الْفضل
[ve] lütuf [onlara geçer].
فَجعل الرجل يبكي ويهتف فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: أما تقْرَأ كتاب الله {وَنَضَع الموازين الْقسْط ليَوْم الْقِيَامَة فَلَا تظلم نفس شَيْئا وَإِن كَانَ مِثْقَال حَبَّة من خَرْدَل أَتَيْنَا بهَا وَكفى بِنَا حاسبين} فَقَالَ الرجل: يَا رَسُول الله مَا أجد لي وَلَهُم شَيْئا خيرا من مفارقتهم
Bunun üzerine adam ağlamaya ve feryat etmeye başladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Sen Allah'ın Kitabı'nda {وَنَضَع الموازين الْقسْط ليَوْم الْقِيَامَة فَلَا تظلم نفس شَيْئا وَإِن كَانَ مِثْقَال حَبَّة من خَرْدَل أَتَيْنَا بهَا وَكفى بِنَا حاسبين} ‘Kıyamet günü için adalet terazilerini kurarız. Artık hiçbir kimseye hiçbir şekilde haksızlık edilmez. Bir hardal tanesi ağırlığınca bile olsa onu getiririz. Hesap görücüler olarak da biz yeteriz’ ayetini okumuyor musun?” Bunun üzerine adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Benim ve onlar için, onlardan ayrılmaktan daha hayırlı bir şey göremiyorum.
أشهدك أَنهم أَحْرَار
Seni şahit tutuyorum ki onlar hürdürler” dedi.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ ي نَوَادِر الْأُصُول وَابْن أبي حَاتِم عَن رِفَاعَة بن رَافع الزرقي قَالَ: قَالَ رجل: يَا رَسُول الله كَيفَ ترى فِي رقيقنا نضربهم فَقَالَ: توزن ذنوبهم وعقوبتكم إيَّاهُم فَإِن كَانَت عقوبتكم أَكثر من ذنوبهم أخذُوا مِنْكُم
Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de ve İbn Ebî Hâtim'in Rifâa b. Râfi' ez-Zürakî'den naklettiğine göre bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Kölelerimiz hakkında ne dersin, onları dövüyoruz?” dedi. O da şöyle buyurdu: “Onların günahları ile sizin onlara verdiğiniz ceza tartılır. Eğer sizin cezanız onların günahlarından fazla olursa [fazlalık kısas olarak] sizden alınır.”
قَالَ: أَفَرَأَيْت سبّنا إيَّاهُم قَالَ: توزن ذنوبهم وأذاكم إيَّاهُم فَإِن كَانَ أذاكم إيَّاهُم أَكثر أعْطوا مِنْكُم
[Adam]: “Peki onlara sövmemize ne dersin?” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Onların günahları ile sizin onlara verdiğiniz eziyet tartılır. Eğer sizin onlara verdiğiniz eziyet daha fazla olursa, [hakları] sizden [alınıp] onlara verilir” buyurdu.
قَالَ: أَرَأَيْت يَا رَسُول الله وَلَدي أضربهم قَالَ: إِنَّك لَا تتهم فِي ولدك وَلَا تطيب نَفسك تشبع ويجوعون وتكسى ويعرون
[Adam]: “Ey Allah'ın Resûlü! Çocuklarımı dövmeme ne dersin?” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “Sen çocukların hususunda [onlara haksızlık etmekle] itham edilmezsin; sen doyup da onlar aç kaldıkça, sen giyinip de onlar çıplak kaldıkça gönlün buna razı olmaz.”
وَأخرج الْحَكِيم عَن زيد بن أسلم قَالَ: قَالَ رجل: يَا رَسُول الله مَا تَقول فِي ضرب المماليك قَالَ: إِن كَانَ ذَلِك فِي كنهه وَإِلَّا أقيد مِنْكُم يَوْم الْقِيَامَة
Hakîm'in Zeyd b. Eslem'den naklettiğine göre bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü! Köleleri dövme hususunda ne dersin?” dedi. Şöyle buyurdu: “Şayet bu hak ettiği ölçüde ise [sorumluluk yoktur], aksi takdirde kıyamet günü sizden kısas alınır.”
قيل: يَا رَسُول الله مَا تَقول فِي سبهم قَالَ: مثل ذَلِك
“Ey Allah'ın Resûlü! Onlara sövme hususunda ne dersin?” denildi. O da: “Aynı şekildedir” buyurdu.
قَالَ: يَا رَسُول الله فَإنَّا نعاقب أَوْلَادنَا ونسبهم قَالَ: إِنَّهُم لَيْسُوا أَوْلَادكُم لأنكم لَا تتهمون على أَوْلَادكُم
[Adam]: “Ey Allah'ın Resûlü! Biz çocuklarımızı da cezalandırıyor ve onlara sövüyoruz” dedi. O da şöyle buyurdu: “Onlar sizin çocuklarınız gibi değildir; çünkü siz çocuklarınız hususunda [kötülük kastıyla] itham edilmezsiniz.”
وَأخرج الْحَكِيم عَن زِيَاد بن أبي زِيَاد قَالَ: قَالَ رجل: يَا رَسُول الله ﷺ إِن لي مَالا وَإِن لي خدماً وَإِنِّي أغضب فأعرم وأشتم وأضرب
Hakîm'in Ziyâd b. Ebî Ziyâd'dan naklettiğine göre bir adam: “Ey Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem! Benim malım var ve hizmetçilerim var. Ben öfkeleniyorum, sertleşiyorum, küfrediyorum ve dövüyorum” dedi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: توزن ذنُوبه بعقوبتك فَإِن كَانَت سَوَاء فَلَا لَك وَلَا عَلَيْك وَإِن كَانَت الْعقُوبَة أَكثر فَإِنَّمَا هُوَ شَيْء يُؤْخَذ من حَسَنَاتك يَوْم الْقِيَامَة
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Onun günahı ile senin verdiğin ceza tartılır. Eğer denk gelirse ne lehinedir ne aleyhine. Şayet ceza daha fazla olursa, o ancak kıyamet gününde senin sevaplarından alınacak bir şeydir.”
فَقَالَ الرجل: أوه
Bunun üzerine adam: “Eyvah!
