فَقَالَ الْمُسلمُونَ: يَا رَسُول الله كَانَ أهل الْجَاهِلِيَّة يعظمون الْبَيْت بِالدَّمِ فَنحْن أَحَق أَن نعظمه
Bunun üzerine Müslümanlar: "Ey Allah'ın Resûlü! Cahiliye halkı Beyt'e kanla tazim gösteriyordu, ona tazim göstermeye biz daha layığız" dediler.
فَكَأَن النَّبِي ﷺ لم يكره مَا قَالُوا
Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] de onların söylediklerini kerih görmemiş gibi oldu.
فَنزلت {لن ينَال الله لحومها وَلَا دماؤها}
Bunun üzerine: {لن ينَال الله لحومها وَلَا دماؤها} “Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır” [ayeti] indi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل بن حَيَّان {لن ينَال الله} قَالَ: لن يرفع إِلَى الله {لحومها وَلَا دماؤها وَلَكِن} نحر الْبدن من تقوى الله وطاعته
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Mukātil b. Hayyân: {لن ينَال الله} “Allah'a asla ulaşmaz” ayeti hakkında şöyle demiştir: "{لحومها وَلَا دماؤها وَلَكِن} “onların ne etleri ne de kanları; fakat...” Allah'a yükseltilmez; lakin kurbanlık develeri kesmek Allah'a karşı takvadan ve O'na itaattendir."
يَقُول: يرفع إِلَى الله مِنْكُم: الْأَعْمَال الصَّالِحَة وَالتَّقوى
[Yani] 'Sizden Allah'a salih ameller ve takva yükseltilir' demektedir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن إِبْرَاهِيم {وَلَكِن يَنَالهُ التَّقْوَى مِنْكُم} قَالَ: مَا التمس بِهِ وَجه الله تَعَالَى
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbrâhim: {وَلَكِن يَنَالهُ التَّقْوَى مِنْكُم} “Fakat O'na sizden takva ulaşır” [ayeti hakkında]: "Kendisiyle Allah Teâlâ'nın rızası talep edilen şeydir" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك ﵁ {وَلَكِن يَنَالهُ التَّقْوَى مِنْكُم} يَقُول: إِن كَانَت من طيب وكنتم طيبين وصل إِلَيّ أَعمالكُم وتقبلتها
İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre Dahhâk [radıyallâhu anh]: {وَلَكِن يَنَالهُ التَّقْوَى مِنْكُم} “Fakat O'na sizden takva ulaşır” ayeti hakkında şöyle demektedir: "Eğer temiz [helal] olandan ise ve siz de temiz [iyi niyetli] kimselerseniz amelleriniz Bana ulaşır ve Ben de onları kabul ederim."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: {ولتكبروا الله على مَا هدَاكُمْ} قَالَ: على ذَبحهَا فِي تِلْكَ الْأَيَّام
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbn Zeyd: {ولتكبروا الله على مَا هدَاكُمْ} “ve sizi doğru yola ilettiği için Allah'ı yüceltesiniz diye” buyruğu hakkında: "O günlerde onları kesmeniz üzerinedir" demiştir.
وَأخرج الْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن الْحسن قَالَ: أمرنَا رَسُول الله ﷺ أَن نلبس أَجود مَا نجد وَأَن نتطيب بأجود مَا نجد وَأَن نضحي بأسمن مَا نجد وَالْبَقَرَة عَن سَبْعَة وَالْجَزُور عَن سَبْعَة وَأَن نظهر التَّكْبِير وعلينا السكينَة وَالْوَقار وَالله أعلم
Hâkim, İbn Merdûye ve Şuab'da Beyhakî'nin naklettiğine göre Hasan şöyle demiştir: "Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] bulabileceğimiz en kaliteli elbiseyi giymemizi, bulabileceğimiz en güzel kokuyu sürünmemizi, bulabileceğimiz en semiz hayvanı kurban etmemizi; sığırın yedi kişi adına, devenin de yedi kişi adına olacağını ve üzerimizde bir sükûnet ve vakar varken tekbiri açıktan getirmemizi emretti." En doğrusunu Allah bilir.
- قَوْله تَعَالَى: إِن الله يدافع عَن الَّذين آمنُوا إِن الله لَا يحب كل خوان كفور
- Allah Teâlâ'nın: {إِن الله يدافع عَن الَّذين آمنُوا إِن الله لَا يحب كل خوان كفور} “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur. Doğrusu Allah, hiçbir hain nankörü sevmez” buyruğu.
أخرج عبد بن حميد عز عَاصِم أَنه قَرَأَ {إِن الله يدافع} بِالْألف وَرفع الْيَاء
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan rivayet ettiğine göre o, {إِن الله يدافع} ifadesini elif ile ve ye harfini ötreli olarak okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {إِن الله يدافع عَن الَّذين آمنُوا} قَالَ: وَالله مَا يضيع الله رجلا قطّ حفظ لَهُ دينه
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Katâde [radıyallâhu anh]: {إِن الله يدافع عَن الَّذين آمنُوا} “Şüphesiz Allah, iman edenleri savunur” buyruğu hakkında: "Allah'a yemin olsun ki, Allah dinini koruyan hiçbir kimseyi asla zayi etmez" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان فِي قَوْله: إِن الله لَا يحب
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Süfyân, [Allah Teâlâ'nın]: "Allah sevmez..." buyruğu hakkında:
قَالَ: لَا يقرب
"[Kendisine] yaklaştırmaz" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: كل شَيْء فِي الْقُرْآن كفور يَعْنِي بِهِ الْكفَّار
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Mücâhid: "Kur'an'da geçen her 'kefûr' (nankör) kelimesi ile kâfirler kastedilmektedir" demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا وَإِن الله على نَصرهم لقدير
- Allah Teâlâ'nın: {أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا وَإِن الله على نَصرهم لقدير} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi. Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kādirdir” buyruğu.
أخرج عبد الرَّزَّاق وَأحمد وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَالْبَزَّار وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما خرج النَّبِي ﷺ من مَكَّة قَالَ أَبُو بكر: أخرجُوا نَبِيّهم إِنَّا لله وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُون ليهلكن الْقَوْم فَنزلت {أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا} الْآيَة
Abdurrezzâk, Ahmed, Abd b. Humeyd, Tirmizî (hasen olduğunu belirtmiştir), Nesâî, İbn Mâce, Bezzâr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Taberânî, Hâkim (sahih olduğunu belirtmiştir), İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin naklettiğine göre İbn Abbâs şöyle demiştir: Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] Mekke'den çıktığı zaman Ebû Bekir: "Peygamberlerini çıkardılar! İnna lillahi ve inna ileyhi râciûn. Bu topluluk kesinlikle helak olacaktır" dedi. Bunun üzerine {أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi...” ayeti indi.
