وَأخرج عبد بن حميد من طَرِيق السّديّ عَن أبي صَالح قَالَ: قَامَ رَسُول الله ﷺ فَقَالَ الْمُشْركُونَ: ان ذكر آلِهَتنَا بِخَير ذكرنَا آلِهَته بِخَير ف {ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته} {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} النَّجْم آيَة ١٩ إنَّهُنَّ لفي الغرانيق العلى وَإِن شفاعتهن لترتجى
Abd b. Humeyd'in es-Süddî yoluyla Ebû Sâlih'ten naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) [namaza/tebliğe] kalktı. Müşrikler: "Eğer bizim ilahlarımızı hayırla anarsa, biz de onun ilahını hayırla anarız" dediler. Bunun üzerine {ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته} “şeytan onun arzusuna/okuyuşuna [bir şey] kattı” [ve Resûlullah]: {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} (en-Necm 19) “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı? Şüphesiz onlar yüce kuğu/turnalardır ve şüphesiz onların şefaati umulur” [dedi].
قَالَ: فَأنْزل الله {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي إِلَّا إِذا تمنى ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته}
[Ebû Sâlih] dedi ki: Bunun üzerine Allah: {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي إِلَّا إِذا تمنى ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته} “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki o bir şey temenni ettiğinde (veya okuduğunda) şeytan onun temennisine (okuyuşuna) bir şey katmış olmasın” [ayetini] indirdi.
فَقَالَ ابْن عَبَّاس: إِن أمْنِيته أَن يسلم قومه
İbn Abbâs: "Onun temennisi, kavminin Müslüman olmasıydı" dedi.
وَأخرج الْبَزَّار وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه والضياء فِي المختارة بِسَنَد رِجَاله ثِقَات من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن رَسُول الله ﷺ قَرَأَ {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} تِلْكَ الغرانيق العلى وَإِن شفاعتهن لترتجى ففرح الْمُشْركُونَ بذلك وَقَالُوا: قد ذكر آلِهَتنَا فَجَاءَهُ جِبْرِيل فَقَالَ: اقْرَأ عليَّ مَا جئْتُك بِهِ فَقَرَأَ {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} تِلْكَ الغرانيق العلى وَإِن شفاعتهن لترتجى
el-Bezzâr, et-Taberânî, İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de ed-Diyâ'nın ricali güvenilir bir senetle Saîd b. Cübeyr yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?” ayetini okudu; [ardından]: "İşte bunlar yüce kuğulardır/turnalardır ve şüphesiz onların şefaati umulur" [sözleri söylendi]. Müşrikler buna sevindiler ve: "Bizim ilahlarımızı andı" dediler. Bunun üzerine Cebrâil ona gelerek: "Sana getirdiğim şeyi bana oku" dedi. O da: {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı? İşte bunlar yüce kuğulardır/turnalardır ve şüphesiz onların şefaati umulur” şeklinde okudu.
فَقَالَ: مَا أَتَيْتُك بِهَذَا هَذَا من الشَّيْطَان
[Cebrâil]: "Ben sana bunu getirmedim, bu şeytandandır" dedi.
فَأنْزل الله {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي إِلَّا إِذا تمنى} إِلَى آخر الْآيَة
Bunun üzerine Allah: {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي إِلَّا إِذا تمنى} “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki o bir şey temenni ettiğinde...” ayetini sonuna kadar indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد صَحِيح عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: قَرَأَ رَسُول الله ﷺ بِمَكَّة النَّجْم فَلَمَّا بلغ هَذَا الْموضع {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} ألْقى الشَّيْطَان على لِسَانه تِلْكَ الغرانيق العلى وَإِن شفاعتهن لترتجى
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin sahih bir senetle Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'de Necm sûresini okudu; {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?” kısmına gelince şeytan onun diline: "İşte bunlar yüce kuğulardır/turnalardır ve şüphesiz onların şefaati umulur" [sözlerini] attı.
قَالُوا: مَا ذكر آلِهَتنَا بِخَير قبل الْيَوْم فَسجدَ وسجدوا
[Müşrikler]: "Bugünden önce ilahlarımızı hiç hayırla anmamıştı" dediler. [Resûlullah sûrenin sonunda] secde etti, onlar da secde ettiler.
ثمَّ جَاءَهُ جِبْرِيل بعد ذَلِك قَالَ: اعْرِض عليَّ مَا جئْتُك بِهِ
Daha sonra Cebrâil ona gelerek: "Sana getirdiğim şeyi bana arz et (oku)" dedi.
فَلَمَّا بلغ: تِلْكَ الغرانيق العلى وَإِن شفاعتهن لترتجى
"İşte bunlar yüce kuğulardır/turnalardır ve şüphesiz onların şefaati umulur" kısmına gelince,
قَالَ لَهُ جِبْرِيل: لم آتِك بِهَذَا هَذَا من الشَّيْطَان فَأنْزل الله {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي}
Cebrâil ona: "Ben sana bunu getirmedim, bu şeytandandır" dedi. Bunun üzerine Allah: {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي} “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki...” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق الْعَوْفِيّ عَن ابْن عَبَّاس: أَن النَّبِي ﷺ بَيْنَمَا هُوَ يُصَلِّي إِذْ نزلت عَلَيْهِ قصَّة آلِهَة الْعَرَب فَجعل يتلوها فَسَمعهُ الْمُشْركُونَ فَقَالُوا: إِنَّا نَسْمَعهُ يذكر آلِهَتنَا بِخَير فدنوا مِنْهُ فَبَيْنَمَا هُوَ يتلوها وَهُوَ يَقُول: {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} ألْقى الشَّيْطَان: إِن تِلْكَ الغرانيق العلى مِنْهَا الشَّفَاعَة ترتجى
İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin el-Avfî yoluyla İbn Abbâs'tan naklettiğine göre: Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) namaz kılarken Arapların ilahları kıssası (ilgili ayetler) ona indirildi ve o da bunları okumaya başladı. Müşrikler bunu işitince: "Onun bizim ilahlarımızı hayırla andığını duyuyoruz" dediler ve ona yaklaştılar. O okumaya devam ederken ve: {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?” derken şeytan: "Şüphesiz bunlar yüce kuğulardır/turnalardır, onların şefaati umulur" [sözlerini] attı.
فعلق يتلوها فَنزل جِبْرِيل فنسخها ثمَّ قَالَ: {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي} إِلَى قَوْله {حَكِيم}
[Nebi] bunları okumaya başladı. Bunun üzerine Cebrâil inerek o [sözleri] neshetti (hükümsüz kıldı), sonra da: {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي} “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki...” ayetinden {حَكِيم} “...hikmet sahibidir” ifadesine kadar [olan kısmı] okudu.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس وَمن طَرِيق أبي بكر الْهُذلِيّ وَأَيوب عَن عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس ﵁ وَمن طَرِيق سُلَيْمَان التَّيْمِيّ عَمَّن حَدثهُ عَن ابْن عَبَّاس أَن رَسُول الله ﷺ قَرَأَ سُورَة النَّجْم وَهُوَ بِمَكَّة فَأتى على هَذِه الْآيَة {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} فَألْقى الشَّيْطَان على لِسَانه: إنَّهُنَّ الغرانيق العلى
İbn Merdûye'nin el-Kelbî yoluyla Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan; Ebû Bekir el-Hüzelî ve Eyyûb yoluyla İkrime'den, o da İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan; Süleymân et-Teymî yoluyla da kendisine İbn Abbâs'tan rivayet eden kimseden naklettiğine göre: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'de iken Necm sûresini okudu ve şu ayete geldi: {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?” Bunun üzerine şeytan onun diline: "Şüphesiz onlar yüce kuğulardır/turnalardır" [sözünü] attı.