أوه
Eyvah!
يُؤْخَذ من حسناتي أشهدك يَا رَسُول الله ﷺ أَن مماليكي أَحْرَار أَنا لَا أمسك شَيْئا يُؤْخَذ من حسناتي لَهُ
Benim sevaplarımdan mı alınacak?! Ey Allah'ın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem, seni şahit tutuyorum ki kölelerim hürdür. Ben, kendisi yüzünden sevaplarımdan bir şey alınacak hiçbir şeyi elimde tutmam” dedi.
قَالَ: فحسبت مَاذَا ألم تسمع إِلَى قَوْله تَعَالَى: {وَنَضَع الموازين الْقسْط} الْآيَة
[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Sen ne zannetmiştin? Allah Teâlâ'nın: {وَنَضَع الموازين الْقسْط} ‘[Kıyamet günü için] adalet terazilerini kurarız...’ ayetini işitmedin mi?” buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: يجاء بِالنَّاسِ يَوْم الْقِيَامَة إِلَى الْمِيزَان فيتجادلون عِنْده أَشد الْجِدَال
İbn Ebî Şeybe, ez-Zühd'de Ahmed ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet günü insanlar mizanın huzuruna getirilirler ve onun yanında en şiddetli şekilde tartışırlar.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَنَضَع الموازين الْقسْط} الْآيَة
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {وَنَضَع الموازين الْقسْط} “[Kıyamet günü için] adalet terazilerini kurarız...” ayeti hakkında...
قَالَ: هُوَ كَقَوْلِه: (وَالْوَزْن يَوْمئِذٍ الْحق) (الْأَعْرَاف آيَة ٨)
O şöyle demiştir: “Bu, O'nun: (وَالْوَزْن يَوْمئِذٍ الْحق) ‘O gün tartı haktır’ (A'râf 8. ayet) sözü gibidir.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد أَنه كَانَ يقْرَأ وَإِن كَانَ مِثْقَال حَبَّة من خَرْدَل آتَيْنَا بهَا بِمد الْألف
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Mücâhid, elifi uzatarak (آتَيْنَا بهَا) şeklinde okurdu.
قَالَ: جازينا بهَا
O: “Onun karşılığını veririz [anlamındadır]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَاصِم بن أبي النجُود أَنه كَانَ يقْرَأ {وَإِن كَانَ مِثْقَال حَبَّة من خَرْدَل أَتَيْنَا بهَا} على معنى جِئْنَا بهَا لَا يمد أَتَيْنَا
İbn Ebî Hâtim'in Âsım b. Ebi'n-Nücûd'dan naklettiğine göre o, {وَإِن كَانَ مِثْقَال حَبَّة من خَرْدَل أَتَيْنَا بهَا} “Bir hardal tanesi ağırlığınca bile olsa onu getiririz” ayetini “onu getiririz” manasında (أَتَيْنَا)'yı uzatmadan okurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {وَإِن كَانَ مِثْقَال حَبَّة} قَالَ: وزن حَبَّة
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre {وَإِن كَانَ مِثْقَال حَبَّة} “Bir dane ağırlığınca bile olsa...” ayeti hakkında o: “Bir dane ağırlığı” demiştir.
وَفِي قَوْله: {وَكفى بِنَا حاسبين} قَالَ: محصين
{وَكفى بِنَا حاسبين} “Hesap görücüler olarak da biz yeteriz” ayeti hakkında da: “Eksiksiz sayıp tespit edenler olarak” demiştir.
الْآيَة ٤٨ - ٥٠
48-50. Ayetler
أخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس أَنه كَانَ يقْرَأ {وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُون الْفرْقَان وضياء} وَيَقُول: خُذُوا هَذِه الْوَاو واجعلوها هَهُنَا (وَالَّذين قَالَ لَهُم النَّاس إِن النَّاس قد جمعُوا لكم
Saîd b. Mansûr ve İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre İbn Abbâs {وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُون الْفرْقَان وضياء} “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkan'ı ve bir ışığı verdik...” ayetini okur ve şöyle derdi: “Bu 'vav'ı alın ve şuraya koyun: (وَالَّذين قَالَ لَهُم النَّاس إِن النَّاس قد جمعُوا لكم)
) الْآيَة
‘O kimseler ki insanlar onlara: İnsanlar size karşı toplandı...’ ayetine.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُون الْفرْقَان وضياء} قَالَ: انزعوا هَذِه الْوَاو واجعلوها فِي (الَّذين يحملون الْعَرْش من حوله) (غَافِر آيَة ٧)
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbn Abbâs {وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُون الْفرْقَان وضياء} “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkan'ı ve bir ışığı verdik...” ayeti hakkında: “Bu 'vav'ı çıkarın ve (الَّذين يحملون الْعَرْش من حوله) ‘Arş'ı taşıyanlar [ve] onun etrafındakiler...’ (Gâfir 7. ayet) ayetine koyun” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي صَالح {وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُون الْفرْقَان} قَالَ: التَّوْرَاة
Abd b. Humeyd'in Ebû Sâlih'ten naklettiğine göre {وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُون الْفرْقَان} “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkan'ı verdik...” ayeti hakkında o: “Tevrat'tır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُون الْفرْقَان} قَالَ: الْفرْقَان التَّوْرَاة حلالها وحرامها مِمَّا فرق الله بَين الْحق وَالْبَاطِل
İbn Cerîr'in Katâde'den naklettiğine göre {وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُون الْفرْقَان} “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkan'ı verdik...” ayeti hakkında o şöyle demiştir: “Furkan, Allah'ın hak ile batılın arasını ayırdığı helali ve haramıyla Tevrat'tır.”
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُون الْفرْقَان} قَالَ: الْفرْقَان الْحق آتَاهُ الله مُوسَى وَهَارُون فرق بَينهمَا وَبَين فِرْعَوْن فصل بَينهم بِالْحَقِّ
İbn Cerîr'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre {وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى وَهَارُون الْفرْقَان} “Andolsun biz Mûsâ ve Hârûn'a Furkan'ı verdik...” ayeti hakkında o şöyle demiştir: “Furkan haktır; Allah onu Mûsâ ve Hârûn'a vermiş, onlarla Firavun'un arasını ayırmış ve aralarında hak ile hükmetmiştir.”
