وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة ﵁ فِي قَوْله {إِن الَّذين تدعون من دون الله} إِلَى قَوْله: {لَا يستنقذوه مِنْهُ} قَالَ: الْأَصْنَام
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in İkrime'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {إِن الَّذين تدعون من دون الله} “Şüphesiz Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız” ayetinden {لَا يستنقذوه مِنْهُ} “onu ondan geri alamazlar” kavline kadar olan kısım hakkında: "Putlar [kastedilmektedir]" demiştir.
ذَلِك الشَّيْء من الذُّبَاب
[Putlar] o şeyi sinekten [geri alamazlar].
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله: {مَا قدرُوا الله حق قدره} قَالَ: حِين يعْبدُونَ مَعَ الله مَا لَا ينتصف من الذُّبَاب
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {مَا قدرُوا الله حق قدره} “Onlar Allah'ın kadrini hakkıyla takdir edemediler” ayeti hakkında: "Allah ile birlikte, sineğe karşı bile hakkını alamayan [âciz] varlıklara kulluk ettikleri vakit [bunu yapamamışlardır]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد فِي الزّهْد وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن طَارق بن شهَاب ﵁ قَالَ: قَالَ سلمَان دخل رجل الْجنَّة فِي ذُبَاب وَدخل رجل النَّار فِي ذُبَاب
İbn Ebî Şeybe, Zühd'de Ahmed [b. Hanbel] ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî'nin Târık b. Şihâb'dan (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o şöyle demiştir: Selmân: "Bir adam bir sinek yüzünden cennete girdi, bir adam da bir sinek yüzünden cehenneme girdi" dedi.
قَالُوا: وَمَا الذُّبَاب فَرَأى ذباباً على ثوب إِنْسَان فَقَالَ: هَذَا الذُّبَاب
Onlar: "Sinek de nedir [bu kadar önemsiz midir]?" dediler. [Selmân] bir insanın elbisesi üzerinde bir sinek gördü ve: "İşte bu sinek" dedi.
قَالُوا: وَكَيف ذَلِك قَالَ: مر رجلَانِ مسلمان على قوم يعكفون على صنم لَهُم لَا يُجَاوِزهُ أحد حَتَّى يقرب لَهُ شَيْئا فَقَالُوا لَهما: قربا لصنمنا قربانا
Onlar: "Bu nasıl oldu?" dediler. [Selmân] şöyle dedi: "Müslüman iki adam, kendilerine ait bir puta tapınmakta olan bir topluluğun yanından geçti. O puta bir şey kurban etmedikçe hiç kimse oradan geçemezdi. Onlara: 'Putumuza bir kurban sunun' dediler."
قالاك لَا نشْرك بِاللَّه شَيْئا
İkisi: "Biz Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmayız" dediler.
قَالُوا: قربا مَا شئتما وَلَو ذباباً
Onlar: "Dilediğiniz bir şeyi, bir sinek bile olsa kurban edin" dediler.
فَقَالَ أَحدهمَا لصَاحبه: مَا ترى قَالَ أَحدهمَا: لَا أشرك بِاللَّه شَيْئا
Bunun üzerine birisi arkadaşına: "Ne dersin?" dedi. Diğeri [ise]: "Ben Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmam" dedi.
فَقتل فَدخل الْجنَّة
Bunun üzerine o öldürüldü ve cennete girdi.
فَقَالَ الآخر: بِيَدِهِ على وَجهه فَأخذ ذباباً فَأَلْقَاهُ على الصَّنَم فَخلوا سَبيله فَدخل النَّار
Diğeri ise elini yüzüne götürüp bir sinek yakaladı ve onu putun üzerine attı. Onlar da onun yolunu açıp serbest bıraktılar; böylece o da cehenneme girdi.
- قَوْله تَعَالَى: الله يصطفي من الْمَلَائِكَة رسلًا وَمن النَّاس إِن الله سميع بَصِير يعلم مَا بَين أَيْديهم وَمَا خَلفهم وَإِلَى الله ترجع الْأُمُور ياأيها الَّذين آمنُوا ارْكَعُوا واسجدوا واعبدوا ربكُم وافعلوا الْخَيْر لَعَلَّكُمْ تفلحون
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. O, onların önlerindekini de arkalarındakini de bilir. Bütün işler ancak Allah'a döndürülür. Ey iman edenler! Rükû edin, secde edin, Rabbinize kulluk edin ve hayır işleyin ki kurtuluşa eresiniz.” -
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ رصي الله عَنهُ فِي الْآيَة قَالَ: الَّذِي {يصطفى} من النَّاس هم الْأَنْبِيَاء عَلَيْهِم الصَّلَاة وَالسَّلَام
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den (radıyallâhu anh) bu ayet hakkında naklettiğine göre o: "İnsanlardan {يصطفى} 'seçilenler' peygamberlerdir (aleyhimüsselâm)" demiştir.
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ: إِن الله اصْطفى مُوسَى بالْكلَام وَإِبْرَاهِيم بالخلة
Hâkim'in rivayet edip sahih kabul ettiğine göre İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: "Şüphesiz Allah Mûsâ'yı [kendisiyle] konuşmakla, İbrâhîm'i de dost edinmekle seçkin kıldı."
وَأخرج الْحَاكِم وَصَححهُ عَن أنس ﵁ أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: مُوسَى بن عمرَان صفي الله
Hâkim'in rivayet edip sahih kabul ettiğine göre Enes'ten (radıyallâhu anh) Nebî'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "İmrân oğlu Mûsâ, Allah'ın seçkin kıldığı kuludur (safiyyullah)."
