وَأخرج ابْن أبي شيبَة وهناد وَعبد بن الحميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَمن ورائهم برزخ إِلَى يَوْم يبعثون} قَالَ: هُوَ مَا بَين الْمَوْت إِلَى الْبَعْث
İbn Ebî Şeybe, Hennâd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {وَمن ورائهم برزخ إِلَى يَوْم يبعثون} “Onların arkalarında, diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır” buyruğu hakkında: “O, ölüm ile yeniden diriliş arasındaki süredir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد قَالَ: البرزخ الحاجز مَا بَين الدُّنْيَا وَالْآخِرَة
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Berzah, dünya ile ahiret arasındaki engeldir (perdedir).”
وَأخرج عبد بن الحميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد {وَمن ورائهم برزخ إِلَى يَوْم يبعثون} قَالَ: حاجز بَين الْمَيِّت وَالرُّجُوع إِلَى الدُّنْيَا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {وَمن ورائهم برzخ إِلَى يَوْم يبعثون} “Onların arkalarında, diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır” buyruğu hakkında: “Ölü ile dünyaya dönüş arasındaki engeldir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب الْقرظِيّ قَالَ: البرزخ مَا بَين الدُّنْيَا وَالْآخِرَة
İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Berzah, dünya ile ahiret arasındaki [alandır].”
لَيْسَ مَعَ أهل الدُّنْيَا يَأْكُلُون وَيَشْرَبُونَ وَلَا مَعَ أهل الْآخِرَة يجازون بأعمالهم
“Ne dünya ehliyle birliktedirler ki yiyip içsinler, ne de ahiret ehliyle birliktedirler ki amellerinin karşılığını görsünler.”
وَأخرج عبد بن الحميد عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: البرزخ بَين الدُّنْيَا وَالْآخِرَة
Abd b. Humeyd'in el-Hasan'dan bildirdiğine göre o, ayet hakkında: “Berzah, dünya ile ahiret arasındadır” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن الحميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: البرزخ بَقِيَّة الدُّنْيَا
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre o: “Berzah, dünyanın geriye kalan kısmıdır” demiştir.
وَأخرج عبد بن الحميد عَن قَتَادَة {وَمن ورائهم برزخ} قَالَ: أهل الْقُبُور فِي برزخ مَا بَين الدُّنْيَا وَالْآخِرَة هم فِيهِ إِلَى يَوْم يبعثون
Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَمن ورائهم برزخ} “Onların arkalarında bir berzah vardır” buyruğu hakkında: “Kabir ehli, dünya ile ahiret arasındaki bir berzahtadırlar; diriltilecekleri güne kadar orada kalacaklardır” demiştir.
وَأخرج عبد بن الحميد عَن الرّبيع قَالَ: البرزخ الْقُبُور
Abd b. Humeyd'in er-Rebî'den bildirdiğine göre o: “Berzah, kabirlerdir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَخْر قَالَ: البرزخ الْمَقَابِر
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sahr'dan bildirdiğine göre o: “Berzah, kabirlerdir” demiştir.
لَا هم فِي الدُّنْيَا وَلَا هم فِي الْآخِرَة فهم مقيمون إِلَى يَوْم يبعثون
“Onlar ne dünyadadırlar ne de ahirettedirler; diriltilecekleri güne kadar orada ikamet etmektedirler.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وسمويه فِي فَوَائده عَن أبي أُمَامَة أَنه شهد جَنَازَة فَلَمَّا دفن الْمَيِّت قَالَ: هَذَا برزخ إِلَى يَوْم يبعثون
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Fevâid'inde Semmeveyh'in Ebû Ümâme'den bildirdiğine göre o bir cenazede hazır bulundu. Cenaze defnedilince: “Bu, diriltilecekleri güne kadar bir berzahtır” dedi.
وَأخرج هناد عَن أبي محلم قَالَ: قيل لِلشَّعْبِيِّ مَاتَ فلَان قَالَ: لَيْسَ هُوَ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَة
Hennâd'ın Ebû Muhallim'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Şa'bî'ye, “Falanca öldü” denildi. O da: “O, ne dünyadadır ne de ahirettedir” dedi.
هُوَ فِي البرزخ
“O berzahtadır.”