وَقَرَأَ (وَمَا أنزلنَا على عَبدنَا يَوْم الْفرْقَان) (الْأَنْفَال آيَة ٤١) قَالَ: يَوْم بدر
Ve o, (وَمَا أنزلنَا على عَبدنَا يَوْم الْفرْقَان) “...ve Furkan gününde kulumuza indirdiğimiz...” (Enfâl 41. ayet) ayetini okuyup: “Bedir günüdür” demiştir.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن الْحسن عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: قَالَ الله ﵎: وَعِزَّتِي لأجمع على عَبدِي خوفين وَلَا أجمع لَهُ أمنين فَمن خافني فِي الدُّنْيَا أمنته فِي الْآخِرَة
Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdirü'l-Usûl'de Hasan'dan, onun da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre o şöyle buyurmuştur: “Allah celle celâlühû şöyle buyurdu: İzzetime yemin olsun ki kulum üzerinde iki korkuyu birleştirmem, ona iki emniyeti de birleştirmem. Kim dünyada benden korkarsa ahirette onu emin kılarım...”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَهَذَا ذكر مبارك أَنزَلْنَاهُ} أَي هَذَا الْقُرْآن
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre {وَهَذَا ذكر مبارك أَنزَلْنَاهُ} “İşte bu [da] indirdiğimiz mübarek bir zikirdir” ayeti hakkında: “Yani bu Kur'an'dır” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن مَيْمُون بن مهْرَان قَالَ: خصلتان فيهمَا الْبركَة: الْقُرْآن والمطر
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Meymûn b. Mihrân'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “İki haslet vardır ki onlarda bereket bulunmaktadır: Kur'an ve yağmur.”
وتلا (وأنزلنا من السَّمَاء مَاء) {وَهَذَا ذكر مبارك} وَالله أعلم
Ve o, (وأنزلنا من السَّمَاء مَاء) “Gökten su indirdik...” ve {وَهَذَا ذكر مبارك} “İşte bu da mübarek bir zikirdir” [ayetlerini] okudu. Doğrusunu Allah bilir.
الْآيَة ٥١ - ٥٦
51-56. Ayetler
أخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وَلَقَد آتَيْنَا إِبْرَاهِيم رشده} قَالَ: هديناه صَغِيرا
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre {وَلَقَد آتَيْنَا إِبْرَاهِيم رشده} “Andolsun biz İbrâhim'e rüşdünü (doğru yolu bulma yeteneğini) vermiştik” ayeti hakkında o: “Küçükken ona hidayet verdik” demiştir.
وَفِي قَوْله: {مَا هَذِه التماثيل} قَالَ: الْأَصْنَام
{مَا هَذِه التماثيل} “Nedir bu heykeller?...” ayeti hakkında da: “Putlardır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وَلَقَد آتَيْنَا إِبْرَاهِيم رشده} يَقُول: آتيناه هداه
İbn Cerîr'in Katâde'den naklettiğine göre {وَلَقَد آتَيْنَا إِبْرَاهِيم رشده} “Andolsun biz İbrâhim'e rüşdünü vermiştik” ayeti hakkında o: “Ona hidayetini verdik” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {الَّتِي أَنْتُم لَهَا عاكفون} قَالَ: عَابِدُونَ
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre {الَّتِي أَنْتُم لَهَا عاكفون} “...ki siz onlara tapıp durmaktasınız” ayeti hakkında o: “İbadet edenlersiniz” demiştir.
وَفِي قَوْله: {قَالُوا وجدنَا آبَاءَنَا لَهَا عابدين} أَي على دين وانا متبعوهم على ذَلِك
{قَالُوا وجدنَا آبَاءَنَا لَهَا عابدين} “Dediler ki: Babalarımızı onlara tapar bulduk” ayeti hakkında da: “Yani bir din üzere [bulduk] ve biz de bu hususta onlara uymaktayız [demek istediler]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذمّ الملاهي وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن عَليّ بن أبي طَالب أَنه مر على قوم
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Zemmü'l-Melâhî'de İbn Ebi'd-Dünyâ, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuab'da Beyhakî'nin naklettiğine göre Ali b. Ebî Tâlib bir kavme uğradı;
يَلْعَبُونَ بالشطرنج فَقَالَ: مَا هَذِه التماثيل الَّتِي أَنْتُم لَهَا عاكفون لِأَن يمس أحدكُم جمراً حَتَّى يطفأ خير لَهُ من أَن يَمَسهَا
Onlar satranç oynuyorlardı. Bunun üzerine: “{مَا هَذِه التماثيل الَّتِي أَنْتُم لَهَا عاكفون} ‘Nedir bu tapınıp durduğunuz heykeller?’ Birinizin sönünceye kadar bir kora dokunması, bunlara dokunmasından onun için daha hayırlıdır” dedi.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن عَليّ قَالَ: لَا يسلم على أَصْحَاب النردشير وَالشطْرَنْج
İbn Asâkir'in naklettiğine göre Ali şöyle demiştir: “Tavla ve satranç oynayanlara selam verilmez.”