فَأنْزل الله {وَمَا أرسلنَا من قبلك}
Bunun üzerine Allah: {وَمَا أرسلنَا من قبلك} “Senden önce hiçbir [resul veya nebi] göndermedik ki...” [ayetini] indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير من طَرِيق يُونُس عَن ابْن شهَاب حَدثنِي أَبُو بكر بن عبد الرَّحْمَن بن الْحَارِث: أَن رَسُول الله ﷺ وَهُوَ بِمَكَّة قَرَأَ سُورَة النَّجْم فَلَمَّا بلغ {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} قَالَ: إِن شفاعتهن ترتجى وسها رَسُول الله ﷺ ففرح الْمُشْركُونَ بذلك فَقَالَ: إِلَّا إِنَّمَا كَانَ ذَلِك من الشَّيْطَان فَأنْزل الله {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي إِلَّا إِذا تمنى ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته} حَتَّى بلغ {عَذَاب يَوْم عقيم} مُرْسل صَحِيح الْإِسْنَاد
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Yûnus yoluyla İbn Şihâb'dan naklettiğine göre Ebû Bekir b. Abdirrahmân b. el-Hâris ona şöyle anlatmıştır: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'de iken Necm sûresini okudu. {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?” ayetine gelince: "Şüphesiz onların şefaati umulur" dedi ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) yanıldı. Müşrikler buna sevindiler. Bunun üzerine [Cebrail]: "Haberin olsun ki bu ancak şeytandandır" dedi. Allah da: {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي إِلَّا إِذا تمنى ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته} “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki o bir şey temenni ettiğinde şeytan onun temennisine [bir şey] katmış olmasın” ayetinden {عَذَاب يَوْم عقيم} “verimsiz/kısır bir günün azabı” kısmına kadar indirdi. [Bu rivayet] senedi sahih bir mürseldir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم من طَرِيق مُوسَى بن عقبَة عَن ابْن شهَاب قَالَ: لما أنزلت سُورَة النَّجْم وَكَانَ الْمُشْركُونَ يَقُولُونَ: لَو كَانَ هَذَا الرجل يذكر آلِهَتنَا بِخَير أقرنناه وَأَصْحَابه وَلَكِن لَا يذكر من خَالف دينه من الْيَهُود وَالنَّصَارَى بِمثل الَّذِي يذكر آلِهَتنَا من الشتم وَالشَّر
İbn Ebî Hâtim'in Mûsâ b. Ukbe yoluyla İbn Şihâb'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Necm sûresi indiğinde müşrikler şöyle diyorlardı: "Eğer bu adam bizim ilahlarımızı hayırla ansa, biz de onu ve arkadaşlarını rahat bırakırdık. Fakat o, dinlerine muhalefet ettiği Yahudi ve Hristiyanları, bizim ilahlarımıza ettiği gibi sövme ve kötülükle anmıyor."
وَكَانَ رَسُول الله ﷺ قد اشْتَدَّ عَلَيْهِ مَا ناله وَأَصْحَابه من أذاهم وتكذيبهم وأحزنته ضلالتهم فَكَانَ يتَمَنَّى كف أذاهم فَلَمَّا أنزل الله سُورَة النَّجْم قَالَ: {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} القى الشَّيْطَان
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem), kendisinin ve ashabının onların eziyet ve yalanlamalarından gördüğü sıkıntılardan çok bunalmıştı ve onların sapıklığı onu üzüyordu; bu yüzden onların eziyetlerinin durmasını temenni ediyordu. Allah Necm sûresini indirince o: {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?” [ayetini] okudu. Şeytan attı,
عِنْدهَا كَلِمَات حِين ذكر الطواغيت فَقَالَ: وانهن لَهُنَّ الغرانيق العلى وَإِن شفاعتهن لهي الَّتِي ترتجى
tâğûtları andığı sırada şeytan birtakım kelimeler kattı ve: "Şüphesiz onlar yüce kuğulardır/turnalardır ve şüphesiz onların şefaati umulan şeydir" dedi.
فَكَانَ ذَلِك من سجع الشَّيْطَان وفتنه فَوَقَعت هَاتَانِ الكلمتان فِي قلب مُشْرك بِمَكَّة وذلقت بهَا ألسنتهم وتباشروا بهَا وَقَالُوا: ان مُحَمَّد قد رَجَعَ إِلَى دينه الأوّل وَدين قومه
Bu, şeytanın seciinden (kafiyeli sözlerinden) ve fitnesindendi. Bu iki cümle Mekke'deki müşriklerin kalbine düştü, dillerine pelesenk oldu, bununla birbirlerini müjdelediler ve: "Muhammed ilk dinine ve kavminin dinine geri döndü" dediler.
فَلَمَّا بلغ رَسُول الله ﷺ آخر النَّجْم سجد وَسجد كل من حضر من مُسلم ومشرك ففشت تِلْكَ الْكَلِمَة فِي النَّاس وأظهرها الشَّيْطَان حَتَّى بلغت أَرض الْحَبَشَة
Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Necm sûresinin sonuna gelince secde etti; Müslüman ve müşrik olsun hazır bulunan herkes secdeye vardı. Bu söz insanlar arasında yayıldı ve şeytan bunu Habeşistan topraklarına ulaşıncaya kadar duyurdu.
فَأنْزل الله {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي}
Bunun üzerine Allah: {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي} “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki...” [ayetini] indirdi.
فَلَمَّا بيَّن الله قَضَاءَهُ وبرأه من سجع الشَّيْطَان انْقَلب الْمُشْركُونَ بضلالتهم وعداوتهم للْمُسلمين واشتدوا عَلَيْهِ
Allah hükmünü açıklayıp onu şeytanın seciinden temize çıkarınca, müşrikler yine sapıklıklarına ve Müslümanlara olan düşmanlıklarına geri döndüler ve ona karşı [tutumlarını] sertleştirdiler.
وَأخرجه الْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن مُوسَى بن عقبَة وَلم يذكر ابْن شهَاب
Bunu el-Beyhakî ed-Delâil'de Mûsâ b. Ukbe'den rivayet etti ve İbn Şihâb'ı zikretmedi.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن عُرْوَة مثله سَوَاء
et-Taberânî de Urve'den aynısını rivayet etti.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ وَمُحَمّد بن قيس قَالَا: جلس رَسُول الله ﷺ فِي نَاد من أندية قُرَيْش كثير أَهله فتمنى يَوْمئِذٍ أَن لَا يَأْتِيهِ من الله شَيْء فَيَتَفَرَّقُونَ عَنهُ
Saîd b. Mansûr ve İbn Cerîr'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî ve Muhammed b. Kays'tan naklettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kureyş meclislerinden cemaati çok olan bir mecliste oturdu. O gün Allah'tan insanları kendisinden uzaklaştırıp dağıtacak bir şeyin gelmemesini temenni etti.
فَأنْزل الله عَلَيْهِ (والنجم اذا هوى) (النَّجْم آيَة ١) فقرأها رَسُول الله ﷺ حَتَّى بلغ {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} النَّجْم آيَة ١٩
Bunun üzerine Allah ona (والنجم اذا هوى) (en-Necm 1) [‘Battığı zaman yıldıza andolsun ki’ ayetini] indirdi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} (en-Necm 19) “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?” kısmına kadar okudu.
ألْقى الشَّيْطَان كَلِمَتَيْنِ: تِلْكَ الغرانيق العلى وَإِن شفاعتهن لترتجى
Şeytan şu iki cümleyi attı: "İşte bunlar yüce kuğulardır/turnalardır ve şüphesiz onların şefaati umulur."
فَتكلم بهَا ثمَّ مضى فَقَرَأَ السُّورَة كلهَا ثمَّ سجد فِي آخر السُّورَة وَسجد الْقَوْم جَمِيعًا مَعَه وَرَضوا بِمَا تكلم بِهِ فَلَمَّا أَمْسَى أَتَاهُ جِبْرِيل فَعرض عَلَيْهِ السُّورَة فَلَمَّا بلغ الْكَلِمَتَيْنِ اللَّتَيْنِ ألْقى الشَّيْطَان عَلَيْهِ قَالَ: مَا جئْتُك بِهَاتَيْنِ الْكَلِمَتَيْنِ
[Resûlullah] bunu söyledi, sonra devam edip sûrenin tamamını okudu. Ardından sûrenin sonunda secde etti; topluluk da hep birlikte onunla secdeye vardı ve onun söylediği sözden hoşnut kaldılar. Akşam olunca Cebrâil ona geldi ve sûreyi ona arz etti (okuttu). Şeytanın ona attığı o iki cümleye gelince [Cebrâil]: "Ben sana bu iki cümleyi getirmedim" dedi.
