ve katımızdan bir şefkat” kavli hakkında: "Rahmettir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الرّبيع {وَحَنَانًا من لدنا} قَالَ: {رَحْمَة من عندنَا} لَا يملك عطاءها أحد غَيرنَا
Abd b. Humeyd'in er-Rebî'den rivayet ettiğine göre, O: {وَحَنَانًا من لدنا} “ve katımızdan bir şefkat” kavli hakkında: "Bizden başka hiç kimsenin vermeye güç yetiremeyeceği katımızdan bir rahmettir" demiştir.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن سعيد الْجُهَنِيّ فِي قَوْله: {وَحَنَانًا من لدنا} قَالَ: الحنان المحبب
Hakîm et-Tirmizî'nin Saîd el-Cühenî'den rivayet ettiğine göre, O: {وَحَنَانًا من لدنا} “ve katımızdan bir şefkat” kavli hakkında: "el-Hanân, sevilen [kılınan]dır" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد عَن قَتَادَة {وَحَنَانًا من لدنا} قَالَ: رَحْمَة من عندنَا {وَزَكَاة} قَالَ صَدَقَة
Abdurrezzâk ve Abd b. Humeyd'in Katâde'den rivayet ettiğine göre, O: {وَحَنَانًا من لدنا} “ve katımızdan bir şefkat” kavli hakkında: "Katımızdan bir rahmettir", {وَزَكَاة} “ve bir arınmışlık (zekât)” kavli hakkında da: "Bir sadaka [lütuf]tur" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَزَكَاة} قَالَ: بركَة
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, O: {وَزَكَاة} “ve bir arınmışlık (zekât)” kavli hakkında: "Berekettir" demiştir.
وَفِي قَوْله: {وَكَانَ تقياً} قَالَ: طهر فَلم يعْمل بذنب
{وَكَانَ تقياً} “ve o takva sahibiydi” kavli hakkında da: "Tertemiz kılındı da hiçbir günah işlemedi" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان بن عُيَيْنَة أَنه سُئِلَ عَن قَوْله: {وَكَانَ تقياً} قَالَ: لم يَعْصِهِ وَلم يهم بهَا
İbn Ebî Hâtim'in bildirdiğine göre Süfyân b. Uyeyne'ye: {وَكَانَ تقياً} “ve o takva sahibiydi” kavli sorulmuş; o da: "[Allah'a] isyan etmedi ve günah işlemeyi aklından bile geçirmedi" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَلم يكن جباراً عصياً} قَالَ: كَانَ سعيد بن الْمسيب يَقُول: قَالَ النَّبِي ﷺ مَا من أحد يلقى الله يَوْم الْقِيَامَة إِلَّا ذَا ذَنْب إِلَّا يحيى بن زَكَرِيَّا قَالَ قَتَادَة: وَقَالَ الْحسن: قَالَ النَّبِي ﷺ مَا أذْنب يحيى بن زَكَرِيَّا قطّ وَلَا هم بِامْرَأَة
Abdurrezzâk, ez-Zühd'de Ahmed, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre, O: {وَلم يكن جباراً عصياً} “ve o bir zorba ve isyankâr değildi” kavli hakkında şöyle demiştir: Saîd b. el-Müseyyeb şöyle derdi: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: "Kıyamet gününde Zekeriyyâ oğlu Yahyâ müstesna, Allah'ın huzuruna günah sahibi olmaksızın çıkacak hiç kimse yoktur" buyurdu. Katâde dedi ki: Hasan da şöyle demiştir: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: "Zekeriyyâ oğlu Yahyâ asla bir günah işlemedi ve bir kadını aklından dahi geçirmedi" buyurdu.
وَأخرج اسحق بن بشر وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {ذكر رَحْمَة رَبك عَبده زَكَرِيَّا} قَالَ: ذكره الله برحمته مِنْهُ حَيْثُ دَعَاهُ {إِذْ نَادَى ربه نِدَاء خفِيا} يَعْنِي دَعَا ربه دُعَاء خفِيا فِي اللَّيْل لَا يسمع أحدا أَو يسمع أُذُنَيْهِ
İshâk b. Bişr ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, O: {ذكر رَحْمَة رَبك عَبده زَكَرِيَّا} “[Bu,] Rabbinin, kulu Zekeriyyâ'ya olan rahmetinin anılmasıdır” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Ona dua ettiği vakit Allah onu rahmetiyle andı; {إِذْ نَادَى ربه نِدَاء خفِيا} “Hani o, Rabbine gizli bir seslenişle yalvarmıştı” yani geceleyin hiç kimseye işittirmeden yahut sadece kendi kulaklarının duyacağı şekilde Rabbine gizlice dua etti.
فَقَالَ: {رب إِنِّي وَهن الْعظم مني} يَعْنِي ضعف الْعظم مني {واشتعل الرَّأْس شيباً} يَعْنِي غلب الْبيَاض السوَاد {وَلم أكن بدعائك رب شقياً} أَي لم أدعك قطّ فخيبتني فِيمَا مضى فتخيبني فِيمَا بَقِي فَكَمَا لم أشق بدعائي فِيمَا مضى فَكَذَلِك لَا أَشْقَى فِيمَا بَقِي عوّدتني الْإِجَابَة من نَفسك
Şöyle dedi: {رب إِنِّي وَهن الْعظم مني} “Rabbim! Şüphesiz benim kemiklerim zayıfladı” yani bedenim güçten düştü, {واشتعل الرَّأْس شيباً} “ve başım ak saçla tutuştu (bembeyaz oldu)” yani beyazlık siyahlığa galip geldi, {وَلم أكن بدعائك رب شقياً} “Rabbim! Ben sana ettiğim duada hiçbir zaman mahrum kalmadım” yani geçmişte Sana dua edip de beni hiç mahrum bırakmadın ki bundan sonra da beni mahrum bırakasın; geçmişte ettiğim dualarda bedbaht olmadığım gibi, bundan sonra da bedbaht olmam, zira Sen beni dualarıma icabet etmeye alıştırdın.
{وَإِنِّي خفت الموَالِي من ورائي} فَلم يبْق لي وَارِث وَخفت الْعصبَة أَن ترثني {فَهَب لي من لَدُنْك وليا} يَعْنِي من عنْدك وليا {يَرِثنِي} يَعْنِي يَرث محرابي وعصاي وبرنس العربان وقلمي الَّذِي أكتب بِهِ الْوَحْي {وَيَرِث من آل يَعْقُوب} النبوّة {واجعله رب رَضِيا} يَعْنِي مرضياً عنْدك زاكياً بِالْعَمَلِ فَاسْتَجَاب الله لَهُ فَكَانَ قد دخل فِي
{وَإِنِّي خفت الموَالِي من ورائي} “Doğrusu ben, arkamdan gelecek akrabalarımdan endişeliyim” bana bir vâris kalmadı ve akrabaların bana vâris olmasından korktum. {فَهَب لي من لَدُنْك وليا} “Bana katından bir vâris lütfet” yani katından bir dost lütfet; {يَرِثنِي} “Bana vâris olsun” yani mihrabıma, asama, cübbeme ve vahyi yazdığım kalemime vâris olsun, {وَيَرِث من آل يَعْقُوب} “ve Ya'kûb hanedanına da vâris olsun” [yani] peygamberliğe vâris olsun, {واجعله رب رَضِيا} “ve Rabbim, onu rızana mazhar kıl” yani katında kendisinden razı olunan, ameli temiz biri kıl. Allah da onun duasını kabul etti. O sırada kendisi de karısı da yaşlanmış
السن هُوَ وَامْرَأَته
bulunuyordu.
