Binûn

Enbiyâ Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَلَمَّا بعث الله عِيسَى وَرَأى مَنْزِلَته من ربه وَعلمه الْكتاب وَالْحكمَة والتوراة وَالْإِنْجِيل وَيُبرئ الأكمه والأبرص ويحيي الْمَوْتَى قَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّك رب عَظِيم لَو شِئْت أَن تطاع لأطعت وَلَو شِئْت أَن لَا تعصى مَا عصيت وَأَنت تحب أَن تطاع وَأَنت فِي ذَلِك تعصى فَكيف يَا رب فَأوحى الله إِلَيْهِ: إِنِّي لَا أسأَل عَمَّا أفعل وهم يسْأَلُون وَأَنت عَبدِي ورسولي وكلمتي ألقيتك إِلَى مَرْيَم وروح مني خلقتك من تُرَاب ثمَّ قلت لَك كن فَكنت لَئِن لم تَنْتَهِ لَأَفْعَلَنَّ بك كَمَا فعلت بصاحبك بَين يَديك

Allah Îsâ'yı peygamber gönderip de [Îsâ] Rabbi katındaki derecesini gördüğünde ve O, kendisine Kitab'ı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğrettiğinde; anadan doğma körü ve alacalıyı iyileştirip ölüleri dirilttiğinde şöyle dedi: "Allah'ım! Sen pek yüce bir Rabbisin. Eğer Sana itaat edilmesini dileseydin mutlaka itaat edilirdin; Sana isyan edilmemesini dileseydin asla isyan edilmezdin. Sen Sana itaat edilmesini seversin, oysa bu durumda Sana isyan ediliyor; bu nasıl olur ey Rabbim?" Bunun üzerine Allah ona şöyle vahyetti: "Şüphesiz Ben yaptığımdan sorulmam, onlar ise sorguya çekilirler. Sen Benim kulum, elçim, Meryem'e ilka ettiğim kelimem ve Kendimden [yarattığım] bir ruhsun. Seni topraktan yarattım, sonra sana 'Ol!' dedim, sen de hemen oluverdin. Şayet [bu tür sorular sormaktan] vazgeçmezsen, kesinlikle senden önceki arkadaşına yaptığımı sana da yaparım."

إِنِّي لَا أسَال عَمَّا أفعل وهم يسْأَلُون

"Şüphesiz Ben yaptığımdan sorulmam, onlar ise sorguya çekilirler."

فَجمع عِيسَى من تيعه وَقَالَ: الْقدر سرّ الله فَلَا تكلفوه

Bunun üzerine Îsâ kendisine tâbi olanları toplayıp: "Kader Allah'ın sırrıdır, onu kurcalayıp kendinize külfet yüklemeyin!" dedi.

الْآيَة ٢٤ - ٢٥

24-25. Ayetler

أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {أم اتَّخذُوا من دونه آلِهَة قل هاتوا برهانكم} يَقُول: هاتوا بينتكم على مَا تَقولُونَ {هَذَا ذكر من معي}

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre, {أم اتَّخذُوا من دونه آلِهَة قل هاتوا برهانكم} “Yoksa O'ndan başka ilahlar mı edindiler? De ki: 'Kesin delilinizi getirin!'” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Bu,] "Söylediğinize dair açık delilinizi getirin" demektir. {هَذَا ذكر من معي}

يَقُول: هَذَا الْقُرْآن فِيهِ ذكر الْحَلَال وَالْحرَام {وَذكر من قبلي} يَقُول: فِيهِ ذكر أَعمال الْأُمَم السالفة وَمَا صنع الله بهم وَإِلَى مَا صَارُوا {بل أَكْثَرهم لَا يعلمُونَ الْحق فهم معرضون} عَن كتاب الله {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول إِلَّا نوحي إِلَيْهِ أَنه لَا إِلَه إِلَّا أَنا فاعبدون} قَالَ: أرْسلت الرُّسُل بالإخلاص والتوحيد لله لَا يقبل مِنْهُم حَتَّى يقولوه ويقروا بِهِ والشرائع تخْتَلف فِي التَّوْرَاة شَرِيعَة وَفِي الْإِنْجِيل شَرِيعَة وَفِي الْقُرْآن شَرِيعَة حَلَال وَحرَام فَهَذَا كُله فِي الْإِخْلَاص لله وتوحيد الله

[Bu,] "İşte bu Kur'an'dır; onda helal ve haramın zikri vardır" demektir. {وَذكر من قبلي} “...ve benden öncekilerin zikridir” ifadesi ise: "Onda geçmiş ümmetlerin amelleri, Allah'ın onlara ne yaptığı ve sonlarının ne olduğu zikredilmektedir" demektir. {بل أَكْثَرهم لَا يعلمُونَ الْحق فهم معرضون} “Hayır, onların çoğu hakkı bilmezler, bu yüzden de yüz çevirirler” [ayeti], Allah'ın Kitabı'ndan [yüz çevirirler demektir]. {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول إِلَّا نوحي إِلَيْهِ أَنه لَا إِلَه إِلَّا أَنا فاعبدون} “Senden önce gönderdiğimiz hiçbir peygamber yoktur ki ona, 'Benden başka hiçbir ilah yoktur, o hâlde Bana kulluk edin' diye vahyetmiş olmayalım.” [Katâde] dedi ki: "Peygamberler, Allah için ihlas ve tevhid ile gönderilmişlerdir; bunu söyleyip ikrar etmedikçe [insanlardan hiçbir amel] kabul olunmaz. Şeriatlar ise farklılık gösterir; Tevrat'ta bir şeriat, İncil'de bir şeriat, Kur'an'da da helal ve haramdan ibaret bir şeriat vardır. Bütün bunlar ise Allah için ihlas ve Allah'ı birleme [esası] üzeredir."