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن جُبَير فِي قَوْله {وَمن ورائهم برزخ} قَالَ: مَا بعد الْمَوْت
İbn Cerîr'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o, {وَمن ورائهم برزخ} “Onların arkalarında bir berzah vardır” buyruğu hakkında: “Ölümden sonraki şeydir” demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: فَإِذا نفخ فِي الصُّور فَلَا أَنْسَاب بَينهم يَوْمئِذٍ وَلَا يتساءلون فَمن ثقلت مَوَازِينه فَأُولَئِك هم المفلحون وَمن خفت مَوَازِينه فَأُولَئِك الَّذين خسروا أنفسهم فِي جَهَنَّم خَالدُونَ
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “Sûra üflendiği zaman, işte o gün aralarında soy sop ilişkisi kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar. Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar da kendilerine yazık edenlerdir; cehennemde ebedî kalacaklardır.”
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَلَا أَنْسَاب بَينهم يَوْمئِذٍ وَلَا يتساءلون} قَالَ: حِين ينْفخ فِي الصُّور فَلَا يبْقى حَيّ إِلَّا الله ﷿
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {فَلَا أَنْسَاب بَينهم يَوْمئِذٍ وَلَا يتساءلون} “İşte o gün aralarında soy sop ilişkisi kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar” buyruğu hakkında: “Sûra üflendiği ve Azîz ve Celîl olan Allah'tan başka hiçbir dirinin kalmadığı andır” demiştir.
وَأخرج عبد بن الحميد وَابْن جرير عَن السّديّ {فَلَا أَنْسَاب بَينهم يَوْمئِذٍ وَلَا يتساءلون} قَالَ: فِي النفخة الأولى
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in es-Süddî'den bildirdiğine göre o, {فَلَا أَنْسَاب بَينهم يَوْمئِذٍ وَلَا يتساءلون} “İşte o gün aralarında soy sop ilişkisi kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar” buyruğu hakkında: “[Bu] birinci üflemededir” demiştir.
وَأخرج عبد بن الحميد عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: لَيْسَ أحد من النَّاس يسْأَل أحدا بنسبه وَلَا بقرابته شَيْئا
Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre o, ayet hakkında: “İnsanlardan hiç kimse bir başkasına soyundan veya akrabalığından ötürü bir şey soramaz (isteyemez)” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج فِي الْآيَة قَالَ: لَا يسْأَل أحد يَوْمئِذٍ بِنسَب شَيْئا وَلَا ينمي إِلَيْهِ برحم
İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre o, ayet hakkında: “O gün hiç kimseye soyundan dolayı bir şey sorulmaz ve akrabalık bağıyla ona intisap edilemez” demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن الحميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس أَنه سُئِلَ عَن قَوْله {فَلَا أَنْسَاب بَينهم يَوْمئِذٍ وَلَا يتساءلون} وَقَوله {وَأَقْبل بَعضهم على بعض يتساءلون} الصافات الْآيَة ٢٧ فَقَالَ: انها مَوَاقِف الَّذِي لَا أَنْسَاب بَينهم وَلَا يتساءلون عِنْد الصعقة الأولى لَا أَنْسَاب بَينهم فِيهَا إِذا صعقوا فَإِذا كَانَت النفخة الْآخِرَة فَإِذا هم قيام يتساءلون
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre kendisine, {فَلَا أَنْسَاب بَينهم يَوْمئِذٍ وَلَا يتساءلون} “İşte o gün aralarında soy sop ilişkisi kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar” buyruğu ile {وَأَقْبل بَعضهم على بعض يتساءلون} es-Sâffât 27. ayetteki “Birbirlerine dönüp sorarlar” buyruğu hakkında sorulduğunda şöyle demiştir: “Bunlar farklı duraklardır. Aralarında soy sop ilişkisi kalmayan ve birbirlerine sormadıkları an, ilk çarpılma (sayha) vaktindedir; çarpıldıkları zaman aralarında soy sop kalmaz. Diğer üfleme olduğunda ise hemen kalkar ve birbirlerine soru sorarlar.”
وَأخرج ابْن جرير وَالْحَاكِم وَصَححهُ من وَجه آخر عَن ابْن عَبَّاس أَنه سُئِلَ عَن الْآيَتَيْنِ فَقَالَ: أما قَوْله {وَلَا يتساءلون} فَهَذَا فِي النفخة الأولى حِين لَا يبْقى على الأَرْض شَيْء
İbn Cerîr ve sahih kabul ederek Hâkim'in başka bir yoldan İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre kendisine bu iki ayet sorulunca şöyle demiştir: “{وَلَا يتساءلون} 'Birbirlerine sormazlar' buyruğuna gelince; bu, yeryüzünde hiçbir şeyin kalmadığı birinci üflemededir.