فَبينا هُوَ قَائِم يُصَلِّي فِي الْمِحْرَاب حَيْثُ يذبح القربان إِذا هُوَ بِرَجُل عَلَيْهِ الْبيَاض حياله وَهُوَ جِبْرِيل فَقَالَ: {يَا زَكَرِيَّا إِنَّا نبشرك بِغُلَام اسْمه يحيى} هُوَ اسْم من أَسمَاء الله اشتق من حَيّ سَمَّاهُ الله فَوق عَرْشه {لم نجْعَل لَهُ من قبل سميا} لم يَجْعَل لزكريا من قبل يحيى ولد لَهُ {هَل تعلم لَهُ سميا} يَعْنِي هَل تعلم لَهُ ولدا وَلم يكن لزكريا قبله ولد وَلم يكن قبل يحيى أحد يُسمى يحيى قَالَ: وَكَانَ اسْمه حَيا فَلَمَّا وهب الله لسارة إِسْحَق فَكَانَ اسْمهَا يسارة ويسارة من النِّسَاء الَّتِي لَا تَلد وَسَارة من النِّسَاء: الطالقة الرَّحِم الَّتِي تَلد فسماها الله سارة وحول الْيَاء من سارة إِلَى حَيّ فَسَماهُ يحيى فَقَالَ: {رب أَنى يكون لي غُلَام وَكَانَت امْرَأَتي عاقراً} خَافَ أَنَّهَا لَا تَلد
O, kurban kesilen mihrapta namaza durmuşken, birden karşısında beyaz elbiseli bir adam gördü; o Cebrâîl idi. Dedi ki: {يَا زَكَرِيَّا إِنَّا نبشرك بِغُلَام اسْمه يحيى} “Ey Zekeriyyâ! Şüphesiz biz sana, adı Yahyâ olan bir oğul müjdeliyoruz”. Bu, Allah'ın isimlerinden bir isimdir; 'Hayy' kökünden türetilmiştir, Allah onu Arş'ının üzerinde isimlendirmiştir. {لم نجْعَل لَهُ من قبل سميا} “Daha önce ona hiç kimseyi adaş yapmadık”. Daha önce Zekeriyyâ'ya Yahyâ'dan önce hiçbir çocuk verilmemişti. {هَل تعلم لَهُ سميا} “Ona hiç adaş bilir misin?” yani onun için daha önce hiç çocuk bilir misin; Zekeriyyâ'nın ondan önce çocuğu yoktu ve Yahyâ'dan önce de Yahyâ adında hiç kimse olmamıştı. Dedi ki: Onun adı Hayy idi. Allah Sâre'ye İshâk'ı bahşedince —ki onun ismi Yesâre idi ve Yesâre doğurmayan kadın demektir; Sâre ise rahmi açılan, doğuran kadındır— Allah onu Sâre olarak isimlendirdi ve Sâre'deki 'Yâ' harfini 'Hayy'a aktararak onu Yahyâ olarak isimlendirdi. Zekeriyyâ: {رب أَنى يكون لي غُلَام وَكَانَت امْرَأَتي عاقراً} “Rabbim! Karım kısırken benim nasıl bir oğlum olabilir?” dedi; onun doğuramamasından endişe etti.
قَالَ: {كَذَلِك قَالَ رَبك} يَا زَكَرِيَّا {هُوَ عليّ هَين وَقد خلقتك من قبل} أَن أهب لَك يحيى {وَلم تَكُ شَيْئا} وَكَذَلِكَ أقدر على أَن أخلق من الْكَبِير والعاقر
[Cebrâîl] dedi ki: {كَذَلِك قَالَ رَبك} “Rabbin buyurdu ki: Bu böyledir” ey Zekeriyyâ, {هُوَ عليّ هَين وَقد خلقتك من قبل} “O bana pek kolaydır. Nitekim daha önce seni de yarattım” sana Yahyâ'yı bahşetmeden önce, {وَلم تَكُ شَيْئا} “oysa hiçbir şey değildin”. İşte bunun gibi, Ben yaşlı ve kısır olandan da yaratmaya güç yetiririm.
وَذَلِكَ أَن إِبْلِيس أَتَاهُ فَقَالَ: يَا زَكَرِيَّا دعاؤك كَانَ خفِيا فأجبت بِصَوْت رفيع وبشرت بِصَوْت عَال ذَلِك صَوت من الشَّيْطَان لَيْسَ من جِبْرِيل وَلَا من رَبك
Şöyle ki: İblis ona gelip dedi ki: 'Ey Zekeriyyâ! Senin duan gizliydi; fakat sana yüksek bir sesle cevap verildi ve yüksek bir sesle müjdelendin. O ses şeytandan gelen bir sestir; ne Cebrâîl'dendir ne de Rabbindendir.'
{قَالَ رب اجْعَل لي آيَة} حَتَّى أعرف أَن هَذِه الْبُشْرَى مِنْك
[Bunun üzerine Zekeriyyâ]: {قَالَ رب اجْعَل لي آيَة} “Dedi ki: Rabbim! Bana bir işaret ver” ta ki bu müjdenin Senden olduğunu bileyim.
{قَالَ آيتك أَلا تكلم النَّاس ثَلَاث لَيَال} يَعْنِي صَحِيحا من غير خرس
[Allah]: {قَالَ آيتك أَلا تكلم النَّاس ثَلَاث لَيَال} “Dedi ki: Senin işaretin, insanlarla üç gece konuşamamandır” yani dilsiz olmadan, sıhhatli olduğun halde [konuşamamandır] buyurdu.
فَحَاضَت زَوجته فَلَمَّا طهرت طَاف عَلَيْهَا فاستحملت فَأصْبح لَا يتَكَلَّم وَكَانَ إِذا أَرَادَ التَّسْبِيح وَالصَّلَاة أطلق الله لِسَانه فَإِذا أَرَادَ أَن يكلم النَّاس اعتقل لِسَانه فَلَا يَسْتَطِيع أَن يتَكَلَّم وَكَانَت عُقُوبَة لَهُ لِأَنَّهُ بشر بِالْوَلَدِ فَقَالَ: {أَنى يكون لي غُلَام} فخاف أَن يكون الصَّوْت من غير الله {فَخرج على قومه من الْمِحْرَاب} يَعْنِي من مُصَلَّاهُ الَّذِي كَانَ يُصَلِّي فِيهِ
Derken hanımı hayız gördü; temizlendiğinde onunla münasebette bulundu ve kadın hamile kaldı. Zekeriyyâ sabah kalktığında konuşamaz oldu. Tesbih çekmek ve namaz kılmak istediğinde Allah dilini çözüyor; insanlarla konuşmak istediğinde ise dili tutuluyor ve konuşamıyordu. Bu, çocukla müjdelendiğinde: {أَنى يكون لي غُلَام} “Benim nasıl bir oğlum olabilir?” demesi ve sesin Allah'tan başkasına ait olmasından endişe etmesi sebebiyle ona bir azarlamaydı. {فَخرج على قومه من الْمِحْرَاب} “Bunun üzerine mihraptan kavminin karşısına çıktı” yani namaz kılmakta olduğu ibadet yerinden çıktı.
فَأوحى إِلَيْهِم بِكِتَاب كتبه بِيَدِهِ {أَن سبحوا بكرَة وعشياً} يَعْنِي صلوا صَلَاة الْغَدَاة وَالْعصر فولد لَهُ يحيى على مَا بشره الله نَبيا تقياً صَالحا {يَا يحيى خُذ الْكتاب بِقُوَّة} يَعْنِي بجد وَطَاعَة واجتهاد وشكر وبالعمل بِمَا فِيهِ {وَآتَيْنَاهُ الحكم} يَعْنِي الْفَهم {صَبيا} صَغِيرا وَذَلِكَ أَنه مر على صبية أتراب لَهُ يَلْعَبُونَ على شاطئ نهر بطين وبماء فَقَالُوا: يَا يحيى تعالَ حَتَّى نلعب فَقَالَ: سُبْحَانَ الله أَو للعب خلقنَا {وَحَنَانًا} يَعْنِي وَرَحْمَة {منا} وعطفاً {وَزَكَاة} يَعْنِي وَصدقَة على زَكَرِيَّا {وَكَانَ تقياً} يَعْنِي مطهراً مُطيعًا لله {وَبرا بِوَالِديهِ} كَانَ لَا يَعْصِيهمَا {وَلم يكن جباراً} يَعْنِي قتال النَّفس الَّتِي حرم الله قَتلهَا {عصياً} يَعْنِي عَاصِيا لرَبه
Kendi eliyle yazdığı bir yazı ile onlara: {أَن سبحوا بكرَة وعشياً} “Sabah akşam tesbih edin” diye vahyetti (işaret etti); yani sabah ve ikindi namazlarını kılın. Allah'ın kendisine müjdelediği üzere takva sahibi ve salih bir nebi olarak ona Yahyâ doğdu. [Allah buyurdu]: {يَا يحيى خُذ الْكتاب بِقُوَّة} “Ey Yahyâ! Kitaba sımsıkı sarıl” yani ciddiyetle, itaatle, gayretle, şükürle ve içindekilerle amel ederek [sarıl]; {وَآتَيْنَاهُ الحكم} “ve ona hikmet verdik” yani anlayış [verdik], {صَبيا} “henüz çocuk iken” yani küçükken. Şöyle ki: Nehir kenarında çamur ve suyla oynayan yaşıtı çocukların yanından geçti; onlar: 'Ey Yahyâ! Gel biz de oynayalım' dediler. O da: 'Sübhânallâh! Biz oyun için mi yaratıldık?' dedi. {وَحَنَانًا} “ve bir şefkat” yani bir rahmet {منا} ve bir lütuf verdik, {وَزَكَاة} yani Zekeriyyâ'ya bir sadaka [lütuf verdik]; {وَكَانَ تقياً} “ve o takva sahibiydi” yani arınmış ve Allah'a itaatkârdı; {وَبرا بِوَالِديهِ} “ve ana babasına karşı iyi davranandı” onlara asla isyan etmezdi; {وَلم يكن جباراً} “ve zorba değildi” yani Allah'ın öldürülmesini haram kıldığı cana kıyıcı değildi, {عصياً} “isyankâr da değildi” yani Rabbine asi değildi.