وَكَانَ ابْن عَبَّاس يَقْرَأها {أذن} قَالَ أَبُو بكر: فَعمِلت أَنه سَيكون قتال
İbn Abbâs bu ayeti {أذن} şeklinde [malum/etken sîga ile] okurdu. Ebû Bekir: "Böylece bir savaşın olacağını anladım" dedi.
قَالَ ابْن عَبَّاس: وَهِي أول آيَة نزلت فِي الْقِتَال
İbn Abbâs şöyle dedi: "Bu, savaş hakkında inen ilk ayettir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن مُجَاهِد قَالَ: خرج نَاس مُؤمنُونَ مُهَاجِرين من مَكَّة إِلَى الْمَدِينَة فاتبعهم كفار قُرَيْش فَأذن لَهُم فِي قِتَالهمْ فَأنْزل الله {أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا} الْآيَة
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin naklettiğine göre Mücâhid şöyle demiştir: Müminlerden birtakım kimseler Mekke'den Medine'ye hicret etmek üzere çıktılar; Kureyş kâfirleri de onların peşine düştü. Bunun üzerine onlarla savaşmalarına izin verildi ve Allah Teâlâ: {أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi...” ayetini indirdi.
فقاتلوهم
[Onlar da] onlarla savaştılar.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عُرْوَة بن الزبير أَن أول آيَة أنزلت فِي الْقِتَال حِين ابْتُلِيَ الْمُسلمُونَ بِمَكَّة وسطت بهم عَشَائِرهمْ ليفتنوهم عَن الْإِسْلَام وأخرجوهم من دِيَارهمْ وتظاهروا عَلَيْهِم فَأنْزل الله {أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا} الْآيَة
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Urve b. ez-Zübeyr şöyle demiştir: Savaş hususunda inen ilk ayet; Müslümanlar Mekke'de sınandıkları, akrabaları onları İslam'dan vazgeçirmek için üzerlerine çullandığı, yurtlarından çıkardığı ve onlara karşı birbirlerine arka çıktığı zaman Allah'ın indirdiği: {أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi...” ayetidir.
وَذَلِكَ حِين أذن الله لرَسُوله بِالْخرُوجِ وَأذن لَهُم بِالْقِتَالِ
Bu da Allah'ın, Resûlü'ne [Mekke'den] çıkış için izin verdiği ve onlara savaşma izni tanıdığı zamandır.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: كَانَت أول آيَة نزلت فِي الْقِتَال {أذن للَّذين يُقَاتلُون}
Abdurrezzâk ve İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre Ebû Hüreyre: "Savaş hakkında inen ilk ayet {أذن للَّذين يُقَاتلُون} “Kendilerine savaş açılanlara izin verildi” [ayeti] idi" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {أذن للَّذين يُقَاتلُون} قَالَ: أذن لَهُم فِي قِتَالهمْ بَعْدَمَا عفى عَنْهُم عشر سِنِين
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbn Zeyd: {أذن للَّذين يُقَاتلُون} “Kendilerine savaş açılanlara izin verildi” buyruğu hakkında: "Onlardan on yıl boyunca el çektikten sonra onlarla savaşmalarına izin verildi" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {أذن للَّذين يُقَاتلُون} قَالَ النَّبِي: ﷺ وَأَصْحَابه {بِأَنَّهُم ظلمُوا} يَعْنِي ظلمهم أهل مَكَّة حِين أخرجوهم من دِيَارهمْ
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Saîd b. Cübeyr: {أذن للَّذين يُقَاتلُون} “Kendilerine savaş açılanlara izin verildi” buyruğu hakkında: "[Buradaki kimseler] Nebi [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve onun ashabıdır. {بِأَنَّهُم ظلمُوا} “Zulme uğramış olmaları sebebiyle” [ifadesi ise] Mekke ehlinin onları yurtlarından çıkardıklarında kendilerine zulmetmiş olmalarını kasteder" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مُحَمَّد بن سِيرِين قَالَ: أشرف عَلَيْهِم عُثْمَان من الْقصر فَقَالَ: ائْتُونِي بِرَجُل قارىء كتاب الله فَأتوهُ بصعصعة بن صوحان فَتكلم بِكَلَام فَقَالَ: {أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا وَإِن الله على نَصرهم لقدير} فَقَالَ لَهُ عُثْمَان: كذبت لَيست لَك وَلَا لأصحابك وَلكنهَا لي ولأصحابي
İbn Ebî Şeybe'nin naklettiğine göre Muhammed b. Sîrîn şöyle demiştir: Osman köşkten onlara bakıp: "Bana Allah'ın Kitabı'nı okuyan bir adam getirin" dedi. Bunun üzerine ona Sa'saa b. Sûhân'ı getirdiler. Sa'saa bir söz söyleyip: {أُذن للَّذين يُقَاتلُون بِأَنَّهُم ظلمُوا وَإِن الله على نَصرهم لقدير} “Kendilerine savaş açılanlara, zulme uğramış olmaları sebebiyle [savaş için] izin verildi. Şüphesiz Allah, onlara yardım etmeye elbette kādirdir” [ayetini] okudu. Bunun üzerine Osman ona: "Yalan söyledin! Bu ayet senin ve arkadaşlarının hakkında değil; benim ve arkadaşlarımın hakkındadır" dedi.
