وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {ثَانِي عطفه} قَالَ: لاوي رَأسه معرضًا موليا لَا يُرِيد أَن يسمع مَا قيل لَهُ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {ثَانِي عطفه} “...kibirle yanını eğip bükerek...” kavli hakkında: "Kendisine söyleneni duymak istemeyerek başını çeviren, yüz çeviren ve arkasını dönendir" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in
عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {ثَانِي عطفه} قَالَ: لاوي عُنُقه
Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {ثَانِي عطفه} “...kibirle yanını eğip bükerek...” kavli hakkında: "Boynunu büken kimsedir" demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج ﵁ فِي قَوْله {ثَانِي عطفه} قَالَ: يعرض عَن الْحق {لَهُ فِي الدُّنْيَا خزي} قَالَ: قتل يَوْم بدر
İbn Cerîr'in İbn Cüreyc radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o: {ثَانِي عطفه} “...kibirle yanını eğip bükerek...” [ifadesi hakkında], "Haktan yüz çevirir" dedi. {لَهُ فِي الدُّنْيَا خزي} “...Dünyada onun için bir rezillik vardır...” [ifadesi hakkında da], "Bedir günü öldürülmesidir" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {ثَانِي عطفه} أنزلت فِي النَّضر بن الْحَارِث
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre {ثَانِي عطفه} “...kibirle yanını eğip bükerek...” [ayeti], Nadr b. el-Hâris hakkında indirilmiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ثَانِي عطفه} قَالَ: هُوَ رجل من بني عبد الدَّار
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {ثَانِي عطفه} “...kibirle yanını eğip bükerek...” kavli hakkında: "O, Benî Abdiddâr'dan bir adamdır" demiştir.
قلت: شيبَة قَالَ: لَا
"Şeybe mi?" dedim; "Hayır" dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {ثَانِي عطفه} يَقُول: يعرض عَن ذكري
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ, {ثَانِي عطفه} “...kibirle yanını eğip bükerek...” [ifadesi hakkında] şöyle der: "Zikrimden (öğüdümden) yüz çevirir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {ثَانِي عطفه} قَالَ: متكبراً فِي نَفسه
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {ثَانِي عطفه} “...kibirle yanını eğip bükerek...” [kavli hakkında]: "Kendi içinde büyüklük taslayarak" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن ﵁ قَالَ: بَلغنِي أَن أحدهم يُحْرَق فِي الْيَوْم سبعين ألف مرّة
İbn Ebî Hâtim'in naklettiğine göre Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre onlardan biri günde yetmiş bin defa yakılacaktır."
- قَوْله تَعَالَى: وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف فَإِن أَصَابَهُ خير اطْمَأَن بِهِ وَإِن أَصَابَته فتْنَة انْقَلب على وَجهه خسر الدُّنْيَا والآخره ذَلِك هُوَ الخسران الْمُبين يَدْعُو من دون الله مَا لَا يضرّهُ وَمَا لَا يَنْفَعهُ ذَلِك هُوَ الضلال الْبعيد يَدْعُو لمن ضره أقرب من نَفعه لبئس الْمولى ولبئس العشير إِن الله يدْخل الَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات جنَّات تجْرِي من تحتهَا الْأَنْهَار ان الله يفعل مَا يُرِيد
- Yüce Allah'ın şu kavli: {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف فَإِن أَصَابَهُ خير اطْمَأَن بِهِ وَإِن أَصَابَته فتْنَة انْقَلب على وَجهه خسر الدُّنْيَا والآخره ذَلِك هُوَ الخسران الْمُبين يَدْعُو من دون الله مَا لَا يضرّهُ وَمَا لَا يَنْفَعهُ ذَلِك هُوَ الضلال الْبعيد يَدْعُو لمن ضره أقرب من نَفعه لبئس الْمولى ولبئس العشير إِن الله يدْخل الَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات جنَّات تجْرِي من تحتهَا الْأَنْهَار ان الله يفعل مَا يُرِيد} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan (şüphe içinde) ibadet eder. Kendisine bir iyilik dokunursa onunla huzur bulur; başına bir imtihan (kötülük) gelirse yüzüstü döner. O, dünyayı da ahireti de kaybetmiştir. İşte apaçık hüsran budur. O, Allah'ı bırakıp kendisine ne zarar ne de fayda vermeyecek şeylere yalvarır. İşte derin sapıklık budur. O, zararı faydasından daha yakın olana yalvarır. O ne kötü bir yardımcı ve ne kötü bir yoldaştır! Şüphesiz Allah, iman edip salih amel işleyenleri altından ırmaklar akan cennetlere koyar. Şüphesiz Allah dilediğini yapar.”
أخرج البُخَارِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف} قَالَ: كَانَ الرجل يقدم الْمَدِينَة فَإِن ولدت امْرَأَته غُلَاما ونتجت خيله قَالَ: هَذَا دين صَالح وَإِن لم تَلد امْرَأَته وَلم تنْتج خيله قَالَ: هَذَا دين سوء
Buhârî, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan (şüphe içinde) ibadet eder...” [ayeti hakkında] şöyle demiştir: "Kişi Medine'ye gelirdi; şayet karısı bir erkek çocuk doğurur ve atları yavrulardıysa: 'Bu iyi bir dindir' derdi. Şayet karısı doğurmaz ve atları da yavrulamadıysa: 'Bu kötü bir dindir' derdi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد صَحِيح عَن ابْن عَبَّاس ﵄ قَالَ: كَانَ نَاس من الْأَعْرَاب يأْتونَ النَّبِي ﷺ فيسلمون فَإِذا رجعُوا إِلَى بِلَادهمْ فَإِن وجدوا عَام غيث وعام خصب وعام ولاد حسن قَالُوا: إِن ديننَا هَذَا صَالح فَتمسكُوا بِهِ وَإِن وجدوا عَام جَدب وعام ولاد سوء وعام قحط قَالُوا: مَا فِي ديننَا هَذَا خير
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin sahih bir senetle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Bedevilerden birtakım insanlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip Müslüman olurlardı. Memleketlerine döndüklerinde şayet yağmurlu bir yıl, bolluk-bereket yılı ve güzel bir doğum yılı bulurlarsa: 'Şüphesiz bu dinimiz hayırlıdır, ona sımsıkı sarılın' derlerdi. Şayet kurak bir yıl, kötü bir doğum yılı ve kıtlık yılı bulurlarsa: 'Bu dinimizde hiçbir hayır yoktur' derlerdi."