الْآيَة ٢٧ - ٣٠

27-30. Ayetler

أخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ قَالَ: قَالَت الْيَهُود: إِن الله ﷿ صاهر الْجِنّ فَكَانَت بَينهم الْمَلَائِكَة

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Katâde radıyallâhu anh şöyle demiştir: Yahudiler: "Allah azze ve celle cinlerle hısımlık kurdu da aralarından melekler doğdu." dediler.

فَقَالَ الله تَكْذِيبًا لَهُم {بل عباد مكرمون} أَي الْمَلَائِكَة لَيْسَ كَا قَالُوا بل هم عباد أكْرمهم الله بِعِبَادَتِهِ {لَا يسبقونه بالْقَوْل} يثني عَلَيْهِم {وَلَا يشفعون} قَالَ: لَا تشفع الْمَلَائِكَة يَوْم الْقِيَامَة {إِلَّا لمن ارتضى} قَالَ: لأهل التَّوْحِيد

Bunun üzerine Allah onları yalanlamak üzere: {بل عباد مكرمون} “Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır” buyurdu. Yani melekler onların dediği gibi değildir; aksine onlar, Allah'ın Kendisine ibadet etmeleriyle şereflendirdiği kullardır. {لَا يسبقونه بالْقَوْل} “O'ndan önce söz söylemezler” [ayetiyle] onları övmektedir. {وَلَا يشفعون} “...şefaat de edemezler” ifadesi hakkında [Katâde] şöyle dedi: "Melekler kıyamet gününde şefaat edemezler, {إِلَّا لمن ارتضى} “...ancak O'nun razı olduğu kimseden başkasına.” Yani tevhid ehline [şefaat edebilirler]."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {إِلَّا لمن ارتضى} قَالَ: لمن رَضِي عَنهُ

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {إِلَّا لمن ارتضى} “...ancak O'nun razı olduğu kimseden başkasına” ayeti hakkında: "[Allah'ın] kendisinden razı olduğu kimseye [şefaat ederler]" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله: {إِلَّا لمن ارتضى} قَالَ: قَول لَا إِلَه إِلَّا الله

Abd b. Humeyd'in el-Hasan radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {إِلَّا لمن ارتضى} “...ancak O'nun razı olduğu kimseden başkasına” ayeti hakkında: "Lâ ilâhe illallâh sözüdür" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {إِلَّا لمن ارتضى} قَالَ: الَّذين ارتضاهم لشهادة أَن لَا إِلَه إِلَّا الله

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Ba's'ta el-Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {إِلَّا لمن ارتضى} “...ancak O'nun razı olduğu kimseden başkasına” ayeti hakkında: "Allah'tan başka ilah olmadığına şahitlik etmelerinden razı olduğu kimselerdir" demiştir.

وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن جَابر ﵁: أَن رَسُول الله ﷺ تَلا قَول الله {وَلَا يشفعون إِلَّا لمن ارتضى} فَقَالَ: إِن شَفَاعَتِي لأهل الْكَبَائِر من أمتِي

el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve el-Ba's'ta el-Beyhakî'nin Câbir radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah'ın: {وَلَا يشفعون إِلَّا لمن ارتضى} “...ve O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat edemezler” ayetini okuyup şöyle buyurdu: "Şüphesiz benim şefaatim, ümmetimden büyük günah işleyenler içindir."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن جَابر ﵁ قَالَ: قَالَ النَّبِي ﷺ: لَيْلَة أسرِي بِي مَرَرْت بِجِبْرِيل وَهُوَ باملأ الْأَعْلَى ملقى كالحلس الْبَالِي من خشيَة الله

İbn Ebî Hâtim'in Câbir radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "İsra gecesinde Mele-i A'lâ'da iken Cebrâîl'in yanından geçtim; Allah korkusundan eski bir çul gibi [yere] serilmişti."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله: {وَمن يقل مِنْهُم} يَعْنِي من الْمَلَائِكَة {إِنِّي إِلَه من دونه} قَالَ: وَلم يقل ذَلِك أحد من الْمَلَائِكَة إِلَّا إِبْلِيس دَعَا إِلَى عبَادَة نَفسه وَشرع الْكفْر

İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {وَمن يقل مِنْهُم} “Onlardan her kim derse” -yani meleklerden- {إِنِّي إِلَه من دونه} “'Ben O'ndan başka bir ilahım'” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Meleklerden hiçbiri bunu söylememiştir; sadece İblîs kendisine ibadet edilmesine çağırmış ve küfrü başlatmıştır."

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَمن يقل مِنْهُم إِنِّي إِلَه من دونه} الْآيَة

Abdürrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Katâde: {وَمن يقل مِنْهُم إِنِّي إِلَه من دونه} “Onlardan her kim, 'Ben O'ndan başka bir ilahım' derse...” ayeti hakkında

قَالَ: إِنَّمَا كَانَت هَذِه خَاصَّة لإبليس

şöyle demiştir: "Bu [ifade] yalnızca İblîs'e özeldi."

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {كَانَتَا رتقاً ففتقناهما} قَالَ: فتقت السَّمَاء بالغيث وفتقت الأَرْض بالنبات

el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {كَانَتَا رتقاً ففتقناهما} “Her ikisi bitişik iken Biz onları ayırdık” ayeti hakkında: "Gökyüzü yağmurla yarıldı, yeryüzü de bitkiyle yarıldı" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {كَانَتَا رتقاً} قَالَ: لَا يخرج مِنْهَا شَيْء {ففتقناهما} قَالَ: فتقت السَّمَاء بالمطر وفتقت الأَرْض بالنبات

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {كَانَتَا رتقاً} “Her ikisi bitişik idi” ayeti hakkında: "Onlardan hiçbir şey çıkmıyordu" demiş; {ففتقناهما} “Biz onları ayırdık” ayeti hakkında da: "Gökyüzü yağmurla yarıldı, yeryüzü de bitkiyle yarıldı" demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية من طَرِيق عبد الله بن دِينَار عَن ابْن عمر ﵄: أَن رجلا أَتَاهُ فَسَأَلَهُ عَن {السَّمَاوَات وَالْأَرْض كَانَتَا رتقا ففتقناهما} قَالَ: اذْهَبْ إِلَى ذَلِك الشَّيْخ فَاسْأَلْهُ ثمَّ تعالَ فَأَخْبرنِي مَا قَالَ

İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın Abdullah b. Dînâr kanalıyla İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre bir adam ona gelip: {السَّمَاوَات وَالْأَرْض كَانَتَا رتقا ففتقناهما} “Gökler ve yer bitişik iken Biz onları ayırdık” [ayetini] sordu. O da: "Şu yaşlı zata git, ona sor, sonra gelip bana ne dediğini haber ver" dedi.