وَأما قَوْله {فَأقبل بَعضهم على بعض يتساءلون} الصافات الْآيَة ٢٧ فَإِنَّهُم لما دخلُوا الْجنَّة أقبل بَعضهم على بعض يتساءلون
{فَأقبل بَعضهم على بعض يتساءلون} es-Sâffât 27. ayetteki 'Birbirlerine dönüp sorarlar' buyruğuna gelince; onlar cennete girdiklerinde birbirlerine dönüp hal hatır sorarlar.”
وَأخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَابْن عَسَاكِر عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة جمع الله الْأَوَّلين والآخرين - وَفِي لفظ: يُؤْخَذ بيد العَبْد أَو الْأمة يَوْم الْقِيَامَة على رُؤُوس الأوّلين والآخرين - ثمَّ يُنَادي مُنَاد إِلَّا أَن هَذَا فلَان بن فلَان فَمن كَانَ لَهُ حق قبله فليأت إِلَى حَقه - وَفِي لفظ: من كَانَ لَهُ مظْلمَة فليجىء فليأخذ حَقه - فيفرح - وَالله - الْمَرْء أَن يكون لَهُ الْحق على وَالِده أَو وَلَده أَو زَوجته وَإِن كَانَ صَغِيرا
İbnü'l-Mübarek ez-Zühd'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve İbn Asâkir'in İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet günü olduğunda Allah öncekileri ve sonrakileri toplar –bir rivayette: Kıyamet günü öncekilerin ve sonrakilerin gözü önünde kulun veya cariyenin elinden tutulur– sonra bir münadi şöyle seslenir: 'Dikkat edin! Bu falan oğlu falandır. Kimin onda bir hakkı varsa gelsin hakkını alsın!' –Bir rivayette: 'Kimin bir alacağı/haksızlığı varsa gelsin hakkını alsın!'– Kişi, babasında, çocuğunda veya hanımında –küçük bir hak dahi olsa– bir hakkının bulunmasına vallahi sevinir.
ومصداق ذَلِك فِي كتاب الله {فَإِذا نفخ فِي الصُّور فَلَا أَنْسَاب بَينهم يَوْمئِذٍ وَلَا يتساءلون}
Bunun Allah'ın kitabındaki doğrulaması da şudur: {فَإِذا نفخ فِي الصُّور فَلَا أَنْسَاب بَينهم يَوْمئِذٍ وَلَا يتساءلون} “Sûra üflendiği zaman, işte o gün aralarında soy sop ilişkisi kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar.””
وَأخرج ابْن جرير عَن قَتَادَة قَالَ: لَيْسَ شَيْء أبْغض إِلَى الإِنسان يَوْم الْقِيَامَة من أَن يرى من يعرفهُ مَخَافَة أَن يَدُور لَهُ عَلَيْهِ شَيْء ثمَّ قَرَأَ {يَوْم يفر الْمَرْء من أَخِيه} عِيسَى الْآيَة ٣٤
İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Kıyamet gününde insana tanıdığı birini görmekten daha sevimsiz bir şey yoktur; kendisine bir şey sorar/hakkını ister korkusuyla [ondan kaçar].” Sonra Abese 34. ayetteki {يَوْم يفر الْمَرْء من أَخِيه} “O gün kişi kardeşinden kaçar” ayetini okudu.
وَأخرج أَحْمد وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن الْمسور بن مخرمَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن الْأَنْسَاب تَنْقَطِع يَوْم الْقِيَامَة غير نسبي وسببي وصهري
Ahmed, Taberânî, Hâkim ve Sünen'inde Beyhakî'nin el-Misver b. Mahrame'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Benim nesebim, sebebim (bağım) ve sıhriyetim (evlilik bağım) müstesna, kıyamet gününde bütün nesepler kopacaktır.”