فَأنْزل الله {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف}
Bunun üzerine Allah: {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan (şüphe içinde) ibadet eder...” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي الْآيَة قَالَ: كَانَ أحدهم إِذا قدم الْمَدِينَة - وَهِي أَرض وبيئة - فَإِن صَحَّ بهَا
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin naklettiğine göre İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ ayet hakkında şöyle demiştir: "Onlardan biri Medine'ye -ki havası ve suyu ağır (hastalıklı) bir yerdi- geldiğinde eğer orada
جِسْمه ونتجبت فرسه مهْرا حسنا وَولدت امْرَأَته غُلَاما رَضِي بِهِ وَاطْمَأَنَّ اليه وَقَالَ: مَا أصبت مُنْذُ كنت على ديني هَذَا إِلَّا خيرا وَإِن رَجَعَ الْمَدِينَة وَولدت امْرَأَته جَارِيَة وتأخرت عَنهُ الصَّدَقَة أَتَاهُ الشَّيْطَان فَقَالَ: وَالله مَا أصبت مُنْذُ كنت على دينك هَذَا إِلَّا شرا
bedeni sıhhat bulur, kısrağı güzel bir tay doğurur ve karısı da bir erkek çocuk dünyaya getirirse bundan razı olur, ona güven duyar ve: 'Bu dinime girdiğimden beri sadece hayır gördüm' derdi. Şayet Medine'ye döndüğünde karısı bir kız çocuğu doğurur ve sadaka gecikirse şeytan ona gelip: 'Vallahi bu dinine girdiğinden beri sadece kötülük gördün' derdi."
وَذَلِكَ الْفِتْنَة
İşte bu imtihandır (fitnedir).
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه من طَرِيق عَطِيَّة عَن أبي سعيد ﵁ قَالَ: أسلم رجل من الْيَهُود فَذهب بَصَره وَمَاله وَولده فتشاءم بِالْإِسْلَامِ فَأتى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: أَقلنِي
İbn Merdûye'nin Atiyye yoluyla Ebû Saîd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Yahudilerden bir adam Müslüman oldu; ardından gözünü, malını ve çocuğunu kaybetti. Bunun üzerine İslam'ı uğursuz sayıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: "Beni [bu akitten] vazgeçir"
فَقَالَ: إِن الْإِسْلَام لَا يُقَال
dedi. [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: "Şüphesiz İslam'dan vazgeçilmez (ondan dönülmez)."
فَقَالَ: لم أصب فِي ديني هَذَا خيرا
Bunun üzerine o: "Bu dinimde hiçbir hayır görmedim;
ذهب بَصرِي وَمَالِي وَمَات وَلَدي
gözüm gitti, malım gitti ve çocuğum öldü" dedi.
فَقَالَ: يَا يَهُودِيّ الْإِسْلَام يسبك الرِّجَال كَمَا تسبك النَّار خبث الْحَدِيد وَالذَّهَب وَالْفِضَّة
Bunun üzerine [Allah Resûlü] şöyle buyurdu: "Ey Yahudi! Ateşin demirin, altının ve gümüşün pasını/kirini arındırdığı gibi İslam da insanları [böyle] arındırır."
وَنزلت: {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف}
Bunun üzerine şu [ayet] indi: {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan (şüphe içinde) ibadet eder...”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف} قَالَ: على شكّ
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibadet eder...” kavli hakkında: "Şüphe üzere [ibadet eder]" demiştir.
وَفِي قَوْله {فَإِن أَصَابَهُ خير} قَالَ: رخاء وعافية {اطْمَأَن بِهِ} قَالَ: اسْتَقر {وَإِن أَصَابَته فتْنَة} قَالَ: عَذَاب ومصيبة {انْقَلب على وَجهه} قَالَ: ارْتَدَّ على وَجهه كَافِرًا
{فَإِن أَصَابَهُ خير} “...Kendisine bir iyilik dokunursa...” kavli hakkında: "Genişlik ve afiyet" dedi. {اطْمَأَن بِهِ} “...onunla huzur bulur...” [ifadesi hakkında]: "Yerleşik kalır" dedi. {وَإِن أَصَابَته فتْنَة} “...başına bir imtihan gelirse...” [ifadesi hakkında]: "Azap ve musibet" dedi. {انْقَلب على وَجهه} “...yüzüstü döner...” [ifadesi hakkında da]: "Kafir olarak yüzüstü dinden döner" dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن ﵁ فِي قَوْله {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف} قَالَ: كَانَ الرجل يَأْتِي الْمَدِينَة مُهَاجرا فَإِن صَحَّ جِسْمه وَتَتَابَعَتْ عَلَيْهِ الصَّدَقَة وَولدت امْرَأَته غُلَاما وأنتجت فرسه مهْرا قَالَ: وَالله لنعم الدّين وجدت دين مُحَمَّد ﷺ هَذَا مَا زلت أعرف الزِّيَادَة فِي جَسَدِي وَوَلَدي وَإِن سقم بهَا جِسْمه واحتبست عَلَيْهِ الصَّدَقَة وأزلقت فرسه وأصابته الْحَاجة وَولدت امْرَأَته الْجَارِيَة قَالَ: وَالله لبئس الدّين دين مُحَمَّد هَذَا وَالله مَا زلت أعرف النُّقْصَان فِي جَسَدِي وَأَهلي وَوَلَدي وَمَالِي
Abd b. Humeyd'in Hasan [el-Basrî] radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibadet eder...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Kişi Medine'ye muhacir olarak gelirdi; şayet bedeni sıhhat bulur, kendisine aralıksız sadaka gelir, karısı bir erkek çocuk doğurur ve kısrağı da bir tay verirse: 'Vallahi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu dinini pek güzel bir din buldum; bedenimde ve çocuğumda sürekli artış görüyorum' derdi. Şayet orada bedeni hastalanır, sadaka kesilir, kısrağı düşük yapar, kendisine yoksulluk isabet eder ve karısı da kız çocuğu doğurursa: 'Vallahi Muhammed'in bu dini ne kötü bir dindir! Vallahi bedenimde, ailemde, çocuğumda ve malımda sürekli eksilme görüyorum' derdi."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف} قَالَ: على شكّ {فَإِن أَصَابَهُ خير اطْمَأَن بِهِ وَإِن أَصَابَته فتْنَة انْقَلب على وَجهه} يَقُول: إِن أصَاب خصباً وسلوة من عَيْش وَمَا يَشْتَهِي اطْمَأَن إِلَيْهِ وَقَالَ: أَنا على حق وَأَنا أعرف الَّذِي أَنا عَلَيْهِ {وَإِن أَصَابَته فتْنَة} أَي بلَاء {انْقَلب على وَجهه} يَقُول: ترك مَا كَانَ عَلَيْهِ من الْحق
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {وَمن النَّاس من يعبد الله على حرف} “İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibadet eder...” kavli hakkında: "Şüphe üzere [ibadet eder]" dedi. {فَإِن أَصَابَهُ خير اطْمَأَن بِهِ وَإِن أَصَابَته فتْنَة انْقَلب على وَجهه} “...Kendisine bir iyilik dokunursa onunla huzur bulur; başına bir imtihan gelirse yüzüstü döner...” [kavli hakkında da] şöyle der: "Eğer bolluğa, refah dolu bir yaşama ve arzuladığı şeylere kavuşursa ona güvenir ve: 'Ben hak üzerindeyim ve ben üzerinde olduğum şeyi bilirim' der. {وَإِن أَصَابَته فتْنَة} “...başına bir imtihan gelirse...” yani bela [gelirse], {انْقَلب على وَجهه} “...yüzüstü döner...” [yani] üzerinde bulunduğu haktan vazgeçer."