- قَوْله تَعَالَى: الَّذين أخرجُوا من دِيَارهمْ بِغَيْر حق إِلَّا أَن يَقُولُوا رَبنَا الله وَلَوْلَا دفع الله النَّاس بَعضهم بِبَعْض لهدمت صوامع وَبيع وصلوات ومساجد يذكر فِيهَا اسْم الله كثيرا ولينصرن الله من ينصره إِن الله لقوي عَزِيز الَّذين إِن مكناهم فِي الأَرْض أَقَامُوا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة وَأمرُوا بِالْمَعْرُوفِ ونهوا عَن الْمُنكر وَللَّه عَاقِبَة الْأُمُور وَإِن يُكذِّبُوك فقد كذبت قبلهم قوم نوح وَعَاد وَثَمُود وَقوم إِبْرَاهِيم وَقوم لوط وَأَصْحَاب مَدين وَكذب مُوسَى فأمليت للْكَافِرِينَ ثمَّ أخذتهم فَكيف كَانَ نَكِير
- Allah Teâlâ'nın: {الَّذين أخرجُوا من دِيَارهمْ بِغَيْر حق إِلَّا أَن يَقُولُوا رَبنَا الله وَلَوْلَا دفع الله النَّاس بَعضهم بِبَعْض لهدمت صوامع وَبيع وصلوات ومساجد يذكر فِيهَا اسْم الله كثيرا ولينصرن الله من ينصره إِن الله لقوي عَزِيز الَّذين إِن مكناهم فِي الأَرْض أَقَامُوا الصَّلَاة وَآتوا الزَّكَاة وَأمرُوا بِالْمَعْرُوفِ ونهوا عَن الْمُنكر وَللَّه عَاقِبَة الْأُمُور وَإِن يُكذِّبُوك فقد كذبت قبلهم قوم نوح وَعَاد وَثَمُود وَقوم إِبْرَاهِيم وَقوم لوط وَأَصْحَاب مَدين وَكذب مُوسَى فأمليت للْكَافِرِينَ ثمَّ أخذتهم فَكيف كَانَ نَكِير} “Onlar, sırf 'Rabbimiz Allah'tır' dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarıldılar. Eğer Allah'ın, insanların bir kısmıyla diğer bir kısmını savması olmasaydı; içlerinde Allah'ın ismi çokça anılan manastırlar, kiliseler, havralar ve mescitler muhakkak yıkılıp giderdi. Allah, kendisine [dinine] yardım edene elbette yardım eder. Şüphesiz Allah güçlüdür, mutlak galiptir. Onlar öyle kimselerdir ki, kendilerine yeryüzünde iktidar verdiğimiz takdirde namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler ve kötülükten alıkoyarlar. Bütün işlerin akıbeti Allah'a aittir. Eğer seni yalanlıyorlarsa, bil ki onlardan önce Nûh kavmi, Âd ve Semûd da yalanlamıştı; İbrâhim'in kavmi ile Lût'un kavmi de; Medyen halkı da... Mûsâ da yalanlanmıştı. Ben de inkârcılara mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim. İşte inkârım [ve cezalandırmam] nasıl oldu bir bak!” buyruğu.
أخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس {الَّذين أخرجُوا من دِيَارهمْ} أَي من مَكَّة إِلَى الْمَدِينَة {بِغَيْر حق} يَعْنِي مُحَمَّدًا ﷺ وَأَصْحَابه
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin naklettiğine göre İbn Abbâs: {الَّذين أخرجُوا من دِيَارهمْ} “Yurtlarından çıkarılanlar” yani Mekke'den Medine'ye [çıkarılanlar], {بِغَيْر حق} “haksız yere” [ifadesiyle] Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem] ve ashabını kastetmektedir demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن عُثْمَان بن عَفَّان قَالَ: فِينَا نزلت هَذِه الْآيَة {الَّذين أخرجُوا من دِيَارهمْ بِغَيْر حق} وَالْآيَة بعْدهَا أخرجنَا من دِيَارنَا {بِغَيْر حق} ثمَّ مكنا فِي الأَرْض فَأَقَمْنَا الصَّلَاة وآتينا الزَّكَاة وأمرنا بِالْمَعْرُوفِ ونهينا عَن الْمُنكر فَهِيَ لي ولأصحابي
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin naklettiğine göre Osman b. Affân şöyle demiştir: "Bizim hakkımızda bu {الَّذين أخرجُوا من دِيَارهمْ بِغَيْر حق} “Onlar, haksız yere yurtlarından çıkarıldılar...” ayeti ve bundan sonraki ayet indi: Yurtlarımızdan {بِغَيْر حق} “haksız yere” çıkarıldık, sonra bize yeryüzünde iktidar verildi; böylece namazı dosdoğru kıldık, zekâtı verdik, iyiliği emrettik ve kötülükten alıkoyduk. Dolayısıyla bu ayet benim ve arkadaşlarım hakkındadır."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ثَابت بن عَوْسَجَة الخضيري قَالَ: حَدثنِي سَبْعَة وَعِشْرُونَ من أَصْحَاب عَليّ وَعبد الله مِنْهُم لَاحق بن الْأَقْمَر والعيزار بن جَرْوَل وعطية الْقرظِيّ أَن عليا قَالَ: إِنَّمَا نزلت هَذِه الْآيَة فِي أَصْحَاب مُحَمَّد {وَلَوْلَا دفع الله النَّاس} قَالَ: لَوْلَا دفع الله بأصحاب مُحَمَّد عَن التَّابِعين لهدمت صوامع
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin naklettiğine göre Sâbit b. Evsece el-Hudayrî şöyle demiştir: Bana Ali ve Abdullah'ın ashabından yirmi yedi kişi —aralarında Lâhık b. el-Akmer, el-Ayzâr b. Cervele ve Atıyye el-Kurazî de vardır— Ali'nin şöyle dediğini anlattı: "Bu ayet yalnızca Muhammed'in ashabı hakkında inmiştir: {وَلَوْلَا دفع الله النَّاس} “Eğer Allah'ın, insanları... savması olmasaydı”. [Ali] şöyle dedi: 'Eğer Allah'ın, Muhammed'in ashabı vesilesiyle Tâbiîn'den [şerri] savması olmasaydı, manastırlar muhakkak yıkılıp giderdi.'"