{وَسَلام عَلَيْهِ} يَعْنِي حِين سلم الله عَلَيْهِ {يَوْم ولد وَيَوْم يَمُوت وَيَوْم يبْعَث حَيا}
{وَسَلام عَلَيْهِ} “Ona selâm olsun” yani Allah'ın ona selâm ettiği {يَوْم ولد وَيَوْم يَمُوت وَيَوْم يبْعَث حَيا} “doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak kaldırılacağı gün”.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عبد الرَّحْمَن بن الْقَاسِم قَالَ: قَالَ مَالك: بَلغنِي أَن عِيسَى ابْن مَرْيَم وَيحيى بن زَكَرِيَّا ﵉ ابْنا خَالَة وَكَانَ حملهما جَمِيعًا مَعًا فبلغني أَن أم يحيى قَالَت لِمَرْيَم: إِنِّي أرى مَا فِي بَطْني يسْجد لما فِي بَطْنك
İbn Ebî Hâtim'in Abdurrahman b. el-Kâsım yoluyla rivayet ettiğine göre Mâlik şöyle demiştir: Bana ulaştığına göre Meryem oğlu Îsâ ile Zekeriyyâ oğlu Yahyâ aleyhimesselâm teyze çocuklarıydılar ve her ikisinin hamileliği aynı zamandaydı. Yine bana ulaştığına göre Yahyâ'nın annesi Meryem'e: 'Karnımdakinin, senin karnındakine secde ettiğini hissediyorum' demiştir.
قَالَ مَالك: أرى ذَلِك لتفضيل الله عِيسَى لِأَن الله جعله يحيي الْمَوْتَى وَيُبرئ الأكمه والأبرص وَلم يكن ليحيى إِلَّا عشب الأَرْض وَإِن كَانَ ليبكي من خشيَة الله حَتَّى لَو كَانَ على خُذْهُ القار لأذابه وَلَقَد كَانَ الدمع اتخذ فِي وَجهه مجْرى
Mâlik dedi ki: 'Bunu, Allah'ın Îsâ'yı üstün kılmasına bağlıyorum; çünkü Allah onu ölüleri dirilten, körü ve alacalıyı iyileştiren kıldı. Yahyâ'nın ise yeryüzünün otlarından başka [yiyeceği] yoktu. O, Allah korkusundan öyle ağlardı ki yanağına katran konsa onu eritirdi ve gözyaşları yüzünde yollar açmıştı.'
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن خُزَيْمَة وَالدَّارَقُطْنِيّ فِي الْأَفْرَاد وَأَبُو نصر السجْزِي فِي الإِبانة وَالطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كُنَّا فِي حَلقَة فِي مَسْجِد النَّبِي ﷺ نتذاكر فَضَائِل الْأَنْبِيَاء فَذَكرنَا نوحًا وَطول عِبَادَته وَذكرنَا إِبْرَاهِيم ومُوسَى وَعِيسَى فَخرج علينا رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: مَا تذاكرون بَيْنكُم فَذَكرنَا لَهُ فَقَالَ: أما إِنَّه لَا يَنْبَغِي أَن يكون أحد خيرا من يحيى بن زَكَرِيَّا أما سَمِعْتُمْ الله كَيفَ وَصفه فِي الْقُرْآن {يَا يحيى خُذ الْكتاب بِقُوَّة} إِلَى قَوْله: {وَكَانَ تقياً} لم يعْمل سَيِّئَة قطّ وَلم يهم بهَا
İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, İbn Huzeyme, el-Efrâd'da Dârekutnî, el-İbâne'de Ebû Nasr es-Siczî ve Taberânî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in mescidinde bir halkada bulunuyor, peygamberlerin faziletlerini müzakere ediyorduk. Nûh'u ve onun uzun ibadetini andık; İbrâhîm'i, Mûsâ'yı ve Îsâ'yı andık. O esnada Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yanımıza çıkageldi ve: "Aralarında neyi müzakere ediyorsunuz?" buyurdu. Biz de kendisine anlattık. Bunun üzerine: "Haberiniz olsun ki hiç kimsenin Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'dan daha hayırlı olması uygun düşmez. Allah'ın onu Kur'an'da nasıl vasfettiğini işitmediniz mi: {يَا يحيى خُذ الْكتاب بِقُوَّة} “Ey Yahyâ! Kitaba sımsıkı sarıl” kavlinden {وَكَانَ تقياً} “ve o takva sahibiydi” kavline kadar. O asla hiçbir kötülük işlemedi ve onu aklından dahi geçirmedi" buyurdu.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن ابْن شهَاب: أَن النَّبِي ﷺ خرج على أَصْحَابه يَوْمًا وهم يتذاكرون فضل الْأَنْبِيَاء فَقَالَ قَائِل: مُوسَى كَلمه الله تكليماً وَقَالَ قَائِل: عِيسَى روح الله وكلمته وَقَالَ قَائِل: إِبْرَاهِيم خَلِيل الله فَقَالَ النَّبِي ﷺ: وَأَيْنَ الشَّهِيد ابْن الشَّهِيد يلبس الْوَبر وَيَأْكُل الشّجر مَخَافَة الذَّنب يحيى بن زَكَرِيَّا
İbn Asâkir'in İbn Şihâb'dan rivayet ettiğine göre: Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün, peygamberlerin faziletini müzakere ederlerken ashabının yanına çıktı. İçlerinden biri: 'Mûsâ ile Allah bizzat konuştu', diğeri: 'Îsâ Allah'ın ruhu ve kelimesidir', bir başkası ise: 'İbrâhîm Allah'ın dostudur' diyordu. Bunun üzerine Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem: "Peki, günah korkusundan yün giyen, ağaç [yaprakları] yiyen şehit oğlu şehit Zekeriyyâ oğlu Yahyâ nerede?" buyurdu.
وَأخرج أَحْمد والحكيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: مَا من أحد من ولد آدم إِلَّا وَقد أَخطَأ أَو هم بخطيئة إِلَّا يحيى بن زَكَرِيَّا لم يهم بخطيئة وَلم يعملها
Ahmed, Nevâdiru'l-Usûl'de el-Hakîm et-Tirmizî, Hâkim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Âdemoğlundan Zekeriyyâ oğlu Yahyâ müstesna, hata etmeyen veya hataya niyetlenmeyen hiç kimse yoktur. O ne bir hataya niyetlendi ne de onu işledi."
وَأخرج ابْن إِسْحَق وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم عَن عَمْرو بن الْعَاصِ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: كل بني آدم يَأْتِي يَوْم الْقِيَامَة وَله ذَنْب إِلَّا مَا كَانَ من يحيى بن زَكَرِيَّا
İbn İshâk, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim'in Amr b. el-Âs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Zekeriyyâ oğlu Yahyâ müstesna, Âdemoğullarının her biri kıyamet gününe üzerinde bir günahla gelir."
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَابْن عَسَاكِر عَن يحيى بن جعدة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا يَنْبَغِي لأحد أَن يَقُول: أَنا خير من يحيى بن زَكَرِيَّا مَا هم بخطيئة وَلَا حاكت فِي صَدره امْرَأَة
ez-Zühd'de Ahmed ve İbn Asâkir'in Yahyâ b. Ca'de'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Hiç kimseye 'Ben Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'dan daha hayırlıyım' demek yakışmaz; o ne bir hataya niyetlendi ne de gönlüne bir kadın [arzusu] düştü."