وَأخرج الْبَغَوِيّ فِي مُعْجَمه والباوردي وَابْن قَانِع وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن عَسَاكِر عَن زيد بن أبي أوفى ﵁ قَالَ: دخلت على رَسُول الله ﷺ فِي مَسْجِد الْمَدِينَة فَجعل يَقُول: أَيْن فلَان أَيْن فلَان فَلم يزل يتفقدهم وَينصب إِلَيْهِم حَتَّى اجْتَمعُوا عِنْده فَقَالَ: إِنِّي محدثكم بِحَدِيث فاحفظوه وعوه وَحَدثُوا بِهِ من بعدكم إِن الله اصْطفى من خلقه خلقا ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {الله يصطفي من الْمَلَائِكَة رسلًا وَمن النَّاس} خلقا يدخلهم الْجنَّة وَإِنِّي مصطفٍ مِنْكُم من أحب أَن اصطفيه ومؤاخ بَيْنكُم كَمَا آخى الله بَين الْمَلَائِكَة قُم يَا أَبَا بكر
el-Begavî Mu'cem'inde, el-Bâverdî, İbn Kâni', et-Taberânî ve İbn Asâkir'in Zeyd b. Ebî Evfâ'dan (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o şöyle demiştir: Medine Mescidi'nde Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanına girdim. 'Filanca nerede, filanca nerede?' diye sormaya başladı. Onları tek tek arayıp [adam] göndererek nihayet yanına topladı ve şöyle buyurdu: 'Ben size bir söz söyleyeceğim; onu ezberleyin, belleyin ve sizden sonrakilere de anlatın. Şüphesiz Allah yarattıklarından birtakım kullar seçti.' Sonra: {الله يصطفي من الْمَلَائِكَة رسلًا وَمن النَّاس} “Allah meleklerden de elçiler seçer, insanlardan da” ayetini okudu [ve ekledi]: 'Onları cennete sokacağı kullar kıldı. Ben de seçmek istediklerimi sizden seçeceğim ve Allah'ın melekler arasında kardeşlik kurduğu gibi aranızda kardeşlik bağı kuracağım. Kalk ey Ebû Bekir!'
فَقَامَ فَجَثَا بَين يَدَيْهِ
Bunun üzerine [Ebû Bekir] kalktı ve onun önünde diz çöktü.
فَقَالَ: إِن لَك عِنْدِي يدا أَن الله يجْزِيك بهَا فَلَو كنت متخذاً خَلِيلًا لاتخذتك خَلِيلًا فَأَنت مني بِمَنْزِلَة قَمِيصِي من جَسَدِي وحرك قَمِيصه بِيَدِهِ
[Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)] şöyle buyurdu: 'Senin benim üzerimde öyle bir iyiliğin vardır ki onun mükâfatını sana Allah verecektir. Şayet bir dost edinecek olsaydım seni dost edinirdim. Sen bana göre gömleğimin bedenime olan konumu gibisin.' ve eliyle gömleğini hareket ettirdi.
ثمَّ قَالَ: ادن يَا عمر فَدَنَا ثمَّ قَالَ: ادن يَا عمر فَدَنَا ثمَّ قَالَ: كنت شَدِيد الثغب علينا أَبَا حَفْص فدعوت الله أَن يعز الدّين بك أَو بِأبي جهل فَفعل الله ذَلِك لَك وَكنت أحبهما إليّ فَأَنت معي فِي الْجنَّة ثَالِث ثَلَاثَة من هَذِه الْأمة
Sonra: 'Yaklaş ey Ömer!' dedi; o da yaklaştı. Sonra: 'Yaklaş ey Ömer!' dedi; o da yaklaştı. Sonra şöyle buyurdu: 'Ey Ebû Hafs! Bize karşı çok serttin. Ben de dini seninle ya da Ebû Cehil ile aziz kılması için Allah'a dua ettim. Allah da bunu senin hakkında gerçekleştirdi ve sen bana ikisi arasından daha sevimliydin. Sen bu ümmetten cennette benimle olan üç kişinin üçüncüsüsün.'
ثمَّ تنحى وآخى بَينه وَبَين أبي بكر ثمَّ دَعَا عُثْمَان بن عَفَّان فَقَالَ: ادن يَا عُثْمَان ادن يَا عُثْمَان فَلم يزل يدنو مِنْهُ حَتَّى ألصق ركبته بركبة رَسُول الله ﷺ ثمَّ نظر اليه ثمَّ نظر إِلَى السَّمَاء فَقَالَ: سُبْحَانَ الله الْعَظِيم ثَلَاث مَرَّات ثمَّ نظر إِلَى عُثْمَان فَإِذا ازراره محلولة فزرها رَسُول الله ﷺ بِيَدِهِ ثمَّ قالك اجْمَعْ عطفي ردائك على نحرك فَإِن لَك شَأْنًا فِي أهل السَّمَاء أَنْت مِمَّن يرد عليّ الْحَوْض وأوداجه تشخب دَمًا فَأَقُول من فعل هَذَا بك فَتَقول فلَان
Sonra kenara çekilip onunla Ebû Bekir'i kardeş yaptı. Sonra Osmân b. Affân'ı çağırdı ve: 'Yaklaş ey Osmân! Yaklaş ey Osmân!' dedi. O da Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) yaklaştı, öyle ki dizini Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) dizine bitiştirdi. Sonra [Resûlullah] ona baktı, ardından gökyüzüne baktı ve üç defa: 'Sübhânallâhi'l-Azîm (Yüce Allah her türlü eksiklikten münezzehtir)' dedi. Sonra Osmân'a baktı, düğmelerinin çözülmüş olduğunu görünce Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) eliyle onları ilikledi. Sonra şöyle dedi: 'Ridanın iki ucunu boynunun üzerinde topla. Şüphesiz gök ehli nezdinde senin büyük bir şanın vardır. Sen boyun damarlarından kan fışkırır vaziyette havzın başında yanıma geleceklerdensin. Ben: 'Bunu sana kim yaptı?' diye soracağım, sen de: 'Filanca' diyeceksin.'
وَذَلِكَ كَلَام جِبْرِيل وَذَلِكَ إِذا هتف من السَّمَاء: إِلَّا أَن عُثْمَان أَمِير على كل خاذل
Bu, Cibrîl'in sözüdür; o vakit gökten şöyle seslenilecektir: 'Bilin ki Osmân, [kendisini] yüzüstü bırakan herkesin emîridir.'