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {وَلَوْلَا دفع الله النَّاس} بِغَيْر الْألف
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan rivayet ettiğine göre o, {وَلَوْلَا دفع الله النَّاس} ibaresini elifsiz olarak [def‘u şeklinde] okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد {وَلَوْلَا دفع الله النَّاس}
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbn Zeyd: {وَلَوْلَا دفع الله النَّاس} “Eğer Allah'ın insanları savması olmasaydı” buyruğu hakkında:
قَالَ: لَوْلَا الْقِتَال وَالْجهَاد
"Eğer savaş ve cihad olmasaydı..." demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة
İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre Mücâhid bu ayet hakkında:
قَالَ: دفع الْمُشْركُونَ بِالْمُسْلِمين
"Müşrikler Müslümanlar vasıtasıyla savılmıştır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة قَالَ: منع بَعضهم بِبَعْض فِي الشَّهَادَة وَفِي الْحق وَفِيمَا يكون مثل هَذَا يَقُول: لَوْلَا هَذَا لهلكت هَذِه الصوامع وَمَا ذكر مَعهَا
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Mücâhid bu ayet hakkında: "Şahitlikte, hakta ve benzeri hususlarda insanların bir kısmının bir kısmıyla engellenmesidir; 'Eğer bu olmasaydı bu manastırlar ve beraberinde zikredilenler helak olup giderdi' demektedir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لهدّمت صوامع}
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbn Abbâs: {لهدّمت صوامع} “Manastırlar muhakkak yıkılıp giderdi” buyruğu hakkında:
قَالَ: الصوامع الَّتِي تكون فِيهَا الرهبان وَالْبيع مَسَاجِد الْيَهُود وصلوات كنائس النَّصَارَى والمساجد مَسَاجِد الْمُسلمين
Şöyle demiştir: "Savâmi‘ (صوامع), içinde rahiplerin bulunduğu manastırlardır; biya‘ (بيع), Yahudilerin mescitleridir; salavât (صلوات), Hristiyanların kiliseleridir; mesâcid (مساجد) ise Müslümanların mescitleridir."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: البيع بيع النَّصَارَى وصلوات كنائس الْيَهُود
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in naklettiğine göre İbn Abbâs: "Biya‘ (بيع), Hristiyanların kiliseleridir; salavât (صلوات) ise Yahudilerin havralarıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك قَالَ: صلوَات كنائس الْيَهُود يسمون الْكَنِيسَة صَلَاة
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Dahhâk: "Salavât (صلوات), Yahudilerin havralarıdır; onlar havraya salât (صلاة) adını verirler" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَاصِم الجحدري أَنه قَرَأَ {وصلوات} قَالَ: الصَّلَوَات دون الصوامع
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Âsım el-Cahderî {وصلوات} lafzını [salavât şeklinde] okumuş ve: "Salavât, manastırlardan daha küçük olan yerlerdir" demiştir.
قَالَ: وَكَيف تهدم الصَّلَاة وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: البيع بيع النَّصَارَى والصلوات: بيع صغَار لِلنَّصَارَى
[Âsım]: "Namaz nasıl yıkılabilir ki?" demiştir. Abd b. Humeyd'in naklettiğine göre Ebu'l-Âliye ise: "Biya‘ (بيع), Hristiyanların kiliseleridir; salavât (الصلوات) ise Hristiyanlara ait küçük kiliselerdir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي الْآيَة قَالَ: صوامع الرهبان وَبيع النَّصَارَى وصلوات مَسَاجِد الصابئين: يسمونها بصلوات
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Ebu'l-Âliye bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Savâmi‘ (صوامع), rahiplerin manastırlarıdır; biya‘ (بيع), Hristiyanların kiliseleridir; salavât (صلوات) ise Sâbiîlerin mabetleridir, onlar orayı 'salavât' diye adlandırırlar."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {صوامع} قَالَ: هِيَ للصابئين وَبيع لِلنَّصَارَى وصلوات كنائس الْيَهُود ومساجد للْمُسلمين
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Katâde: {صوامع} “Manastırlar” buyruğu hakkında: "Bunlar Sâbiîlere aittir; biya‘ (بيع) Hristiyanlara, salavât (صلوات) Yahudilerin havralarına ve mesâcid (مساجد) de Müslümanlara aittir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي الْآيَة
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Mücâhid bu ayet hakkında:
قَالَ: الصوامع صوامع الرهبان وَبيع كنائس وصلوات ومساجد لأهل الْكتاب وَلأَهل الْإِسْلَام بالطرق
Şöyle demiştir: "Savâmi‘ (الصوامع), rahiplerin manastırlarıdır; biya‘ (بيع), kiliselerdir; salavât (صلوات) ve mesâcid (مساجد) ise Ehl-i Kitap ile yol boylarındaki İslam ehline aittir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله: وصلوات أهل الْإِسْلَام تَنْقَطِع إِذا دخل عَلَيْهِم الْعَدو
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbn Zeyd, [ayette geçen yerler ve salavât hakkında]: "Üzerlerine düşman girdiği vakit İslam ehlinin namazları kesintiye uğrar..."
تَنْقَطِع الْعِبَادَة من الْمَسَاجِد
"...mescitlerde ibadet kesintiye uğrar" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي قَوْله: {يذكر فِيهَا اسْم الله كثيرا} يَعْنِي فِي كل مِمَّا ذكر من الصوامع
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Dahhâk: {يذكر فِيهَا اسْم الله كثيرا} “İçlerinde Allah'ın ismi çokça anılan” buyruğu hakkında: "Yani zikredilen bu manastırların ve diğerlerinin her birinde [anılır]" demiştir.
والصلوات والمساجد يَقُول: فِي كل هَذَا يذكر اسْم الله وَلم يخص الْمَسَاجِد
...havralar ve mescitler hakkında: 'Bütün bunlarda Allah'ın ismi anılır' demektedir ve mescitleri ayrı tutmamıştır.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي قَوْله {الَّذين إِن مكناهم فِي الأَرْض} قَالَ: أَصْحَاب مُحَمَّد ﷺ
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Ebu'l-Âliye: {الَّذين إِن مكناهم فِي الأَرْض} “Onlar ki, kendilerine yeryüzünde imkân ve iktidar verdiğimiz takdirde...” buyruğu hakkında: "Onlar Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabıdır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب {الَّذين إِن مكناهم فِي الأَرْض} قَالَ: هم الْوُلَاة
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Muhammed b. Kâ‘b: {الَّذين إِن مكناهم فِي الأَرْض} “Onlar ki, kendilerine yeryüzünde imkân ve iktidar verdiğimiz takdirde...” buyruğu hakkında: "Onlar yöneticilerdir" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن زيد بن أسلم فِي قَوْله: {الَّذين إِن مكناهم فِي الأَرْض} قَالَ: أَرض الْمَدِينَة {أَقَامُوا الصَّلَاة} قَالَ: الْمَكْتُوبَة
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Zeyd b. Eslem: {الَّذين إِن مكناهم فِي الأَرْض} “Onlar ki, kendilerine yeryüzünde imkân ve iktidar verdiğimiz takdirde...” buyruğu hakkında: "Medine toprağıdır"; {أَقَامُوا الصَّلَاة} “Namazı dosdoğru kılarlar” buyruğu hakkında: "Farz namazdır";
{وَآتوا الزَّكَاة} قَالَ: الْمَفْرُوضَة {وَأمرُوا بِالْمَعْرُوفِ} بِلَا إِلَه إِلَّا الله {ونهوا عَن الْمُنكر} قَالَ: الشّرك بِاللَّه {وَللَّه عَاقِبَة الْأُمُور} قَالَ: وَعند الله ثَوَاب مَا صَنَعُوا
{وَآتوا الزَّكَاة} “Zekâtı verirler” buyruğu hakkında: "Farz zekâttır"; {وَأمرُوا بِالْمَعْرُوفِ} “İyiliği emrederler” buyruğu hakkında: "Lâ ilâhe illallah'ı emrederler"; {ونهوا عَن الْمُنكر} “Kötülükten nehyederler” buyruğu hakkında: "Allah'a şirk koşmaktan nehyederler"; {وَللَّه عَاقِبَة الْأُمُور} “Bütün işlerin sonu Allah'a aittir” buyruğu hakkında: "Yaptıklarının sevabı Allah katındadır" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة فِي الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Ebu'l-Âliye bu ayet hakkında:
قَالَ: كَانَ أَمرهم بِالْمَعْرُوفِ أَنهم دعوا إِلَى الله وَحده وعبادته لَا شريك لَهُ وَكَانَ نهيهم أَنهم نهوا عَن عبَادَة الشَّيْطَان
Şöyle demiştir: "Onların iyiliği emretmeleri, insanları tek olan ve ortağı bulunmayan Allah'a ve O'na ibadete davet etmeleridir. Kötülükten nehyetmeleri ise şeytana tapmaktan...