الْآيَة ٥٧ - ٦٧
57-67. Ayetler
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: لما خرج قوم إِبْرَاهِيم إِلَى عيدهم مروا عَلَيْهِ فَقَالُوا: يَا إِبْرَاهِيم أَلا تخرج مَعنا قَالَ: إِنِّي سقيم وَقد كَانَ بالْأَمْس قَالَ: {وتالله لأكيدن أصنامكم بعد أَن توَلّوا مُدبرين} فَسَمعهُ نَاس مِنْهُم فَلَمَّا خَرجُوا انْطلق إِلَى أَهله فَأخذ طَعَاما ثمَّ انْطلق إِلَى آلِهَتهم فقرّبه إِلَيْهِم فَقَالَ: أَلا تَأْكُلُونَ فَكَسرهَا إِلَّا كَبِيرهمْ ثمَّ ربط فِي يَده الَّذِي كسر بِهِ آلِهَتهم فَلَمَّا رَجَعَ الْقَوْم من عيدهم دخلُوا فَإِذا هم بآلهتهم قد كسرت وَإِذا كَبِيرهمْ فِي يَده الَّذِي كسر بِهِ الْأَصْنَام قَالُوا: من فعل هَذَا بآلهتنا فَقَالَ الَّذين سمعُوا إِبْرَاهِيم قَالَ: {وتالله لأكيدن أصنامكم} سمعنَا فَتى يذكرهم
İbn Ebî Hâtim'in İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'in kavmi bayramlarına gitmek üzere çıktıklarında onun yanına uğrayıp: “Ey İbrâhim! Bizimle birlikte çıkmaz mısın?” dediler. O: “Ben hastayım” dedi. Oysa o daha dün: {وتالله لأكيدن أصنامكم بعد أَن توَلّوا مُدبرين} “Allah'a yemin ederim ki siz arkanızı dönüp gittikten sonra putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” demişti ve onlardan bazı insanlar bunu işitmişti. Onlar çıkıp gidince İbrâhim ailesine gidip bir miktar yemek aldı, sonra putlarının yanına gidip yemeği onlara yaklaştırdı ve: “Yemez misiniz?” dedi. Ardından büyükleri hariç onları kırdı, sonra da putlarını kendisiyle kırdığı şeyi onun (büyük putun) eline bağladı. Kavim bayramlarından döndüklerinde içeri girdiler, bir de baktılar ki ilahları kırılmış ve büyüklerinin elinde de putları kıran şey var! “İlahlarımıza bunu kim yaptı?” dediler. İbrâhim'in {وتالله لأكيدن أصنامكم} “Allah'a yemin ederim ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” dediğini işitenler ise: “Onları diline dolayan bir genç işitmiştik”
فجادلهم عِنْد ذَاك إِبْرَاهِيم
dediler. İbrâhim işte o zaman onlarla tartıştı.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {وتالله لأكيدن أصنامكم} قَالَ: قَول إِبْرَاهِيم حِين استتبعه قومه إِلَى عيدهم فَأبى وَقَالَ: إِنِّي سقيم فَسمع مِنْهُ وعيده أصنامهم رجل مِنْهُم اسْتَأْخَرَ وَهُوَ الَّذِي
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den naklettiğine göre {وتالله لأكيدن أصنامكم} “Allah'a yemin ederim ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” ayeti hakkında o şöyle demiştir: Bu, kavmi İbrâhim'i bayramlarına katılmaya çağırdığında onun reddedip: “Ben hastayım” demesi üzerine söylediği sözdür. Onların putlarına yönelik bu tehdidini geride kalan bir adam işitmişti ve işte o kimse:
قَالَ: {سمعنَا فَتى يذكرهم يُقَال لَهُ إِبْرَاهِيم} وَجعل إِبْرَاهِيم الفأس الَّتِي أهلك بهَا أصنامهم مُسندَة إِلَى صدر كَبِيرهمْ الَّذِي تُرِك
{سمعنَا فَتى يذكرهم يُقَال لَهُ إِبْرَاهِيم} “Onları diline dolayan ve kendisine İbrâhim denilen bir genç işittik” demiştir. İbrâhim ise putlarını kendisiyle yok ettiği baltayı, dokunulmayan büyüklerinin göğsüne dayamıştı.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة أَن أَبَا إِبْرَاهِيم خَلِيل الرَّحْمَن كَانَ يعْمل هَذِه الْأَصْنَام ثمَّ يشكها فِي حَبل وَيحمل إِبْرَاهِيم على عُنُقه وَيدْفَع إِلَيْهِ الْمَشْكُوك يدرو يَبِيعهَا فجَاء رجل يَشْتَرِي فَقَالَ لَهُ إِبْرَاهِيم: مَا تصنع بِهَذَا حِين تشتريه قَالَ: أَسجد لَهُ
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den naklettiğine göre Halîlurrahmân İbrâhim'in babası bu putları yapar, sonra onları bir ipe dizer, İbrâhim'i de boynuna bindirir ve dizilmiş olan bu putları satması için ona verip dolaştırırdı. Bir adam satın almak için geldiğinde İbrâhim ona: “Bunu satın aldığında onunla ne yapacaksın?” dedi. Adam: “Ona secde edeceğim” cevabını verdi.
قَالَ لَهُ إِبْرَاهِيم: أَنْت شيخ تسْجد لهَذَا الصَّغِير إِنَّمَا يَنْبَغِي للصَّغِير أَن يسْجد للكبير فَعندهَا {قَالُوا سمعنَا فَتى يذكرهم يُقَال لَهُ إِبْرَاهِيم}
İbrâhim ona şöyle dedi: “Sen yaşlı bir adamsın, bu küçüğe mi secde ediyorsun? Halbuki küçüğün büyüğe secde etmesi gerekir.” İşte o zaman {قَالُوا سمعنَا فَتى يذكرهم يُقَال لَهُ إِبْرَاهِيم} “«Onları diline dolayan ve kendisine İbrâhim denilen bir genç işittik» dediler”.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {وتالله لأكيدن أصنامكم} قَالَ: ترى أَنه قَالَ ذَلِك من حَيْثُ لَا يسمعُونَ {فجعلهم جذاذاً} قَالَ: قطعا {إِلَّا كَبِيرا لَهُم} يَقُول: إِلَّا كَبِير آلِهَتهم وأنفسها وَأَعْظَمهَا فِي أنفسهم
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre {وتالله لأكيدن أصنامكم} “Allah'a yemin ederim ki putlarınıza mutlaka bir tuzak kuracağım” ayeti hakkında o: “Onun bunu onların duymayacağı bir şekilde söylediğini görürsün” demiştir. {فجعلهم جذاذاً} “Bunun üzerine onları parça parça etti” ayeti hakkında: “Parçalara ayırdı” demiştir. {إِلَّا كَبِيرا لَهُم} “Onların büyüğü hariç” ayeti hakkında ise: “İlahlarının en büyüğü, aralarında en değerlisi ve nefislerinde en yücesi hariç” demiştir.