فَقَالَ رَسُول الله: ﷺ افتريت على الله وَقلت مَا لم يقل
Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Allah'a iftira ettim ve O'nun söylemediği şeyi söyledim" dedi.
فَأوحى الله إِلَيْهِ {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك} إِلَى قَوْله (نَصِيرًا) (الْإِسْرَاء آيَة ٧٣ - ٧٥) فَمَا زَالَ مغموماً مهموماً من شَأْن الْكَلِمَتَيْنِ حَتَّى نزلت {وَمَا أرسلنَا من قبلك}
Allah da ona: {وَإِن كَادُوا لَيَفْتِنُونَك} ayetinden (نَصِيرًا) ifadesine kadar (el-İsrâ 73-75) vahyetti. O iki cümlenin durumundan ötürü {وَمَا أرسلنَا من قبلك} “Senden önce hiçbir [resul veya nebi] göndermedik ki...” ayeti inene kadar kederli ve tasalı olmaya devam etti.
فَسرِّي عَنهُ وَطَابَتْ نَفسه
Bunun üzerine [kederi] dağıldı ve içi ferahladı.
وَأخرج ابْن جرير عَن الضَّحَّاك: أَن النَّبِي ﷺ وَهُوَ بِمَكَّة أنزل عَلَيْهِ فِي آلِهَة الْعَرَب فَجعل يَتْلُو اللات والعزى وَيكثر ترديدها فَسَمعهُ أهل مَكَّة وَهُوَ يذكر آلِهَتهم فَفَرِحُوا بذلك ودنوا يسمعُونَ فَألْقى الشَّيْطَان فِي تِلَاوَته: تِلْكَ الغرانيق
İbn Cerîr'in ed-Dahhâk'tan naklettiğine göre: Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) Mekke'de iken ona Arapların ilahları hakkında ayet indirildi. O da Lât ve Uzzâ'yı okumaya ve bunu çokça tekrarlamaya başladı. Mekke halkı onun kendi ilahlarını andığını işitince buna sevindiler ve dinlemek için yaklaştılar. Şeytan onun okuyuşuna: "İşte bunlar yüce kuğulardır/turnalardır..."
العلى مِنْهَا الشَّفَاعَة ترتجى فقرأها النَّبِي ﷺ كَذَلِك فَأنْزل الله {وَمَا أرسلنَا من قبلك} إِلَى قَوْله {حَكِيم}
"...onlardan şefaat umulur" sözlerini attı. Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) de öylece okudu. Bunun üzerine Allah: {وَمَا أرسلنَا من قبلك} ayetinden {حَكِيم} “...hikmet sahibidir” ifadesine kadar [olan kısmı] indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم بِسَنَد صَحِيح عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: قَالَ الْمُشْركُونَ لرَسُول الله ﷺ: لَو ذكرت آلِهَتنَا فِي قَوْلك قعدنا مَعَك فَإِنَّهُ لَيْسَ مَعَك إِلَّا أراذل النَّاس وضعفاؤهم فَكَانُوا إِذا رأونا عنْدك تحدث النَّاس بذلك فأتوك
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in sahih bir senetle Ebü'l-Âliye'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Müşrikler Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Eğer sözünde bizim ilahlarımızı da anarsan seninle birlikte otururuz. Zira senin yanında sadece insanların en düşkünleri ve zayıfları var. Onlar bizi senin yanında görürlerse insanlar bundan bahseder ve sana gelirler" dediler.
فَقَامَ يُصَلِّي فَقَرَأَ {والنجم} حَتَّى بلغ {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} تِلْكَ الغرانيق العلى وَشَفَاعَتهنَّ ترتجى ومثلهن لَا ينسى فَلَمَّا فرغ من ختم السُّورَة سجد وَسجد الْمُسلمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ
Bunun üzerine o namaza durdu ve {والنجم} “Necm sûresini” okudu; {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?” kısmına gelince: "İşte bunlar yüce kuğulardır/turnalardır, onların şefaati umulur ve onlar gibileri unutulmaz" [dedi]. Sûreyi bitirince secdeye vardı; Müslümanlar da müşrikler de secde ettiler.
فَبلغ الْحَبَشَة: ان النَّاس قد أَسْلمُوا فشق ذَلِك على النَّبِي ﷺ فَأنْزل الله {وَمَا أرسلنَا من قبلك} إِلَى قَوْله {عَذَاب يَوْم عقيم}
Habeşistan'a insanların Müslüman olduğu haberi ulaştı. Bu durum Nebi'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) çok ağır geldi. Bunun üzerine Allah: {وَمَا أرسلنَا من قبلك} ayetinden {عَذَاب يَوْم عقيم} “verimsiz/kısır bir günün azabı” kısmına kadar [olan ayetleri] indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: نزلت سُورَة النَّجْم بِمَكَّة فَقَالَت قُرَيْش: يَا مُحَمَّد إِنَّه يجالسك الْفُقَرَاء وَالْمَسَاكِين ويأتيك النَّاس من أقطار الأَرْض فَإِن ذكرت آلِهَتنَا بِخَير جالسناك فَقَرَأَ رَسُول الله ﷺ سُورَة {النَّجْم} فَلَمَّا أَتَى على هَذِه الْآيَة {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} النَّجْم آيَة ١٩ ألْقى الشَّيْطَان على لِسَانه: وَهِي الغرانيق العلى شفاعتهن ترتجى
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebü'l-Âliye'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Necm sûresi Mekke'de indi. Kureyş: "Ey Muhammed! Seninle fakirler ve yoksullar oturuyor, sana yeryüzünün dört bir yanından insanlar geliyor. Eğer bizim ilahlarımızı hayırla anarsan biz de seninle otururuz" dedi. Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) {النَّجْم} “Necm” sûresini okudu; şu ayete: {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} (en-Necm 19) “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?” gelince şeytan onun diline: "Onlar yüce kuğulardır/turnalardır, şefaatleri umulur" [sözlerini] attı.
فَلَمَّا فرغ من السُّورَة سجد وَسجد الْمُسلمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ إِلَّا أَبَا احيحة [] سعيد بن الْعَاصِ فَإِنَّهُ أَخذ كفا من تُرَاب فَسجدَ عَلَيْهَا وَقَالَ: قد آن لِابْنِ أبي كَبْشَة أَن يذكر آلِهَتنَا بِخَير فَبلغ ذَلِك الْمُسلمين الَّذين كَانُوا بِالْحَبَشَةِ: أَن قُريْشًا قد أسلمت فأرادوا أَن يقبلُوا وَاشْتَدَّ على رَسُول الله ﷺ وعَلى أَصْحَابه مَا ألْقى الشَّيْطَان على لِسَانه فَأنْزل الله {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي}
Sûreyi bitirince secde etti; Ebû Uhayha Saîd b. el-Âs hariç Müslümanlar ve müşrikler secdeye vardı. O ise bir avuç toprak alıp onun üzerine secde etti ve: "İbn Ebî Kebşe'nin ilahlarımızı hayırla anma vakti gelmişti" dedi. Bu durum Habeşistan'daki Müslümanlara Kureyş'in Müslüman olduğu şeklinde ulaştı, onlar da dönmek istediler. Şeytanın onun diline attığı şey Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabına çok ağır geldi. Bunun üzerine Allah: {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي} “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki...” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: بَيْنَمَا رَسُول الله ﷺ يُصَلِّي عِنْد الْمقَام إِذْ نعس فَألْقى الشَّيْطَان على لِسَانه كلمة فَتكلم بهَا وَتعلق بهَا الْمُشْركُونَ عَلَيْهِ فَقَالَ {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} فَألْقى الشَّيْطَان على لِسَانه ونعس وَإِن شفاعتهم لترتجى وَإِنَّهَا لمع الغرانيق العلى فحفظها الْمُشْركُونَ وَأخْبرهمْ الشَّيْطَان: أَن نَبِي الله ﷺ قد قَرَأَهَا فذلت بهَا ألسنتهم فَأنْزل الله {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي}
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Makam'ın yanında namaz kılarken uyukladı. Şeytan onun diline bir söz attı, o da bu sözü söyledi ve müşrikler bunu ona karşı dillerine doladılar. O: {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?” deyince o uyuklarken şeytan onun diline: "Şüphesiz onların şefaati umulur ve şüphesiz onlar yüce kuğularla/turnalarla beraberdir" [sözlerini] attı. Müşrikler bunu ezberlediler; şeytan onlara Allah'ın Nebisi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) bunu okuduğunu haber verince bu söz dillerine pelesenk oldu. Bunun üzerine Allah: {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي} “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki...” [ayetini] indirdi.