وَأخرج الْبَزَّار وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَالْبَيْهَقِيّ والضياء فِي المختارة عَن عمر بن الْخطاب
Bezzâr, Taberânî, Hâkim, Beyhakî ve el-Muhtâre'de Ziyâ'nın Ömer b. el-Hattâb'dan bildirdiğine göre [o şöyle demiştir]:
سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: كل سَبَب وَنسب مُنْقَطع يَوْم الْقِيَامَة إِلَّا سببي ونسبي
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: “Benim sebebim (bağım) ve nesebim müstesna, kıyamet günü her bağ ve nesep kopacaktır.”
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن ابْن عمر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ كل نسب وصهر يَنْقَطِع يَوْم الْقِيَامَة إِلَّا نسبي وصهري
İbn Asâkir'in İbn Ömer'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Benim nesebim ve sıhriyetim (akrabalığım) müstesna, kıyamet gününde her nesep ve sıhriyet bağı kesilecektir.”
- قَوْله تَعَالَى: تلفح وُجُوههم النَّار وهم فِيهَا كَالِحُونَ ألم تكن آياتي تتلى عَلَيْكُم فكنتم بهَا تكذبون
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “Ateş yüzlerini yalar da orada dişleri sırıtıp kalır. Âyetlerim size okunurdu da siz onları yalanlardınız değil mi?”
أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس {تلفح وُجُوههم النَّار} قَالَ تنقح
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {تلفح وُجُوههم النَّار} “Ateş yüzlerini yalar” buyruğu hakkında: “Ateş kavurup soyar (tenkahu)” demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه والضياء فِي صفة النَّار عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ قَالَ رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله {تلفح وُجُوههم النَّار} قَالَ: تلفحهم لفحة فتسيل لحومهم على أعصابهم
İbn Merdûye ve Sıfatü'n-Nâr'da Ziyâ'nın Ebû'd-Derdâ'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {تلفح وُجُوههم النَّار} “Ateş yüzlerini yalar” buyruğu hakkında şöyle buyurmuştur: “Ateş onları öyle bir yalar ki etleri damarları üzerine eriyip akar.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن أبي هُرَيْرَة عَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن جَهَنَّم لما سيق إِلَيْهَا أَهلهَا تلقتهم بعنق فلفحتهم لفحة فَلم تدع لَحْمًا على عظم إِلَّا ألقته على العرقوب
İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta Taberânî, İbn Merdûye ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cehennem ehli cehenneme sürüldüklerinde cehennem onları boyun gibi uzanan [bir alevle] karşılar ve onları öyle bir yalar ki kemik üstünde bıraktığı hiçbir eti aşil tendonuna (ayak topuğuna) dökmedik bırakmaz.”
وَأخرج أَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {تلفح وُجُوههم النَّار} قَالَ: لفحتهم لفحة فَمَا أبقت لَحْمًا على عظم إِلَّا ألقته على أَعْقَابهم
Ebû Nuaym'ın el-Hilye'de İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o, {تلفح وُجُوههم النَّار} “Ateş yüzlerini yalar” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Ateş onları öyle bir yalar ki kemik üstünde hiçbir et bırakmayıp topuklarına döker.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن الحميد عَن أبي الْهُذيْل
İbn Ebî Şeybe ve Abd b. Humeyd'in Ebü'l-Hüzeyl'den bildirdiğine göre [o da],
مثله
Bunun aynısını [rivayet etmiştir].