{لَعَلَّهُم إِلَيْهِ يرجعُونَ} قَالَ: كايدهم بذلك لَعَلَّهُم يتذكرون أَو يبصرون
{لَعَلَّهُم إِلَيْهِ يرجعُونَ} “Belki ona başvururlar diye” [ayeti hakkında] o: “Belki düşünürler ya da gerçeği görürler diye onlara bu tuzağı kurdu” demiştir.
وَفِي قَوْله: {قَالُوا فَأتوا بِهِ على أعين النَّاس لَعَلَّهُم يشْهدُونَ} قَالَ: كَرهُوا أَن يأخذوه بِغَيْر بَيِّنَة
{قَالُوا فَأتوا بِهِ على أعين النَّاس لَعَلَّهُم يشْهدُونَ} “«O halde onu insanların gözü önüne getirin, belki şahitlik ederler» dediler” ayeti hakkında da şöyle demiştir: “Onu delilsiz yakalamayı istemediler.”
وَفِي قَوْله: {أَأَنْت فعلت هَذَا بآلهتنا يَا إِبْرَاهِيم} إِلَى قَوْله: {أَنْتُم الظَّالِمُونَ} قَالَ: وَهَذِه هِيَ الْخصْلَة الَّتِي كايدهم بهَا {ثمَّ نكسوا على رؤوسهم} قَالَ: أدْركْت الْقَوْم غيرَة سوء فَقَالُوا: {لقد علمت مَا هَؤُلَاءِ ينطقون}
{أَأَنْت فعلت هَذَا بآلهتنا يَا إِبْرَاهِيم} “«Ey İbrâhim! İlahlarımıza bunu sen mi yaptın?»” ayetinden {أَنْتُم الظَّالِمُونَ} “«Siz zalimlersiniz»” kavline kadar olan kısım hakkında o şöyle demiştir: “İşte bu, onlara kurduğu tuzaktır.” {ثمَّ نكسوا على رؤوسهم} “Sonra yine başları öne eğildi / eski kafalarına döndüler” ayeti hakkında da şöyle demiştir: “Kavmi kötü bir taassup tuttu ve: {لقد علمت مَا هَؤُلَاءِ ينطقون} ‘«Pekala bilirsin ki bunlar konuşmazlar»’ dediler.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {جذاذاً} قَالَ: حطاماً
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {جذاذاً} “parça parça” ayeti hakkında o: “Kırık dökük [parçalar]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {جذاذاً} قَالَ: فتاتاً
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {جذاذاً} “parça parça” ayeti hakkında o: “Ufalanmış parçalar” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {بل فعله كَبِيرهمْ هَذَا} قَالَ: عَظِيم آلِهَتهم
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre {بل فعله كَبِيرهمْ هَذَا} “«Bilakis onu şu büyükleri yapmıştır»” ayeti hakkında o: “İlahlarının en büyüğü” demiştir.
وَأخرج أَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لم يكذب إِبْرَاهِيم فِي شَيْء قطّ إِلَّا فِي ثَلَاث كُلهنَّ فِي الله: قَوْله إِنِّي سقيم وَلم يكن سقيماً وَقَوله لسارة أُخْتِي وَقَوله: {بل فعله كَبِيرهمْ هَذَا}
Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh'in Ebû Hureyre'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İbrâhim hepsi de Allah yolunda olmak üzere üç durum dışında hiçbir şeyde asla yalan söylememiştir: Hasta olmadığı halde «Ben hastayım» demesi, Sâre için «kız kardeşim» demesi ve {بل فعله كَبِيرهمْ هَذَا} «Bilakis onu şu büyükleri yapmıştır» demesi.”
وَأخرج أَبُو يعلى عَن أبي سعيد أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: يَأْتِي النَّاس إِبْرَاهِيم فَيَقُولُونَ لَهُ: اشفع لنا إِلَى رَبك
Ebû Ya'lâ'nın Ebû Saîd'den naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İnsanlar İbrâhim'e gelip ona: «Rabbine bizim için şefaat et» derler.”
فَيَقُول: إِنِّي كذبت ثَلَاث كذبات
O da şöyle der: “Ben üç yalan söyledim.”
فَقَالَ النَّبِي
Peygamber
صلى الله عَلَيْهِ وَسلم: مَا مِنْهَا كذبة إِلَّا مَا حل بهَا عَن دين الله قَوْله: (إِنِّي سقيم) (الصافات آيَة ٨٩) وَقَوله: {بل فعله كَبِيرهمْ هَذَا} وَقَوله لسارة إِنَّهَا أُخْتِي
sallallâhu aleyhi ve sellem [bunun üzerine] şöyle buyurdu: “Bu yalanlardan her biriyle ancak Allah'ın dinini savunmuştur: (İbrâhim'in) ‘Ben hastayım’ (Sâffât Suresi, 89. ayet) sözü, {بل فعله كَبِيرهمْ هَذَا} ‘Bilakis onu şu büyükleri yapmıştır’ sözü ve Sâre hakkında ‘O benim kız kardeşimdir’ sözü.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {فَرَجَعُوا إِلَى أنفسهم} قَالَ: نظر بَعضهم إِلَى بعض
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre {فَرَجَعُوا إِلَى أنفسهم} “Bunun üzerine kendi kendilerine dönüp düşündüler” ayeti hakkında o: “Birbirlerine baktılar” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد {ثمَّ نكسوا على رؤوسهم} قَالَ: فِي الرَّأْي
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre {ثمَّ نكسوا على رؤوسهم} “Sonra yine başları öne eğildi / eski kafalarına döndüler” ayeti hakkında o: “Fikir ve görüş bakımından [tersine döndüler]” demiştir.
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك فِي قَوْله: {أُفٍّ} يَعْنِي الرَّدِيء من الْكَلَام
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik'ten naklettiğine göre {أُفٍّ} “Öf / yuh olsun” sözü hakkında o: “Kötü ve çirkin söz demektir” demiştir.
الْآيَة ٦٨ - ٧٣
68-73. Ayetler
أخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد قَالَ: تَلَوت هَذِه الْآيَة على عبد الله بن عمر فَقَالَ: أَتَدْرِي يَا مُجَاهِد من الَّذِي أَشَارَ بتحريق إِبْرَاهِيم بالنَّار قلت: لَا
İbn Cerîr'in Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayeti Abdullah b. Ömer'e okudum. Bunun üzerine o: “Ey Mücâhid! İbrâhim'in ateşte yakılmasını kimin teklif ettiğini bilir misin?” dedi. Ben: “Hayır” dedim.