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن ضَمرَة بن حبيب قَالَ: قَالَ النَّبِي ﷺ: مَا بعلت النِّسَاء عَن ولد يَنْبَغِي لَهُ أَن يَقُول: أَنا أفضل من يحيى بن زَكَرِيَّا لم يحك فِي صَدره خَطِيئَة وَلم يهم بهَا
İbn Asâkir'in Damra b. Habîb'den rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kadınlar, 'Ben Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'dan daha faziletliyim' demesi uygun düşecek hiçbir çocuk doğurmamıştır. Zira onun gönlüne ne bir günah düştü ne de o buna niyetlendi."
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن عَليّ بن أبي طَلْحَة رَفعه قَالَ: مَا ارتكض فِي النِّسَاء من جَنِين يَنْبَغِي لَهُ أَن يَقُول: أَنا أفضل من يحيى بن زَكَرِيَّا لِأَنَّهُ لم يحك فِي صَدره خَطِيئَة وَلم يهم بهَا
İbn Asâkir'in merfû olarak Ali b. Ebî Talha'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kadınların karnında, 'Ben Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'dan daha faziletliyim' demesi uygun düşecek hiçbir cenin kımıldamamıştır; çünkü onun gönlüne ne bir günah düştü ne de o buna niyetlendi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ: إِن عِيسَى وَيحيى التقيا فَقَالَ يحيى لعيسى: اسْتغْفر لي أَنْت خير مني فَقَالَ لَهُ عِيسَى: بل أَنْت خير مني سلم الله عَلَيْك وسلمت أَنا على نَفسِي فَعرف وَالله فَضلهَا
Abdurrezzâk, ez-Zühd'de Ahmed, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Îsâ ile Yahyâ karşılaştılar. Yahyâ Îsâ'ya: 'Benim için bağışlanma dile, sen benden daha hayırlısın' dedi. Îsâ da ona: 'Bilakis sen benden daha hayırlısın; sana bizzat Allah selâm verdi, bense kendi kendime selâm verdim' dedi. Allah'a yemin olsun ki [Îsâ] bu üstünlüğü bildi.
وَأخرج أَحْمد وَأَبُو يعلى وَابْن حبَان وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم والضياء عَن أبي سعيد قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: الْحسن وَالْحُسَيْن سيداً شباب أهل الْجنَّة - إِلَّا ابْني الْخَالَة - عِيسَى ابْن مَرْيَم وَيحيى بن زَكَرِيَّا
Ahmed, Ebû Ya'lâ, İbn Hibbân, Taberânî, Hâkim ve Ziyâ'nın Ebû Saîd'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Hasan ile Hüseyin —iki teyze oğlu Meryem oğlu Îsâ ile Zekeriyyâ oğlu Yahyâ hariç— cennet ehli gençlerinin iki efendisidir."
وَأخرج الْحَاكِم من طَرِيق سَمُرَة عَن كَعْب قَالَ: كَانَ يحيى لَا يقرب النِّسَاء وَلَا يشتهين وَكَانَ شَابًّا حسن الْوَجْه لين الْجنَاح قَلِيل الشّعْر قصير الْأَصَابِع طَوِيل الْأنف أقرن الحاجبين رَقِيق الصَّوْت كثير الْعِبَادَة قَوِيا فِي الطَّاعَة
Hâkim'in Semure yoluyla Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Yahyâ kadınlara yaklaşmazdı ve kadınlar da onu arzulamazdı. O güzel yüzlü, alçakgönüllü, seyrek saçlı, kısa parmaklı, uzun burunlu, çatık kaşlı, ince sesli, çok ibadet eden ve itaatte güçlü bir gençti."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب وَضَعفه وَابْن عَسَاكِر عَن أبي بن كَعْب: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: إِن من هوان الدُّنْيَا على الله أَن يحيى بن زَكَرِيَّا قتلته امْرَأَة
Şuab'da zayıf olduğunu belirterek Beyhakî ve İbn Asâkir'in Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: "Dünyanın Allah katındaki değersizliğindendir ki Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'yı bir kadın öldürttü."
وَأخرج الْحَاكِم عَن عبد الله بن الزبير قَالَ: من أنكر الْبلَاء فَإِنِّي لَا أنكرهُ لقد ذكر لي أَنما قتل يحيى بن زَكَرِيَّا فِي زَانِيَة
Hâkim'in Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Kim belayı yadırgarsa bilsin ki ben yadırgamam. Zira bana anlatıldığına göre Zekeriyyâ oğlu Yahyâ fahişe bir kadın yüzünden öldürülmüştür."
وَأخرج إِسْحَق بن بشر وَابْن عَسَاكِر من طَرِيقه: أَنا يَعْقُوب الْكُوفِي عَن عَمْرو بن مَيْمُون عَن أَبِيه عَن ابْن عَبَّاس: أَن رَسُول الله ﷺ لَيْلَة أسرِي بِهِ رأى زَكَرِيَّا فِي السَّمَاء فَسلم عَلَيْهِ فَقَالَ لَهُ: يَا أَبَا يحيى خبرني عَن قَتلك كَيفَ كَانَ وَلم قَتلك بَنو إِسْرَائِيل قَالَ: يَا مُحَمَّد إِن يحيى كَانَ خير أهل زَمَانه وأجملهم وأصبحهم وَجها وَكَانَ كَمَا قَالَ الله: {وَسَيِّدًا وَحَصُورًا} وَكَانَ لَا يحْتَاج إِلَى النِّسَاء فهويته امْرَأَة ملك بني إِسْرَائِيل وَكَانَت بغية فَأرْسلت إِلَيْهِ وَعَصَمَهُ الله وَامْتنع يحيى وأبى عَلَيْهَا وأجمعت على قتل يحيى وَلَهُم عيد يَجْتَمعُونَ فِي كل عَام وَكَانَت
İshâk b. Bişr ve onun yoluyla İbn Asâkir'in bildirdiğine göre: Bize Ya'kûb el-Kûfî, Amr b. Meymûn'dan, o babasından, o da İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem İsrâ gecesinde semada Zekeriyyâ'yı gördü ve ona selâm verdi. Sonra ona: "Ey Ebû Yahyâ! Bana öldürülüşünün nasıl olduğunu ve İsrâiloğullarının seni niçin öldürdüğünü haber ver" buyurdu. [Zekeriyyâ] dedi ki: 'Ey Muhammed! Yahyâ kendi zamanının en hayırlısı, yüzce en güzeli ve en aydınlığı idi. Allah'ın buyurduğu gibi: {وَسَيِّدًا وَحَصُورًا} “efendi ve nefsine hâkim” idi; kadınlara ihtiyaç duymazdı. İsrâiloğulları hükümdarının fahişe bir karısı ona âşık oldu ve ona haber gönderdi. Fakat Allah Yahyâ'yı korudu, o da çekindi ve kadına boyun eğmedi. Bunun üzerine kadın Yahyâ'yı öldürmeye karar verdi. Onların her yıl toplandıkları bir bayramları vardı ve
سنة الْملك أَن يوعد وَلَا يخلف وَلَا يكذب فَخرج الْملك للعيد فَقَامَتْ امْرَأَته فشيعته وَكَانَ بهَا معجباً وَلم تكن تسأله فِيمَا مضى فَلَمَّا أَن شيعته قَالَ الْملك: سليني فَمَا تسأليني شَيْئا إِلَّا أَعطيتك قَالَت: أُرِيد دم يحيى بن زَكَرِيَّا
hükümdarın âdeti vadettiğinde caymamak ve yalan söylememekti. Hükümdar bayram için çıktı; karısı kalkıp onu uğurladı. Hükümdar ona hayrandı ve kadın geçmişte ondan bir şey istememişti. Onu uğurlayınca hükümdar: 'Dile benden ne dilersen; benden ne dilersen sana vereceğim' dedi. Kadın: 'Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'nın kanını istiyorum' dedi.
قَالَ لَهَا: سليني غَيره
[Hükümdar] ona: 'Benden başka bir şey iste' dedi.
قَالَت: هُوَ ذَاك
[Kadın]: "İşte o [isteğim budur]" dedi.
قَالَ: هُوَ لَك فَبعث جلاوزتها إِلَى يحيى وَهُوَ فِي محرابه يُصَلِّي وَأَنا إِلَى جَانِبه أُصَلِّي فذبح فِي طست وَحمل رَأسه وَدَمه إِلَيْهَا
[Hükümdar]: "O senindir" dedi ve kadın cellatlarını Yahyâ'ya gönderdi; Yahyâ mihrabında namaz kılmaktaydı, ben de onun yanında namaz kılıyordum. Bir leğen içinde boğazlandı, başı ve kanı o kadına götürüldü.