فدحر الله الشَّيْطَان ولقن نبيه حجَّته
Böylece Allah şeytanı kovup uzaklaştırdı ve Nebisine hüccetini (delilini) belletti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد: أَن رَسُول الله ﷺ قَرَأَ النَّجْم فَألْقى الشَّيْطَان على فِيهِ أحكم آيَاته
Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den naklettiğine göre: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Necm sûresini okudu; şeytan onun ağzına [bâtıl sözleri] attı, [ardından Allah] O'nun ayetlerini sağlamlaştırdı.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة قَالَ: قَرَأَ رَسُول الله ﷺ ذَات يَوْم {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى ألكم الذّكر وَله الْأُنْثَى تِلْكَ إِذا قسْمَة ضيزى} النَّجْم آيَة ١٩ - ٢٣ فَألْقى الشَّيْطَان على لِسَان رَسُول الله ﷺ تِلْكَ إِذن فِي الغرانيق العلى تِلْكَ إِذن شَفَاعَة ترتجى فَفَزعَ رَسُول الله ﷺ وجزع فَأوحى الله إِلَيْهِ {وَكم من ملك فِي السَّمَاوَات لَا تغني شفاعتهم شَيْئا} النَّجْم آيَة ٢٦ ثمَّ أوحى إِلَيْهِ فَفرج عَنهُ {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي إِلَّا إِذا تمنى ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته} إِلَى قَوْله {حَكِيم}
Abd b. Humeyd'in İkrime'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir gün: {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى ألكم الذّكر وَله الْأُنْثَى تِلْكَ إِذا قسْمَة ضيزى} (en-Necm 19-22) “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı? Erkek sizin de dişi O'nun mu? O zaman bu insafsızca bir taksimdir!” ayetlerini okudu. Şeytan, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) diline: "İşte o zaman onlar yüce kuğulardadır/turnalardadır, işte o zaman bu umulan bir şefaattir" [sözlerini] attı. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) dehşete kapıldı ve büyük bir endişeye düştü. Bunun üzerine Allah ona: {وَكم من ملك فِي السَّمَاوَات لَا تغني شفاعتهم شَيْئا} (en-Necm 26) “Göklerde nice melekler vardır ki onların şefaatleri hiçbir fayda vermez...” ayetini vahyetti. Sonra da onun sıkıntısını gidermek için: {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي إِلَّا إِذا تمنى ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته} ayetinden {حَكِيم} “...hikmet sahibidir” kısmına kadar vahyetti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ: خرج النَّبِي ﷺ إِلَى الْمَسْجِد ليُصَلِّي فَبَيْنَمَا هُوَ يقْرَأ إِذْ قَالَ: {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} فَألْقى الشَّيْطَان على لِسَانه فَقَالَ: تِلْكَ الغرانقة العلى وَإِن شفاعتهن ترتجى حَتَّى إِذا بلغ آخر السُّورَة سجد وَسجد أَصْحَابه وَسجد الْمُشْركُونَ لذكره آلِهَتهم فَلَمَّا رفع رَأسه حملوه فاشتدوا بِهِ بَين قطري مَكَّة يَقُولُونَ: نَبِي بني عبد منَاف حَتَّى إِذا جَاءَهُ جِبْرِيل عرض عَلَيْهِ فَقَرَأَ ذَيْنك الحرفين فَقَالَ جِبْرِيل معَاذ الله أَن أكون أقرأتك هَذَا فَاشْتَدَّ عَلَيْهِ فَأنْزل الله يطيب نَفسه {وَمَا أرسلنَا من قبلك}
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) namaz kılmak için mescide çıktı. O okurken: {أَفَرَأَيْتُم اللات والعزى وَمَنَاة الثَّالِثَة الْأُخْرَى} “Gördünüz mü Lât'ı, Uzzâ'yı ve üçüncüsü olan diğer Menât'ı?” dediğinde, şeytan onun diline [bâtıl sözleri] attı ve o: "İşte onlar yüce kuğulardır/turnalardır ve şüphesiz onların şefaati umulur" dedi. Sûrenin sonuna varınca o secde etti, ashabı da secde etti; ilahlarını andığı için müşrikler de secdeye vardılar. Başını [secdeden] kaldırdığında onu omuzlarına alıp Mekke'nin iki yakası arasında koşturdular ve: "Benî Abdümenâf'ın nebisi!" dediler. Nihayet Cebrâil ona gelince [Nebi sûreyi] ona arz etti ve o iki cümleyi de okudu. Cebrâil: "Bunu sana okutmuş olmaktan Allah'a sığınırım!" dedi. Bu durum ona çok ağır geldi; bunun üzerine Allah onun gönlünü ferahlatmak için: {وَمَا أرسلنَا من قبلك} “Senden önce hiçbir [resul veya nebi] göndermedik ki...” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {إِذا تمنى ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته} يَقُول: إِذا حدّث ألْقى الشَّيْطَان فِي حَدِيثه
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o: {إِذا تمنى ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته} “o bir şey temenni ettiğinde (veya okuduğunda) şeytan onun temennisine (okuyuşuna) [bir şey] katmış olmasın” ayeti hakkında şöyle demiştir: "O konuştuğu zaman şeytan onun sözüne [bâtıl bir şey] katar."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله {إِذا تمنى} يَعْنِي بالتمني التِّلَاوَة وَالْقِرَاءَة {ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته} فِي تِلَاوَة النَّبِي {فَينْسَخ الله} ينْسَخ جِبْرِيل بِأَمْر الله {مَا يلقِي الشَّيْطَان} على لِسَان النَّبِي ﷺ
İbn Ebî Hâtim'in ed-Dahhâk'tan naklettiğine göre o: {إِذا تمنى} “o bir şey temenni ettiğinde” ayetindeki 'temenni' ile tilavet ve okumayı kastettiğini söylemiş; {ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته} ifadesini: "Nebi'nin tilavetine [şeytan bâtıl katar]", {فَينْسَخ الله} “fakat Allah giderir” ifadesini: "Cebrâil Allah'ın emriyle nesheder (giderir)", {مَا يلقِي الشَّيْطَان} “şeytanın kattığı şeyi” ifadesini de: "Şeytanın Nebi'nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) diline attığı şeyi" şeklinde açıklamıştır.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {إِذا تمنى} قَالَ: تكلم فِي أمْنِيته قَالَ: كَلَامه
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o: {إِذا تمنى} “o bir şey temenni ettiğinde” ifadesi hakkında: "Konuştuğu zaman", "ümniyyetihî (temennisi)" hakkında da: "Sözü" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج {ليجعل مَا يلقِي الشَّيْطَان فتْنَة للَّذين فِي قُلُوبهم مرض} قَالَ: المُنَافِقُونَ {والقاسية قُلُوبهم} يَعْنِي الْمُشْركين {وليعلم الَّذين أُوتُوا الْعلم أَنه الْحق}
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre o: {ليجعل مَا يلقِي الشَّيْطَان فتْنَة للَّذين فِي قُلُوبهم مرض} “Şeytanın kattığı şeyi kalplerinde hastalık bulunanlar için bir sınama kılmak içindir” ayetindeki kastedilenlerin münafıklar olduğunu; {والقاسية قُلُوبهم} “ve kalpleri katılaşmış olanlar” ile müşriklerin kastedildiğini; {وليعلم الَّذين أُوتُوا الْعلم أَنه الْحق} “kendilerine ilim verilenlerin de onun hak olduğunu bilmeleri içindir” ayeti hakkında da...