فَأنْكر مَعْرفَته خسر الدُّنْيَا وَالْآخِرَة
"Böylece bildiğini inkâr eder, dünyayı da ahireti de kaybeder."
يَقُول: خسر دُنْيَاهُ الَّتِي كَانَ لَهَا يحزن وَبهَا يفرح وَلها يسْخط وَلها يرضى وَهِي همه وسدمه وطلبته وَنِيَّته ثمَّ أفْضى إِلَى الْآخِرَة وَلَيْسَ لَهُ حَسَنَة يعْطى بهَا خيرا {ذَلِك هُوَ الخسران الْمُبين}
Şöyle der: "Onun için üzüldüğü, onunla sevindiği, ona kızdığı, ona razı olduğu; derdi, kederi, arzusu ve niyeti olan dünyasını kaybetti; sonra da ahirete vardı ki kendisine bir hayır verilecek hiçbir iyiliği yoktur. {ذَلِك هُوَ الخسران الْمُبين} “...İşte apaçık hüsran budur.”"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {يَدْعُو من دون الله مَا لَا يضرّهُ} إِن عَصَاهُ فِي الدُّنْيَا {وَمَا لَا يَنْفَعهُ} إِن أطاعه وَهُوَ الصَّنَم {يَدْعُو لمن ضره أقرب من نَفعه} يَقُول: ضره فِي الْآخِرَة من أجل عِبَادَته إِيَّاه فِي الدُّنْيَا {لبئس الْمولى} يَقُول: الصَّنَم
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den naklettiğine göre o, {يَدْعُو من دون الله مَا لَا يضرّهُ} “O, Allah'ı bırakıp kendisine zarar vermeyecek...” [yani] dünyada ona isyan etse [zarar vermeyecek], {وَمَا لَا يَنْفَعهُ} “...ve kendisine fayda vermeyecek şeylere yalvarır...” [yani] ona itaat etse [fayda vermeyecek] -ki o puttur-, {يَدْعُو لمن ضره أقرب من نَفعه} “O, zararı faydasından daha yakın olana yalvarır...” kavli hakkında: "Dünyada ona tapması sebebiyle onun zararı ahirettedir" der. {لبئس الْمولى} “...O ne kötü bir yardımcıdır...” [ifadesi hakkında da]: "Putu kastetmektedir" der.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {لبئس الْمولى ولبئس العشير} قَالَ: الصاحب
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {لبئس الْمولى ولبئس العشير} “...O ne kötü bir yardımcı ve ne kötü bir yoldaştır!” kavli hakkında: "[el-Aşîr] arkadaştır" demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: من كَانَ يظنّ أَن لن ينصره الله فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة فليمدد بِسَبَب إِلَى السَّمَاء ثمَّ ليقطع فَلْينْظر هَل يذْهبن كَيده مايغيظ وَكَذَلِكَ أَنزَلْنَاهُ آيَات بَيِّنَات وَأَن الله يهدي من يُرِيد
- Yüce Allah'ın şu kavli: {من كَانَ يظنّ أَن لن ينصره الله فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة فليمدد بِسَبَب إِلَى السَّمَاء ثمَّ ليقطع فَلْينْظر هَل يذْهبن كَيده مايغيظ وَكَذَلِكَ أَنزَلْنَاهُ آيَات بَيِّنَات وَأَن الله يهدي من يُرِيد} “Kim Allah'ın ona (Muhammed'e) dünyada ve ahirette asla yardım etmeyeceğini sanıyorsa, göğe (tavana) bir ip uzatsın, sonra [kendini asıp nefesini] kessin de baksın; kurduğu bu tuzak öfkelendiği şeyi giderebilecek mi? İşte böylece biz onu (Kur'an'ı) apaçık ayetler olarak indirdik. Şüphesiz Allah dilediğine hidayet eder.”
أخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {من كَانَ يظنّ أَن لن ينصره الله} قَالَ: من كَانَ يظنّ أَن لن ينصر الله مُحَمَّدًا {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة فليمدد بِسَبَب} قَالَ: فليربط حبلاً {إِلَى السَّمَاء} قَالَ: إِلَى سَمَاء بَيته السّقف {ثمَّ ليقطع} قَالَ: ثمَّ يختنق بِهِ حَتَّى يَمُوت
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {من كَانَ يظنّ أَن لن ينصره الله} “Kim Allah'ın ona yardım etmeyeceğini sanıyorsa...” kavli hakkında şöyle demiştir: "Kim Allah'ın Muhammed'e {فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة} “dünyada ve ahirette” yardım etmeyeceğini sanıyorsa {فليمدد بِسَبَب} 'bir ip uzatsın', yani bir ip bağlasın; {إِلَى السَّمَاء} 'göğe', yani evinin tavanına; {ثمَّ ليقطع} 'sonra kessin', yani sonra ölene kadar onunla kendini assın."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {من كَانَ يظنّ أَن لن ينصره الله} يَقُول: أَن لن يرزقه الله {فليمدد بِسَبَب إِلَى السَّمَاء} فليأخذ حبلاً فليربطه فِي سَمَاء بَيته فليختنق بِهِ {فَلْينْظر هَل يذْهبن كَيده مَا يغِيظ} قَالَ: فَلْينْظر هَل يَنْفَعهُ ذَلِك أَو يَأْتِيهِ برزق وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ {من كَانَ يظنّ أَن لن ينصره الله} قَالَ: أَن لن يرزقه الله {فليمدد بِسَبَب إِلَى السَّمَاء} قَالَ: بِحَبل بَيته {ثمَّ ليقطع} ثمَّ ليختنق {فَلْينْظر هَل يذْهبن كَيده} ذَلِك {مَا يغِيظ} قَالَ: ذَلِك خيفة أَن لَا يرْزق