فَقَالَ النَّبِي ﷺ: فَمَا بلغ من صبرك قَالَ: مَا انفتلت من صَلَاتي فَلَمَّا حمل رَأسه إِلَيْهَا وَوضع بَين يَديهَا - فَلَمَّا أَمْسوا - خسف الله بِالْملكِ وَأهل بَيته وحشمه فَلَمَّا أَصْبحُوا قَالَت بَنو إِسْرَائِيل: لقد غضب إِلَه زَكَرِيَّا لزكريا فتعالوا حَتَّى نغضب لملكنا فنقتل زَكَرِيَّا فَخَرجُوا فِي طلبي ليقتلوني فَجَاءَنِي النذير فهربت مِنْهُم وإبليس أمامهم يدلهم عَليّ: فَلَمَّا أَن تخوفت أَن لَا أعجزهم عرضت لي شَجَرَة فنادتني فَقَالَت: إِلَيّ إِلَيّ وانصدعت لي فَدخلت فِيهَا وَجَاء إِبْلِيس حَتَّى أَخذ بِطرف رِدَائي والتأمت الشَّجَرَة وَبَقِي طرف رِدَائي خَارِجا من الشَّجَرَة وَجَاء بَنو إِسْرَائِيل فَقَالَ إِبْلِيس: أما رَأَيْتُمُوهُ دخل هَذِه الشَّجَرَة هَذَا طرف رِدَائه دخل بِهِ الشَّجَرَة فَقَالُوا: نحرق هَذِه الشَّجَرَة فَقَالَ إِبْلِيس: شقوه بِالْمِنْشَارِ شقاً
Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: "Senin sabrın ne dereceye ulaştı?" diye sordu. [Zekeriyyâ] dedi ki: 'Namazımdan hiç ayrılmadım. [Yahyâ'nın] başı kadına götürülüp önüne konulunca -akşam olunca- Allah hükümdarı, ailesini ve adamlarını yerin dibine geçirdi. Sabah olunca İsrâiloğulları: 'Zekeriyyâ'nın ilahı Zekeriyyâ için intikam aldı; gelin biz de hükümdarımız için öfkelenip Zekeriyyâ'yı öldürelim' dediler. Beni öldürmek üzere peşime düştüler. Bana haberci geldi ve ben de onlardan kaçtım; İblis ise onların önünde beni gösteriyordu. Onları atlatamayacağımdan endişelenince önüme bir ağaç çıktı, bana seslenip: 'Bana gel, bana gel!' dedi ve benim için yarıldı. Ben de içine girdim. İblis gelip cübbemin ucundan tuttu. Ağaç kapandı, fakat cübbemin ucu ağacın dışında kaldı. İsrâiloğulları geldi; İblis: 'Görmediniz mi, şu ağaca girdi; işte ağaca girerken kalan cübbesinin ucu!' dedi. 'Bu ağacı yakalım' dediler. İblis ise: 'Onu testereyle baştan başa kesin' dedi.
قَالَ: فشققت مَعَ الشَّجَرَة بِالْمِنْشَارِ
[Zekeriyyâ] dedi ki: 'Böylece ağaçla birlikte testereyle biçildim.'
فَقَالَ لَهُ النَّبِي ﷺ: يَا زَكَرِيَّا هَل وجدت لَهُ مساً أَو وَجعاً قَالَ: لَا إِنَّمَا وجدت تِلْكَ الشَّجَرَة جعل الله روحي فِيهَا
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Ey Zekeriyyâ! Ondan dolayı bir acı yahut bir sızı hissettin mi?" buyurdu. [Zekeriyyâ]: 'Hayır, onu ancak o ağaç hissetti; çünkü Allah ruhumu o ağaca koydu' dedi.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن وهب بن مُنَبّه أَن زَكَرِيَّا هرب وَدخل جَوف شَجَرَة فَوضع على الشَّجَرَة الْمِنْشَار وَقطع بنصفين فَلَمَّا وَقع الْمِنْشَار على ظَهره أنَّ فَأوحى الله يَا زَكَرِيَّا إِمَّا أَن تكف عَن أنينك أَو أقلب الأَرْض وَمن عَلَيْهَا فَسكت حَتَّى قطع نِصْفَيْنِ
İbn Asâkir'in Vehb b. Münebbih'ten rivayet ettiğine göre Zekeriyyâ kaçıp bir ağacın kovuğuna girdi. Ağacın üzerine testere konulup ikiye biçildi. Testere sırtına değince inledi. Bunun üzerine Allah: "Ey Zekeriyyâ! Ya inlemeyi bırakırsın ya da yeryüzünü ve üzerindekileri altüst ederim!" diye vahyetti. O da ikiye biçilinceye kadar sustu.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَابْن عَسَاكِر عَن يزِيد بن ميسرَة قَالَ: كَانَ طَعَام يحيى بن زَكَرِيَّا الْجَرَاد وَقُلُوب الشّجر وَكَانَ يَقُول: من أنعم مِنْك يَا يحيى طَعَامك الْجَرَاد وَقُلُوب الشّجر
Ahmed Zühd'de ve İbn Asâkir'in Yezîd b. Meysere'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'nın yiyeceği çekirge ve ağaç filizleriydi. O şöyle derdi: "Ey Yahyâ! Senden daha fazla nimete eren kim var? Yiyeceğin çekirge ve ağaç filizleridir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَابْن عَسَاكِر عَن أبي إِدْرِيس الْخَولَانِيّ وَابْن الْمُبَارك وَأحمد فِي الزّهْد وَأَبُو نعيم عَن مُجَاهِد قَالَ: كَانَ طعم يحيى بن زَكَرِيَّا العشب وَإِن كَانَ ليبكي من خشيَة الله حَتَّى لَو كَانَ القار على عينه لأحرقه وَلَقَد كَانَت الدُّمُوع اتَّخذت مجْرى فِي وَجهه
İbn Ebî Şeybe, Ahmed Zühd'de ve İbn Asâkir'in Ebû İdrîs el-Havlânî'den; İbnü'l-Mübârek, Ahmed Zühd'de ve Ebû Nuaym'ın Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'nın yiyeceği ottu. Allah korkusundan öyle ağlardı ki gözünün üzerinde katran olsa onu yakardı. Şüphesiz gözyaşları yüzünde iz yapmıştı.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن يُونُس بن ميسرَة قَالَ: مر يحيى بن زَكَرِيَّا على دِينَار فَقَالَ: قبح هَذَا الْوَجْه يَا دِينَار يَا عبد العبيد ومعبد الْأَحْرَار
İbn Asâkir'in Yûnus b. Meysere'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Zekeriyyâ oğlu Yahyâ bir dinarın yanından geçti ve şöyle dedi: "Bu yüz çirkin olsun ey dinar, ey kölelerin kulu ve hürlerin efendisi!"
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن مُجَاهِد قَالَ: سَأَلَ يحيى بن زَكَرِيَّا ربه قَالَ: رب اجْعَلنِي أسلم على أَلْسِنَة النَّاس وَلَا يَقُولُونَ فيّ إِلَّا خيرا
Beyhakî'nin Sünen'inde Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Zekeriyyâ oğlu Yahyâ Rabbine dua edip: "Rabbim! Beni insanların dillerinden esenlikte kıl, hakkımda hayırdan başka bir şey söylemesinler" dedi.
فَأوحى الله إِلَيْهِ: يَا يحيى لم أجعَل هَذَا لي فَكيف أجعله لَك
Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: "Ey Yahyâ! Ben bunu kendim için bile kılmadım, senin için nasıl kılayım?"
وَأخرج أَحْمد وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب وَابْن عَسَاكِر عَن ثَابت الْبنانِيّ قَالَ: بلغنَا أَن إِبْلِيس ظهر ليحيى بن زَكَرِيَّا فَرَأى عَلَيْهِ معاليق من كل شَيْء فَقَالَ لَهُ يحيى: مَا هَذِه قَالَ: هَذِه الشَّهَوَات الَّتِي أُصِيب بهَا بَنو آدم
Ahmed, Beyhakî Şuab'da ve İbn Asâkir'in Sâbit el-Bünânî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre İblis, Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'ya göründü. Yahyâ onun üzerinde her şeye dair çengeller/tuzaklar gördü. Yahyâ ona: "Bunlar nedir?" diye sordu. [İblis]: "Bunlar Âdemoğullarının kendileriyle avlandığı şehvetlerdir" dedi.