قَالَ: الْقُرْآن {وَلَا يزَال الَّذين كفرُوا فِي مرية مِنْهُ} قَالَ: من الْقُرْآن {عَذَاب يَوْم عقيم} قَالَ: لَيْسَ مَعَه لَيْلَة
[İbn Cüreyc]: "O Kur'an'dır" demiştir. {وَلَا يزَال الَّذين كفرُوا فِي مرية مِنْهُ} “İnkâr edenler ise ondan şüphe içinde kalmaya devam ederler” ayeti hakkında: "Kur'an'dan [şüphe içinde kalırlar]", {عَذَاب يَوْم عقيم} “verimsiz/kısır bir günün azabı” hakkında ise: "Kendisinden sonra gece olmayan [bir gündür]" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي {مرية مِنْهُ} قَالَ: مِمَّا جَاءَ بِهِ الْخَبيث إِبْلِيس لَا يخرج من قُلُوبهم زادهم ضَلَالَة
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den naklettiğine göre o: {مرية مِنْهُ} “ondan şüphe içinde” ifadesi hakkında: "O pis İblis'in getirdiği şeyden ötürü [şüphe içindedirler]; bu onların kalplerinden çıkmaz ve sapıklıklarını artırır" demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه والضياء فِي المختارة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {عَذَاب يَوْم عقيم} قَالَ: يَوْم بدر
İbn Merdûye ve el-Muhtâre'de Ziyâ'nın İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {عَذَاب يَوْم عقيم} “verimsiz/kısır bir günün azabı” ayeti hakkında: "Bedir günüdür" demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي بن كَعْب قَالَ: أَربع كن يَوْم بدر {أَو يَأْتِيهم عَذَاب يَوْم عقيم} ذَاك يَوْم بدر {فَسَوف يكون لزاماً} الْفرْقَان آيَة ٧٧ ذَاك يَوْم بدر {يَوْم نبطش البطشة الْكُبْرَى} الدُّخان آيَة ١٦ ذَاك يَوْم بدر {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى دون الْعَذَاب الْأَكْبَر} السَّجْدَة آيَة ٢١ ذَاك يَوْم بدر
İbn Merdûye'nin Übey b. Kâ'b'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Dört şey Bedir gününde gerçekleşti: {أَو يَأْتِيهم عَذَاب يَوْم عقيم} “yahut kendilerine verimsiz bir günün azabı gelinceye kadar...”, o Bedir günüdür. Furkân Suresi 77. ayetteki {فَسَوف يكون لزاماً} “artık [azap] kaçınılmaz olacaktır”, o Bedir günüdür. Duhân Suresi 16. ayetteki {يَوْم نبطش البطشة الْكُبْرَى} “O gün en büyük yakalayışla yakalarız”, o Bedir günüdür. Secde Suresi 21. ayetteki {ولنذيقنهم من الْعَذَاب الْأَدْنَى دون الْعَذَاب الْأَكْبَر} “Biz onlara o en büyük azaptan önce mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız”, o Bedir günüdür."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {عَذَاب يَوْم عقيم} قَالَ: يَوْم بدر
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o: {عَذَاب يَوْم عقيم} “verimsiz bir günün azabı” hakkında: "Bedir günüdür" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة مثله
İbn Ebî Hâtim, İkrime'den de bunun benzerini nakletmiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد عَذَاب {يَوْم عقيم} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة لَا لَيْلَة لَهُ
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, azab-ı {يَوْم عقيم} “verimsiz bir gün[ün azabı]” hakkında şöyle demiştir: "Kendisinden sonra gece olmayan kıyamet günüdür."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن سعيد بن جُبَير مثله
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Saîd b. Cübeyr'den bunun benzerini nakletmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك مثله
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, ed-Dahhâk'tan bunun benzerini nakletmiştir.
- قَوْله تَعَالَى: وَالَّذين هَاجرُوا فِي سَبِيل الله ثمَّ قتلوا أَو مَاتُوا ليرزقنهم الله رزقا حسنا وَإِن الله لَهو خير الرازقين ليدخلنهم مدخلًا يرضونه وَإِن الله لعليم حَلِيم
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenlere gelince, Allah onları elbette güzel bir rızıkla rızıklandıracaktır. Şüphesiz Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır. O, onları hoşnut kalacakları bir yere mutlaka girdirecektir. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hilim sahibidir.” -
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن سلمَان الْفَارِسِي: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: من مَاتَ مرابطاً أجْرى الله عَلَيْهِ مثل ذَلِك الْأجر وأجرى عَلَيْهِ الرزق
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Selmân-ı Fârisî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: "Kim nöbet tutarken (murâbıt olarak) vefat ederse, Allah onun bu ecir ve mükâfatını devam ettirir, rızkını da akıtır.
وَأمن الفتانين وأقرأوا إِن شِئْتُم {وَالَّذين هَاجرُوا فِي سَبِيل الله ثمَّ قتلوا أَو مَاتُوا} إِلَى قَوْله: {حَلِيم}
Kabir fitnecilerinden (sorgu meleklerinden) de güvende olur. Dilerseniz: {وَالَّذين هَاجرُوا فِي سَبِيل الله ثمَّ قتلوا أَو مَاتُوا} “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenler...” ayetinden {حَلِيم} “hilim sahibidir” ifadesine kadar okuyun."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن فضَالة بن عبيد الْأنْصَارِيّ الصَّحَابِيّ: - إِنَّه كَانَ برودس - فَمروا بجنازتين: أَحدهمَا قَتِيل وَالْآخر متوفى
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in sahâbî olan Fadâle b. Ubeyd el-Ensârî'den naklettiğine göre: O Rodos'ta bulunuyordu. Yanlarından iki cenaze geçti; bunlardan biri öldürülmüş (şehit), diğeri ise eceliyle vefat etmişti.
فَمَال النَّاس على الْقَتِيل فَقَالَ فضَالة: مَا لي أرى النَّاس مالوا مَعَ هَذَا وَتركُوا هَذَا فَقَالُوا: هَذَا لقتيل فِي سَبِيل الله فَقَالَ: وَالله مَا أُبَالِي من أَي حفرتيهما بعثت
İnsanlar öldürülen cenazeye yöneldiler. Bunun üzerine Fadâle: "Ne oluyor da insanların buna yönelip diğerini terk ettiklerini görüyorum?" dedi. Onlar: "Bu, Allah yolunda öldürülen kimsedir" dediler. Fadâle şöyle dedi: "Vallahi ben bu ikisinin hangi çukurundan (kabrrinden) diriltileceğime hiç aldırış etmem.