ثمَّ دَعَا عبد الرَّحْمَن بن عَوْف فَقَالَ: ادن ياأمين الله والامين فِي السَّمَاء يُسَلط الله على مَالك بِالْحَقِّ أما ان لَك عِنْدِي دَعْوَة وَقد أخرتها
Sonra Abdurrahman b. Avf'ı çağırdı ve: 'Yaklaş ey Allah'ın emîni ve gökteki emîn! Allah senin malını hak yolunda harcamaya muvaffak kılsın. Bil ki benim nezdimde senin için bir dua hakkı vardır ve ben onu tehir ettim' buyurdu.
قالك خر لي يَا رَسُول الله
[Abdurrahman]: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim için [en hayırlı olanı] seç' dedi.
قَالَ: حَملتنِي يَا عبد الرَّحْمَن أَمَانَة أَكثر
[Resûlullah]: 'Bana bir emanet yükledin ey Abdurrahman! Çok...'
الله مَالك
...Allah senin malını [bereketlendirsin ve çoğaltsın]' dedi.
وَجعل يُحَرك يَده ثمَّ تنحى وآخى بَينه وَبَين عُثْمَان ثمَّ دخل طَلْحَة وَالزُّبَيْر فَقَالَ: ادْنُوا مني فدنوا مِنْهُ فَقَالَ: أَنْتُمَا حوارِي كحواري عِيسَى بن مَرْيَم
Elini hareket ettirmeye başladı. Sonra kenara çekilip onunla Osmân'ı kardeş yaptı. Ardından Talha ve Zübeyr girdiler. [Resûlullah]: 'Bana yaklaşın' dedi, onlar da yaklaştılar. Şöyle buyurdu: 'Siz ikiniz, Meryem oğlu Îsâ'nın havarileri gibi benim havarilerimsiniz.'
ثمَّ آخى بَينهمَا ثمَّ دَعَا سعد بن أبي وَقاص وعمار بن يَاسر فَقَالَ: يَا عمار تقتلك الفئة الباغية
Sonra ikisini kardeş yaptı. Ardından Sa'd b. Ebî Vakkâs ile Ammâr b. Yâsir'i çağırdı ve: 'Ey Ammâr! Seni azgın bir topluluk öldürecektir' buyurdu.
ثمَّ آخى بَينهمَا ثمَّ دَعَا أَبَا الدَّرْدَاء وسلمان الْفَارِسِي فَقَالَ: يَا سلمَان أَنْت منا أهل الْبَيْت وَقد آتاك الله الْعلم الأول وَالْعلم الآخر وَالْكتاب الأول وَالْكتاب الآخر
Sonra ikisini kardeş yaptı. Ardından Ebü'd-Derdâ ile Selmân-ı Fârisî'yi çağırdı ve şöyle buyurdu: 'Ey Selmân! Sen bizden, Ehl-i Beyt'tensin. Allah sana önceki ilmi de sonraki ilmi de, önceki Kitab'ı da sonraki Kitab'ı da vermiştir.'
ثمَّ قَالَ إِلَّا أنْشدك يَا أَبَا الدَّرْدَاء قَالَ: بلَى يَا رَسُول الله
Sonra: 'Sana bir şey söyleyeyim mi ey Ebü'd-Derdâ?' buyurdu. O da: 'Evet, ey Allah'ın Resûlü!' dedi.
قَالَ: إِن تنقدهم ينقدوك وَإِن تتركهم لَا يتركوك وَإِن تهرب مِنْهُم يدركوك فاقرضهم عرضك ليَوْم فقرك
Şöyle buyurdu: 'Eğer onları eleştirirsen seni eleştirirler, onları bırakırsan seni bırakmazlar, onlardan kaçarsan sana yetişirler. O halde onlara muhtaç olacağın gün için onlara haysiyetinden ödünç ver.'
فآخى بَينهمَا ثمَّ نظر فِي وُجُوه أَصْحَابه فَقَالَ: ابشروا وقروا عينا فَأنْتم أول من يرد عليّ الْحَوْض وَأَنْتُم فِي أَعلَى الغرف
Sonra ikisini kardeş yaptı. Ardından ashabının yüzlerine bakıp şöyle buyurdu: 'Müjdelenin ve gözünüz aydın olsun! Siz havzın başında yanıma ilk gelecek olanlarsınız ve siz en yüksek köşklerdesiniz.'
ثمَّ نظر إِلَى عبد الله بن عمر فَقَالَ: الْحَمد لله الَّذِي يهدي من الضَّلَالَة فَقَالَ عَليّ: يَا رَسُول الله ذهب روحي وَانْقطع ظَهْري حِين رَأَيْتُك فعلت مَا فعلت بِأَصْحَابِك غَيْرِي فَإِن كَانَ من سخط عَليّ فلك العتبى والكرامة
Sonra Abdullah b. Ömer'e bakıp: 'Sapıklıktan hidayete erdiren Allah'a hamdolsun' buyurdu. Bunun üzerine Ali: 'Ey Allah'ın Resûlü! Benim dışımdaki ashabına yaptıklarını yaptığını görünce canım çıktı, belim büküldü. Şayet bu bana olan bir öfkeden dolayı ise rızan ve lütfun senindir' dedi.
فَقَالَ: وَالَّذِي بَعَثَنِي بِالْحَقِّ وَمَا أخرتك إِلَّا لنَفْسي فَأَنت عِنْدِي بِمَنْزِلَة هرون من مُوسَى ووارثي
Bunun üzerine [Resûlullah] şöyle buyurdu: 'Beni hak ile gönderene yemin olsun ki ben seni sadece kendim için sona bıraktım. Sen bana göre Hârûn'un Mûsâ'ya olan konumu gibisin ve benim vârisimsin.'