قَالَ لَهُ يحيى: هَل لي فِيهَا شَيْء قَالَ: لَا
Yahyâ ona: "Benim için bunlarda bir şey var mı?" dedi. [İblis]: "Hayır" dedi.
قَالَ: فَهَل تصيب مني شَيْئا قَالَ: رُبمَا شبعت فثقلناك عَن الصَّلَاة وَالذكر
[Yahyâ]: "Peki bana dair bir şey elde edebiliyor musun?" dedi. [İblis]: "Bazen doyarsın da biz de seni namazdan ve zikirden ağırlaştırırız" dedi.
قَالَ: هَل غَيره قَالَ: لَا
[Yahyâ]: "Bundan başkası var mı?" dedi. [İblis]: "Hayır" dedi.
قَالَ: لَا جرم لَا أشْبع أبدا
[Yahyâ]: "Şüphesiz ben de asla doymayacağım!" dedi.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر من طَرِيق عَليّ بن زيد بن جدعَان عَن عَليّ بن الْحُسَيْن عَن الْحُسَيْن بن عَليّ قَالَ: كَانَ ملك مَاتَ وَترك امْرَأَته وَابْنَته فورث ملكه أَخُوهُ فَأَرَادَ أَن يتَزَوَّج امْرَأَة أَخِيه فَاسْتَشَارَ يحيى بن زَكَرِيَّا فِي ذَلِك وَكَانَت الْمُلُوك فِي ذَلِك الزَّمَان يعلمُونَ بِأَمْر الْأَنْبِيَاء فَقَالَ لَهُ: لَا تتزوّجها فَإِنَّهَا بغي فَبلغ الْمَرْأَة ذَلِك فَقَالَت: ليقْتلن يحيى أَو ليخرجن من ملكه
İbn Asâkir'in Ali b. Zeyd b. Cüd'ân yoluyla Ali b. el-Hüseyn'den, onun da Hüseyn b. Ali'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bir hükümdar öldü ve arkasında karısı ile kızını bıraktı. Hükümranlığına kardeşi vâris oldu. Kardeşinin karısıyla evlenmek istedi ve bu hususta Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'ya danıştı. O dönemde hükümdarlar peygamberlerin emriyle amel ederlerdi. Yahyâ ona: "Onunla evlenme, zira o ahlaksız/fahişe bir kadındır" dedi. Bu durum kadına ulaşınca kadın: "Yahyâ mutlaka öldürülecek veya hükümdar mülkünden çıkarılacak!" dedi.
فعمدت إِلَى ابْنَتهَا فصيغتها ثمَّ قَالَت اذهبي إِلَى عمك عِنْد الْمَلأ فَإِنَّهُ إِذا رآك سيدعوك ويجلسك فِي حجره وَيَقُول: سليني مَا شِئْت فَإنَّك لن تسأليني شَيْئا إِلَّا أَعطيتك فَإِذا قَالَ لَك قولي: فَقولِي لَا أَسأَلك شَيْئا إِلَّا رَأس يحيى وَكَانَت الْمُلُوك إِذا تكلم أحدهم بِشَيْء على رُؤُوس الْمَلأ ثمَّ لم يمض لَهُ نزع من ملكه
Bunun üzerine kızına yönelip onu süsledi, sonra: "Topluluğun huzurundayken amcanın yanına git. Zira o seni görünce çağıracak, kucağına oturtacak ve: 'Dile benden ne dilersen; benden ne dilersen mutlaka sana vereceğim' diyecektir. Sana 'Söyle' deyince: 'Senden Yahyâ'nın başından başka bir şey istemiyorum' de" dedi. O hükümdarlar bir topluluğun huzurunda bir söz söylediklerinde onu yerine getirmezlerse mülklerinden azledilirlerdi.
فَفعلت ذَلِك فَجعل يَأْتِيهِ الْمَوْت من قَتله يحيى وَجعل يَأْتِيهِ الْمَوْت من خُرُوجه من ملكه فَاخْتَارَ ملكه فَقتله فساخت بأمها الأَرْض
[Kız] bunu yaptı. Hükümdara Yahyâ'yı öldürmek ölüm gibi geldi; mülkünden çıkmak da ona ölüm gibi geldi. Sonunda mülkünü tercih etti ve onu öldürttü. Yeryüzü ise o kızın annesini yuttu.
قَالَ ابْن جدعَان: فَحدثت بِهَذَا الحَدِيث ابْن الْمسيب فَقَالَ: أما أخْبرك كَيفَ كَانَ قتل زَكَرِيَّا قلت: لَا
İbn Cüd'ân dedi ki: Ben bu hadisi İbnü'l-Müseyyeb'e anlattım. O: "Zekeriyyâ'nın öldürülüşünün nasıl olduğunu sana haber vermedi mi?" dedi. Ben: "Hayır" dedim.
قَالَ: إِن زَكَرِيَّا حَيْثُ قتل ابْنه انْطلق هَارِبا مِنْهُم واتبعوه حَتَّى أَتَى على شَجَرَة ذَات سَاق فدعته إِلَيْهَا فانطوت عَلَيْهِ وَبقيت من ثَوْبه هدبة تلعبها الرّيح فَانْطَلقُوا إِلَى الشَّجَرَة فَلم يَجدوا أَثَره عِنْدهَا فنظروا تِلْكَ الهدبة فدعوا الْمِنْشَار فَقطعُوا الشَّجَرَة فقطعوه فِيهَا
[İbnü'l-Müseyyeb] dedi ki: Oğlu öldürülünce Zekeriyyâ onlardan kaçarak gitti. Onlar da peşine düştüler. Nihayet gövdeli bir ağacın yanına geldi; ağaç onu kendine çağırdı ve onu içine aldı. Elbisesinden rüzgârın dalgalandırdığı bir püskül dışarıda kaldı. Ağacın yanına vardılar, ağacın yanında onun izini bulamadılar; fakat o püskülü gördüler. Testereyi istediler, ağacı kestiler ve onun içinde [Zekeriyyâ'yı da] kestiler.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَمْرو قَالَ: الَّتِي قتلت يحيى بن زَكَرِيَّا امْرَأَة
İbn Asâkir'in İbn Amr'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'yı öldürten bir kadındı.
ورثت الْملك عَن آبائها فَأتيت بِرَأْس يحيى وَهِي على سريرها فَقَالَ للْأَرْض خذيها فأخذتها وسريرها فَذهب بهَا
Mülkü atalarından devralmıştı. Yahyâ'nın başı o tahtı üzerindeyken kendisine getirildi. Bunun üzerine [Allah] yere: "Onu yakala" buyurdu; yer de onu ve tahtını yuttu, onu alıp götürdü.
وَأخرج إِسْحَق بن بشر وَابْن عَسَاكِر عَن عبد الله بن الزبير: أَن ملكا أَرَادَ أَن يتَزَوَّج ابْنة أَخِيه فاستفتى يحيى بن زَكَرِيَّا قَالَ: لَا تحل لَك
İshâk b. Bişr ve İbn Asâkir'in Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre: Bir hükümdar kardeşinin kızıyla evlenmek istedi ve Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'dan fetva istedi. Yahyâ: "O sana helal değildir" dedi.
فَسَأَلت قَتله فَبعث إِلَيْهِ - وَهُوَ فِي محرابه يُصَلِّي - فذبحوه ثمَّ حزوا رَأسه وَأتوا بِهِ الْملك فَجعل الرَّأْس يَقُول: لَا يحل لَك مَا تُرِيدُ
Bunun üzerine kadın onun öldürülmesini istedi. Hükümdar -o mihrabında namaz kılarken- ona adam gönderdi; onu boğazladılar, sonra başını kestiler ve hükümdara getirdiler. Baş: "İstediğin şey sana helal değildir" diyordu.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن ابْن شَوْذَب قَالَ: قَالَ يحيى بن زَكَرِيَّا للَّذي جَاءَ يحز رَأسه: أما تعلم أَنِّي نَبِي قَالَ: بلَى وَلَكِنِّي مَأْمُور
İbn Asâkir'in İbn Şevzeb'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Zekeriyyâ oğlu Yahyâ başını kesmeye gelen kişiye: "Benim bir peygamber olduğumu bilmiyor musun?" dedi. Adam: "Evet biliyorum, fakat ben emredildim" dedi.