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o, {من كَانَ يظنّ أَن لن ينصره الله} “Kim Allah'ın ona yardım etmeyeceğini sanıyorsa...” kavli hakkında: "Allah'ın kendisine rızık vermeyeceğini [sanıyorsa]" der. {فليمدد بِسَبَب إِلَى السَّمَاء} “...göğe bir ip uzatsın...” [hakkında]: "Bir ip alıp onu evinin tavanına bağlasın ve onunla kendini assın." {فَلْينْظر هَل يذْهبن كَيده مَا يغِيظ} “...baksın; kurduğu tuzak öfkelendiği şeyi giderebilecek mi?” [kavli hakkında da]: "Baksın bakalım, bu ona bir fayda sağlar mı yahut ona bir rızık getirir mi?" dedi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {من كَانَ يظنّ أَن لن ينصره الله} “Kim Allah'ın ona yardım etmeyeceğini sanıyorsa...” kavli hakkında: "Ona rızık vermeyeceğini [sanıyorsa]" demiştir. {فليمدد بِسَبَب إِلَى السَّمَاء} “...göğe bir ip uzatsın...” [hakkında]: "Evinin [tavanındaki] bir iple" dedi. {ثمَّ ليقطع} “...sonra kessin...” [hakkında]: "Sonra kendini assın." {فَلْينْظر هَل يذْهبن كَيده} “...baksın; kurduğu tuzak giderebilecek mi?...” [hakkında]: Bu [yaptığı], {مَا يغِيظ} “...öfkelendiği şeyi...” [giderecek mi?]; "Bu, rızıklanmama korkusudur" dedi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: من كَانَ يظنّ أَن لن ينصر الله نبيه ويكابد هَذَا الْأَمر ليقطعه عَنهُ فليقطع ذَلِك من أَصله من حَيْثُ يَأْتِيهِ فَإِن أَصله فِي السَّمَاء {ثمَّ ليقطع} أَي عَن النَّبِي الْوَحْي الَّذِي يَأْتِيهِ من الله إِن قدر
İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: "Kim Allah'ın Peygamberine yardım etmeyeceğini sanıyor ve bu işi ondan kesmek için çabalıyorsa, onu geldiği kaynaktan, yani aslından kessin; zira onun aslı semadadır. {ثمَّ ليقطع} “...sonra kessin...” yani eğer gücü yetiyorsa Peygamber'den, Allah'tan kendisine gelen vahyi kessin."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: من كَانَ يظنّ أَن لن ينصر الله مُحَمَّدًا فليجعل حبلاً فِي سَمَاء بَيته فليختنق بِهِ فَلْينْظر هَل يغِيظ ذَلِك إِلَّا نَفسه
Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Dahhâk radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, ayet hakkında şöyle demiştir: "Kim Allah'ın Muhammed'e yardım etmeyeceğini sanıyorsa evinin tavanına bir ip bağlasın ve kendini assın; sonra da baksın, bu yaptığı kendisinden başkasını öfkelendirir mi?"
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {من كَانَ يظنّ أَن لن ينصره الله} يَقُول: من كَانَ يظنّ أَن الله غير نَاصِر دينه {فليمدد بِسَبَب إِلَى السَّمَاء} سَمَاء الْبَيْت فليختنق {فَلْينْظر} مَا يرد ذَلِك فِي يَده
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o, {من كَانَ يظنّ أَن لن ينصره الله} “Kim Allah'ın ona yardım etmeyeceğini sanıyorsa...” kavli hakkında şöyle der: "Kim Allah'ın dinine yardım etmeyeceğini sanıyorsa {فليمدد بِسَبَب إِلَى السَّمَاء} 'göğe bir ip uzatsın', [yani] evin tavanına [ip bağlasın] ve kendini assın; {فَلْينْظر} 'baksın', bu [yaptığının] eline ne geçireceğine [baksın]."
- قَوْله تَعَالَى: إِن الَّذين آمنُوا وَالَّذين هادوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوس وَالَّذين أشركوا إِن الله يفصل بَينهم يَوْم الْقِيَامَة أَن الله على كل شَيْء شَهِيد
- Yüce Allah'ın şu kavli: {إِن الَّذين آمنُوا وَالَّذين هادوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوس وَالَّذين أشركوا إِن الله يفصل بَينهم يَوْم الْقِيَامَة أَن الله على كل شَيْء شَهِيد} “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler, Hıristiyanlar, Mecûsîler ve müşrik olanlar var ya; Allah kıyamet günü onların arasını mutlaka ayıracaktır. Şüphesiz Allah her şeye şahittir.”
أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ فِي قَوْله {إِن الَّذين آمنُوا} الْآيَة
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {إِن الَّذين آمنُوا} “Şüphesiz iman edenler...” ayeti hakkında
قَالَ: الصائبون قوم يعْبدُونَ الْمَلَائِكَة وَيصلونَ الْقبْلَة ويقرأون الزبُور {وَالْمَجُوس} عَبدة الشَّمْس وَالْقَمَر والنيران وَأما {الَّذين أشركوا} فهم عَبدة الْأَوْثَان {إِن الله يفصل بَينهم يَوْم الْقِيَامَة} قَالَ: الْأَدْيَان سِتَّة: فخمسة للشَّيْطَان وَدين لله ﷿
şöyle demiştir: "Sâbiîler; meleklere tapan, kıbleye yönelerek namaz kılan ve Zebûr okuyan bir topluluktur. {وَالْمَجُوس} “...ve Mecûsîler...” güneşe, aya ve ateşe tapanlardır. {الَّذين أشركوا} “...ve müşrik olanlar...” ise putlara tapanlardır. {إِن الله يفصل بَينهم يَوْم الْقِيَامَة} “...Şüphesiz Allah kıyamet günü onların arasını mutlaka ayıracaktır.” [Katâde] dedi ki: Dinler altıdır; beşi şeytanın, biri ise Yüce Allah'ındır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {إِن الله يفصل بَينهم} قَالَ: فصل قَضَاءَهُ بَينهم فَجعل الْجنَّة مُشْتَركَة وَجعل هَذِه الْأمة وَاحِدَة
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den naklettiğine göre o, {إِن الله يفصل بَينهم} “...Şüphesiz Allah onların arasını mutlaka ayıracaktır...” kavli hakkında: "Aralarındaki hükmünü ayırdı; cenneti ortak kıldı, bu ümmeti ise tek bir ümmet kıldı" demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة ﵁ قَالَ: قَالَت الْيَهُود: عُزَيْر ابْن الله وَقَالَت النَّصَارَى: الْمَسِيح ابْن الله
İbn Ebî Hâtim'in İkrime radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Yahudiler: 'Üzeyir Allah'ın oğludur' dediler. Hıristiyanlar: 'Mesih Allah'ın oğludur' dediler.
وَقَالَت الصابئة: نَحن نعْبد الْمَلَائِكَة من دون الله
Sâbiîler: 'Biz Allah'ı bırakıp meleklere taparız' dediler.
وَقَالَت الْمَجُوس: نَحن نعْبد الشَّمْس وَالْقَمَر من دون الله
Mecûsîler: 'Biz Allah'ı bırakıp güneşe ve aya taparız' dediler.