قَالَ: رجل من أَعْرَاب فَارس يَعْنِي الأكراد
O: “Fars bedevilerinden bir adam, yani Kürtler[den biri]” dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما جمع لإِبْرَاهِيم ﵇ مَا جمع وَأُلْقِي فِي النَّار جعل خَازِن الْمَطَر يَقُول: مَتى أومر بالمطر فَأرْسلهُ فَكَانَ أَمر الله أسْرع قَالَ الله: {كوني بردا وَسلَامًا} فَلم يبْق فِي الأَرْض نَار إِلَّا طفئت
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim aleyhisselâm için toplanan [odunlar] toplanıp ateşe atıldığında yağmur meleği: “Yağmurla ne zaman emrolunacağım ki onu göndereyim?” deyip duruyordu. Fakat Allah'ın emri daha çabuk davrandı. Allah: {كوني بردا وَسلَامًا} “Serin ve esenlik ol!” buyurdu da yeryüzünde sönmeyen hiçbir ateş kalmadı.
وَأخرج أَحْمد وَالطَّبَرَانِيّ وَأَبُو يعلى وَابْن أبي حَاتِم عَن عَائِشَة أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: إِن إِبْرَاهِيم حِين ألقِي فِي النَّار لم تكن فِي الأَرْض دَابَّة إِلَّا تُطْفِئ عَنهُ النَّار غير الوزغ فَإِنَّهُ كَانَ ينْفخ على إِبْرَاهِيم فَأمر رَسُول الله ﷺ بقتْله
Ahmed, Taberânî, Ebû Ya'lâ ve İbn Ebî Hâtim'in Âişe'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İbrâhim ateşe atıldığında keler (kertenkele türü) dışında yeryüzünde onun üzerindeki ateşi söndürmeye çalışmayan hiçbir canlı yoktu. Çünkü o, İbrâhim'in üzerine [ateşi] üflüyordu. Bu sebeple Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onun öldürülmesini emretti.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أم شريك أَن النَّبِي ﷺ أَمر بقتل الأوزاغ وَقَالَ: كَانَت تنفخ على إِبْرَاهِيم ﷺ
İbn Merdeveyh'in Ümmü Şerîk'ten naklettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kelerlerin öldürülmesini emretti ve: “Onlar İbrâhim aleyhisselâm'ın üzerine [ateşi] üflüyorlardı” buyurdu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف أخبرنَا معمر عَن قَتَادَة عَن بَعضهم عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: كَانَت الضفدع تُطْفِئ النَّار عَن إِبْرَاهِيم وَكَانَت الوزغ تنفخ عَلَيْهِ وَنهى عَن قتل هَذَا وَأمر بقتل هَذَا
Abdurrezzâk'ın el-Musannef'te Ma'mer'den, onun Katâde'den, onun da bazı kimseler aracılığıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre o şöyle buyurmuştur: “Kurbağa İbrâhim'in üzerindeki ateşi söndürüyor, keler ise onun üzerine [ateşi] üflüyordu. Bu yüzden [Resûlullah] bunun (kurbağanın) öldürülmesini yasakladı, şunun (kelerin) öldürülmesini emretti.”
وَأخرجه ابْن الْمُنْذر فَقَالَ: أخبرنَا أَبُو سعيد الشَّامي عَن أبان عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لَا تسبوا الضفدع فَإِنَّهُ صَوته تَسْبِيح وتقديس وتكبير إِن الْبَهَائِم اسْتَأْذَنت رَبهَا فِي أَن تُطْفِئ النَّار عَن إِبْرَاهِيم فَأذن للضفادع فتراكبت عَلَيْهِ فأبدلها الله بَحر النَّار برد المَاء
İbnü'l-Münzir de rivayet edip şöyle demiştir: Bize Ebû Saîd eş-Şâmî, Ebân'dan, o Enes'ten bildirdi ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kurbağaya sövmeyin; zira onun sesi tesbih, takdis ve tekbirdir. Hayvanlar İbrâhim'in üzerindeki ateşi söndürmek için Rablerinden izin istediler, O da kurbağalara izin verdi; onlar da onun üzerine üşüştüler. Bunun üzerine Allah ateşin harareti yerine onlara suyun serinliğini verdi.”
وَأخرج أَبُو يعلى وَأَبُو نعيم وَابْن مرْدَوَيْه والخطيب عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: لما ألقِي إِبْرَاهِيم فِي النَّار قَالَ: اللَّهُمَّ إِنَّك فِي السَّمَاء وَاحِد وَأَنا فِي الأَرْض وَاحِد أعبدك
Ebû Ya'lâ, Ebû Nuaym, İbn Merdeveyh ve el-Hatîb'in Ebû Hureyre'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İbrâhim ateşe atıldığında şöyle dedi: «Allahım! Şüphesiz Sen gökte teksin, ben de yeryüzünde Sana ibadet eden tek kişiyim.»”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَمْرو قَالَ: أول كلمة قَالَهَا إِبْرَاهِيم حِين ألقِي فِي النَّار حَسبنَا الله وَنعم الْوَكِيل
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te ve İbnü'l-Münzir'in İbn Amr'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim ateşe atıldığında söylediği ilk söz: “Hasbünallâhu ve ni'me'l-vekîl (Allah bize yeter, O ne güzel vekildir)” olmuştur.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن كَعْب قَالَ: مَا أحرقت النَّار من إِبْرَاهِيم إِلَّا وثَاقه
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ka'b'dan naklettiğine göre o: “Ateş İbrâhim'in sadece bağlarını yaktı” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْمنْهَال بن عَمْرو قَالَ: أخْبرت أَن إِبْرَاهِيم ألقِي فِي النَّار فَكَانَ فِيهَا إِمَّا خمسين وَإِمَّا أَرْبَعِينَ قَالَ: مَا كنت أَيَّامًا وليالي قطّ أطيب عَيْشًا إِذْ كنت فِيهَا وددت أَن عيشي وحياتي كلهَا مثل عيشي إِذْ كنت فِيهَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in el-Minhâl b. Amr'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bana bildirildiğine göre İbrâhim ateşe atılmış ve orada ya elli ya da kırk [gün] kalmıştır. [İbrâhim] şöyle demiştir: “Orada bulunduğum günler ve geceler kadar hiçbir zaman daha tatlı bir hayat yaşamadım. Bütün ömrümün ve hayatımın, orada bulunduğum zamanki hayatım gibi olmasını ne kadar çok isterdim!”