وَأخرج أَحْمد وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَصَححهُ وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة النَّار وَأَبُو يعلى وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ عَن رَسُول الله ﷺ فِي قَوْله {تلفح وُجُوههم النَّار وهم فِيهَا كَالِحُونَ} قَالَ تَشْوِيه النَّار فتقلص شفته الْعليا حَتَّى تبلغ وسط رَأسه وَتَسْتَرْخِي شفته السُّفْلى حَتَّى تضرب سرته
Ahmed, Abd b. Humeyd, Tirmizî (sahih olduğunu belirterek), Sıfatü'n-Nâr'da İbn Ebî'd-Dünyâ, Ebû Ya'lâ, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek), İbn Merdûye ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın Ebû Saîd el-Hudrî'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {تلفح وُجُوههم النَّار وهم فِيهَا كَالِحُونَ} “Ateş yüzlerini yalar da orada dişleri sırıtıp kalır” buyruğu hakkında şöyle buyurmuştur: “Ateş onu öyle dağlar ki üst dudağı büzülüp başının ortasına kadar varır; alt dudağı ise sarkıp göbeğine değer.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن مغيث بن سمي قَالَ: إِذا جِيءَ بِالرجلِ إِلَى النَّار قيل انْتظر حَتَّى تنحفك فَيُؤتى بكأس من سم الأفاعي والأساود إِذا أدناها من فِيهِ نثرت اللَّحْم على حِدة والعظم على حِدة
İbn Ebî Şeybe'nin Mugîs b. Sümeyy'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Kişi ateşe getirildiğinde: 'Seni zayıflatıp eritinceye kadar bekle' denilir. Ardından engerek ve kara yılanların zehrinden bir kadeh getirilir. Onu ağzına yaklaştırdığında etleri bir yana, kemikleri bir yana ayrılıp dökülür.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَابْن أبي شيبَة وهناد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود فِي قَوْله {وهم فِيهَا كَالِحُونَ} قَالَ: كلوح الرَّأْس النضيج بَدَت أسنانهم وتقلصت شفاههم
Abdürrezzâk, Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Hennâd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî ve sahih kabul ederek Hâkim'in İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o, {وهم فِيهَا كَالِحُونَ} “Onlar orada dişleri sırıtıp kalanlardır” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Kelle kızartmasının pişip sırıtması gibidir; dişleri açığa çıkar ve dudakları büzüşür.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {كَالِحُونَ} قَالَ: عابسون
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {كَالِحُونَ} “Dişleri sırıtıp kalırlar” buyruğu hakkında: “Yüzleri asıktır” demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: قَالُوا رَبنَا غلبت علينا شِقْوَتنَا وَكُنَّا قوما ضَالِّينَ رَبنَا أخرجنَا مِنْهَا فَإِن عدنا فَإنَّا ظَالِمُونَ
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “'Rabbimiz! Bedbahtlığımız bizi yenilgiye uğrattı ve biz sapık bir kavim olduk. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar, eğer [yine küfre] dönersek artık biz gerçekten zalimleriz' derler.”
وَأخرج عبد بن الحميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {قَالُوا رَبنَا غلبت علينا شِقْوَتنَا} قَالَ: شقوتهم الَّتِي كتبت عَلَيْهِم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {قَالُوا رَبنَا غلبت علينا شِقْوَتنَا} “'Rabbimiz! Bedbahtlığımız bizi yenilgiye uğrattı' derler” buyruğu hakkında: “Aleyhlerine yazılmış olan bedbahtlıklarıdır” demiştir.
وَأخرج عبد بن الحميد عَن الْحسن
Abd b. Humeyd'in el-Hasan'dan bildirdiğine göre,
أَنه كَانَ يقْرَأ (غلبت علينا شقاوتنا)
O, (şekâvetünâ / شقاوتنا) şeklinde [‘Rabbimiz, şekavetimiz bizi yendi’ diye] okurdu.
وَأخرج عبد بن الحميد عَن إِسْحَق قَالَ: فِي قِرَاءَة عبد الله (شقاوتنا)
Abd b. Humeyd'in İshak'tan bildirdiğine göre o: “Abdullah [b. Mes'ûd]'un kıraatinde (şekâvetünâ / شقاوتنا) şeklindedir” demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: قَالَ اخسؤا فِيهَا وَلَا تكَلمُون إِنَّه كَانَ فريق من عبَادي يَقُولُونَ رَبنَا آمنا فَاغْفِر لنا وارحمنا وَأَنت خير الرَّاحِمِينَ
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: “[Allah] buyurur ki: 'Aşağılık bir halde orada kalın ve benimle konuşmayın! Zira kullarımdan bir zümre: Rabbimiz! İman ettik; öyleyse bizi bağışla, bize merhamet et, sen merhamet edenlerin en hayırlısısın! diyorlardı.'”