فَقَالَ: يَا رَسُول الله مَا أرث مِنْك قَالَ: مَا ورثت الْأَنْبِيَاء
[Ali]: 'Ey Allah'ın Resûlü! Ben senden neye vâris olacağım?' diye sordu. [Resûlullah]: 'Peygamberlerin miras bıraktığı şeye' buyurdu.
قَالَ: وَمَا ورثت الْأَنْبِيَاء قبلك قَالَ: كتاب الله وَسنة نَبِيّهم وَأَنت معي فِي قصري فِي الْجنَّة مَعَ فَاطِمَة ابْنَتي وَأَنت أخي ورفيقي ثمَّ تَلا رَسُول الله ﷺ هَذِه
[Ali]: 'Senden önceki peygamberler ne miras bıraktı?' dedi. [Resûlullah]: 'Allah'ın Kitabı'nı ve peygamberlerinin sünnetini. Sen cennetteki sarayımda kızım Fâtıma ile birlikte benimle berabersin; sen benim kardeşim ve yoldaşımsın' buyurdu. Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu
الْآيَة {اخواناً على سرر مُتَقَابلين}
ayeti okudu: {اخواناً على سرر مُتَقَابلين} “kardeşler olarak karşılıklı tahtlar üzerindedirler.”
الاخلاء فِي الله ينظر بَعضهم إِلَى بعض
'Allah için birbirini seven dostlar birbirlerine bakarlar.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا ارْكَعُوا}
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا ارْكَعُوا} “Ey iman edenler! Rükû edin” ayeti hakkında:
قَالَ إِنَّمَا هِيَ أدب وموعظة
"Bu ancak bir edep ve öğüttür" demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: وَجَاهدُوا فِي الله حق جهاده هُوَ اجتباكم وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج مِلَّة أبيكم إِبْرَاهِيم هُوَ سَمَّاكُم الْمُسلمين من قبل وَفِي هَذَا ليَكُون الرَّسُول شَهِيدا عَلَيْكُم وتكونوا شُهَدَاء على النَّاس فأقيموا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة واعتصموا بِاللَّه هُوَ مولاكم فَنعم الْمولى وَنعم النصير
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde hakkıyla cihad edin. O, sizi seçti ve dinde sizin üzerinize hiçbir güçlük yüklemedi; babanız İbrâhim'in dininde [olduğu gibi]. Peygamber size şahit olsun, siz de insanlara şahit olasınız diye O, gerek daha önce gerekse bunda (Kur'an'da) sizi 'müslümanlar' olarak isimlendirdi. Artık namazı dosdoğru kılın, zekâtı verin ve Allah'a sımsıkı sarılın. O, sizin mevlânızdır. O ne güzel mevlâ ve ne güzel yardımcıdır!” -
أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عبد الرَّحْمَن بن عَوْف قَالَ: قَالَ لي عمر أَلسنا كُنَّا نَقْرَأ فِيمَا نَقْرَأ {وَجَاهدُوا فِي الله حق جهاده} فِي آخر الزَّمَان كَمَا جاهدتم فِي أَوله قلت: بلَى
İbn Merdûye'nin Abdurrahman b. Avf'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer bana: "Biz okuduklarımız arasında: {وَجَاهدُوا فِي الله حق جهاده} 'Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde hakkıyla cihad edin', ilk döneminde cihad ettiğiniz gibi ahir zamanda da [cihad edin] şeklinde okumuyor muyduk?" dedi. Ben de: "Evet" dedim.
فَمَتَى هَذَا يَا أَمِير الْمُؤمنِينَ قَالَ: إِذا كَانَت بَنو أُميَّة الْأُمَرَاء وَبَنُو الْمُغيرَة الوزراء
[Abdurrahman]: "Bu ne zamandır ey müminlerin emîri?" diye sordu. [Ömer]: "Emevîler yöneticiler, Muğîreoğulları da vezirler olduğu zaman" dedi.
وَأخرجه الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن الْمسور بن مخرمَة
Bunu el-Beyhakî ed-Delâil'de Misver b. Mahreme'den nakletmiştir.
قَالَ: قَالَ عمر لعبد الرَّحْمَن بن عَوْف فَذكره
[Misver]: Ömer'in Abdurrahman b. Avf'a söylediğini belirterek aynı rivayeti zikretti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله: {وَجَاهدُوا فِي الله حق جهاده} قَالَ: جاهدوا عَدو مُحَمَّد حَتَّى يدخلُوا فِي الإِسلام
İbn Ebî Hâtim'in ed-Dahhâk'tan (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {وَجَاهدُوا فِي الله حق جهاده} “Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde hakkıyla cihad edin” ayeti hakkında: "Muhammed'in düşmanıyla onlar İslâm'a girinceye kadar cihad edin [demektir]" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ {وَجَاهدُوا فِي الله حق جهاده} قَالَ: ان الرجل ليجاهد فِي الله حق جهاده وَمَا ضرب بِسيف
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {وَجَاهدُوا فِي الله حق جهاده} “Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde hakkıyla cihad edin” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Kişi, kılıç sallamadığı halde Allah yolunda hakkıyla cihad etmiş olur."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل ﵁ {وَجَاهدُوا فِي الله حق جهاده} يَعْنِي الْعَمَل أَن يجتهدوا فِيهِ
İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {وَجَاهدُوا فِي الله حق جهاده} “Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde hakkıyla cihad edin” ayeti hakkında: "Yani ameli kastediyor; amel hususunda gayret göstersinler [demektir]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ {وَجَاهدُوا فِي الله حق جهاده} قَالَ: يطاع فَلَا يعْصى
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {وَجَاهدُوا فِي الله حق جهاده} “Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde hakkıyla cihad edin” ayeti hakkında: "O'na itaat edilir, isyan edilmez [demektir]" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج ﵁ {وَجَاهدُوا فِي الله حق جهاده} قَالَ: لَا تخافوا فِي الله لومة لائم {هُوَ اجتباكم} قَالَ: استخلصكم
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {وَجَاهدُوا فِي الله حق جهاده} “Allah uğrunda O'na yaraşır şekilde hakkıyla cihad edin” ayeti hakkında: "Allah uğrunda hiçbir kınayıcının kınamasından korkmayın", {هُوَ اجتباكم} “O sizi seçti” ayeti hakkında da: "Sizi seçkin kıldı" demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن فضَالة بن عبيد ﵁ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الْمُجَاهِد من جَاهد نَفسه فِي طَاعَة الله
İbn Merdûye'nin Fedâle b. Ubeyd'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Mücahid, Allah'a itaat uğrunda nefsiyle cihad eden kimsedir" buyurdu.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن عَائِشَة ﵂ انها سَأَلت النَّبِي ﷺ عَن هَذِه الْآيَة {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} قَالَ: من ضيق
İbn Cerîr, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek el-Hâkim'in Âişe'den (radıyallâhu anhâ) naklettiğine göre o, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem): {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} “ve din konusunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” ayeti hakkında sordu. [Peygamber]: "Hiçbir darlık [yüklemedi demektir]" buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد قَالَ: قَالَ أَبُو هُرَيْرَة لِابْنِ عَبَّاس أما علينا فِي الدّين من حرج فِي أَن نَسْرِق أَو نزني قَالَ: بلَى
İbn Ebî Hâtim'in Muhammed'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Hüreyre, İbn Abbâs'a: "Hırsızlık yapmamızda veya zina etmemizde bizim için dinde bir vebal/zorluk (harac) yok mudur?" diye sordu. [İbn Abbâs]: "Bilakis, vardır!" dedi.