وَأخرج الْحَاكِم وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: أوحى الله إِلَى مُحَمَّد ﷺ إِنِّي قتلت بِيَحْيَى بن زَكَرِيَّا سبعين ألفا وَإِنِّي قَاتل بِابْن ابْنَتك سبيعن ألفا وَسبعين ألفا
Hâkim ve İbn Asâkir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle vahyetti: "Şüphesiz ben Zekeriyyâ oğlu Yahyâ sebebiyle yetmiş bin kişiyi öldürdüm; senin kızının oğlu sebebiyle de yetmiş bin ve yetmiş bin kişiyi öldüreceğim."
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن شمر بن عَطِيَّة قَالَ: قتل على الصَّخْرَة الَّتِي فِي بَيت الْمُقَدّس سَبْعُونَ نَبيا مِنْهُم يحيى بن زَكَرِيَّا
İbn Asâkir'in Şimr b. Atıyye'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Beytülmakdis'teki kayanın üzerinde, aralarında Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'nın da bulunduğu yetmiş peygamber öldürüldü.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن قُرَّة قَالَ: مَا بَكت السَّمَاء على أحد إِلَّا على يحيى بن زَكَرِيَّا وَالْحُسَيْن بن عَليّ وحمرتها بكاؤها
İbn Asâkir'in Kurre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Gökyüzü Zekeriyyâ oğlu Yahyâ ve Hüseyn b. Ali'den başka kimseye ağlamamıştır; onun kızarması ise ağlamasıdır.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن خَالِد بن ثَابت الربعِي قَالَ: لما قتل فجرة بني إِسْرَائِيل - يحيى بن زَكَرِيَّا أوحى الله إِلَى نَبِي من أَنْبِيَائهمْ: أَن قل لبني إِسْرَائِيل إِلَى مَتى تجترئون على أَن تعصوا أَمْرِي وتقتلوا رُسُلِي وَحَتَّى مَتى أضمكم فِي كنفي كَمَا تضم الدَّجَاجَة أَوْلَادهَا فِي كنفها فتجترئون عَليّ اتَّقوا لَا أؤخذاكم بِكُل دم كَانَ بَين ابْني آدم وَيحيى بن زَكَرِيَّا وَاتَّقوا أَن أصرف عَنْكُم وَجْهي فَإِنِّي إِن صرفت عَنْكُم وَجْهي لَا أقبل عَلَيْكُم إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
Ahmed Zühd'de Hâlid b. Sâbit er-Rabaî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: İsrâiloğullarının facirleri Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'yı öldürdüklerinde Allah onların peygamberlerinden birine şöyle vahyetti: "İsrâiloğullarına de ki: Emrime isyan etmeye ve elçilerimi öldürmeye ne zamana kadar cüret edeceksiniz? Tavuğun yavrularını kanatları altına aldığı gibi ben sizi himayeme alırken siz ne zamana kadar bana karşı cüretkâr olacaksınız? Âdem'in iki oğlundan Zekeriyyâ oğlu Yahyâ'ya kadar dökülen bütün kanlardan ötürü sizi cezalandırmamdan sakının! Yüzümü sizden çevirmemden sakının; zira ben yüzümü sizden çevirirsem kıyamet gününe kadar size yönelmem!"
وَأخرج أَحْمد عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: لما قتل يحيى ﵇ قَالَ: بعض أَصْحَابه لصَاحب لَهُ: ابْعَثْ إِلَيّ بقميص نَبِي الله يحيى أشمه فَبعث بِهِ إِلَيْهِ فَإِذا سداه وَلحمَته لِيف
Ahmed'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Yahyâ aleyhisselâm öldürülünce onun ashabından biri bir arkadaşına: "Bana Allah'ın nebisi Yahyâ'nın gömleğini gönder de koklayayım" dedi. O da gömleği ona gönderdi; bir de baktı ki gömleğin çözgüsü de atkısı da hurma lifindendir.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن يُونُس بن عبيد قَالَ: بلغنَا أَنه كَانَ رجل يجور على مَمْلَكَته ويعدي عَلَيْهِم فائتمروا بقتْله فَقَالُوا: نَبِي الله زَكَرِيَّا بَين أظهرنَا فَلَو أتيناه فَأتوا منزله فَإِذا فتاة جميلَة رائعة قد أشرق لَهَا الْبَيْت حسنا
Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de Yûnus b. Ubeyd'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre mülkünde haksızlık yapan ve tebaasına zulmeden bir adam vardı. Onu öldürmek için anlaştılar ve: "Allah'ın nebisi Zekeriyyâ aramızdadır, ona gitsek ya" dediler. Onun evine geldiler; bir de baktılar ki evi güzelliğiyle aydınlatan pek güzel, göz alıcı genç bir kadın var.
فَقَالُوا: من أنتِ قَالَت: امْرَأَة زَكَرِيَّا
"Sen kimsin?" dediler. Kadın: "Zekeriyyâ'nın hanımıyım" dedi.
فَقَالُوا فِيمَا بَينهم: كُنَّا نرى نَبِي الله لَا يُرِيد الدُّنْيَا فَإِذا هُوَ عِنْده امْرَأَة من أجمل النِّسَاء ثمَّ إِنَّهُم رَأَوْهُ فِي عمل عِنْد قوم وَيعْمل لَهُم حَتَّى إِذا حضر غداؤه قرب رغيفين فَأكل وَلم يدعهم ثمَّ قَامَ فَعمل بَقِيَّة عمله ثمَّ علق خفيه على عُنُقه والمسحاة والكساء قَالَ: مَا حَاجَتكُمْ قَالُوا: قد جِئْنَا لأمر وَلَقَد كَاد يغلبنا مَا رَأينَا على مَا جِئْنَا لَهُ
Kendi aralarında: "Biz Allah'ın nebisinin dünyayı istemediğini sanıyorduk; meğer onun yanında kadınların en güzellerinden biri varmış" dediler. Sonra onu bir topluluğun yanında çalışırken gördüler; onların işini yapıyordu. Öğle yemeği vakti gelince iki somun ekmek yaklaştırdı, yedi ve onları davet etmedi. Sonra kalkıp işinin kalanını yaptı; ardından mestlerini, küreğini ve abasını boynuna astı. [Zekeriyyâ]: "İhtiyacınız nedir?" dedi. Onlar: "Bir iş için gelmiştik, fakat gördüğümüz şey neredeyse geliş amacımızı bize unutturacaktı" dediler.
قَالَ: فهاتوا قَالُوا: أَتَيْنَا مَنْزِلك فَإِذا امْرَأَة جميلَة رائعة وَكُنَّا نرى نَبِي الله لَا يُرِيد الدُّنْيَا فَقَالَ: إِنِّي إِنَّمَا تزوجت امْرَأَة جميلَة رائعة لأكف بهَا بَصرِي وأحفظ بهَا فَرجي فَخرج نَبِي الله مِمَّا قَالُوا
[Zekeriyyâ]: "Söyleyin bakalım" dedi. "Evine geldik, pek güzel, göz alıcı bir kadın gördük; oysa biz Allah'ın nebisinin dünyayı istemediğini sanıyorduk" dediler. [Zekeriyyâ]: "Ben güzel ve göz alıcı bir kadınla ancak gözümü sakınmak ve iffetimi korumak için evlendim" dedi. Böylece Allah'ın nebisi onların dediklerinden temize çıktı.
قَالُوا: ورأيناك قدمت رغيفين فَأكلت وَلم تدعنا قَالَ: إِن الْقَوْم استأجروني على عمل فَخَشِيت أَن أَضْعَف عَن عَمَلهم وَلَو أكلْتُم معي لم يكفني وَلم يكفكم فَخرج نَبِي الله مِمَّا قَالُوا
"Senin iki somun ekmek koyup yediğini ve bizi davet etmediğini gördük" dediler. [Zekeriyyâ]: "Bu topluluk bir iş için beni ücretle tuttu; onların işinden güçsüz düşmekten korktum. Eğer benimle yeseydiniz ne bana yeterdi ne de size yeterdi" dedi. Böylece Allah'ın nebisi onların dediklerinden temize çıktı.
قَالُوا: ورأيناك وضعت خفيك على عُنُقك والمسحاة والكساء
"Mestlerini, küreğini ve abanı boynuna astığını gördük" dediler.
فَقَالَ: إِن هَذِه الأَرْض جَدِيدَة وكرهت أَن أنقل تُرَاب هَذِه فِي هَذِه فَخرج نَبِي الله مِمَّا قَالُوا
[Zekeriyyâ]: "Bu toprak yenidir; şunun toprağını buna taşımayı hoş görmedim" dedi. Böylece Allah'ın nebisi onların dediklerinden temize çıktı.