اسمعوا كتاب الله {وَالَّذين هَاجرُوا فِي سَبِيل الله ثمَّ قتلوا أَو مَاتُوا}
Allah'ın Kitabı'nı dinleyin: {وَالَّذين هَاجرُوا فِي سَبِيل الله ثمَّ قتلوا أَو مَاتُوا} “Allah yolunda hicret edip sonra öldürülen veya ölenlere gelince...”"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله: {مدخلًا يرضونه} قَالَ: الْجنَّة
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den naklettiğine göre o: {مدخلًا يرضونه} “hoşnut kalacakları bir yere” ayeti hakkında: "Cennettir" demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: ذَلِك وَمن عاقب بِمثل مَا عُوقِبَ بِهِ ثمَّ بغى عَلَيْهِ لينصرنه الله إِن الله لعفو غَفُور ذَلِك بِأَن الله يولج اللَّيْل فِي النَّهَار ويولج النَّهَار فِي اللَّيْل وَأَن الله سميع بَصِير ذَلِك بِأَن الله هُوَ الْحق وَإِن مَا يدعونَ من دونه هُوَ الْبَاطِل وَأَن الله هُوَ الْعلي الْكَبِير ألم تَرَ أَن الله أنزل من السَّمَاء مَاء فَتُصْبِح الأَرْض مخضرة إِن الله لطيف خَبِير لَهُ مَا فِي السَّمَوَات وَمَا فِي الأَرْض وَإِن الله لَهو الْغَنِيّ الحميد
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “İşte böyle; her kim kendisine verilen cezanın misliyle karşılık verir de sonra yine kendisine haksızlık ve saldırıda bulunulursa, Allah ona mutlaka yardım edecektir. Şüphesiz Allah çok affedicidir, çok bağışlayıcıdır. Bu böyledir; çünkü Allah geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin içine sokar. Şüphesiz Allah hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir. Bu böyledir; çünkü Allah hakkın ta kendisidir, O'ndan başka yalvardıkları şeyler ise bâtılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, çok yücedir, çok büyüktür. Görmedin mi Allah'ın gökten bir su indirdiğini de yerin yemyeşil kesildiğini? Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır. Göklerde ne var, yerde ne varsa hepsi O'nundur. Şüphesiz Allah, zengin olandır, övgüye lâyık olandır.” -
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل فِي قَوْله: {ذَلِك وَمن عاقب} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim Mukâtil'den {ذَلِك وَمن عاقب} “İşte böyle; her kim ceza verirse...” ayeti hakkında nakletmiştir:
قَالَ: إِن النَّبِي ﷺ بعث سَرِيَّة فِي لَيْلَتَيْنِ بَقِيَتَا من الْمحرم فَلَقوا الْمُشْركين فَقَالَ الْمُشْركُونَ بَعضهم لبَعض: قَاتلُوا أَصْحَاب مُحَمَّد فَإِنَّهُم يحرمُونَ الْقِتَال فِي الشَّهْر الْحَرَام وَإِن أَصْحَاب مُحَمَّد: ناشدوهم وذكروهم بِاللَّه أَن يعرضُوا لقتالهم فَإِنَّهُم لَا يسْتَحلُّونَ الْقِتَال فِي الشَّهْر الْحَرَام إِلَّا من بادئهم وَإِن الْمُشْركين بدأوا وقاتلوهم فاستحل الصَّحَابَة قِتَالهمْ عِنْد ذَلِك فقاتلوهم ونصرهم الله عَلَيْهِم
[Mukâtil] dedi ki: Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) Muharrem ayının bitimine iki gece kala bir seriyye gönderdi. Onlar müşriklerle karşılaştılar. Müşrikler birbirlerine: "Muhammed'in ashabıyla savaşın; çünkü onlar haram ayda savaşmayı haram sayarlar" dediler. Muhammed'in ashabı ise: Kendileriyle savaşmaktan kaçınmalarını Allah adına rica ettiler ve onlara Allah'ı hatırlattılar; zira kendileri, önce kendilerine saldıranlar hariç haram ayda savaşı helal saymıyorlardı. Ancak müşrikler [savaşı] başlattılar ve onlarla savaştılar. Bunun üzerine sahabiler de onlarla savaşmayı helal gördüler ve onlarla savaştılar; Allah da onlara karşı sahabilere yardım etti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله: {ذَلِك وَمن عاقب}
İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den naklettiğine göre {ذَلِك وَمن عاقب} “İşte böyle; her kim ceza verirse...” ayeti hakkında şöyle demiştir:
قَالَ: تعاون الْمُشْركُونَ على النَّبِي ﷺ وَأَصْحَابه فأخرجوه فوعد الله ان ينصره وَهُوَ فِي الْقصاص أَيْضا
[İbn Cüreyc] dedi ki: Müşrikler Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve ashabına karşı yardımlaşıp onu çıkardılar; Allah da ona yardım edeceğini vaat etti. Bu durum kısas hususunda da geçerlidir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِن مَا يدعونَ من دونه هُوَ الْبَاطِل} قَالَ: الشَّيْطَان
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o: {وَإِن مَا يدعونَ من دونه هُوَ الْبَاطِل} “O'ndan başka yalvardıkları şeyler ise bâtılın ta kendisidir” ayeti hakkında: "Şeytandır" demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: ألم تَرَ أَن الله سخر لكم مَا فِي الأَرْض والفلك تجْرِي فِي الْبَحْر بأَمْره ويمسك السَّمَاء أَن تقع على الأَرْض إِلَّا بِإِذْنِهِ إِن الله بِالنَّاسِ لرؤوف رَحِيم وَهُوَ الَّذِي أحياكم ثمَّ يميتكم ثمَّ يُحْيِيكُمْ إِن الْإِنْسَان لكفور
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “Görmedin mi Allah'ın yerde olanları ve O'nun emriyle denizde akıp giden gemileri sizin hizmetinize verdiğini? Kendi izni olmadıkça yerin üzerine düşmesin diye göğü O tutar. Şüphesiz Allah, insanlara karşı çok şefkatlidir, çok merhametlidir. Size hayat veren, sonra sizi öldürecek ve sonra yine diriltecek olan O'dur. Gerçekten insan çok nankördür.” -
أخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِذا أتيت سُلْطَانا مهيباً تخَاف أَن يَسْطُو بك فَقل: الله أكبر الله أكبر من خلقه جَمِيعًا الله أعز مِمَّن أَخَاف وَأحذر أعوذ بِاللَّه الَّذِي لَا إِلَه إِلَّا هُوَ الممسك السَّمَوَات السَّبع أَن يقعن على الأَرْض إِلَّا بِإِذْنِهِ من شَرّ عَبدك فلَان وَجُنُوده وأشياعه من الْجِنّ وَالْإِنْس إلهي كن لي جاراً من شرهم جلّ شَأْنك وَعز جَارك وتبارك إسمك وَلَا إِلَه غَيْرك ثَلَاث مَرَّات
Taberânî'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Sana saldırmasından korktuğun heybetli bir hükümdarın yanına vardığında üç defa şöyle de: "Allah büyüktür, Allah bütün yarattıklarından daha büyüktür. Allah, korktuğum ve sakındığım kimseden daha yücedir. Kendisinden başka ilah olmayan, izni olmadıkça yerin üzerine düşmesin diye yedi kat göğü tutan Allah'a, Senin kulun falanın, cinlerden ve insanlardan olan ordularının ve taraftarlarının şerrinden sığınırım. Ey Rabbim, onların şerrine karşı bana koruyucu ol! Senin şanın yücedir, Sana sığınan azizdir, ismin mübarektir ve Senden başka ilah yoktur."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله: {إِن الْإِنْسَان لكفور} قَالَ: يعد المصيبات وينسى النعم
İbn Ebî Hâtim'in el-Hasan'dan naklettiğine göre o: {إِن الْإِنْسَان لكفور} “Gerçekten insan çok nankördür” ayeti hakkında: "Musibetleri sayar, nimetleri ise unutur" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: كل شَيْء فِي الْقُرْآن {إِن الْإِنْسَان لكفور} يَعْنِي بِهِ الْكفَّار وَالله أعلم
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Kur'an'da geçen her {إِن الْإِنْسَان لكفور} “Gerçekten insan çok nankördür” ifadesiyle kâfirler kastedilmektedir. Allah en doğrusunu bilir.