فَذهب إِلَى ابْن عَبَّاس فَسَأَلَهُ قَالَ: نعم كَانَت السَّمَاء رتقاء لَا تمطر وَكَانَت الأَرْض رتقاء لَا تنْبت فَلَمَّا خلق الله الأَرْض فتق هَذِه بالمطر وفتق هَذِه بالنبات

[Adam] İbn Abbâs'a gidip ona sordu. [İbn Abbâs] dedi ki: "Evet, gök bitişikti, yağmur yağdırmazdı; yer de bitişikti, bitki bitirmezdi. Allah yeri yarattığında bunu yağmurla yardı, şunu da bitkiyle yardı."

فَرجع الرجل على ابْن عمر فَأخْبرهُ فَقَالَ ابْن عمر: الْآن علمت أَن ابْن عَبَّاس قد أُوتِيَ فِي الْقُرْآن علما صدق ابْن عَبَّاس هَكَذَا كَانَت

Adam İbn Ömer'e dönüp [bunu] haber verdi. Bunun üzerine İbn Ömer şöyle dedi: "Şimdi anladım ki İbn Abbâs'a Kur'an hususunda [özel] bir ilim verilmiştir. İbn Abbâs doğru söylemiş; [mesele] aynen böyledir."

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {كَانَتَا رتقاً} قَالَ: ملتصقتين

İbn Cerîr'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {كَانَتَا رتقاً} “Her ikisi bitişik idi” ayeti hakkında: "Birbirine yapışık idiler" demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَعبد حميد وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو الشَّيْخ عَن عِكْرِمَة قَالَ: سُئِلَ ابْن عَبَّاس عَن اللَّيْل كَانَ قبل أم النَّهَار قَالَ: اللَّيْل

Abdürrezzâk, el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh'in İkrime'den naklettiğine göre: İbn Abbâs'a gece mi önceydi yoksa gündüz mü diye soruldu. O: "Gece" dedi.

ثمَّ قَرَأَ

Sonra [şu ayeti] okudu:

{إِن السَّمَاوَات وَالْأَرْض كَانَتَا رتقاً ففتقناهما} فَهَل تعلمُونَ كَانَ بَينهمَا إِلَّا ظلمَة

{إِن السَّمَاوَات وَالْأَرْض كَانَتَا رتقاً ففتقناهما} “Şüphesiz gökler ve yer bitişik iken Biz onları ayırdık.” [Ve devamla]: "Aralarında karanlıktan başka bir şey olduğunu bilir misiniz?" dedi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {كَانَتَا رتقاً ففتقناهما} قَالَ: فتق من الأَرْض سِتّ أَرضين مَعهَا فَتلك سبع أَرضين بَعضهنَّ تَحت بعض وَمن السَّمَاء سبع سموات مِنْهَا مَعهَا فَتلك سبع سموات بَعضهنَّ فَوق بعض وَلم تكن الأَرْض وَالسَّمَاء مماستين

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {كَانَتَا رتقاً ففتقناهما} “Her ikisi bitişik iken Biz onları ayırdık” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Yerden, kendisiyle beraber altı yer yarıp çıkardı; böylece onlar biri diğerinin altında yedi yer oldu. Gökten de kendisiyle beraber yedi gök yarıp çıkardı; böylece onlar da biri diğerinin üstünde yedi gök oldu. Yer ile gök birbirine temas eder hâlde değildi."

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن أبي صَالح ﵁ فِي قَوْله: {كَانَتَا رتقاً ففتقناهما} قَالَ: كَانَت السَّمَاء وَاحِدَة ففتق مِنْهَا سبع سموات وَكَانَت الأَرْض وَاحِدَة ففتق مِنْهَا سبع أَرضين

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Ebû Sâlih radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {كَانَتَا رتقاً ففتقناهما} “Her ikisi bitişik iken Biz onları ayırdık” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Gök tek bir şeydi, ondan yedi gök ayrılıp yarıldı; yer de tek bir şeydi, ondan yedi yer ayrılıp yarıldı."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن وَقَتَادَة فِي قَوْله: {كَانَتَا رتقاً ففتقناهما} قَالَ: كَانَتَا جمعا ففصل الله بَينهمَا بِهَذَا الْهَوَاء

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan ve Katâde'den naklettiğine göre onlar, {كَانَتَا رتقاً ففتقناهما} “Her ikisi bitişik iken Biz onları ayırdık” ayeti hakkında: "Her ikisi bir arada bir bütündü; Allah bu hava ile ikisinin arasını ayırdı" demişlerdir.

وَأخرج أَبُو الشَّيْخ عَن سعيد بن جُبَير ﵁ قَالَ: كَانَت السَّمَوَات والأرضون ملتزقتين فَلَمَّا رفع الله السَّمَاء وابتزها من الأَرْض فَكَانَ فتقها الَّذِي ذكر الله

Ebü'ş-Şeyh'in Saîd b. Cübeyr radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Gökler ve yerler birbirine yapışıktı. Allah göğü yükseltip yerden ayırınca, Allah'ın zikrettiği o ayrılma (fetk) gerçekleşti."