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: لما ألقِي إِبْرَاهِيم خَلِيل الرَّحْمَن فِي النَّار قَالَ الْملك خَازِن الْمَطَر: يَا رب إِن خَلِيلك إِبْرَاهِيم رجا أَن يُؤذن لَهُ فَيُرْسل الْمَطَر فَكَانَ أَمر الله أسْرع من ذَلِك فَقَالَ: {يَا نَار كوني بردا وَسلَامًا على إِبْرَاهِيم} فَلم يبْق فِي الأَرْض نَار إِلَّا طفئت
İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Halîlurrahmân İbrâhim ateşe atıldığında yağmur meleği: “Ey Rabbim! Şüphesiz dostun İbrâhim...” dedi ve kendisine izin verilip yağmuru göndermeyi umdu. Fakat Allah'ın emri bundan daha çabuk oldu ve: {يَا نَار كوني بردا وَسلَامًا على إِبْرَاهِيم} “«Ey ateş! İbrâhim'e serin ve esenlik ol!»” buyurdu. Bunun üzerine yeryüzünde sönmeyen hiçbir ateş kalmadı.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن شُعَيْب الجبائي قَالَ: الَّذِي قَالَ حرقوه هبون
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Şuayb el-Cübbâî'den naklettiğine göre o: “«Onu yakın» diyen kimse Hebbûn idi” demiştir.
فَخسفَ الله بِهِ الأَرْض فَهُوَ يتجلجل فِيهَا إِلَى يَوْم الْقِيَامَة
Allah onu yere batırdı; o, kıyamet gününe kadar yerin dibine doğru batıp gitmektedir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {قُلْنَا يَا نَار} قَالَ: كَانَ جِبْرِيل هُوَ الَّذِي قَالَهَا
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre {قُلْنَا يَا نَار} “«Ey ateş!» dedik” ayeti hakkında o: “Bunu söyleyen Cibrîl idi” demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لَو لم يتبع بردهَا {سَلاما} لمات إِبْرَاهِيم من بردهَا فَلم يبْق فِي الأَرْض يَوْمئِذٍ نَار إِلَّا طفئت ظَنَنْت أَنَّهَا هِيَ تعنى
Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: “Eğer serinliğinin peşinden {سَلاما} ‘esenlik’ [kelimesi] eklenmeseydi İbrâhim onun soğukluğundan ölürdü. O gün yeryüzünde sönmeyen hiçbir ateş kalmadı; [çünkü her ateş] kastedilenin kendisi olduğunu sanmıştı.”
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عليّ فِي قَوْله: {قُلْنَا يَا نَار كوني بردا وَسلَامًا} قَالَ: لَوْلَا أَنه قَالَ: {وَسلَامًا} لقَتله بردهَا
Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Ahmed ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Ali'den naklettiğine göre {قُلْنَا يَا نَار كوني بردا وَسلَامًا} “«Ey ateş! Serin ve esenlik ol!» dedik” ayeti hakkında o: “Eğer {وَسلَامًا} ‘ve esenlik’ buyurmasaydı, onun soğukluğu onu öldürürdü” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن شمر بن عَطِيَّة قَالَ: لما أَرَادوا أَن يلْقوا إِبْرَاهِيم فِي النَّار نَادَى الْملك الَّذِي يُرْسل الْمَطَر: رب خَلِيلك رجا أَن يُؤذن لَهُ فَيُرْسل الْمَطَر فَقَالَ الله: {يَا نَار كوني بردا وَسلَامًا على إِبْرَاهِيم} فَلم يبْق فِي الأَرْض يَوْمئِذٍ نَار إِلَّا بردت
İbn Ebî Hâtim'in Şimr b. Atiyye'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'i ateşe atmak istediklerinde yağmuru gönderen melek: “Rabbim! Dostun [İbrâhim için yardım etmeyi umuyor]” diye seslendi ve kendisine izin verilip yağmuru göndermeyi umdu. Bunun üzerine Allah: {يَا نَار كوني بردا وَسلَامًا على إِبْرَاهِيم} “«Ey ateş! İbrâhim'e serin ve esenlik ol!»” buyurdu. O gün yeryüzünde soğumayan hiçbir ateş kalmadı.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَعبد بن حميد من طَرِيق أبي هِلَال عَن بكر بن عبد الله الْمُزنِيّ قَالَ: لما أَرَادوا أَن يلْقوا إِبْرَاهِيم فِي النَّار جَاءَت عَامَّة الخليقة فَقَالَت: يَا رب خَلِيلك يلقى فِي النَّار فائذن لنا نطفئ عَنهُ
Ahmed ez-Zühd'de ve Abd b. Humeyd'in Ebû Hilâl yoluyla Bekr b. Abdillâh el-Müzenî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim'i ateşe atmak istediklerinde yaratılmışların tamamı gelip: “Ey Rabbimiz! Dostun ateşe atılıyor, bize izin ver de onun üzerindeki ateşi söndürelim” dediler.
قَالَ: هُوَ خليلي لَيْسَ لي فِي الأَرْض خَلِيل غَيره وَأَنا آلهه لَيْسَ لَهُ إِلَه غَيْرِي فَإِن استغاثكم فأغيثوه وَإِلَّا فَدَعوهُ قَالَ: وَجَاء ملك الْقطر قَالَ: يَا رب خَلِيلك يلقى فِي النَّار فائذن لي أَن أطفئ عَنهُ بالقطر
[Allah] buyurdu ki: “O Benim dostumdur, yeryüzünde Benim ondan başka dostum yoktur. Ben de onun ilahıyım, onun Benden başka ilahı yoktur. Eğer sizden yardım isterse ona yardım edin, istemezse onu bırakın.” [Râvi] dedi ki: Yağmur meleği geldi ve: “Ey Rabbim! Dostun ateşe atılıyor, bana izin ver de yağmurla onu söndüreyim” dedi.