قَالَ: {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} قَالَ: الأصر الَّذِي كَانَ على بني إِسْرَائِيل وضع عَنْكُم
[Ebû Hüreyre]: "{وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} “ve din konusunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” [ayetine ne dersin?]" dedi. [İbn Abbâs]: "İsrâiloğulları'nın üzerindeki ağır yük (ısr) sizden kaldırıldı [demektir]" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق ابْن شهَاب أَن ابْن عَبَّاس كَانَ يَقُول: فِي
İbn Ebî Hâtim'in İbn Şihâb tarikiyle naklettiğine göre İbn Abbâs şöyle diyordu:
قَوْله: {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} توسعة الْإِسْلَام مَا جعل الله من التَّوْبَة وَمن الْكَفَّارَات
{وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} “ve din konusunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” kavli hakkında: "[Buradaki haracın kaldırılması], İslâm'ın genişliğidir; Allah'ın tövbeden ve keffaretlerden kıldığı kolaylıklardır" [diyordu].
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عُثْمَان بن بشار عَن ابْن عَبَّاس {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} قَالَ: هَذَا فِي هِلَال رَمَضَان إِذا شكّ فِيهِ النَّاس وَفِي الْحَج إِذا شكوا فِي الْهلَال وَفِي الْأَضْحَى وَفِي الْفطر وَفِي أشباهه
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Osmân b. Beşşâr tarikiyle İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} “ve din konusunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Bu; insanlar Ramazan hilalinde şüpheye düştüklerinde, hacda hilal konusunda şüphe ettiklerinde, kurban bayramında, fıtırda (ramazan bayramında) ve benzeri durumlardadır."
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق سعيد بن جُبَير أَن ابْن عَبَّاس سُئِلَ عَن الْحَرج فَقَالَ: ادعوا لي رجلا من هُذَيْل فَجَاءَهُ فَقَالَ: مَا الْحَرج فِيكُم فَقَالَ: الحرجة من الشّجر الَّتِي لَيْسَ لَهَا مخرج
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Saîd b. Cübeyr tarikiyle naklettiğine göre İbn Abbâs'a "harac" kelimesi soruldu. Bunun üzerine: "Bana Hüzeyl kabilesinden bir adam çağırın" dedi. Adam gelince: "Sizin aranızda harac nedir?" diye sordu. Adam: "[Harace], ağaçlar arasında içinden çıkış yolu bulunmayan sıklıktır" dedi.
فَقَالَ ابْن عَبَّاس: هَذَا الْحَرج الَّذِي لَيْسَ لَهُ مخرج
Bunun üzerine İbn Abbâs: "İşte harac, kendisinden çıkış yolu bulunmayan şeydir" dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه من طَرِيق عبيد الله بن أبي يزِيد أَن ابْن عَبَّاس سُئِلَ عَن الْحَرج فَقَالَ: هَهُنَا أحد من هُذَيْل فَقَالَ رجل: أَنا
Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir ve es-Sünen'de el-Beyhakî'nin Ubeydullah b. Ebî Yezîd tarikiyle naklettiğine göre İbn Abbâs'a "harac" hakkında soruldu. O da: "Burada Hüzeyl kabilesinden biri var mı?" dedi. Bir adam: "Ben [varım]" dedi.
فَقَالَ: مَا تَعدونَ الحرجة فِيكُم قَالَ: الشَّيْء الضّيق
[İbn Abbâs]: "Siz kendi aranızda haracayı ne sayarsınız?" diye sordu. [Adam]: "Dar olan şeyi" dedi.
قَالَ: هُوَ ذَاك
[İbn Abbâs]: "İşte odur" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: الْحَرج الضّيق لم يَجعله ضيقا وَلكنه جعله وَاسِعًا أحل لكم من النِّسَاء مثنى وَثَلَاث وَربَاع {وَمَا ملكت أَيْمَانكُم} {حرم عَلَيْكُم الْميتَة وَالدَّم وَلحم الْخِنْزِير}
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Harac, darlık demektir. [Allah dini] dar kılmamış, aksine geniş kılmıştır; kadınlardan ikişer, üçer ve dörder nikahlamayı, {وَمَا ملكت أَيْمَانكُم} “ve sağ ellerinizin mâlik olduklarını (cariyeleri)” size helal kılmış; {حرم عَلَيْكُم الْميتَة وَالدَّم وَلحم الْخِنْزِير} “Ölü hayvan eti, kan ve domuz eti size haram kılındı” [buyurarak da haramları sınırlandırmıştır]."