أخرج ابْن أبي شيبَة وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن أبي الدَّرْدَاء قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يلقى على أهل النَّار الْجُوع حَتَّى يعدل مَا هم فِيهِ من الْعَذَاب فَيَسْتَغِيثُونَ بِالطَّعَامِ فَيُغَاثُونَ بِطَعَام من ضَرِيع لَا يسمن وَلَا يُغني من جوع فَيَسْتَغِيثُونَ بِالطَّعَامِ فَيُغَاثُونَ بِطَعَام ذِي غُصَّة فَيذكرُونَ أَنهم كَانُوا يجيزون الْغصَص فِي الدُّنْيَا بِالشرابِ فَيَسْتَغِيثُونَ بِالشرابِ فيرفع إِلَيْهِم الْحَمِيم بِكَلَالِيب الْحَدِيد فاذا دنت من وُجُوههم شَوَتْ وُجُوههم وَإِذا دخلت بطونهم قطعت مَا فِي بطونهم فَيَقُولُونَ: ادعوا خَزَنَة جَهَنَّم فَيدعونَ خَزَنَة جَهَنَّم إِن {ادعوا ربكُم يُخَفف عَنَّا يَوْمًا من الْعَذَاب} غَافِر الْآيَة ٤٩ {فَيَقُولُونَ} {أولم تَكُ تَأْتيكُمْ رسلكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بلَى قَالُوا فَادعوا وَمَا دُعَاء الْكَافرين إِلَّا فِي ضلال} غَافِر الآيه ٥٠ فَيَقُولُونَ ادعوا مَالِكًا فَيدعونَ مَالِكًا فَيَقُولُونَ {يَا مَالك ليَقْضِ علينا رَبك} الزخرف الآيه ٧٧ فَيُجِيبهُمْ {إِنَّكُم مَاكِثُونَ} فَيَقُولُونَ ادعوا ربكُم فَلَا أحد خير من ربكُم فَيَقُولُونَ {رَبنَا غلبت علينا شِقْوَتنَا وَكُنَّا قوما ضَالِّينَ رَبنَا أخرجنَا مِنْهَا فَإِن عدنا فَإنَّا ظَالِمُونَ} الْمُؤْمِنُونَ الْآيَتَانِ ١٠٦ - ١٠٧ فَيُجِيبهُمْ {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمون} فَعِنْدَ ذَلِك يئوا من كل خير وَعند ذَلِك أخذُوا فِي الزَّفِير وَالْحَسْرَة وَالْوَيْل
İbn Ebî Şeybe, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Ebû'd-Derdâ'dan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cehennem ehline, içinde bulundukları azaba denk gelecek derecede bir açlık verilir. Yemek için feryat ederler, kendilerine ne semirten ne de açlığı gideren darî' (dikenli bir nebat) verilir. Tekrar yemek için feryat ederler, bu sefer boğazı tıkayan bir yemek verilir. Dünyada boğazda duran lokmaları içecekle geçirdiklerini hatırlayıp içecek için feryat ederler. Demir kancalarla kendilerine kaynar su uzatılır. Bu su yüzlerine yaklaştığında yüzlerini kavurur, karınlarına girdiğinde ise karınlarındakini parça parça eder. Bunun üzerine: 'Cehennem bekçilerini çağırın' derler. Cehennem bekçilerini: Mü'min 49. ayetteki {ادعوا ربكُم يُخَفف عَنَّا يَوْمًا من الْعَذَاب} “Rabbinize dua edin de bizden bir gün olsun azabı hafifletsin” [diye] çağırırlar. [Bekçiler de] {فَيَقُولُونَ} {أولم تَكُ تَأْتيكُمْ رسلكُمْ بِالْبَيِّنَاتِ قَالُوا بلَى قَالُوا فَادعوا وَمَا دُعَاء الْكَافرين إِلَّا فِي ضلال} Mü'min 50. ayetteki “[Bekçiler] derler ki: 'Elçileriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?' Onlar: 'Evet' derler. [Bekçiler]: 'Öyleyse siz yalvarın; kâfirlerin duası ise ancak sapıklıktadır (boşunadır)' derler” şeklinde karşılık verirler. Bunun üzerine [cehennemlikler]: 'Mâlik'i çağırın' derler. Mâlik'e: Zuhruf 77. ayetteki {يَا مَالك ليَقْضِ علينا رَبك} “Ey Mâlik! Rabbin bizim hakkımızda [ölüm] hükmünü versin [de kurtulalım]” [diye] seslenirler. O da onlara: {إِنَّكُم مَاكِثُونَ} “Siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız” diye cevap verir. Bunun üzerine: 'Rabbinize yalvarın; zira Rabbinizden daha hayırlı hiç kimse yoktur' derler ve: el-Mü'minûn 106-107. ayetlerdeki {رَبنَا غلبت علينا شِقْوَتنَا وَكُنَّا قوما ضَالِّينَ رَبنَا أخرجنَا مِنْهَا فَإِن عدنا فَإنَّا ظَالِمُونَ} “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bizi yenilgiye uğrattı ve biz sapık bir kavim olduk. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar, eğer [yine küfre] dönersek artık biz gerçekten zalimleriz” diye yakarırlar. [Allah da] onlara: {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمون} “Aşağılık bir halde orada kalın ve benimle konuşmayın!” buyurur. İşte o anda her türlü hayırdan ümitlerini keserler; inilti, hasret ve 'eyvahlar olsun' diye dövünmeye başlarlar.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وهناد وَابْن أبي حَاتِم بن أَحْمد فِي زَوَائِد الزّهْد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْبَعْث عَن عبد الله بن عَمْرو بن الْعَاصِ قَالَ: إِن أهل جَهَنَّم ينادون مَالِكًا {يَا مَالك ليَقْضِ علينا رَبك} فيذرهم أَرْبَعِينَ عَاما لَا يُجِيبهُمْ ثمَّ يُجِيبهُمْ {إِنَّكُم مَاكِثُونَ} ثمَّ ينادون رَبهم {رَبنَا أخرجنَا مِنْهَا فَإِن عدنا فانا ظَالِمُونَ} فيذرهم مثلي الدُّنْيَا لَا يُجِيبهُمْ ثمَّ يُجِيبهُمْ {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمون} قَالَ: فيئس الْقَوْم بعْدهَا وَمَا هُوَ إِلَّا الزَّفِير والشهيق
İbn Ebî Şeybe, Hennâd, Ahmed'in Zevâidü'z-Zühd'ünde İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve el-Ba's'ta Beyhakî'nin Abdullah b. Amr b. el-Âs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Cehennem ehli Mâlik'e: {يَا مَالك ليَقْضِ علينا رَبك} 'Ey Mâlik! Rabbin bizim hakkımızda [ölüm] hükmünü versin' diye seslenirler. O, kırk yıl onlara cevap vermeden bırakır; sonra onlara: {إِنَّكُم مَاكِثُونَ} 'Siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız' diye cevap verir. Sonra Rablerine: {رَبنَا أخرجنَا مِنْهَا فَإِن عدنا فانا ظَالِمُونَ} 'Rabbimiz! Bizi buradan çıkar, eğer [yine küfre] dönersek artık biz gerçekten zalimleriz' diye seslenirler. [Allah] dünya süresinin iki katı kadar onlara cevap vermeden bırakır; sonra da onlara: {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمون} 'Aşağılık bir halde orada kalın ve benimle konuşmayın!' buyurur.” [Abdullah b. Amr] dedi ki: “Bundan sonra o topluluk [her şeyden] ümidini keser; artık geriye sadece derin nefes çekme ve inleme kalır.”
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن مُحَمَّد بن كَعْب قَالَ: لأهل النَّار خمس دعوات يُجِيبهُمْ الله فِي أَرْبَعَة فَإِذا كَانَت الْخَامِسَة لم يتكلموا بعْدهَا أبدا يَقُولُونَ {رَبنَا أمتَّنا اثْنَتَيْنِ وأحييتنا اثْنَتَيْنِ فاعترفنا بذنوبنا فَهَل إِلَى خُرُوج من سَبِيل}
Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Şuab'da Beyhakî'nin Muhammed b. Ka'b'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Cehennem ehlinin beş duası vardır; Allah bunlardan dördüne cevap verir, beşincisi olduğunda ise artık bundan sonra ebediyen konuşamazlar. [İlk olarak] derler ki: {رَبنَا أمتَّنا اثْنَتَيْنِ وأحييتنا اثْنَتَيْنِ فاعترفنا بذنوبنا فَهَل إِلَى خُرُوج من سَبِيل} “Rabbimiz! Bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin; günahlarımızı itiraf ettik, artık bir çıkış yolu var mı?”