وَأخرج أَحْمد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي هُرَيْرَة ﵁ قَالَ: قلت: يَا رَسُول الله إِنِّي إِذا رَأَيْتُك طابت نَفسِي وقرت عَيْني فأنبئني عَن كل شَيْء قَالَ: كل شَيْء خلق من المَاء

Ahmed, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, el-Hâkim -sahih olduğunu belirterek- ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin Ebû Hüreyre radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ben: "Ey Allah'ın Resûlü! Seni gördüğümde gönlüm hoş oluyor, gözüm aydınlanıyor. Bana her şey hakkında bilgi ver!" dedim. O da: "Her şey sudan yaratılmıştır." buyurdu.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي الْعَالِيَة ﵁ فِي قَوْله: {وَجَعَلنَا من المَاء كل شَيْء حَيّ} قَالَ: نُطْفَة الرجل

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî'nin Ebu'l-Âliye radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {وَجَعَلنَا من المَاء كل شَيْء حَيّ} “Ve her canlı şeyi sudan yarattık” ayeti hakkında: "Erkeğin menisidir" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن رَضِي اله عَنهُ فِي قَوْله: {وَجَعَلنَا من المَاء كل شَيْء حَيّ} قَالَ: خلق كل شَيْء من المَاء وَهُوَ حَيَاة كل شَيْء

İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {وَجَعَلنَا من المَاء كل شَيْء حَيّ} “Ve her canlı şeyi sudan yarattık” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Her şey sudan yaratılmıştır ve o her şeyin hayat kaynağıdır."

الْآيَة ٣١ - ٣٣

31-33. Ayetler

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {وَجَعَلنَا فِيهَا فجاجاً سبلاً} قَالَ: بَين الْجبَال

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {وَجَعَلنَا فِيهَا فجاجاً سبلاً} “Ve orada geniş geniş yollar açtık” ayeti hakkında: "Dağların arasında" demiştir.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {فجاجاً} أَي أعلاماً {سبلاً} أَي طرقاً

İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {فجاجاً} “geniş geçitler” [kelimesini] işaretler; {سبلاً} “yollar” [kelimesini de] güzergâhlar şeklinde [açıklamıştır].

وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَجَعَلنَا السَّمَاء سقفاً مَحْفُوظًا} قَالَ: مَرْفُوعا {وهم عَن آياتها معرضون} قَالَ: الشَّمْس وَالْقَمَر والنجوم من آيَات السَّمَاء

el-Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {وَجَعَلنَا السَّمَاء سقفاً مَحْفُوظًا} “Gökyüzünü de korunmuş bir tavan yaptık” ayeti hakkında: "Yükseltilmiş [bir tavan]" demiştir. {وهم عَن آياتها معرضون} “Onlar ise oradaki delillerden yüz çevirmektedirler” ayeti hakkında da: "Güneş, ay ve yıldızlar gökyüzünün ayetlerindendir (delillerindendir)" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة أَن الْيَهُود قَالُوا للنَّبِي ﷺ مَا يَوْم الْجُمُعَة قَالَ: خلق الله فِي ساعتين مِنْهُ اللَّيْل وَالنَّهَار

İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den naklettiğine göre Yahudiler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Cuma günü nedir?" diye sordular. O da: "Allah onun iki saatinde geceyi ve gündüzü yaratmıştır." buyurdu.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {كل فِي فلك} قَالَ: دوران {يسبحون} قَالَ: يجرونَ

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {كل فِي فلك} “Her biri bir yörüngede...” ayeti hakkında: "Bir dönüş içinde" demiş; {يسبحون} “...yüzmektedir” ayeti hakkında da: "Akıp gitmektedirler" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {كل فِي فلك} قَالَ: فلكة كفلكة المغزل {يسبحون} قَالَ: يدورون فِي أَبْوَاب السَّمَاء مَا تَدور الفلكة فِي المغزل

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {كل فِي فلك} “Her biri bir yörüngede...” ayeti hakkında: "İğne ağırşağı gibi yuvarlak bir şey" demiş; {يسبحون} “...yüzmektedir” ayeti hakkında da: "Ağırşağın iğde döndüğü gibi onlar da göğün kapılarında dönerler" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {كل فِي فلك} قَالَ: هُوَ فلك السَّمَاء

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {كل فِي فلك} “Her biri bir yörüngede...” ayeti hakkında: "O, göğün feleğidir (yörüngesidir)" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن حسان بن عَطِيَّة قَالَ: الشَّمْس وَالْقَمَر والنجوم مسخرة فِي فلك بَين السَّمَاء وَالْأَرْض

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Hassân b. Atıyye'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Güneş, ay ve yıldızlar gök ile yer arasındaki bir felekte boyun eğdirilmişlerdir."

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {كل فِي فلك} قَالَ: الْفلك الَّذِي بَين السَّمَاء وَالْأَرْض من مجاري النُّجُوم وَالشَّمْس وَالْقَمَر

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {كل فِي فلك} “Her biri bir yörüngede...” ayeti hakkında: "Felek, gök ile yer arasında olup yıldızların, güneşin ve ayın akıp gittiği yollardır" demiştir.

وَفِي قَوْله: {يسبحون} قَالَ: يجرونَ

{يسبحون} “...yüzmektedir” ayeti hakkında da: "Akıp gitmektedirler" demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن الْكَلْبِيّ ﵁ قَالَ: كل شَيْء يَدُور فَهُوَ فلك

Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in el-Kelbî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Dönen her şey bir felektir (yörüngedir)."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {كل فِي فلك يسبحون}

İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {كل فِي فلك يسبحون} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” ayeti hakkında

النُّجُوم وَالشَّمْس وَالْقَمَر

-yıldızlar, güneş ve ay-

قَالَ: كفلكة المغزل قَالَ: هُوَ مثل حسبان قَالَ: فَلَا يَدُور الْغَزل إِلَّا بالفلكة وَلَا تَدور الفلكة إِلَّا بالمغزل وَلَا يَدُور الرَّحَى إِلَّا بالحسبان وَلَا يَدُور الحسبان إِلَّا بالرحى كَذَلِك النُّجُوم وَالشَّمْس وَالْقَمَر لَا يدرن إِلَّا بِهِ وَلَا يَدُور إِلَّا بِهن قَالَ: والحسبان والفلك يصيران إِلَى شَيْء وَاحِد غير أَن الحسبان فِي الرَّحَى كالفلكة فِي المغزل