وَأخرج مُحَمَّد بن يحيى الذهلي فِي الزهريات وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن شهَاب قَالَ: سَأَلَ عبد الْملك بن مَرْوَان عَليّ بن عبد الله عَن هَذِه الْآيَة {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} فَقَالَ عَليّ بن عبد الله: الْحَرج الضّيق جعل الله الْكَفَّارَات مخرجا من ذَلِك
Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî ez-Zühriyyât'ta ve İbn Asâkir'in İbn Şihâb'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Abdülmelik b. Mervân, Ali b. Abdillâh'a: {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} “ve din konusunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” ayeti hakkında sordu. Ali b. Abdillâh şöyle dedi: "Harac, darlıktır. Allah keffaretleri bundan bir çıkış yolu kılmıştır."
سَمِعت ابْن عَبَّاس يَقُول ذَلِك
"İbn Abbâs'ın böyle söylediğini işittim."
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن مُحَمَّد بن زيد بن عبد الله بن عمر قَالَ: قَرَأَ عمر بن الْخطاب هَذِه الْآيَة {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} ثمَّ قَالَ: ادعوا لي رجلا من بني مُدْلِج
el-Beyhakî'nin es-Sünen'de Muhammed b. Zeyd b. Abdillâh b. Ömer'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb: {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} “ve din konusunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” ayetini okudu ve ardından: "Bana Müdlicoğulları'ndan bir adam çağırın" dedi.
قَالَ عمر: مَا الْحَرج فِيكُم قَالَ: الضّيق
Ömer: "Sizin aranızda harac nedir?" diye sordu. [Adam]: "Darlıktır" dedi.
وَأخرج أَحْمد عَن حُذَيْفَة بن الْيَمَان قَالَ: غَابَ عَنَّا رَسُول الله ﷺ يَوْمًا فَلم يخرج حَتَّى ظننا أَن لن يخرج فَلَمَّا خرج سجد سَجْدَة فظننا أَن نَفسه قد قبضت فَلَمَّا رفع رَأسه قَالَ: إِن رَبِّي ﷿ إستشارني فِي أمتِي مَاذَا أفعل بهم
Ahmed'in Huzeyfe b. el-Yemân'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir gün yanımızdan kayboldu ve çıkıp gelmeyince artık hiç çıkmayacak sandık. Çıktığında ise öyle bir secdeye vardı ki ruhunun kabzedildiğini zannettik. Başını kaldırdığında şöyle buyurdu: "Rabbim (azze ve celle) ümmetim hakkında onlara ne yapmam gerektiği hususunda bana danıştı."
فَقلت: مَا شِئْت أَي رب هم خلقك وعبادك فاستشارني الثَّانِيَة فَقلت لَهُ كَذَلِك فَقَالَ: لَا أخزيك فِي أمتك يَا مُحَمَّد وبشرني: إِن أول من يدْخل الْجنَّة من أمتِي معي سَبْعُونَ ألفا مَعَ كل ألف سَبْعُونَ ألفا لَيْسَ عَلَيْهِم حِسَاب
"Ben de: 'Dilediğin gibi ey Rabbim! Onlar Senin yaratıkların ve kullarındır' dedim. İkinci defa bana danıştı; O'na yine aynı şeyi söyledim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Ey Muhammed! Ümmetin konusunda seni mahcup etmeyeceğim.' Ve bana müjde verdi: 'Ümmetimden benimle birlikte cennete ilk girecek olanlar yetmiş bin kişidir; her bin kişinin yanında da üzerlerinde hiçbir hesap bulunmayan yetmişer bin kişi olacaktır.'"
ثمَّ أرسل إِلَيّ ادْع تجب وسل تعط فَقلت لرَسُوله: أَو معطي رَبِّي سؤلي قَالَ: مَا أَرْسلنِي إِلَيْك إِلَّا ليعطيك
"Sonra bana: 'Dua et kabul edilsin, iste verilsin' diye [elçi] gönderdi. Ben de elçisine: 'Rabbim dileğimi bana verecek mi?' dedim. O da: 'Beni sana ancak sana vermesi için gönderdi' dedi."