وَقَالَت الْمُشْركُونَ: نَحن نعْبد الْأَوْثَان من دون الله
Müşrikler: 'Biz Allah'ı bırakıp putlara taparız' dediler."
فَأوحى الله إِلَى نبيه ليكذِّبَ قَوْلهم: (قل
Bunun üzerine Allah, onların sözlerini yalanlamak için Peygamberine: (De ki:
هُوَ الله أحد) (سُورَة الصَّمد الْآيَة ١) إِلَى آخرهَا (وَقل الْحَمد لله الَّذِي لم يتَّخذ ولدا) (الْإِسْرَاء آيَة ١١١) وَأنزل الله {إِن الَّذين آمنُوا وَالَّذين هادوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوس}
"O Allah birdir") (İhlâs suresi, 1. ayet) ayetinden sonuna kadar [olan kısmı] ve ("Çocuk edinmeyen Allah'a hamdolsun" de) (el-İsrâ suresi, 111. ayet) [ayetlerini] vahyetti ve Allah: {إِن الَّذين آمنُوا وَالَّذين هادوا وَالصَّابِئِينَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوس} “Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Sâbiîler, Hıristiyanlar ve Mecûsîler...” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي هَذِه الْآيَة قَالَ: {الَّذين هادوا} الْيَهُود والصائبون لَيْسَ لَهُم كتاب الْمَجُوس أَصْحَاب الْأَصْنَام وَالْمُشْرِكُونَ نَصَارَى الْعَرَب
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan naklettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: "{الَّذين هادوا} 'Yahudilerdir.' Sâbiîler'in bir kitabı yoktur. Mecûsîler putperestlerdir. Müşrikler ise Arap Hıristiyanlarıdır."
- قَوْله تَعَالَى: ألم ترى أَن الله يسْجد لَهُ من فِي السَّمَوَات وَمن فِي الأَرْض وَالشَّمْس وَالْقَمَر والنجوم وَالْجِبَال وَالشَّجر وَالدَّوَاب وَكثير من النَّاس وَكثير حق عَلَيْهِ الْعَذَاب وَمن يهن الله فَمَا لَهُ من مكرم إِن الله يفعل مَا يَشَاء هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم فَالَّذِينَ كفرُوا قطعت لَهُم ثِيَاب من نَار يصب من فَوق رُؤْسهمْ الْحَمِيم يصهر بِهِ مافي بطونهم والجلود وَلَهُم مَقَامِع من حَدِيد كلما أَرَادوا أَن يخرجُوا مِنْهَا من غم أعيدوا فِيهَا وذوقوا عَذَاب الْحَرِيق إِن الله يدْخل الَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات جنَّات تجْرِي من تحتهَا الْأَنْهَار يحلونَ فِيهَا من أساور من ذهب ولؤلؤ ولباسهم فِيهَا حَرِير
- Yüce Allah'ın şu kavli: {ألم ترى أَن الله يسْجد لَهُ من فِي السَّمَوَات وَمن فِي الأَرْض وَالشَّمْس وَالْقَمَر والنجوم وَالْجِبَال وَالشَّجر وَالدَّوَاب وَكثير من النَّاس وَكثير حق عَلَيْهِ الْعَذَاب وَمن يهن الله فَمَا لَهُ من مكرم إِن الله يفعل مَا يَشَاء هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم فَالَّذِينَ كفرُوا قطعت لَهُم ثِيَاب من نَار يصب من فَوق رُؤْسهمْ الْحَمِيم يصهر بِهِ مافي بطونهم والجلود وَلَهُم مَقَامِع من حَدِيد كلما أَرَادوا أَن يخرجُوا مِنْهَا من غم أعيدوا فِيهَا وذوقوا عَذَاب الْحَرِيق إِن الله يدْخل الَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات جنَّات تجْرِي من تحتهَا الْأَنْهَار يحلونَ فِيهَا من أساور من ذهب ولؤلؤ ولباسهم فِيهَا حَرِير} “Görmedin mi ki göklerde olanlar, yerde olanlar, güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar, hayvanlar ve insanların birçoğu Allah'a secde etmektedir; birçoğunun üzerine de azap hak olmuştur. Allah kimi alçaltırsa artık ona değer verecek kimse yoktur. Şüphesiz Allah dilediğini yapar. Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında tartışmaya girmişlerdir. İnkâr edenler için ateşten elbiseler biçilmiştir; başlarının üstünden kaynar su dökülecektir. Bununla karınlarının içindekiler ve derileri eritilecektir. Onlar için demirden topuzlar da vardır. Her ne zaman darlıktan ötürü oradan çıkmak isteseler, oraya geri döndürülürler ve 'Tadın yakıcı azabı!' [denir]. Şüphesiz Allah, iman edip salih amel işleyenleri altından ırmaklar akan cennetlere koyacaktır. Orada altından bilezikler ve incilerle süslenirler; oradaki elbiseleri de ipektir.”
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد ﵁ فِي قَوْله: {ألم تَرَ أَن الله يسْجد لَهُ من فِي السَّمَاوَات} الْآيَة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, {ألم تَرَ أَن الله يسْجد لَهُ من فِي السَّمَاوَات} “Görmedin mi ki göklerde olanlar Allah'a secde etmektedir...” ayeti hakkında
قَالَ: سُجُود ظلّ هَذَا كُله {وَكثير من النَّاس} قَالَ: الْمُؤْمِنُونَ {وَكثير حق عَلَيْهِ الْعَذَاب} قَالَ: هَذَا الْكَافِر سُجُود ظله وَهُوَ كَارِه
Şöyle dedi: "Bütün bunların secdesi gölgelerinin [secdesidir]. {وَكثير من النَّاس} “ve insanların birçoğu...” [ifadesindeki çokluk], müminlerdir. {وَكثير حق عَلَيْهِ الْعَذَاب} “birçoğunun üzerine de azap hak olmuştur” [ifadesindeki çokluk ise] kâfirdir; onun secdesi, kendisi istemediği halde gölgesinin secdesidir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: سُجُود كل شَيْء فيئه وَسُجُود الْجبَال فَيْئهَا
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Her şeyin secdesi onun gölgesidir; dağların secdesi de onların gölgeleridir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: الثَّوْب يسْجد
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Elbise de secde eder."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن أبي الْعَالِيَة ﵁ قَالَ: مَا فِي السَّمَاء من شمس وَلَا قمر وَلَا نجم إِلَّا يَقع سَاجِدا حَتَّى يغيب ثمَّ لَا ينْصَرف حَتَّى يُؤذن لَهُ فَيَأْخُذ ذَات الْيَمين حَتَّى يرجع إِلَى معلمه
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Ebu'l-Âliye radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Gökte bulunan hiçbir güneş, hiçbir ay ve hiçbir yıldız yoktur ki batıncaya kadar secdeye kapanmasın. Sonra kendisine izin verilinceye kadar dönüp gitmez; [izin verilince] doğduğu yere geri dönünceye kadar sağ tarafa yönelir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ قَالَ: إِذا فَاء الْفَيْء لم يبْق شَيْء من دَابَّة وَلَا طَائِر إِلَّا خر لله سَاجِدا
İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Gölge uzayıp döndüğünde hiçbir hayvan ve hiçbir kuş kalmaz ki Allah için secdeye kapanmasın."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَمْرو بن دِينَار رضى الله عَنهُ قَالَ: سَمِعت رجلا يطوف بِالْبَيْتِ ويبكي فَإِذا هُوَ طَاوس فَقَالَ: عجبت من بُكَائِي قلت: نعم
İbn Ebî Hâtim'in Amr b. Dînâr radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Beyt'i tavaf edip ağlayan bir adam duydum; bir de baktım ki o Tâvûs imiş. Dedi ki: 'Ağlamama mı şaşırdın?' Ben de: 'Evet' dedim."