قَالَ: هُوَ خليلي لَيْسَ لي فِي الأَرْض خَلِيل غَيره وَأَنا آلهه لَيْسَ لَهُ إِلَه غَيْرِي فَإِن اسْتَعَانَ بك فأعنه وَإِلَّا فَدَعْهُ
[Allah] buyurdu ki: “O Benim dostumdur, yeryüzünde Benim ondan başka dostum yoktur. Ben de onun ilahıyım, onun Benden başka ilahı yoktur. Eğer senden yardım isterse ona yardım et, istemezse onu bırak.”
قَالَ: فَلَمَّا ألقِي فِي النَّار دَعَا بِدُعَاء نَسيَه أَبُو هِلَال فَقَالَ الله ﷿: {يَا نَار كوني بردا وَسلَامًا على إِبْرَاهِيم} قَالَ: فبردت فِي الْمشرق وَالْمغْرب فَمَا أنضجت يَوْمئِذٍ كُرَاعًا
[Râvi] dedi ki: Ateşe atılınca bir dua etti -Ebû Hilâl bu duayı unuttu-. Bunun üzerine Azîz ve Celîl olan Allah: {يَا نَار كوني بردا وَسلَامًا على إِبْرَاهِيم} “«Ey ateş! İbrâhim'e serin ve esenlik ol!»” buyurdu. [Bekr] dedi ki: Doğuda ve batıda [bütün ateşler] soğudu, öyle ki o gün [ateş] bir paçayı dahi pişiremedi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: قَالَ كَعْب: مَا انْتفع أحد من أهل الأَرْض يَوْمئِذٍ بِنَار وَلَا أحرقت النَّار يَوْمئِذٍ شَيْئا إِلَّا وثاق إِبْرَاهِيم
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den naklettiğine göre Ka'b şöyle demiştir: “O gün yeryüzü halkından hiç kimse ateşten faydalanamadı ve o gün ateş İbrâhim'in bağları dışında hiçbir şeyi yakmadı.”
وَقَالَ قَتَادَة: لم تأت دَابَّة يَوْمئِذٍ إِلَّا أطفأت عَنهُ النَّار إِلَّا الوزغ
Katâde şöyle demiştir: “O gün keler dışında gelip de onun üzerindeki ateşi söndürmeye çalışmayan hiçbir canlı yoktu.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك قَالَ: يذكرُونَ أَن جِبْرِيل كَانَ مَعَ إِبْرَاهِيم فِي النَّار يمسح عَنهُ الْعرق
İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Cibrîl'in ateşte İbrâhim'le beraber olduğunu ve onun terini sildiğini anlatırlar.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة قَالَ: لما ألقِي إِبْرَاهِيم فِي النَّار قعد فِيهَا
İbn Ebî Hâtim'in Atiyye'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim ateşe atıldığında onun içinde oturdu.
فأرسلوا إِلَى ملكهم فجَاء ينظر مُتَعَجِّبا
Hükümdarlarına haber gönderdiler; o da hayretle bakmak üzere geldi.
فطارت مِنْهُ شرارة فَوَقَعت على إِبْهَام رجله فاشتعل كَمَا تشتعل الصوفة
Ondan bir kıvılcım uçup [hükümdarın] ayak başparmağına düştü ve yünün tutuşması gibi tutuşturuverdi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: خرج إِبْرَاهِيم من النَّار يعرق لم تحرق النَّار إِلَّا وثَاقه فَأخذُوا شَيخا مِنْهُم فجعلوه على نَار كَذَلِك فَاحْتَرَقَ
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbrâhim ateşten terleyerek çıktı; ateş onun yalnızca bağlarını yakmıştı. Bunun üzerine onlardan yaşlı bir adamı alıp aynı şekilde bir ateşin üzerine koydular ve o yandı.
وَأخرج عبد بن حميد عَن سُلَيْمَان بن صرد
Abd b. Humeyd'in Süleymân b. Surad'dan naklettiğine göre -
وَكَانَ قد أدْرك النَّبِي ﷺ أَن إِبْرَاهِيم لما أَرَادوا أَن يلقوه فِي النَّار جعلُوا يجمعُونَ لَهُ الْحَطب فَجعلت الْمَرْأَة الْعَجُوز تحمل على ظهرهَا فَيُقَال لَهَا: أَيْن تريدين فَتَقول: أذهب إِلَى هَذَا الَّذِي يذكر آلِهَتنَا
-ki o Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yetişmiştir- İbrâhim'i ateşe atmak istediklerinde onun için odun toplamaya başladılar. Öyle ki yaşlı bir kadın bile sırtında odun taşır oldu. Ona: “Nereye gitmek istiyorsun?” denilince o: “İlahlarımızı diline dolayan şu adama gidiyorum” derdi.
فَلَمَّا ذهب بِهِ لِيطْرَح فِي النَّار (قَالَ: إِنِّي ذَاهِب إِلَى رَبِّي سيهدين) (الصافات آيَة ٩٩) فَلَمَّا طرح فِي النَّار قَالَ: حسبي الله وَنعم الْوَكِيل
Ateşe atılmak üzere götürüldüğünde: (İbrâhim) “Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum, O bana doğru yolu gösterecektir” (Sâffât Suresi, 99. ayet) dedi. Ateşe atılınca da: “Hasbiyallâhu ve ni'me'l-vekîl (Allah bana yeter, O ne güzel vekildir)” dedi.
فَقَالَ الله: {يَا نَار كوني بردا وَسلَامًا على إِبْرَاهِيم} فَقَالَ أَبُو لوط - وَكَانَ عَمه - إِن النَّار لم تحرقه من أجل قرَابَته مني
Bunun üzerine Allah: {يَا نَار كوني بردا وَسلَامًا على إِبْرَاهِيم} “«Ey ateş! İbrâhim'e serin ve esenlik ol!»” buyurdu. Lût'un babası -ki o onun amcasıydı- şöyle dedi: “Ateş, bana olan akrabalığından dolayı onu yakmadı.”