şöyle demiştir: "İğne ağırşağı gibidir. O, değirmen mili gibidir. İplik ancak ağırşakla döner; ağırşak da ancak iğle döner. Değirmen taşı ancak mil ile döner; mil de ancak değirmen taşıyla döner. İşte yıldızlar, güneş ve ay da ancak onunla dönerler; o da ancak onlarla döner." [Mücâhid devamla] şöyle demiştir: "Değirmen mili (husbân) ile felek aynı anlama gelir; şu kadar var ki husbân değirmende ne ise, feleke de iğde odur."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {كل فِي فلك} قَالَ: الْفلك كَهَيئَةِ حَدِيدَة الرَّحَى

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {كل فِي فلك} “Her biri bir yörüngede...” ayeti hakkında: "Felek, değirmen demiri biçimindedir" demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {كل فِي فلك يسبحون} قَالَ: يجرونَ فِي فلك السَّمَاء كَمَا رَأَيْت

Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in naklettiğine göre Katâde: {كل فِي فلك يسبحون} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” ayeti hakkında: "Gördüğün gibi göğün feleğinde akıp gitmektedirler" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة ﵁ {كل فِي فلك يسبحون} قَالَ: هُوَ الدوران

Abd b. Humeyd'in İkrime radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {كل فِي فلك يسبحون} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” ayeti hakkında: "O, dönmedir" demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد ﵁ {كل فِي فلك يسبحون} قَالَ: المغزل قَالَ كَمَا تَدور الفلكة فِي المغزل

Abd b. Humeyd'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {كل فِي فلك يسبحون} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” ayeti hakkında: "[O] iğdir" demiş ve şöyle eklemiştir: "Ağırşağın iğde dönmesi gibi."

وَأخرج عبد بن حميد عَن الضَّحَّاك ﵁ {كل فِي فلك يسبحون} قَالَ: وَكَانَ عبد الله يقْرَأ كل فِي فلك يعْملُونَ

Abd b. Humeyd'in ed-Dahhâk radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {كل فِي فلك يسبحون} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Abdullah [b. Mes'ûd] ise 'Her biri bir yörüngede iş yapmaktadır' şeklinde okurdu."

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {كل فِي فلك يسبحون} قَالَ: يجرونَ

İbn Cerîr'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {كل فِي فلك يسبحون} “Her biri bir yörüngede yüzmektedir” ayeti hakkında: "Akıp gitmektedirler" demiştir.

الْآيَة ٣٤

34. Ayet

أخرج ابْن الْمُنْذر عَن جريج قَالَ: لما نعى جِبْرِيل للنَّبِي ﷺ نَفسه قَالَ: يَا رب فَمن لأمتي فَنزلت {وَمَا جعلنَا لبشر من قبلك الْخلد} الْآيَة

İbnü'l-Münzir'in [İbn] Cüreyc'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Cibrîl, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vefat edeceğini haber verince [Resûlullah]: "Ey Rabbim! Ümmetimin başında kim duracak?" dedi. Bunun üzerine {وَمَا جعلنَا لبشر من قبلك الْخلد} “Biz senden önce de hiçbir beşere ebedîlik vermedik...” ayeti indi.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن ابْن عمر ﵁ قَالَ: لما قبض رَسُول الله ﷺ كَانَ أَبُو بكر ﵁ فِي نَاحيَة الْمَدِينَة فجَاء فَدخل على رَسُول الله ﷺ وَهُوَ مسجى فَوضع فَاه على جبين رَسُول الله ﷺ وَجعل يقبله ويبكي وَيَقُول: بِأبي وَأمي طبت حَيا وطبت مَيتا فَلَمَّا خرج مرّ بعمر بن الْخطاب ﵁ وَهُوَ

İbn Ebî Şeybe'nin İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde Ebû Bekir radıyallâhu anh Medine'nin bir tarafındaydı. Gelip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in -üzeri örtülmüş haldeyken- yanına girdi, ağzını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in alnına koydu; onu öpmeye ve ağlamaya başlayıp: "Anam babam sana feda olsun! Sağken de güzeldin, vefatında da güzelsin" dedi. Dışarı çıktığında Ömer b. el-Hattâb radıyallâhu anh'a uğradı; o ise

يَقُول: مَا مَاتَ رَسُول الله ﷺ وَلَا يَمُوت حَتَّى يقتل الله الْمُنَافِقين وَحَتَّى يخزي الله الْمُنَافِقين

şöyle diyordu: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ölmedi ve Allah münafıkları öldürünceye, Allah münafıkları rezil edinceye kadar da ölmeyecektir."

قَالَ: وَكَانُوا قد اسْتَبْشَرُوا بِمَوْت النَّبِي ﷺ فَرفعُوا رؤوسهم فَقَالَ: أَيهَا الرجل أَربع على نَفسك فَإِن رَسُول الله ﷺ قد مَاتَ

[İbn Ömer] dedi ki: Onlar (münafıklar) Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefatıyla sevinmiş ve başlarını kaldırmışlardı. [Ebû Bekir] dedi ki: "Ey adam! Kendine gel, çünkü Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat etmiştir!