قَالَ: وَرب هَذِه البنية إِن هَذَا الْقَمَر ليبكي من خشيَة الله وَلَا ذَنْب لَهُ
Dedi ki: 'Şu Beyt'in Rabbine yemin olsun ki, hiçbir günahı olmadığı halde şu ay bile Allah korkusundan ağlamaktadır.'"
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد عَن ابْن أبي مليكَة ﵁ قَالَ: مر رجل على عبد الله بن عَمْرو وَهُوَ ساجد فِي الْحجر وَهُوَ يبكي فَقَالَ: أتعجب أَن أبْكِي من خشيَة الله وَهَذَا الْقَمَر يبكي من خشيَة الله
Ahmed [b. Hanbel]'in ez-Zühd'de İbn Ebî Müleyke radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bir adam, Hicr'de secde halinde ağlamakta olan Abdullah b. Amr'a uğradı. Bunun üzerine [Abdullah] şöyle dedi: 'Benim Allah korkusundan ağlamama mı şaşıyorsun? Hâlbuki şu ay bile Allah korkusundan ağlamaktadır.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن طَاوس ﵁ فِي الْآيَة قَالَ: لم يسْتَثْن من هَؤُلَاءِ أحدا حَتَّى إِذا جَاءَ ابْن آدم اسْتَثْنَاهُ فَقَالَ {وَكثير من النَّاس} قَالَ: وَالَّذِي أَحَق بالشكر هُوَ أَكْثَرهم
İbn Ebî Hâtim'in Tâvûs radıyallâhu anh'tan naklettiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: "Bunlardan hiçbirini istisna etmedi, nihayet insanoğlu gelince onu istisna etti ve {وَكثير من النَّاس} “ve insanların birçoğu...” buyurdu." [Tâvûs] dedi ki: "Şükre en çok layık olan ise onların çoğudur."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم واللالكائي فِي السّنة والخلعي فِي فَوَائده عَن عَليّ أَنه قيل لَهُ: إِن هَهُنَا رجلا يتَكَلَّم فِي الْمَشِيئَة
İbn Ebî Hâtim, es-Sünne'de el-Lâlekâî ve Fevâid'inde el-Hılaî'nin naklettiğine göre Ali'ye: "Şurada meşîet (kader ve irade) hakkında konuşan bir adam var" denildi.
فَقَالَ لَهُ عَليّ: يَا عبد الله خلقك الله لما يَشَاء أَو لما شِئْت قَالَ: بل لما يَشَاء
Bunun üzerine Ali ona: "Ey Allah'ın kulu! Allah seni kendi dilediği şey için mi yarattı, yoksa senin dilediğin şey için mi?" diye sordu. O da: "Aksine, Kendi dilediği şey için" dedi.
قَالَ: فيمرضك إِذا شَاءَ أَو إِذا شِئْت قَالَ: بل إِذا شَاءَ
[Ali]: "Peki, dilediği zaman mı seni hasta eder, yoksa sen dilediğin zaman mı?" dedi. O: "Aksine, O dilediği zaman" dedi.
قَالَ: فيشفيك إِذا شَاءَ أَو إِذا شِئْت قَالَ: بل إِذا شَاءَ
[Ali]: "Peki, dilediği zaman mı sana şifa verir, yoksa sen dilediğin zaman mı?" dedi. O: "Aksine, O dilediği zaman" dedi.
قَالَ: فيدخلك الْجنَّة حَيْثُ شَاءَ أَو حَيْثُ شِئْت قَالَ: بل حَيْثُ شَاءَ
[Ali]: "Peki, seni dilediği yere mi cennete koyar, yoksa senin dilediğin yere mi?" dedi. O: "Aksine, O'nun dilediği yere" dedi.
قَالَ: وَالله لَو قلت غير ذَلِك لضَرَبْت الَّذِي فِيهِ عَيْنَاك بِالسَّيْفِ
[Ali]: "Allah'a yemin olsun ki, eğer bundan başkasını söyleseydin, iki gözünün bulunduğu yere (başına) kılıçla vururdum" dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن أبي ذَر ﵁ أَنه كَانَ يقسم قسما إِن هَذِه الْآيَة {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم} إِلَى قَوْله {ان الله يفعل مَا يُرِيد} نزلت فِي الثَّلَاثَة وَالثَّلَاثَة الَّذين تبارزوا يَوْم بدر وهم: حَمْزَة بن عبد الْمطلب وَعبيدَة بن الْحَارِث
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin naklettiğine göre Ebû Zerr radıyallâhu anh, {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم} “Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında tartışmaya girmişlerdir” ayetinden {ان الله يفعل مَا يُرِيد} “Şüphesiz Allah dilediğini yapar” kavline kadar olan kısmın, Bedir günü teke tek vuruşan şu üçer kişi hakkında indiğine yemin ederdi: Hamza b. Abdilmuttalib, Ubeyde b. el-Hâris,
وعليّ بن أبي طَالب وَعتبَة وَشَيْبَة ابْنا ربيعَة والوليد بن عتبَة
Ali b. Ebî Tâlib ile Rebîa'nın iki oğlu Utbe ve Şeybe ile Velîd b. Utbe.
قَالَ عَليّ ﵁: أَنا أول من يجثو فِي الْخُصُومَة على رُكْبَتَيْهِ بَين يَدي الله يَوْم الْقِيَامَة
Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Kıyamet gününde hasımlaşmak için Allah'ın huzurunda dizleri üstüne çökecek ilk kişi benim."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَالْبُخَارِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ من طَرِيق قيس بن عبَادَة عَن عَليّ ﵁ قَالَ: أَنا أول من يجثو بَين يَدي الرَّحْمَن للخصومة يَوْم الْقِيَامَة
İbn Ebî Şeybe, Buhârî, Nesâî, İbn Cerîr ve Beyhakî'nin Kays b. Ubâde yoluyla naklettiğine göre Ali radıyallâhu anh şöyle demiştir: "Kıyamet gününde hasımlaşmak için Rahmân'ın huzurunda dizleri üstüne çökecek ilk kişi benim."