- قَوْله تَعَالَى: لكل أمة جعلنَا منسكاً هم ناسكوه فَلَا ينازعنك فِي الْأَمر وادع إِلَى رَبك إِنَّك لعلى هدى مُسْتَقِيم وَإِن جادلوك فَقل الله أعلم بِمَا تَعْمَلُونَ الله يحكم بَيْنكُم يَوْم القيامه فِيمَا كُنْتُم فِيهِ تختلفون
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “Biz her ümmete yerine getirecekleri bir ibadet tarzı (veya kurban kesme usulü) kıldık. Artık bu işte seninle asla çekişmesinler. Sen Rabbine davet et. Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin. Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir. Allah, hakkında ihtilaf edip durduğunuz şeyler konusunda kıyamet günü aranızda hüküm verecektir.'” -
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْمليح قَالَ: الْأمة مَا بَين الْأَرْبَعين إِلَى الْمِائَة فَصَاعِدا
İbn Ebî Hâtim'in Ebü'l-Melîh'ten naklettiğine göre o: "Ümmet, kırk ile yüz ve daha yukarısı arasındaki [topluluktur]" demiştir.
وَأخرج أَحْمد وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن عَليّ بن الْحُسَيْن {لكل أمة جعلنَا منسكاً هم ناسكوه} قَالَ: ذبحا هم ذابحوه
Ahmed, Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ali b. el-Hüseyin'den naklettiğine göre o: {لكل أمة جعلنَا منسكاً هم ناسكوه} “Biz her ümmete yerine getirecekleri bir ibadet usulü (mensek) kıldık” ayeti hakkında: "Onların kesecekleri bir kurbandır" demiştir.
حَدثنِي أَبُو رَافع أَن رَسُول الله ﷺ كَانَ إِذا ضحى: اشْترى كبشين سمينين أملحين أقرنين فَإِذا خطب وَصلى ذبح احدهما ثمَّ يَقُول: اللَّهُمَّ هَذَا عَن أمتِي جَمِيعًا من شهد لَك بِالتَّوْحِيدِ ولي بالبلاغ ثمَّ أَتَى بِالْآخرِ فذبحه وَقَالَ: اللَّهُمَّ هَذَا عَن مُحَمَّد وَآل مُحَمَّد ثمَّ يطعمهما الْمَسَاكِين وَيَأْكُل هُوَ وَأَهله مِنْهُمَا
Bana Ebû Râfi' anlattı ki Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kurban keseceği zaman boynuzlu, alacalı ve semiz iki koç satın alırdı. Hutbe okuyup namazı kılınca birini keser ve sonra şöyle derdi: "Allah'ım, bu, Sen'in birliğine ve benim de tebliğime şahitlik eden bütün ümmetim adınadır." Sonra diğerini getirip keser ve: "Allah'ım, bu, Muhammed ve Muhammed'in âli adınadır" derdi. Sonra ikisini yoksullara yedirir, kendisi ve ailesi de onlardan yerdi.
فَمَكثْنَا سنتَيْن قد كفانا الله الْغرم والمؤنة لَيْسَ أحد من بني هَاشم يُضحي
Böylece iki sene geçirdik; Allah bizim borcumuzu ve külfetimizi karşılamıştı, Hâşimoğulları'ndan hiç kimse kurban kesmiyordu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {هم ناسكوه} يَعْنِي هم ذابحوه {فَلَا ينازعنك فِي الْأَمر} يَعْنِي فِي أَمر الذَّبَائِح
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) naklettiğine göre o: {هم ناسكوه} “onların ifa edecekleri” ifadesi hakkında: "Onların kesecekleri [kurbandır]", {فَلَا ينازعنك فِي الْأَمر} “artık bu işte seninle asla çekişmesinler” ifadesi hakkında da: "Kurbanlar konusunda [seninle çekişmesinler]" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة ﵁ {لكل أمة جعلنَا منسكاً هم ناسكوه} قَالَ ذبحا هم ذابحوه
Abd b. Humeyd'in İkrime'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {لكل أمة جعلنَا منسكاً هم ناسكوه} “Biz her ümmete yerine getirecekleri bir ibadet usulü kıldık” ayeti hakkında: "Onların kesecekleri bir kurbandır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {منسكاً هم ناسكوه} قَالَ: اهراقه دم الْهَدْي
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {منسكاً هم ناسكوه} “yerine getirecekleri bir ibadet usulü” ayeti hakkında: "Hedy kurbanının kanının akıtılmasıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ {لكل أمة جعلنَا منسكاً} قَالَ: ذبحا وحجاً
İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {لكل أمة جعلنَا منسكاً} “Biz her ümmete bir ibadet usulü kıldık” ayeti hakkında: "Kurban kesmek ve hac yapmaktır" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ {فَلَا ينازعنك فِي الْأَمر} قَول أهل الشّرك
İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {فَلَا ينازعنك فِي الْأَمر} “artık bu işte seninle asla çekişmesinler” ayeti hakkında şöyle demiştir: [Bu], şirk ehlinin:
أما مَا ذبح الله بِيَمِينِهِ فَلَا تَأْكُلُونَ وَأما مَا ذبحتم بِأَيْدِيكُمْ فَهُوَ حَلَال
"Allah'ın bizzat kendi eliyle kestiğini (ölen hayvanı) yemiyorsunuz da kendi ellerinizle kestiğinizi helal sayıyorsunuz öyle mi?" sözüdür.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل ﵁ {وادع إِلَى رَبك} قَالَ: إِلَى دين رَبك {إِنَّك لعلى هدى} قَالَ: دين مُسْتَقِيم {وَإِن جادلوك} يَعْنِي فِي الذَّبَائِح
İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {وادع إِلَى رَبك} “Sen Rabbine davet et” ayeti hakkında: "Rabbinin dinine [davet et]", {إِنَّك لعلى هدى} “Şüphesiz sen dosdoğru bir hidayet üzerindesin” ifadesi hakkında: "Dosdoğru bir din üzerindesin", {وَإِن جادلوك} “Eğer seninle tartışırlarsa” hakkında da: "Yani kurbanlar konusunda [tartışırlarsa]" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن جريج {وَإِن جادلوك فَقل الله أعلم بِمَا تَعْمَلُونَ} لنا أَعمالنَا وَلكم أَعمالكُم
İbnü'l-Münzir'in [İbn] Cüreyc'den naklettiğine göre: {وَإِن جادلوك فَقل الله أعلم بِمَا تَعْمَلُونَ} “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Allah yaptıklarınızı en iyi bilendir'” ayeti, "Bizim amellerimiz bize, sizin amelleriniz de sizedir" [anlamındadır].