وَعبادَة الْأَوْثَان
...ve putlara tapmaktan nehyetmeleridir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {الَّذين إِن مكناهم فِي الأَرْض} قَالَ: هَذَا شَرط الله على هَذِه الْأمة وَالله أعلم
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Katâde: {الَّذين إِن مكناهم فِي الأَرْض} “Onlar ki, kendilerine yeryüzünde imkân ve iktidar verdiğimiz takdirde...” buyruğu hakkında: "Bu, Allah'ın bu ümmete olan şartıdır. Doğrusunu Allah bilir" demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: فكأين من قَرْيَة أهلكناها وَهِي ظالمه فَهِيَ خاوية على عروشها وبئر معطلة وَقصر مشيد
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فكأين من قَرْيَة أهلكناها وَهِي ظالمه فَهِيَ خاوية على عروشها وبئر معطلة وَقصر مشيد} “Halkı zulmederken helak ettiğimiz nice kentler vardır ki, tavanları çökmüş, kuyuları terk edilmiş ve yüksek sarayları ıssız kalmıştır.”
أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن قَتَادَة {فَهِيَ خاوية على عروشها} قَالَ: خربة لَيْسَ فها أحد {وبئر معطلة} قَالَ: عطلها أَهلهَا وتركوها {وَقصر مشيد} قَالَ شيدوه وحصنوه فهلكوا وتركوه
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre Katâde: {فَهِيَ خاوية على عروشها} “Tavanları çökmüş” buyruğu hakkında: "Harabeye dönmüş, içinde kimse kalmamıştır"; {وبئر معطلة} “Kuyuları terk edilmiş” buyruğu hakkında: "Halkı onu atıl bırakıp terk etmiştir"; {وَقصر مشيد} “Yüksek sarayları” buyruğu hakkında ise: "Onu sağlamca inşa edip tahkim ettiler, sonra da helak olup onu terk ettiler" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وبئر معطلة} قَالَ: الَّتِي تركت لَا أهل لَهَا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): {وبئر معطلة} “Kuyuları terk edilmiş” buyruğu hakkında: "Halkı kalmadığı için terk edilmiş olan kuyudur" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَقصر مشيد} قَالَ: هُوَ المجصص
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): {وَقصر مشيد} “Yüksek sarayları” buyruğu hakkında: "Kireçle sıvanmış olandır" demiştir.
وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس: أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله: {وَقصر مشيد} قَالَ: شيد بالجص والآجر
et-Tastî'nin naklettiğine göre Nâfi‘ b. el-Ezrak, İbn Abbâs'a: "Bana {وَقصر مشيد} “Yüksek sarayları” buyruğunun anlamını haber ver" demiş; o da: "Alçı ve tuğla ile sağlamca yükseltilmiş yapıdır" cevabını vermiştir.
قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم
[Nâfi‘]: "Araplar bunu bilir mi?" diye sormuş; [İbn Abbâs]: "Evet"
أما سَمِعت عدي بن زيد وَهُوَ يَقُول: شاده مرمرا وجلله كلسا فللطير فِي ذراه وكور وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد {وَقصر مشيد} قَالَ: بالقصة
Adiyy b. Zeyd'in: 'Mermerle yükseltti onu, kireçle sıvadı / Doruklarında kuşlar yuva yaptı' dediğini işitmedin mi?" demiştir. Abd b. Humeyd'in naklettiğine göre Mücâhid: {وَقصر مشيد} “Yüksek sarayları” buyruğu hakkında: "Alçı ile [yapılmış]" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَعبد الرَّزَّاق عَن عَطاء {وَقصر مشيد} قَالَ: مجصص
Abd b. Humeyd ve Abdurrezzâk'ın naklettiğine göre Atâ: {وَقصر مشيد} “Yüksek sarayları” buyruğu hakkında: "Kireçle sıvanmış olandır" demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: أفلم يَسِيرُوا فِي الأَرْض فَتكون لَهُم قُلُوب يعْقلُونَ بهَا أوآذان يسمعُونَ بهَا فَإِنَّهَا لَا تعمى الْأَبْصَار وَلَكِن تعمى الْقُلُوب الَّتِي فِي الصُّدُور
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {أفلم يَسِيرُوا فِي الأَرْض فَتكون لَهُم قُلُوب يعْقلُونَ بهَا أوآذان يسمعُونَ بهَا فَإِنَّهَا لَا تعمى الْأَبْصَار وَلَكِن تعmى الْقُلُوب الَّتِي فِي الصُّدُور} “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki düşünecek kalpleri, işitecek kulakları olsun? Gerçek şu ki, gözler kör olmaz; lakin göğüslerdeki kalpler kör olur.”
أخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي كتاب التفكر عَن ابْن دِينَار قَالَ: أوحى الله إِلَى مُوسَى ﵇ أَن اتخذ نَعْلَيْنِ من حَدِيد وعصا ثمَّ سح فِي الأَرْض فاطلب الْآثَار والعبر حَتَّى تحفوا النَّعْلَانِ وتنكسر الْعَصَا
İbn Ebî'd-Dünyâ Kitâbü't-Tefekkür'de İbn Dînâr'dan naklettiğine göre: "Allah Mûsâ'ya (aleyhisselâm): 'Demirden iki çarık ve bir asa edin, sonra yeryüzünde dolaş; çarıklar eskiyip asa kırılıncaya kadar izlerin ve ibretlerin peşine düş' diye vahyetmiştir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {فَإِنَّهَا لَا تعمى الْأَبْصَار} قَالَ: مَا هَذِه الْأَبْصَار الَّتِي فِي الرؤوس فَإِنَّهَا جعلهَا الله مَنْفَعَة وبلغة وَأما الْبَصَر النافع فَهُوَ فِي الْقلب
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Katâde: {فَإِنَّهَا لَا تعمى الْأَبْصَار} “Gerçek şu ki, gözler kör olmaz” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "Başlarda bulunan bu gözler kör olmaz; zira Allah onları bir fayda ve gaye için var etmiştir. Faydalı olan asıl basiret ise kalptedir."
ذكر لنا أَنَّهَا نزلت فِي عبد الله بن زَائِدَة يَعْنِي ابْن أم مَكْتُوم
Bize bu ayetin Abdullah b. Zâide, yani İbn Ümmü Mektûm hakkında indiği zikredildi.
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول وَأَبُو نصر السجْزِي فِي الإِبانة فِي شعب الإِيمان والديلمي فِي مُسْند الفردوس عَن عبد الله بن جَراد قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لَيْسَ الْأَعْمَى من يعمى بَصَره وَلَكِن الْأَعْمَى من تعمى بصيرته
el-Hakîm et-Tirmizî Nevâdirü'l-Usûl'de, Ebû Nasr es-Siczî el-İbâne fî Şu‘abi'l-Îmân'da ve Deylemî Müsnedü'l-Firdevs'te Abdullah b. Cerâd'dan naklettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Kör olan, gözü kör olan değildir; asıl kör, basireti kör olandır" buyurmuştur.
- قَوْله تَعَالَى: ويستعجلونك بِالْعَذَابِ وَلنْ يخلف الله وعده وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ وكأين من قَرْيَة أمليت لَهَا وَهِي ظالمه ثمَّ أَخَذتهَا وإلي الْمصير
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {ويستعجلونك بِالْعَذَابِ وَلنْ يخلف الله وعده وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ وكأين من قَرْيَة أمليت لَهَا وَهِي ظالمه ثمَّ أَخَذتهَا وإلي الْمصير} “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Hâlbuki Allah vaadinden asla dönmez. Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir. Halkı zulmedip dururken mühlet verdiğim, sonra da kendisini yakalayıverdiğim nice kentler vardır. Dönüş yalnız banadır.”
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله: {ويستعجلونك بِالْعَذَابِ} قَالَ: قَالَ نَاس من جهلة هَذِه الْأمة {اللَّهُمَّ إِن كَانَ هَذَا هُوَ الْحق من عنْدك فَأمْطر علينا حِجَارَة من السَّمَاء أَو ائتنا بِعَذَاب أَلِيم}
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Katâde: {ويستعجلونك بِالْعَذَابِ} “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar” buyruğu hakkında: "Bu ümmetin cahillerinden bazıları: {اللَّهُمَّ إِن كَانَ هَذَا هُوَ الْحق من عنْدك فَأمْطر علينا حِجَارَة من السَّمَاء أَو ائتنا بِعَذَاب أَلِيم} “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisiyse üzerimize gökten taş yağdır veya bize acıklı bir azap ver” demişlerdi" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله: {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ} قَالَ: من الْأَيَّام السِّتَّة الَّتِي خلق الله فِيهَا السَّمَوَات وَالْأَرْض
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbn Abbâs: {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ} “Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir” buyruğu hakkında: "Allah'ın gökleri ve yeri kendisinde yarattığı o altı günden [biridir]" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة
İbnü'l-Münzir'in naklettiğine göre İkrime: {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ} “Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir” buyruğu hakkında: "O, kıyamet günüdür" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن إِبْرَاهِيم قَالَ: مَا طول ذَلِك الْيَوْم على الْمُؤمن إِلَّا كَمَا بَين الأولى وَالْعصر
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbrâhim: "Müminin üzerinde o günün uzunluğu ancak öğle ile ikindi arası kadardır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الدُّنْيَا جُمُعَة من جمع الْآخِرَة سَبْعَة آلَاف سنة فقد مضى مِنْهَا سِتَّة آلَاف
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbn Abbâs: "Dünya, ahiret haftalarından bir haftadır; yedi bin yıldır ve bundan altı bini geçmiştir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي الأمل عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: إِنَّمَا الدُّنْيَا جُمُعَة من جمع الْآخِرَة
İbn Ebî'd-Dünyâ el-Emel'de Saîd b. Cübeyr'den naklettiğine göre o: "Dünya ancak ahiret haftalarından bir haftadır" demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن سِيرِين عَن رجل من أهل الْكتاب أسلم قَالَ: {إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض فِي سِتَّة أَيَّام} {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ} وَجعل أجل الدُّنْيَا سِتَّة أَيَّام وَجعل
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Muhammed b. Sîrîn, İslam'a giren Ehl-i Kitap'tan bir adamın şöyle dediğini nakletmiştir: "{إِن ربكُم الله الَّذِي خلق السَّمَاوَات وَالْأَرْض فِي سِتَّة أَيَّام} “Şüphesiz ki Rabbiniz, gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır”, {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ} “Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir”. Allah dünyanın ecelini altı gün kıldı ve...
السَّاعَة فِي الْيَوْم السَّابِع فقد مَضَت السِّتَّة الْأَيَّام وَأَنْتُم فِي الْيَوْم السَّابِع فَمثل ذَلِك مثل الْحَامِل إِذا دخلت فِي شهرها فَفِي أَيَّة سَاعَة ولدت كَانَ تَمامًا
...kıyameti de yedinci günde kıldı. Altı gün geçip gitmiştir ve sizler yedinci gündesiniz. Bunun misali, doğum ayına giren hamile kadının misali gibidir ki hangi saatte doğurursa vadesi tamamlanmış olur."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن صَفْوَان بن سلم أَن رَسُول الله ﷺ قَالَ: فُقَرَاء الْمُسلمين يدْخلُونَ الْجنَّة قبل الْأَغْنِيَاء من الْمُسلمين بِنصْف يَوْم
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Safvân b. Süleym, Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Müslümanların fakirleri, Müslümanların zenginlerinden yarım gün önce cennete girecektir" buyurduğunu aktarmıştır.