ألم تسمع الله يَقُول: (إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون) (الزمر آيَة ٣٠) وَقَالَ: {وَمَا جعلنَا لبشر من قبلك الْخلد أَفَإِن مت فهم الخالدون} قَالَ: ثمَّ أَتَى الْمِنْبَر فصعده فَحَمدَ الله وَأثْنى عَلَيْهِ ثمَّ قَالَ: أَيهَا النَّاس إِن كَانَ مُحَمَّد ﷺ إِلَهكُم الَّذِي تَعْبدُونَ فَإِن مُحَمَّدًا قد مَاتَ وَإِن كَانَ إِلَهكُم الَّذِي فِي السَّمَاء فَإِن إِلَهكُم لم يمت ثمَّ تَلا (وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم) (آل عمرَان آيَة ١٤٤) حَتَّى ختم الْآيَة

Allah'ın: '(إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون) “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler”' (Zümer suresi, 30. ayet) ve {وَمَا جعلنَا لبشر من قبلك الْخلد أَفَإِن مت فهم الخالدون} “Biz senden önce de hiçbir beşere ebedîlik vermedik; şimdi sen ölürsen onlar baki mi kalacaklar?” buyurduğunu işitmedin mi?" [İbn Ömer] dedi ki: Sonra minbere gelip çıktı, Allah'a hamd ve senada bulundu, ardından şöyle dedi: "Ey insanlar! Eğer Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem taptığınız ilahınız idiyse şüphesiz Muhammed ölmüştür; yok eğer ilahınız semada olan [Allah] ise şüphesiz sizin ilahınız ölmemiştir." Sonra ayetin sonuna kadar: '(وَمَا مُحَمَّد إِلَّا رَسُول قد خلت من قبله الرُّسُل أَفَإِن مَاتَ أَو قتل انقلبتم على أعقابكم) “Muhammed ancak bir peygamberdir; ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?”' (Âl-i İmrân suresi, 144. ayet) ayetini okudu.

ثمَّ نزل وَقد استبشر الْمُسلمُونَ بذلك وَاشْتَدَّ فَرَحهمْ وَأخذت الْمُنَافِقين الكآبة

Sonra aşağı indi. Müslümanlar bu [konuşma] ile ferahlayıp sevinçleri arttı; münafıkları ise bir keder ve hüzün kapladı.

قَالَ عبد الله بن عمر: فوالذي نَفسِي بِيَدِهِ لكَأَنَّمَا كَانَت على وُجُوهنَا أغطية فَكشفت

Abdullah b. Ömer şöyle dedi: "Nefsim elinde olana yemin olsun ki sanki yüzlerimizin üzerinde örtüler vardı da açılıverdi."

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن عَائِشَة قَالَت: دخل أَبُو بكر على النَّبِي ﷺ وَقد مَاتَ فَقبله وَقَالَ: وانبياه

İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin Âişe radıyallâhu anhâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Bekir, vefat etmiş olan Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına girdi, onu öptü ve: "Vah peygamberim!" dedi,

واخليلاه

"Vah dostum!" dedi,

واصفياه

"Vah seçkin dostum!" dedi.

ثمَّ تَلا {وَمَا جعلنَا لبشر من قبلك الْخلد} الْآيَة

Sonra {وَمَا جعلنَا لبشر من قبلك الْخلد} “Biz senden önce de hiçbir beşere ebedîlik vermedik...” ayetini

وَقَوله: (إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون)

ve Allah Teâlâ'nın: (إِنَّك ميت وَإِنَّهُم ميتون) “Şüphesiz sen de öleceksin, onlar da ölecekler” sözünü okudu.

الْآيَة ٣٥

35. Ayet

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم واللالكائي فِي السّنة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {ونبلوكم بِالشَّرِّ وَالْخَيْر فتْنَة} قَالَ: نبتليكم بالشدة والرخاء وَالصِّحَّة والسقم والغنى والفقر والحلال وَالْحرَام وَالطَّاعَة وَالْمَعْصِيَة وَالْهدى والضلالة

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünne'de Lâlekâî'nin İbn Abbâs [radıyallâhu anhümâ]'dan naklettiğine göre o, {ونبلوكم بِالشَّرِّ وَالْخَيْر فتْنَة} “Sizi bir imtihan olarak hayır ile de şer ile de deneriz” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Sizi zorluk ve bollukla, sağlık ve hastalıkla, zenginlik ve fakirlikle, helal ve haramla, itaat ve isyanla, hidayet ve sapkınlıkla deneriz."

وَالله أعلم

En doğrusunu Allah bilir.

الْآيَة ٣٦

36. Ayet

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ قَالَ: مر النَّبِي ﷺ على أبي سُفْيَان وَأبي جهل وهما يتحدثان فَلَمَّا رَآهُ أَبُو جهل ضحك وَقَالَ لأبي سُفْيَان: هَذَا نَبِي بني عبد منَاف

İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, konuşmakta olan Ebû Süfyân ve Ebû Cehil'in yanından geçti. Ebû Cehil onu görünce güldü ve Ebû Süfyân'a: "İşte Abdümenâfoğullarının peygamberi!" dedi.

فَغَضب أَبُو سُفْيَان فَقَالَ: مَا تنكرون أَن يكون لبني عبد منَاف نَبِي

Bunun üzerine Ebû Süfyân kızarak: "Abdümenâfoğullarından bir peygamber çıkmasını ne diye yadırgıyorsunuz?" dedi.

فَسَمعَهَا النَّبِي ﷺ فَرجع إِلَى أبي جهل فَوَقع بِهِ وخوّفه وَقَالَ: مَا أَرَاك منتهياً حَتَّى يصيبك مَا أصَاب عمك

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu işitince Ebû Cehil'e dönüp onu azarladı, korkuttu ve: "Amcanın başına gelen senin de başına gelmedikçe vazgeçeceğini sanmıyorum!" buyurdu.

وَقَالَ لأبي سُفْيَان: أما إِنَّك لم تقل مَا قلت إِلَّا حمية فَنزلت هَذِه الْآيَة {وَإِذا رآك الَّذين كفرُوا إِن يتخذونك إِلَّا هزوا} الْآيَة

Ebû Süfyân'a da: "Bilesin ki sen bu söylediğini sadece kabile taassubundan dolayı söyledin" buyurdu. Bunun üzerine {وَإِذا رآك الَّذين كفرُوا إِن يتخذونك إِلَّا هزوا} “O inkâr edenler seni gördükleri zaman, seni sadece alaya alırlar...” ayeti indi.