قَالَ قيس: فيهم نزلت {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم} قَالَ: هم الَّذين بارزوا يَوْم بدر: عَليّ وَحَمْزَة وَعبيدَة وَشَيْبَة بن ربيعَة وَعتبَة بن ربيعَة والوليد ابْن عتبَة
Kays şöyle demiştir: {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم} “Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında tartışmaya girmişlerdir” [ayeti] onlar hakkında inmiştir. Dedi ki: "Onlar Bedir günü teke tek vuruşanlardır: Ali, Hamza, Ubeyde, Şeybe b. Rebîa, Utbe b. Rebîa ve Velîd b. Utbe."
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما بارز عَليّ وَحَمْزَة وَعبيدَة وَعتبَة وَشَيْبَة والوليد قَالُوا لَهُم: تكلمُوا نعرفكم
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Ali, Hamza, Ubeyde, Utbe, Şeybe ve Velîd teke tek dövüş için karşı karşıya geldiklerinde [müşrikler] onlara: "Konuşun da sizi tanıyalım" dediler.
قَالَ: أَنا عَليّ وَهَذَا حَمْزَة وَهَذَا عُبَيْدَة
[Ali]: "Ben Ali'yim, şu Hamza'dır, şu da Ubeyde'dir" dedi.
فَقَالُوا: أكفاء كرام فَقَالَ عَليّ: أدعوكم إِلَى الله وَإِلَى رَسُوله
Bunun üzerine onlar: "[Sizler] şerefli denklerimizsiniz" dediler. Ali de: "Sizi Allah'a ve Resulüne davet ediyorum" dedi.
فَقَالَ عتبَة: هَلُمَّ للمبارزة
Utbe ise: "Teke tek vuruşmaya gelin!" dedi.
فبارز عَليّ شيبَة فَلم يلبث أَن قَتله وبارز حَمْزَة عتبَة فَقتله وبارز عُبَيْدَة الْوَلِيد فصعب عَلَيْهِ فَأتى عَليّ فَقتله
Bunun üzerine Ali, Şeybe ile vuruştu ve çok geçmeden onu öldürdü. Hamza, Utbe ile vuruşup onu öldürdü. Ubeyde ise Velîd ile vuruştu fakat ona karşı zorlandı; bunun üzerine Ali gelip [Velîd'i] öldürdü.
فَأنْزل الله {هَذَانِ خصمان}
Bunun üzerine Allah: {هَذَانِ خصمان} “Şu iki hasım taraf...” [ayetini] indirdi.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي الْعَالِيَة قَالَ: لما الْتَقَوْا يَوْم بدر قَالَ لَهُم عتبَة بن ربيعَة: لَا تقتلُوا هَذَا الرجل فَإِنَّهُ إِن يكن صَادِقا فَأنْتم أسعد النَّاس بصدقه وَإِن يكن كَاذِبًا فَأنْتم أَحَق من حقن دَمه
İbn Ebî Hâtim'in Ebu'l-Âliye'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bedir günü karşılaştıklarında Utbe b. Rebîa onlara: "Bu adamı öldürmeyin! Çünkü şayet o doğru söylüyorsa, onun doğruluğu ile insanların en mutlusu siz olursunuz; şayet yalancıysa, onun kanını dökmekten kaçınmaya en layık olanlar yine sizlersiniz" dedi.
فقا أَبُو جهل بن هِشَام: لقد امْتَلَأت رعْبًا
Bunun üzerine Ebû Cehil b. Hişâm: "Korkuyla dolmuşsun!" dedi.
فَقَالَ عتبَة: ستعلم أَيّنَا الجبان الْمُفْسد لِقَوْمِهِ
Utbe de: "Hangimizin korkak olduğunu, kavmini bozguncusu olduğunu yakında bileceksin!" dedi.
قَالَ: فبرز عتبَة بن ربيعَة وَشَيْبَة بن ربيعَة والوليد بن عتبَة فَنَادوا النَّبِي ﷺ وَأَصْحَابه فَقَالُوا: ابْعَثْ إِلَيْنَا أكفاءنا نقاتلهم
Dedi ki: Utbe b. Rebîa, Şeybe b. Rebîa ve Velîd b. Utbe öne çıktılar ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile ashabına seslenerek: "Bizimle savaşmaları için bize denklerimizi gönderin!" dediler.
فَوَثَبَ غلمة من الْأَنْصَار من بني الْخَزْرَج فَقَالَ لَهُم رَسُول الله ﷺ اجلسوا
Bunun üzerine Ensar'dan, Hazrec oğullarından birkaç genç fırladı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara: "Oturun!"
قومُوا يَا بني هَاشم
"Kalkın ey Hâşimoğulları!" buyurdu.
فَقَامَ حَمْزَة بن عبد الْمطلب وَعلي بن أبي طَالب وَعبيدَة بن الْحَارِث فبرزوا لَهُم فَقَالَ عتبَة: تكلمُوا نعرفكم أَن تَكُونُوا أكفاءنا قاتلناكم
Bunun üzerine Hamza b. Abdilmuttalib, Ali b. Ebî Tâlib ve Ubeyde b. el-Hâris kalkıp onların karşısına çıktılar. Utbe: "Konuşun da sizi tanıyalım; şayet denklerimiz iseniz sizinle savaşırız" dedi.
قَالَ حَمْزَة: أَنا حَمْزَة بن عبد الْمطلب
Hamza: "Ben Hamza b. Abdilmuttalib'im;
أَنا أَسد الله وَأسد رَسُوله
ben Allah'ın aslanı ve Resûlünün aslanıyım" dedi.
فَقَالَ عتبَة: كُفْء كريم فَقَالَ عَليّ: أَنا عَليّ بن أبي كالب
Utbe: "Şerefli bir denk" dedi. Ali: "Ben Ali b. Ebî Tâlib'im" dedi.
فَقَالَ: كُفْء كريم فَقَالَ عُبَيْدَة
[Utbe]: "Şerefli bir denk" dedi. Ubeyde de:
أَنا عُبَيْدَة بن الْحَارِث
"Ben Ubeyde b. el-Hâris'im" dedi.
فَقَالَ عتبَة: كُفْء كريم فَأخذ حَمْزَة شيبَة بن ربيعَة وَأخذ عَليّ بن أبي طَالب عتبَة بن ربيعَة وَأخذ عُبَيْدَة الْوَلِيد
Utbe: "Şerefli bir denk" dedi. Hamza Şeybe b. Rebîa'yı, Ali b. Ebî Tâlib Utbe b. Rebîa'yı ve Ubeyde de Velîd'i karşıladı.