قيل: وَمَا نصف الْيَوْم قَالَ خَمْسمِائَة عَام وتلا {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ}
"Yarım gün nedir?" denilince: "Beş yüz yıldır" buyurmuş ve: {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ} “Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir” ayetini okumuştur.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق ضمير بن نَهَار قَالَ: قَالَ أَبُو هُرَيْرَة يدْخل فُقَرَاء الْمُسلمين الْجنَّة قبل الْأَغْنِيَاء بِنصْف يَوْم
İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin Damîr b. Nehâr yoluyla naklettiğine göre Ebû Hüreyre: "Müslümanların fakirleri zenginlerinden yarım gün önce cennete girecektir" demiştir.
قلت: وَمَا مِقْدَار نصف يَوْم قَالَ: أَو مَا تقْرَأ الْقُرْآن {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ}
[Damîr]: "Yarım günün miktarı ne kadardır?" diye sorunca [Ebû Hüreyre]: "Sen Kur'an okumuyor musun? {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ} “Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir” [buyruğunu bilmez misin?]" demiştir.
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن ضمير بن نَهَار عَن أبي هُرَيْرَة أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: يدْخل فُقَرَاء أمتِي الْجنَّة قبل أغنيائهم بِنصْف يَوْم وتلا {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ}
Ahmed ez-Zühd'de Damîr b. Nehâr'dan, o da Ebû Hüreyre'den naklettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Ümmetimin fakirleri zenginlerinden yarım gün önce cennete girecektir" buyurmuş ve {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ} “Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir” ayetini okumuştur.
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن ابْن عَبَّاس: سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: من صلى على جَنَازَة فَانْصَرف قبل أَن يفرغ مِنْهَا كَانَ لَهُ قِيرَاط فَإِن انْتظر حَتَّى يفرغ مِنْهَا كَانَ لَهُ قيراطان والقيراط مثل أحد فِي مِيزَانه يَوْم الْقِيَامَة ثمَّ قَالَ ابْن عَبَّاس: حق لِعَظَمَة رَبنَا أَن يكون قيراطه مثل أحد ويومه كألف سنة
Beyhakî Şu‘abü'l-Îmân'da İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyururken işittim: "Kim bir cenaze namazı kılar da defnedilmeden önce ayrılırsa ona bir kırat sevap verilir. Şayet defnedilinceye kadar beklerse ona iki kırat verilir. Kıyamet gününde mizanında bir kırat Uhud Dağı gibidir." Sonra İbn Abbâs: "Rabbimizin azameti gereği, O'nun kıratının Uhud gibi ve gününün de bin yıl gibi olması pek yerindedir" demiştir.
وَأخرج ابْن عدي والديلمي عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ الدُّنْيَا كلهَا سَبْعَة أَيَّام من أَيَّام الْآخِرَة وَذَلِكَ قَول الله {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ}
İbn Adiy ve Deylemî'nin Enes'ten naklettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): "Bütün dünya, ahiret günlerinden yedi gündür. İşte bu, Allah'ın: {وَإِن يَوْمًا عِنْد رَبك كألف سنة مِمَّا تَعدونَ} “Rabbinin katında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir” buyruğudur" demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: قل ياأيها النَّاس إِنَّمَا أَنا لكم نَذِير مُبين فَالَّذِينَ آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات لَهُم مغْفرَة ورزق كريم وَالَّذين سعوا فِي آيَاتنَا معاجزين أُولَئِكَ أَصْحَاب الْجَحِيم
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {قل ياأيها النَّاس إِنَّمَا أَنا لكم نَذِير مُبين فَالَّذِينَ آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات لَهُم مغْفرَة ورزق كريم وَالَّذين سعوا فِي آيَاتنَا معاجزين أُولَئِكَ أَصْحَاب الْجَحِيم} “De ki: Ey insanlar! Ben sizin için apaçık bir uyarıcıyım. İman edip salih ameller işleyenler var ya, onlar için bir bağışlanma ve bol ve değerli bir rızık vardır. Ayetlerimizi boşa çıkarmak için yarışırcasına çaba gösterenlere gelince, işte onlar cehennemliktirler.”
أخرج بن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: إِذا سَمِعت الله يَقُول {ورزق كريم} فَهِيَ الْجنَّة
İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Kâ‘b el-Kurazî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Allah'ın {ورزق كريم} “Bol ve değerli bir rızık” buyurduğunu duyduğunda [bil ki] o cennettir."
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ أَنه قَرَأَ {معاجزين} فِي كل الْقُرْآن يَعْنِي بِأَلف وَقَالَ: مشاقين
İbn Cerîr'in naklettiğine göre İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ), Kur'an'ın tamamında {معاجزين} kelimesini elif ile [mu‘âcizîn şeklinde] okumuş ve: "Müşâkkîn (düşmanlık edip karşı çıkanlar) anlamındadır" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله: {معاجزين} قَالَ مراغمين
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ): {معاجزين} buyruğu hakkında: "Murâgımîn (öfkelendirip boyun eğdirmeye çalışanlar)" demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن الزبير أَنه كَانَ يقْرَأ (وَالَّذين سعوا فِي آيَاتنَا معجزين) يَعْنِي مثبطين
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbnü'z-Zübeyr bu ayeti (وَالَّذين سعوا فِي آيَاتنَا معجزين) şeklinde okur ve: "Yani [insanları] engelleyenler/vazgeçirenler" derdi.