قَالُوا: إِن هَذَا الْملك يجور علينا ويظلمنا وَقد ائتمرنا لقتاله
"Bu hükümdar bize zulmediyor, haksızlık yapıyor ve biz onunla savaşmak için anlaştık" dediler.
قَالَ: أَي قوم لَا تَفعلُوا فَإِن إِزَالَة جبل من أَصله أَهْون من إِزَالَة ملك مُؤَجل
[Zekeriyyâ]: "Ey kavmim! Bunu yapmayın; zira bir dağı kökünden sökmek, vadesi belirlenmiş bir hükümranlığı ortadan kaldırmaktan daha kolaydır" dedi.
وَالله أعلم
Doğrusunu Allah bilir.
الْآيَة ١٦ - ٢٤
Ayet 16 - 24
أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {إِذْ انتبذت} أَي انْفَرَدت {من أَهلهَا مَكَانا شرقياً} قَالَ: قبل الْمشرق شاسعاً متنحياً
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, {إِذْ انتبذت} “hani çekilmişti” yani yalnız kalmıştı; {من أَهلهَا مَكَانا شرقياً} “ailesinden doğu tarafında bir yere” ayeti hakkında: "Doğu tarafına, uzak ve tenha bir yere" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {انتبذت من أَهلهَا مَكَانا شرقياً} قَالَ: مَكَانا أظلتها الشَّمْس أَن يَرَاهَا أحد مِنْهُم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, {انتبذت من أَهلهَا مَكَانا شرقياً} “Ailesinden doğu tarafında bir yere çekilmişti” ayeti hakkında: "Onlardan hiç kimsenin kendisini göremeyeceği, güneşin kendisini gölgelediği bir yere" demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِنَّمَا اتَّخذت النَّصَارَى الْمشرق قبْلَة لِأَن مَرْيَم اتَّخذت من أَهلهَا مَكَانا شرقيا فاتخذا ميلاده قبْلَة وَإِنَّمَا سجدت الْيَهُود على حرف حِين نتق فَوْقهم الْجَبَل فَجعلُوا يتخوفون وهم ينظرُونَ إِلَيْهِ يتخوفون أَن يَقع عَلَيْهِم فسجدوا سَجْدَة رضيها الله فاتخذوها سنة
Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Hristiyanların doğuyu kıble edinmelerinin sebebi ancak Meryem'in ailesinden doğu tarafında bir yere çekilmiş olmasıdır; böylece onun doğum yerini kıble edindiler. Yahudiler de dağ üzerlerine kaldırıldığında yan üstü secde etmişlerdi; dağa bakarak üzerlerine düşeceğinden korkuyorlardı ve Allah'ın razı olduğu bir secdeyle secde ettiler de bunu bir sünnet edindiler.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن أهل الْكتاب كتب عَلَيْهِم الصَّلَاة إِلَى الْبَيْت وَالْحج إِلَيْهِ وَمَا صرفهم عَنهُ إِلَّا قَول رَبك: {إِذْ انتبذت من أَهلهَا مَكَانا شرقياً} قَالَ: خرجت مِنْهُم مَكَانا شرقياً فصلوا قبل مطلع الشَّمْس
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Ehl-i kitaba Beyt[-i Makdis]'e doğru namaz kılmak ve oraya haccetmek farz kılınmıştı; onları bundan çeviren tek şey Rabbinin: {إِذْ انتبذت من أَهلهَا مَكَانا شرقياً} “Hani ailesinden doğu tarafında bir yere çekilmişti” buyruğu oldu. [İbn Abbâs] dedi ki: Onlardan ayrılarak doğu tarafında bir yere çıktı ve böylece güneşin doğduğu tarafa doğru namaz kıldılar.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر من طَرِيق دَاوُد بن أبي هِنْد عَن سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما بلغت مَرْيَم فَإِذا هِيَ فِي بَيتهَا مُنْفَصِلَة إِذْ دخل عَلَيْهَا رجل بِغَيْر إِذن فَخَشِيت أَن يكون دخل عَلَيْهَا ليغتالها فَقَالَت: {إِنِّي أعوذ بالرحمن مِنْك إِن كنت تقياً} قَالَ: {إِنَّمَا أَنا رَسُول رَبك لأهب لَك غُلَاما زكياً} قَالَت: {أَنى يكون لي غُلَام وَلم يمسسني بشر وَلم أك بغياً} قَالَ: {كَذَلِك قَالَ رَبك} فَجعل جِبْرِيل يردد ذَلِك عَلَيْهَا وَتقول: {أَنى يكون لي غُلَام} وتغفلها جِبْرِيل فَنفخ فِي جيب درعها ونهض عَنْهَا وَاسْتمرّ بهَا حملهَا فَقَالَت: إِن خرجت نَحْو الْمغرب فالقوم يصلونَ نَحْو الْمغرب وَلَكِن أخرج نَحْو الْمشرق حَيْثُ لَا يراني أحد فَخرجت نَحْو الْمشرق فَبَيْنَمَا هِيَ تمشي إِذْ جاءها الْمَخَاض فَنَظَرت هَل تَجِد شَيْئا تستر بِهِ فَلم تَرَ إِلَّا جذع النَّخْلَة فَقَالَ: أستتر بِهَذَا الْجذع من النَّاس
İbn Asâkir'in Dâvûd b. Ebî Hind yoluyla Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Meryem ergenlik çağına ulaştığında evinde tek başına bulunuyorken yanına izinsiz bir adam girdi. Kendisine kötülük etmek için girdiğinden korktu ve: {إِنِّي أعوذ بالرحمن مِنْك إِن كنت تقياً} “Eğer takva sahibiysen, senden Rahmân'a sığınırım” dedi. [Cebrail]: {إِنَّمَا أَنا رَسُول رَبك لأهب لَك غُلَاما زكياً} “Ben ancak sana tertemiz bir oğul bağışlamak için Rabbinin elçisiyim” dedi. [Meryem]: {أَنى يكون لي غُلَام وَلم يمسسني بشر وَلم أك بغياً} “Bana bir insan dokunmamışken ve ben iffetsiz de değilken benim nasıl bir oğlum olabilir?” dedi. [Cebrail]: {كَذَلِك قَالَ رَبك} “İşte böyle; Rabbin buyurdu ki...” dedi. Cebrail bunu ona tekrarlamaya başladı, o da: {أَنى يكون لي غُلَام} “Benim nasıl bir oğlum olabilir?” diyordu. Cebrail onun dalgınlığından istifade ederek elbisesinin yakasına üfledi ve yanından ayrıldı. Hamileliği devam etti. [Meryem]: "Eğer batı tarafına çıkarsam, kavim batıya doğru namaz kılıyor; en iyisi beni kimsenin göremeyeceği doğu tarafına çıkayım" dedi ve doğu tarafına çıktı. O yürürken doğum sancısı tuttu; örtünebileceği bir şey var mı diye baktı, hurma kütüğünden başka bir şey göremedi ve: "İnsanlardan bu kütükle örtüneyim" dedi.
وَكَانَ تَحت الْجذع نهر يجْرِي فانضمت إِلَى النَّخْلَة فَلَمَّا وَضعته خر كل شَيْء يعبد من دون الله فِي مَشَارِق الأَرْض وَمَغَارِبهَا سَاجِدا لوجهه
Kütüğün altından bir nehir akıyordu; hurma ağacına sığındı. Çocuğu doğurunca, yeryüzünün doğusunda ve batısında Allah'tan başka tapılan ne varsa hepsi yüzüstü secdeye kapandı.
وفزع إِبْلِيس فَخرج فَصَعدَ فَلم ير شَيْئا يُنكره وأتى الْمشرق فَلم ير شَيْئا يُنكره وَجعل لَا يصبر فَأتى الْمغرب لينْظر فَلم ير شَيْئا يُنكره
İblis dehşete düştü; dışarı çıkıp yukarılara yükseldi fakat yadırgayacağı bir şey göremedi. Doğuya geldi, yadırgayacağı bir şey göremedi. Sabredemeyip bakmak için batıya geldi, yadırgayacağı bir şey göremedi.
فَبينا هُوَ يطوف إِذْ مر بالنخلة فَإِذا هُوَ بِامْرَأَة مَعهَا
Dolaşırken hurma ağacının yanından geçti; bir de baktı ki yanında bir kadın var.