وَلَقَد أَعْطَانِي رَبِّي ﷿ وَلَا فَخر وَغفر لي مَا تقدم من ذَنبي وَمَا تأخروأنا أَمْشِي حَيَاء وَأَعْطَانِي أَن لَا تجوع أمتِي وَلَا تغلبوأعطاني الْكَوْثَر فَهُوَ نهر فِي الْجنَّة يسيل فِي حَوْضِي وَأَعْطَانِي الْعِزّ والنصر والرعب يسْعَى بَين يَدي أمتِي شهرا وَأَعْطَانِي: أَنِّي أول الْأَنْبِيَاء أَدخل الْجنَّة وَطيب لي ولأمتي الْغَنِيمَة وَأحل لنا كثيرا مِمَّن شدد على من قبلنَا وَلم يَجْعَل علينا من حرج فَلم أجد لي شكرا إِلَّا هَذِه السَّجْدَة
"Övünmek olmasın ama Rabbim (azze ve celle) bana verdi de verdi: Geçmiş ve gelecek günahımı bağışladı; ben ise haya ile yürüyorum. Ümmetimin aç kalmamasını ve mağlup olmamasını bana bahşetti. Bana Kevser'i verdi ki o, cennette havuzuma akan bir nehirdir. Bana izzet, zafer ve ümmetimin önünden bir aylık mesafeden giden korku (heybet) verdi. Bana peygamberler arasında cennete ilk girecek kişi olmayı verdi. Ganimeti bana ve ümmetime tertemiz ve helal kıldı. Bizden öncekilere zorlaştırılan birçok şeyi bize helal kıldı ve bize hiçbir zorluk yüklemedi. Ben de [bu nimetlere karşılık] bu secdeden başka bir şükür bulamadım."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل بن حَيَّان فِي قَوْله: {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} يَقُول: لم يضيق الدّين عَلَيْكُم وَلَكِن جعله وَاسِعًا لمن دخله وَذَلِكَ أَنه لَيْسَ مِمَّا فرض عَلَيْهِم فِيهِ إِلَّا سَاق إِلَيْهِم عِنْد الِاضْطِرَار رخصَة والرخصة فِي الدُّنْيَا فِيهَا وسع عَلَيْهِم رَحْمَة مِنْهُ إِذا فرض عَلَيْهِم الصَّلَاة فِي الْمقَام أَربع رَكْعَات وَجعلهَا فِي السّفر رَكْعَتَيْنِ وَعند الْخَوْف من الْعَدو رَكْعَة ثمَّ جعل فِي وجهة رخصَة أَن يوميء إِيمَاء أَن لم يَسْتَطِيع السُّجُود فِي أَي نَحْو كَانَ وَجهه لمن تجَاوز عَن السَّيِّئَات مِنْهُ وَالْخَطَأ وَجعل فِي الْوضُوء وَالْغسْل رخصَة إِذا لم يجد المَاء أَن يتيمموا الصَّعِيد وَجعل الصّيام على الْمُقِيم وَاجِبا وَرخّص فِيهِ للْمَرِيض وَالْمُسَافر عدَّة من أَيَّام أخر فَمن لم يطق فإطعام مِسْكين مَكَان كل يَوْم وَجعل فِي الْحَج رخصَة إِن لم يجد زاداً أَو حملاناً أَو حبس دونه وَجعل فِي الْجِهَاد رخصَة إِن لم يجد حملاناً أَو نَفَقَة وَجعل عِنْد الْجهد والاضطرار من الْجُوع: أَن رخص فِي الْميتَة وَالدَّم وَلحم الْخِنْزِير قدر مَا يرد نَفسه لَا يَمُوت جوعا فِي أشباه هَذَا فِي الْقُرْآن وسعة الله على هَذِه الْأمة رخصَة مِنْهُ سَاقهَا إِلَيْهِم
İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil b. Hayyân'dan naklettiğine göre o, {وَمَا جعل عَلَيْكُم فِي الدّين من حرج} “ve din konusunda üzerinize hiçbir zorluk yüklemedi” kavli hakkında şöyle demiştir: "[Yani] dini size dar kılmadı, bilakis ona giren kimse için onu geniş kıldı. Şöyle ki, din hususunda üzerlerine farz kıldığı her bir yükümlülükte, bir zaruret anında onlara mutlaka bir ruhsat sevketmiştir. Dünyadaki ruhsat, O'ndan bir rahmet olarak onlar için bir genişliktir. Nitekim ikamet halindeyken namazı onlara dört rekât olarak farz kılmış, seferde ise iki rekât, düşman korkusu anında da bir rekât yapmıştır. Sonra yön konusunda, kötülükleri ve hatası bağışlanan kimse için yüzü ne tarafa olursa olsun secdeye güç yetiremediğinde ima ile kılabilme ruhsatı vermiştir. Abdest ve gusülde, su bulamadıklarında temiz toprakla teyemmüm etme ruhsatı kılmıştır. Orucu mukim kimseye farz kılmış; hasta ve yolcu için diğer günlerden sayısınca [tutma] ruhsatı tanımış, güç yetiremeyen kimseye de her gün için bir yoksulu doyurmayı [meşru kılmıştır]. Hacda, azık veya binek bulamayan yahut önüne bir engel çıkan kimse için ruhsat vermiştir. Cihadda, binek veya nafaka bulamayan kimse için ruhsat tanımıştır. Açlıktan kaynaklanan aşırı sıkıntı ve zaruret durumunda ise açlıktan ölmemesi ve nefesini tutabilecek kadar ölü hayvan eti, kan ve domuz etinden yemesine ruhsat vermiştir. Kur'an'daki benzeri hükümlerde de böyledir; Allah'ın bu ümmete olan genişliği, O'nun kendilerine bahşettiği bir ruhsattır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {مِلَّة أبيكم إِبْرَاهِيم} قَالَ: دين أبيكم
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre o, {مِلَّة أبيكم إِبْرَاهِيم} “Atanız İbrahim'in dinine [uyun]” kavli hakkında: "Babanızın dini [demektir]" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طرق عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {هُوَ سَمَّاكُم الْمُسلمين من قبل} قَالَ الله ﷿ {سَمَّاكُم}
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in muhtelif yollarla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {هُوَ سَمَّاكُم الْمُسلمين من قبل} “O, daha önce de sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavli hakkında: "{سَمَّاكُم} 'Sizi isimlendiren' Allah'tır (azze ve celle)" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله: {هُوَ سَمَّاكُم الْمُسلمين} قَالَ الله ﷿ {سَمَّاكُم الْمُسلمين من قبل} قَالَ الْكتب كلهَا وَفِي الذّكر {وَفِي هَذَا} قَالَ: الْقُرْآن