وَأخرج بن أبي حَاتِم عَن عُرْوَة بن الزبير: أَنه كَانَ يعجب من الَّذين يقرأُون هَذِه الْآيَة {وَالَّذين سعوا فِي آيَاتنَا معاجزين} قَالَ: لَيْسَ معاجزين من كَلَام الْعَرَب إِنَّمَا هِيَ (معجزين) يَعْنِي مثبطين
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Urve b. ez-Zübeyr, bu ayeti {وَالَّذين سعوا فِي آيَاتنَا معاجزين} şeklinde okuyanlara şaşar ve şöyle derdi: "Muâcizîn Arap kelâmında yoktur; doğrusu sadece (muaccizîn) şeklindedir, yani [insanları] engelleyenler/vazgeçirenlerdir."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {فِي آيَاتنَا معاجزين} قَالَ: مبطئين يبطئون النَّاس عَن اتِّبَاع النَّبِي ﷺ
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Mücâhid (radıyallâhu anh): {فِي آيَاتنَا معاجزين} “Ayetlerimizi boşa çıkarmak için yarışırcasına çaba gösterenler” buyruğu hakkında: "İnsanları yavaşlatanlar, yani insanları Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) tabi olmaktan alıkoyup geciktirenlerdir" demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ {وَالَّذين سعوا فِي آيَاتنَا معاجزين} قَالَ: كذبُوا بآيَات الله وظنوا أَنهم يعجزون الله وَلنْ يعجزوه
Abdurrezzâk, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Katâde (radıyallâhu anh): {وَالَّذين سعوا فِي آيَاتنَا معاجزين} “Ayetlerimizi boşa çıkarmak için yarışırcasına çaba gösterenlere gelince...” buyruğu hakkında: "Allah'ın ayetlerini yalanladılar ve Allah'ı aciz bırakacaklarını sandılar; hâlbuki O'nu asla aciz bırakamazlar" demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي إِلَّا إِذا تمنى ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته فَينْسَخ الله مَا يلقِي الشَّيْطَان ثمَّ يحكم الله آيَاته وَالله عليم حَكِيم ليجعل مَا يلقِي الشَّيْطَان فتْنَة للَّذين فِي قُلُوبهم مرض والقاسية قُلُوبهم وَإِن الظَّالِمين لفي شقَاق بعيد وليعلم الَّذين أُوتُوا الْعلم أَنه الْحق من رَبك فيؤمنوا بِهِ فتخيت لَهُ قُلُوبهم وَإِن الله لهاد الَّذين آمنُوا إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم وَلَا يزَال الَّذين كفرُوا فِي مرية مِنْهُ حَتَّى تأتيهم السَّاعَة بَغْتَة أَو يَأْتِيهم عَذَاب يَوْم عقيم الْملك يَوْمئِذٍ لله يحكم بَينهم فَالَّذِينَ آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات فِي جنَّات النَّعيم وَالَّذين كفرُوا وكذبوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئِك لَهُم عَذَاب مهين
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي إِلَّا إِذا تمنى ألْقى الشَّيْطَان فِي أمْنِيته فَينْسَخ الله مَا يلقِي الشَّيْطَان ثمَّ يحكم الله آيَاته وَالله عليم حَكِيم ليجعل مَا يلقِي الشَّيْطَان فتْنَة للَّذين فِي قُلُوبهم مرض والقاسية قُلُوبهم وَإِن الظَّالِمين لفي شقَاق بعيد وليعلم الَّذين أُوتُوا الْعلم أَنه الْحق من رَبك فيؤمنوا بِهِ فتخبت لَهُ قُلُوبهم وَإِن الله لهاد الَّذين آمنُوا إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم وَلَا يزَال الَّذين كفرُوا فِي مرية مِنْهُ حَتَّى تأتيهم السَّاعَة بَغْتَة أَو يَأْتِيهم عَذَاب يَوْم عقيم الْملك يَوْمئِذٍ لله يحكم بَينهم فَالَّذِينَ آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات فِي جنَّات النَّعيم وَالَّذين كفرُوا وكذبوا بِآيَاتِنَا فَأُولَئِك لَهُم عَذَاب مهين} “Senden önce hiçbir resul veya nebi göndermedik ki o bir şey temenni ettiğinde (veya okuduğunda) şeytan onun temennisine (okuyuşuna) bir şey katmış olmasın. Fakat Allah şeytanın kattığı şeyi giderir, sonra da ayetlerini sağlamlaştırır. Allah her şeyi bilendir, hikmet sahibidir. Şeytanın kattığı şeyi kalplerinde hastalık bulunanlar ve kalpleri katılaşmış olanlar için bir sınama kılmak içindir. Şüphesiz zalimler derin bir ayrılık içindedirler. Bir de kendilerine ilim verilenlerin onun Rabbinden gelen bir hak olduğunu bilip ona inanmaları ve kalplerinin ona saygıyla boyun eğmesi içindir. Şüphesiz Allah, iman edenleri doğru yola iletendir. İnkâr edenler ise ansızın kıyamet kendilerine gelinceye veya verimsiz/kısır bir günün azabı başlarına gelinceye kadar ondan şüphe içinde kalmaya devam ederler. O gün mülk bütünüyle Allah'ındır; aralarında hükmünü verir. İman edip salih amel işleyenler Naim cennetlerindedirler. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar için alçaltıcı bir azap vardır.”
أخرج عبد بن حميد وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن عَمْرو بن دِينَار قَالَ: كَانَ ابْن عَبَّاس ﵁ يقْرَأ (وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي وَلَا مُحدث)
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Enbârî'nin el-Mesâhif'te naklettiğine göre Amr b. Dînâr şöyle demiştir: "İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ) [bu ayeti]: (وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي وَلَا مُحدث) [‘Senden önce hiçbir resul, nebi ve muhaddes göndermedik ki...’ şeklinde] okurdu."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعد بن إِبْرَاهِيم بن عبد الرَّحْمَن بن عَوْف قَالَ: إِن فِيمَا أنزل الله {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي} وَلَا مُحدث فنسخت مُحدث والمحدثون: صَاحب يس ولقمان وَهُوَ من آل فِرْعَوْن وَصَاحب مُوسَى
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Sa‘d b. İbrâhim b. Abdirrahmân b. Avf şöyle demiştir: "Allah'ın indirdiği ayetler arasında: {وَمَا أرسلنَا من قبلك من رَسُول وَلَا نَبِي} ‘ve lâ muhaddesin (ve hiçbir muhaddes göndermedik ki)’ ifadesi de vardı, sonra ‘muhaddes’ lafzı neshedildi. Muhaddes olanlar ise: Yâsîn sûresindeki zat (Habîb en-Neccâr), Lokmân, Firavun ailesinden olan kişi (Mü'min-i Âl-i Fir'avn) ve Mûsâ'nın arkadaşıdır (Hızır)."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ قَالَ: النَّبِي وَحده الَّذِي يكلم وَينزل عَلَيْهِ وَلَا يُرْسل
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Mücâhid (radıyallâhu anh): "Yalnızca kendisine hitap edilen ve üzerine vahiy indirilen, ancak [tebliğle başka bir topluma] gönderilmeyen zata nebi denir" demiştir.