فَأَما حَمْزَة فَأجَاز على شيبَة وَأما عَليّ فاختلفا ضربتين [] فَأَقَامَ فَأجَاز على عتبَة وَأما عُبَيْدَة فأصيبت رجله
Hamza derhal Şeybe'nin işini bitirdi. Ali'ye gelince, karşılıklı iki darbe vuruştular [] sonra [Ali] doğrulup Utbe'nin işini bitirdi. Ubeyde'ye gelince, onun da ayağı yaralandı.
قَالَ: فَرجع هَؤُلَاءِ وَقتل هَؤُلَاءِ فَنَادَى أَبُو
Dedi ki: Berikiler geri döndü, ötekiler ise öldürüldü. Bunun üzerine Ebû
جهل وَأَصْحَابه: لنا الْعُزَّى وَلَا عزى لكم فَنَادَى مُنَادِي للنَّبِي ﷺ قَتْلَانَا فِي الْجنَّة وَقَتلَاكُمْ فِي النَّار
Cehil ve arkadaşları: "Bizim Uzzâ'mız var, sizinse Uzzâ'nız yok!" diye seslendi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in münadisi: "Bizim ölülerimiz cennette, sizin ölüleriniz ise ateştedir!" diye seslendi.
فَأنْزل الله {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم}
Bunun üzerine Allah: {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم} “Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında tartışmaya girmişlerdir” [ayetini] indirdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن لَاحق بن حميد قَالَ: نزلت هَذِه الْآيَة يَوْم بدر {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم فَالَّذِينَ كفرُوا قطعت لَهُم ثِيَاب من نَار} فِي عتبَة ابْن ربيعَة وَشَيْبَة بن ربيعَة والوليد بن عتبَة
Abd b. Humeyd'in Lâhık b. Humeyd'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bedir günü şu ayet: {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم فَالَّذِينَ كفرُوا قطعت لَهُم ثِيَاب من نَار} “Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında tartışmaya girmişlerdir. İnkâr edenler için ateşten elbiseler biçilmiştir” Utbe b. Rebîa, Şeybe b. Rebîa ve Velîd b. Utbe hakkında indi.
وَنزلت {إِن الله يدْخل الَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات} إِلَى قَوْله (وهدوا إِلَى صِرَاط الحميد) فِي عَليّ بن أبي طَالب وَحَمْزَة وَعبيدَة بن الْحَارِث
{إِن الله يدْخل الَّذين آمنُوا وَعمِلُوا الصَّالِحَات} “Şüphesiz Allah, iman edip salih amel işleyenleri [cennetlere] koyacaktır...” ayetinden (وهدوا إِلَى صِرَاط الحميد) “ve övgüye lâyık olanın yoluna iletilmişlerdir” [kavline kadar olan kısım] ise Ali b. Ebî Tâlib, Hamza ve Ubeyde b. el-Hâris hakkında indi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم} قَالَ: مثل الْمُؤمن وَالْكَافِر اختصامها فِي الْبَعْث
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم} “Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında tartışmaya girmişlerdir” kavli hakkında şöyle demiştir: "[Bu,] mümin ile kâfirin durumuna benzer; onların tartışması diriliş hakkındadır."
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد وَعَطَاء بن أبي رَبَاح وَالْحسن قَالَ: هم الْكَافِرُونَ والمؤمنون اخْتَصَمُوا فِي رَبهم
İbn Cerîr'in Mücâhid, Atâ b. Ebî Rebâh ve el-Hasan'dan naklettiğine göre onlar şöyle demişlerdir: "Onlar, Rableri hakkında tartışmaya giren kâfirler ve müminlerdir."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم} قَالَ: هم أهل الْكتاب قَالُوا للْمُؤْمِنين نَحن أولى بِاللَّه وأقدم مِنْكُم كتابا وَنَبِينَا قبل نَبِيكُم
İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم} “Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında tartışmaya girmişlerdir” kavli hakkında şöyle demiştir: "Onlar Ehl-i Kitap'tır; müminlere: 'Biz Allah'a [yakın olmaya] daha layığız, kitabımız sizinkinden öncedir ve peygamberimiz de sizin peygamberinizden öncedir' dediler."
وَقَالَ الْمُؤْمِنُونَ: نَحن أَحَق بِاللَّه آمنا بِمُحَمد وآمنا بنبيكم وَبِمَا أنزل الله من كتاب وَأَنْتُم تعرفُون كتَابنَا وَنَبِينَا ثمَّ تَرَكْتُمُوهُ وكفرتم بِهِ حسداً فَكَانَ ذَلِك خصومتهم فِي رَبهم
Müminler de şöyle dediler: 'Biz Allah'a [yakın olmaya] daha layığız; Muhammed'e iman ettik, sizin peygamberinize ve Allah'ın indirdiği kitaba da iman ettik. Sizler ise bizim kitabımızı ve peygamberimizi bildiğiniz halde haset ederek onu terk ettiniz ve inkâr ettiniz.' İşte onların Rableri hakkındaki tartışmaları buydu.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة قَالَ: اخْتصم الْمُسلمُونَ وَأهل الْكتاب فَقَالَ أهل الْكتاب: نَبينَا قبل نَبِيكُم وَكِتَابنَا قبل كتابكُمْ وَنحن أولى بِاللَّه مِنْكُم وَقَالَ الْمُسلمُونَ: إِن كتَابنَا يقْضِي على الْكتب كلهَا وَنَبِينَا خَاتم الْأَنْبِيَاء فَنحْن أولى بِاللَّه مِنْكُم فأفلج الله أهل الْإِسْلَام على من ناوأهم فَأنْزل الله {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم} إِلَى قَوْله {عَذَاب الْحَرِيق}
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Müslümanlar ile Ehl-i Kitap tartıştılar. Ehl-i Kitap: 'Bizim peygamberimiz sizin peygamberinizden öncedir, kitabımız sizin kitabınızdan öncedir ve biz Allah'a sizden daha layığız' dedi. Müslümanlar ise: 'Şüphesiz kitabımız bütün kitaplara hâkimdir ve peygamberimiz de peygamberlerin sonuncusudur; dolayısıyla biz Allah'a sizden daha layığız' dediler. Bunun üzerine Allah, İslam ehlini kendilerine düşmanlık edenlere karşı galip kıldı ve Allah: {هَذَانِ خصمان اخْتَصَمُوا فِي رَبهم} “Şu iki hasım taraf, Rableri hakkında tartışmaya girmişlerdir...” ayetinden {عَذَاب الْحَرِيق} “yakıcı azap” kavline kadar [olan kısmı] indirdi.