الْآيَة ٣٧ - ٣٨

37 - 38. Ayetler

أخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة قَالَ: لما نفخ فِي آدم الرّوح ماد فِي رَأسه فعطس فَقَالَ: الْحَمد لله

Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Âdem'e ruh üflendiğinde ruh başının içinde dalgalandı; bunun üzerine aksırdı ve: "Elhamdülillâh" dedi.

فَقَالَت الْمَلَائِكَة: يَرْحَمك الله فَذهب لينهض قبل أَن تمور فِي رجلَيْهِ فَوَقع فَقَالَ الله: {خلق الإِنسان من عجل}

Melekler de: "Allah sana merhamet etsin" dediler. [Ruh] henüz ayaklarına ulaşmadan önce kalkmaya çalıştı ve düştü. Bunun üzerine Allah Teâlâ: {خلق الإِنسان من عجل} “İnsan aceleci olarak yaratılmıştır” buyurdu.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي الْآيَة قَالَ: أول مَا نفخ فِيهِ الرّوح نفخ فِي رَأسه ثمَّ فِي رُكْبَتَيْهِ فَذهب ليقوم قَالَ: {خلق الإِنسان من عجل}

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Ona ruh ilk olarak üflendiğinde başına, ardından dizlerine üflendi. [Daha tamamlanmadan] kalkmaya kalkıştı. [Allah Teâlâ]: {خلق الإِنسان من عجل} “İnsan aceleci olarak yaratılmıştır” buyurdu."

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {خلق الْإِنْسَان من عجل} قَالَ: آدم حِين خلق بعد كل شَيْء آخر النَّهَار من يَوْم خلق الْخلق فَلَمَّا أجْرى الرّوح فِي عَيْنَيْهِ وَلسَانه وَرَأسه وَلم يبغ أَسْفَله قَالَ: يَا رب استعجل بخلقي قبل غرُوب الشَّمْس

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {خلق الْإِنْسَان من عجل} “İnsan aceleci olarak yaratılmıştır” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Mahlukatın yaratıldığı günün sonunda, her şeyden sonra Âdem yaratıldığında; [Allah] gözlerine, diline ve başına ruhu akıtıp henüz alt kısmına ulaştırmamışken [Âdem]: 'Ey Rabbim! Güneş batmadan önce yaratılışımı çabuklaştır' dedi."

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: نفخ الرب تبَارك وتعإلى الرّوح فِي نافوخ آدم فأبصر وَلم يعقل حَتَّى إِذا بلغ الرّوح قلبه وَنظر فَرَأى الْجنَّة ففعرف أَنه إِن قَامَ دَخلهَا وَلم يبلغ الرّوح أَسْفَله فَتحَرك فَذَلِك قَوْله تَعَالَى: {خلق الإِنسان من عجل}

İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Tebâreke ve Teâlâ olan Rab, ruhu Âdem'in bıngıldağına üfledi; o da görmeye başladı fakat henüz aklı ermiyordu. Ruh kalbine ulaşıp da bakınca cenneti gördü ve kalkarsa oraya gireceğini anladı. Ruh henüz alt tarafına ulaşmamışken hareket etti. İşte Allah Teâlâ'nın: {خلق الإِنسان من عجل} “İnsan aceleci olarak yaratılmıştır” buyruğu budur.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله: {خلق الْإِنْسَان من عجل} قَالَ: خلق عجولاً

Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {خلق الْإِنْسَان من عجل} “İnsan aceleci olarak yaratılmıştır” ayeti hakkında: "Aceleci olarak yaratılmıştır" demiştir.

وَالله أعلم

En doğrusunu Allah bilir.

الْآيَة ٣٩ - ٤١

39 - 41. Ayetler

أخرج البُخَارِيّ وَمُسلم عَن عدي بن حَاتِم أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: مَا مِنْكُم أحد إِلَّا سيكلمه الله يَوْم الْقِيَامَة لَيْسَ بَينه وَبَينه حجاب يَحْجُبهُ وَلَا ترجمان يترجم لَهُ فَيَقُول: ألم أوتك مَالا فَيَقُول: بلَى

Buhârî ve Müslim'in Adiy b. Hâtim'den naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "Kıyamet günü Allah'ın kendisiyle konuşmayacağı hiçbir kimse yoktur; O'nunla arasında kendisini perdeleyecek bir perde ve tercümanlık yapacak bir tercüman bulunmaz. [Allah]: 'Sana mal vermedim mi?' buyurur; o da: 'Evet [verdin]' der."

فَيَقُول: ألم أرسل إِلَيْك رَسُولا فَيَقُول: بلَى

"[Allah]: 'Sana bir peygamber göndermedim mi?' buyurur; o da: 'Evet [gönderdin]' der."

فَينْظر عَن يَمِينه فَلَا يرى إِلَّا النَّار وَينظر عَن يسَاره فَلَا يرى إِلَّا النَّار وَينظر بَين يَدَيْهِ فَلَا يرى إِلَّا النَّار فليتق أحدكُم النَّار وَلَو بشق تَمْرَة فَإِن لم يجد فبكلمة طيبَة

"Bunun üzerine sağına bakar, ateşten başka bir şey görmez; soluna bakar, ateşten başka bir şey görmez; önüne bakar, ateşten başka bir şey görmez. O halde yarım hurmayla da olsa ateşten korunun; onu da bulamazsa güzel bir sözle [korunsun]."

الْآيَة ٤٢ - ٤٦

42 - 46. Ayetler

أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {قل من يكلؤكم} قَالَ: يحرسكم

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {قل من يكلؤكم} “De ki: Sizi kim koruyabilir?...” ayeti hakkında: "[Sizi] gözetip korur" demiştir.