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o: {هُوَ سَمَّاكُم الْمُسلمين} “O, sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavli hakkında: "[O], Allah'tır (azze ve celle)", {سَمَّاكُم الْمُسلمين من قبل} “Daha önce de sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” hakkında: "Bütün [önceki] kitaplarda ve zikirde", {وَفِي هَذَا} “ve bunda da” hakkında ise: "Kur'an'da [isimlendirdi]" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {هُوَ سَمَّاكُم} قَالَ الله {سَمَّاكُم الْمُسلمين من قبل وَفِي هَذَا} أَي فِي كتابكُمْ: {ليَكُون الرَّسُول شَهِيدا عَلَيْكُم} أَنه قد بَلغَكُمْ {وتكونوا شُهَدَاء على النَّاس} أَن رسلهم قد بلغتهم
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, {هُوَ سَمَّاكُم} “O sizi isimlendirdi” kavli hakkında: "Allah, {سَمَّاكُم الْمُسلمين من قبل وَفِي هَذَا} 'Daha önce de ve bunda da -yani Kitabınızda da- sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi', {ليَكُون الرَّسُول شَهِيدا عَلَيْكُم} 'Peygamber sizin üzerinize şahit olsun' -yani [dini] size tebliğ ettiğine-, {وتكونوا شُهَدَاء على النَّاس} 'siz de insanlar üzerine şahitler olasınız' -yani peygamberlerinin onlara tebliğde bulunduğuna [şahit olasınız diye]- [buyurmuştur]" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن سُفْيَان فِي قَوْله: {هُوَ سَمَّاكُم الْمُسلمين} قَالَ الله ﷿ {من قبل} قَالَ: فِي التَّوْرَاة وَالْإِنْجِيل {وَفِي هَذَا} قَالَ: الْقُرْآن {ليَكُون الرَّسُول شَهِيدا عَلَيْكُم} قَالَ: بأعمالكم {وتكونوا شُهَدَاء على النَّاس} قَالَ: على الْأُمَم بِأَن الرُّسُل قد بلغتهم
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Süfyân'dan naklettiğine göre o: {هُوَ سَمَّاكُم الْمُسلمين} “O, sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavli hakkında: "Allah'tır (azze ve celle)", {من قبل} “Daha önce” hakkında: "Tevrat ve İncil'de", {وَفِي هَذَا} “ve bunda da” hakkında: "Kur'an'da", {ليَكُون الرَّسُول شَهِيدا عَلَيْكُم} “Peygamber sizin üzerinize şahit olsun” hakkında: "Amellerinize [şahit olsun]", {وتكونوا شُهَدَاء على النَّاس} “siz de insanlar üzerine şahitler olasınız diye” hakkında ise: "Peygamberlerin tebliğde bulunduklarına dair [diğer] ümmetler üzerine [şahit olasınız diye]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي الْآيَة قَالَ: لم يذكر الله بِالْإِسْلَامِ وَالْإِيمَان غير هَذِه الْأمة ذكرت بهما جَمِيعًا وَلم يسمع بِأمة ذكرت بِالْإِسْلَامِ وَالْإِيمَان غَيرهَا
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Allah, İslâm ve iman ile bu ümmetten başkasını anmamıştır; [bu ümmet] her ikisiyle birlikte anılmıştır. Ondan başka İslâm ve iman ile anılan bir ümmet işitilmemiştir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {هُوَ سَمَّاكُم الْمُسلمين} قَالَ إِبْرَاهِيم: أَلا ترى إِلَى قَوْله {رَبنَا واجعلنا مُسلمين لَك} الْآيَة: كلهَا
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o: {هُوَ سَمَّاكُم الْمُسلمين} “O, sizi Müslümanlar olarak isimlendirdi” kavli hakkında şöyle demiştir: "[O], İbrahim'dir; baksana onun: {رَبنَا واجعلنا مُسلمين لَك} 'Rabbimiz! Bizi Sana teslim olmuş kimseler (Müslümanlar) kıl' ayetinin tamamındaki sözüne!"
وَأخرج الطَّيَالِسِيّ وَأحمد وَابْن حبَان وَالْبُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَالنَّسَائِيّ والموصلي وَابْن خُزَيْمَة وَابْن حبَان والباوردي وَابْن قَانِع وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن الْحَارِث الْأَشْعَرِيّ عَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: من دَعَا بِدَعْوَى الْجَاهِلِيَّة فَإِنَّهُ من جثاء جَهَنَّم قَالَ رجل: يَا رَسُول الله وَإِن صَامَ وصلّى قَالَ: نعم
et-Tayâlisî, Ahmed, İbn Hibbân, Târîh'inde el-Buhârî, sahih olduğunu belirterek et-Tirmizî, en-Nesâî, el-Mevsılî, İbn Huzeyme, İbn Hibbân, el-Bâverdî, İbn Kâni', et-Taberânî, el-Hâkim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da el-Beyhakî'nin el-Hâris el-Eş'arî'den naklettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Kim Câhiliye davasıyla çağrıda bulunursa muhakkak ki o, cehennem süprüntülerindendir." Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Oruç tutsa ve namaz kılsa da mı?" diye sordu. [Resûlullah]: "Evet" buyurdu.
فَادعوا بدعوة الله الَّتِي سَمَّاكُم بهَا الْمُسلمين وَالْمُؤمنِينَ عباد الله
"Öyleyse siz de Allah'ın sizi isimlendirdiği şekliyle 'Müslümanlar', 'Müminler' ve 'Allah'ın kulları' davetiyle çağrıda bulunun."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن عبد الله بن يزِيد الْأنْصَارِيّ قَالَ: تسموا بأسمائكم الَّتِي سَمَّاكُم الله بهَا: بالحنيفية وَالْإِسْلَام وَالْإِيمَان
İbn Ebî Şeybe'nin Abdullah b. Yezîd el-Ensârî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah'ın sizi isimlendirdiği isimlerinizle; Haniflik, İslâm ve İman ile isimlendirilin (bu isimleri takının)."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة فِي المُصَنّف وَإِسْحَق بن رَاهَوَيْه فِي مُسْنده عَن مَكْحُول: أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: تسمى الله باسمين سمى بهما أمتِي: هُوَ السَّلَام وسمى أمتِي الْمُسلمين وَهُوَ الْمُؤمن وسمى أمتِي الْمُؤمنِينَ وَالله تَعَالَى أعلم
İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te ve İshak b. Râhûye Müsned'inde Mekhûl'den naklettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Allah, [kendi] iki ismiyle isimlendi ve bu iki isimle ümmetimi de isimlendirdi: O es-Selâm'dır, ümmetimi Müslümanlar olarak isimlendirdi; O el-Mü'min'dir, ümmetimi Müminler olarak isimlendirdi." Doğrusunu en iyi Allah Teâlâ bilir.