- قَوْله تَعَالَى: ألم تعلم أَن الله يعلم مَا فِي السَّمَاء وَالْأَرْض إِن ذَلِك فِي كتاب إِن ذَلِك على الله يسير ويعبدون من دون الله مَا لم ينزل بِهِ سُلْطَانا وَمَا لَيْسَ لَهُم بِهِ علم وَمَا للظالمين من نصير
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “Göklerde ve yerde olanı Allah'ın kesinlikle bildiğini bilmez misin? Şüphesiz bu bir kitaptadır. Şüphesiz bu, Allah'a çok kolaydır. Onlar Allah'ı bırakıp, O'nun hakkında hiçbir delil indirmediği ve kendilerinin de hakkında hiçbir bilgiye sahip olmadıkları şeylere kulluk ederler. Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.” -
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: خلق الله اللَّوْح الْمَحْفُوظ لمسيرة مائَة عَام وَقَالَ: للقلم - قبل أَن يخلق الْخلق وَهُوَ على الْعَرْش - اكْتُبْ قَالَ: مَا أكتب قَالَ: علمي فِي خلقي إِلَى يَوْم تقوم السَّاعَة فَجرى الْقَلَم بِمَا هُوَ كَائِن فِي علم الله إِلَى يَوْم الْقِيَامَة فَذَلِك قَوْله للنَّبِي ﷺ {ألم تعلم أَن الله يعلم مَا فِي السَّمَاء وَالْأَرْض} يَعْنِي مَا فِي السَّمَوَات السَّبع وَالْأَرضين السَّبع {إِن ذَلِك} الْعلم {فِي كتاب} يَعْنِي فِي اللَّوْح الْمَحْفُوظ مَكْتُوب قبل أَن يخلق السَّمَوَات وَالْأَرضين {إِن ذَلِك على الله يسير} يَعْنِي هَين
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) naklettiğine göre o şöyle demiştir: Allah, Levh-i Mahfûz'u yüz yıllık bir mesafe genişliğinde yarattı ve Arş'ın üzerindeyken mahlûkatı yaratmadan önce kaleme: "Yaz!" buyurdu. Kalem: "Ne yazayım?" dedi. O da: "Kıyamet kopacağı güne kadar yarattıklarım hakkındaki ilmimi [yaz]" buyurdu. Kalem de Allah'ın ilminde bulunan ve kıyamet gününe kadar meydana gelecek olan şeyleri yazarak aktı. İşte bu, O'nun Nebi'ye (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelik şu buyruğudur: {ألم تعلم أَن الله يعلم مَا فِي السَّمَاء وَالْأَرْض} “Göklerde ve yerde olanı Allah'ın kesinlikle bildiğini bilmez misin?” yani yedi kat göklerde ve yedi kat yerdeki şeyleri [bildiğini bilmez misin?], {إِن ذَلِك} “şüphesiz bu” bilgi, {فِي كتاب} “bir kitaptadır” yani gökleri ve yerleri yaratmadan önce Levh-i Mahfûz'da yazılmıştır. {إِن ذَلِك على الله يسير} “Şüphesiz bu, Allah'a çok kolaydır” yani basittir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أنس ﵁: أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: سيفتح الله على أمتِي بَابا من الْقدر فِي آخر الزَّمَان لَا يسده شَيْء ويكفيكم من ذَلِك أَن تَقولُوا: {ألم تعلم أَن الله يعلم مَا فِي السَّمَاء وَالْأَرْض إِن ذَلِك فِي كتاب إِن ذَلِك على الله يسير}
İbn Merdûye'nin Enes'ten (radıyallâhu anh) naklettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Ahir zamanda Allah ümmetimin üzerine kader konusunda hiçbir şeyin kapatamayacağı bir kapı açacaktır. Bu hususta size şu ayeti okumanız yeterlidir: {ألم تعلم أَن الله يعلم مَا فِي السَّمَاء وَالْأَرْض إِن ذَلِك فِي كتاب إِن ذَلِك على الله يسير} “Göklerde ve yerde olanı Allah'ın kesinlikle bildiğini bilmez misin? Şüphesiz bu bir kitaptadır. Şüphesiz bu, Allah'a çok kolaydır.”"
وَأخرج اللالكائي فِي السّنة من طَرِيق آخر عَن سُلَيْمَان بن جَعْفَر الْقرشِي مَرْفُوعا مثله مُرْسلا
Lâlekâî es-Sünne adlı eserinde başka bir yoldan Süleymân b. Ca'fer el-Kureşî'den merfû ve mürsel olarak bunun benzerini nakletmiştir.
- قَوْله تَعَالَى: وَإِذا تتلى عَلَيْهِم آيَاتنَا بَيِّنَات تعرف فِي وُجُوه الَّذين كفرُوا الْمُنكر يكادون يسطون بالذين يَتلون عَلَيْهِم آيَاتنَا قل أفأنبئكم بشر من ذَلِكُم النَّار وعدها الله الَّذين كفرُوا وَبئسَ الْمصير
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “Kendilerine apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman inkâr edenlerin yüzlerindeki hoşnutsuzluğu ve öfkeyi hemen anlarsın. Neredeyse kendilerine ayetlerimizi okuyanların üzerlerine saldıracaklar! De ki: 'Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş! Allah onu inkâr edenlere vadetmiştir. Ne kötü bir dönüş yeridir o!'” -
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {يكادون يسطون} قَالَ: يبطشون
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid vasıtasıyla İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) naklettiğine göre o: {يكادون يسطون} “neredeyse üzerlerine saldıracaklar” ayeti hakkında: "Sertçe yakalayıp hücum edecekler" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {يكادون يسطون} قَالَ: يبطشون
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {يكادون يسطون} “neredeyse üzerlerine saldıracaklar” ayeti hakkında: "Sertçe yakalayıp hücum edecekler [demektir]" demiştir.
كفار قُرَيْش وَالله أعلم
Kureyş kâfirleridir. Allah en doğrusunu bilir.
- قَوْله تَعَالَى: ياأيها النَّاس ضرب مثل فَاسْتَمعُوا لَهُ إِن الَّذين تدعون من دون الله لن يخلقوا ذبابا وَلَو اجْتَمعُوا لَهُ وَإِن يسلبهم الذُّبَاب شَيْئا لَا يستنقذوه مِنْهُ ضعف الطَّالِب وَالْمَطْلُوب ماقدروا الله حق قدره إِن الله لقوي عَزِيز
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “Ey insanlar! Bir misal verildi, şimdi ona kulak verin: Şüphesiz Allah'ı bırakıp da yalvardıklarınız, hepsi bir araya gelseler dahi asla bir sinek bile yaratamazlar. Sinek onlardan bir şey kapıp götürse, onu bile ondan geri alamazlar. İsteyen de âciz, istenen de! Onlar Allah'ın kadrini hakkıyla takdir edemediler. Şüphesiz Allah çok kuvvetlidir, mutlak güç sahibidir.” -
أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {يَا أَيهَا النَّاس ضرب مثل فَاسْتَمعُوا لَهُ} قَالَ: نزلت فِي صنم
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anhümâ) naklettiğine göre o: {يَا أَيهَا النَّاس ضرب مثل فَاسْتَمعُوا لَهُ} “Ey insanlar! Bir misal verildi, şimdi ona kulak verin” ayeti hakkında: "Bir put hakkında indi" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵁ {ضعف الطَّالِب} آلِهَتكُم {وَالْمَطْلُوب} الذُّبَاب
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan (radıyallâhu anh) naklettiğine göre: {ضعف الطَّالِب} “İsteyen de âciz kaldı” ifadesi, sizin ilahlarınızdır; {وَالْمَطْلُوب} “istenen de [âciz kaldı]” ifadesi ise sinektir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ ﵁ فِي قَوْله: {لن يخلقوا ذباباً} يَعْنِي الصَّنَم لَا يخلق ذباباً {وَإِن يسلبهم الذُّبَاب شَيْئا} يَقُول: يَجْعَل للأصنام طَعَام فَيَقَع عَلَيْهِ الذُّبَاب فيأكل مِنْهُ فَلَا يَسْتَطِيع أَن يستنقذه مِنْهُ ثمَّ رَجَعَ إِلَى النَّاس وَإِلَى الْأَصْنَام {ضعف الطَّالِب} الَّذِي يطْلب إِلَى هَذَا الصَّنَم الَّذِي لَا يخلق ذباباً وَلَا يَسْتَطِيع أَن يستنقذ مَا سلب مِنْهُ وضعف {وَالْمَطْلُوب} إِلَيْهِ
İbn Ebî Hâtim'in es-Süddî'den (radıyallâhu anh) naklettiğine göre o: {لن يخلقوا ذباباً} “bir sinek dahi yaratamazlar” ayeti hakkında: "Yani put bir sinek bile yaratamaz", {وَإِن يسلبهم الذُّبَاب شَيْئا} “Sinek onlardan bir şey kapıp götürse” ayeti hakkında da: "Putlara yemek konulur, sinek onun üzerine konup yer de put onu sinekten geri almaya güç yetiremez" demiştir. Sonra insanlara ve putlara dönerek: {ضعف الطَّالِب} “İsteyen âciz kaldı” yani bir sinek dahi yaratamayan ve kendisinden kapılan şeyi geri kurtaramayan bu puttan talepte bulunan [kimse de âciz kaldı]; {وَالْمَطْلُوب} “ve kendisinden talepte bulunulan da” âciz kaldı [buyrulmuştur].
الَّذِي لَا يخلق ذباباً وَلَا يستنقذ مَا سلب مِنْهُ
O [put] ki ne bir sinek yaratabilir, ne de kendisinden kapılan şeyi geri kurtarabilir.