وَفِي قَوْله: {وَلَا هم منا يصحبون} قَالَ: لَا ينْصرُونَ

{وَلَا هم منا يصحبون} “...ve tarafımızdan da korunmazlar” ayeti hakkında da: "Onlara yardım edilmez" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَلَا هم منا يصحبون} قَالَ: لَا ينْصرُونَ

İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {وَلَا هم منا يصحبون} “...ve tarafımızdan da korunmazlar” ayeti hakkında: "Onlara yardım edilmez" demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {قل من يكلؤكم} قَالَ: يحفظكم

İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {قل من يكلؤكم} “De ki: Sizi kim koruyabilir?...” ayeti hakkında: "[Sizi] muhafaza eder" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَلَا هم منا يصحبون} قَالَ: لَا يجارون

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {وَلَا هم منا يصحبون} “...ve tarafımızdan da korunmazlar” ayeti hakkında: "Onlara himaye verilmez" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَلَا هم منا يصحبون} قَالَ: لَا يمْنَعُونَ

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {وَلَا هم منا يصحبون} “...ve tarafımızdan da korunmazlar” ayeti hakkında: "[Azaptan] korunup kurtarılmazlar" demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {أم لَهُم آلِهَة تمنعهم من دُوننَا لَا يَسْتَطِيعُونَ نصر أنفسهم} يَعْنِي الْآلهَة {وَلَا هم منا يصحبون} يَقُول: لَا يصحبون من الله بِخَير

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, {أم لَهُم آلِهَة تمنعهم من دُوننَا لَا يَسْتَطِيعُونَ نصر أنفسهم} “Yoksa kendilerini bize karşı savunacak ilahları mı var? O ilahlar ne kendilerine yardım edebilirler...” -ilahları kastediyor- {وَلَا هم منا يصحبون} “...ve tarafımızdan da korunmazlar” ayeti hakkında: "Allah tarafından onlara hiçbir hayır arkadaşlık etmez (verilmez)" demiştir.

وَفِي قَوْله: {أَفلا يرَوْنَ أَنا نأتي الأَرْض ننقصها من أطرافها} قَالَ: كَانَ الْحسن يَقُول: ظُهُور النَّبِي ﷺ على من قَاتله أَرضًا أَرضًا وقوما وقوما وَقَوله: {أفهم الغالبون} أَي لَيْسُوا بغالبين وَلَكِن الرَّسُول هُوَ الْغَالِب

{أَفلا يرَوْنَ أَنا نأتي الأَرْض ننقصها من أطرافها} “Görmüyorlar mı ki biz yeryüzüne geliyor ve onu uçlarından eksiltiyoruz?” ayeti hakkında [Katâde] şöyle demiştir: Hasan [el-Basrî] şöyle derdi: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendisiyle savaşanlara karşı diyar diyar, kavim kavim üstün gelmesidir." {أفهم الغالبون} “Şimdi galip gelenler onlar mıdır?” ayeti hakkında ise: "Yani onlar galip değildir, bilakis galip olan Resûl'dür" demiştir.

وَفِي قَوْله: {قل إِنَّمَا أنذركم بِالْوَحْي} أَي بِهَذَا الْقُرْآن {وَلَا يسمع الصم الدُّعَاء إِذا مَا ينذرون} يَقُول: إِن الْكَافِر أَصمّ عَن كتاب الله لَا يسمعهُ وَلَا ينْتَفع بِهِ وَلَا يعقله كَمَا يسمعهُ أهل الْإِيمَان

{قل إِنَّمَا أنذركم بِالْوَحْي} “De ki: Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum” yani bu Kur'an ile [uyarıyorum], {وَلَا يسمع الصم الدُّعَاء إِذا مَا ينذرون} “Sağırlar ise uyarıldıkları vakit çağrıyı işitmezler” ayeti hakkında da şöyle demiştir: "Kâfir, Allah'ın Kitabı'na karşı sağırdır; iman ehlinin işittiği gibi onu işitmez, ondan faydalanmaz ve onu akletmez."

وَفِي قَوْله: {وَلَئِن مستهم نفحة} يَقُول: لَئِن أَصَابَتْهُم عُقُوبَة

{وَلَئِن مستهم نفحة} “Andolsun ki onlara [azaptan] bir esinti dokunsa...” ayeti hakkında da: "Şayet kendilerine bir ceza dokunsa" demiştir.

الْآيَة ٤٧

47. Ayet

أخرج أَحْمد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير فِي تهذيبه وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن عَائِشَة أَن رجلا قَالَ: يَا رَسُول الله إِن لي مملوكين يكذبونني ويخونونني ويعصونني وأضربهم وأشتمهم فَكيف أَنا مِنْهُم فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ: يحْسب مَا خانوك وعصوك وكذبوك وعقابك إيَّاهُم فَإِن كَانَ عقابك إيَّاهُم دون ذنوبهم كَانَ فضلا لَك وَإِن كَانَ عقابك إيَّاهُم بِقدر ذنوبهم كَانَ كفافاً لَا لَك وَلَا عَلَيْك وَإِن عقابك إياك فَوق ذنوبهم اقْتصّ لَهُم مِنْك

Ahmed, Tirmizî, Tehzîb'inde İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Âişe [radıyallâhu anhâ]'dan naklettiğine göre bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Benim kölelerim var; bana yalan söylüyorlar, bana hıyanet ediyorlar ve bana isyan ediyorlar. Ben de onları dövüyor ve azarlıyorum. Benim onlara karşı durumum nasıl olacak?" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona şöyle buyurdu: "Onların sana hıyanet etmeleri, isyan etmeleri ve yalan söylemeleri ile senin onlara verdiğin ceza hesap edilir. Şayet senin onlara verdiğin ceza günahlarının altındaysa bu senin lehine bir lütuf olur; eğer senin onlara verdiğin ceza günahları kadarsa başa baş olur, ne lehine ne de aleyhinedir; eğer senin onlara verdiğin ceza günahlarının üstündeyse onlar için senden kısas alınır."