غَافِر الْآيَة ١١ فَيُجِيبهُمْ الله {ذَلِكُم بِأَنَّهُ إِذا دعيَ الله وَحده كَفرْتُمْ وَإِن يُشْرك بِهِ تؤمنوا فَالْحكم لله الْعلي الْكَبِير} غَافِر الْآيَة ١٢ ثمَّ يَقُولُونَ {رَبنَا أبصرنا وَسَمعنَا فارجعنا نعمل صَالحا انا موقنون} السَّجْدَة الْآيَة ١٢ فَيُجِيبهُمْ الله {فَذُوقُوا بِمَا نسيتم لِقَاء يومكم هَذَا إِنَّا نسيناكم وذوقوا عَذَاب الْخلد بِمَا كُنْتُم تَعْمَلُونَ} السَّجْدَة الاية ١٤ ثمَّ يَقُولُونَ {رَبنَا أخرنا إِلَى أجل قريب نجب دعوتك وَنَتبع الرُّسُل} إِبْرَاهِيم الْآيَة ٤٤ فَيُجِيبهُمْ الله {أولم تَكُونُوا أقسمتم من قبل مَا لكم من زَوَال} ثمَّ يَقُولُونَ {رَبنَا أخرجنَا نعمل صَالحا غير الَّذِي كُنَّا نعمل} فاطر الْآيَة ٣٧ فَيُجِيبهُمْ الله {أولم نُعَمِّركُمْ مَا يتَذَكَّر فِيهِ من تذكر وَجَاءَكُم النذير فَذُوقُوا فَمَا للظالمين من نصير} ثمَّ يَقُولُونَ {رَبنَا غلبت علينا شِقْوَتنَا وَكُنَّا قوما ضَالِّينَ رَبنَا أخرجنَا مِنْهَا فَإِن عدنا فَإنَّا ظَالِمُونَ} الْمُؤْمِنُونَ الْآيَة ١٠٦ فَيُجِيبهُمْ الله {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون} فَلَا يَتَكَلَّمُونَ بعْدهَا ابداً
Gâfir 11. ayet. Allah onlara şöyle cevap verir: {ذَلِكُم بِأَنَّهُ إِذا دعيَ الله وَحده كَفرْتُمْ وَإِن يُشْرك بِهِ تؤمنوا فَالْحكم لله الْعلي الْكَبِير} Gâfir 12. ayet: “İşte bu, Allah bir olarak çağrıldığında inkâr etmeniz, O'na ortak koşulunca da inanmanız sebebiyledir. Artık hüküm, Yüce ve Büyük olan Allah'ındır.” Sonra derler ki: {رَبنَا أبصرنا وَسَمعنَا فارجعنا نعمل صَالحا انا موقنون} es-Secde 12. ayet: “Rabbimiz! Gördük ve işittik; artık bizi geri döndür de salih amel işleyelim, biz kesin olarak inandık.” Allah onlara şöyle cevap verir: {فَذُوقُوا بِمَا نسيتم لِقَاء يومكم هَذَا إِنَّا نسيناكم وذوقوا عَذَاب الْخلد بِمَا كُنْتُم تَعْمَلُونَ} es-Secde 14. ayet: “Bu gününüzün karşılaşmasını unuttuğunuzdan dolayı tadın [azabı]! Şüphesiz biz de sizi unuttuk; yapmakta olduklarınız sebebiyle ebedî azabı tadın!” Sonra derler ki: {رَبنَا أخرنا إِلَى أجل قريب نجب دعوتك وَنَتبع الرُّسُل} İbrâhîm 44. ayet: “Rabbimiz! Bizi yakın bir vakte kadar ertele de senin davetine icabet edelim ve elçilere uyalım.” Allah onlara şöyle cevap verir: {أولم تَكُونُوا أقسمتم من قبل مَا لكم من زَوَال} “Daha önce sizin için hiçbir zeval (yok oluş/son) olmadığına yemin etmemiş miydiniz?” Sonra derler ki: {رَبنَا أخرجنَا نعمل صَالحا غير الَّذِي كُنَّا نعمل} Fâtır 37. ayet: “Rabbimiz! Bizi çıkar da yapmakta olduğumuzdan başka salih amel işleyelim.” Allah onlara şöyle cevap verir: {أولم نُعَمِّركُمْ مَا يتَذَكَّر فِيهِ من تذكر وَجَاءَكُم النذير فَذُوقُوا فَمَا للظالمين من نصير} “Biz sizi, düşünecek olanın düşünebileceği kadar yaşatmadık mı? Size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]; zalimler için hiçbir yardımcı yoktur!” Sonra derler ki: {رَبنَا غلبت علينا شِقْوَتنَا وَكُنَّا قوما ضَالِّينَ رَبنَا أخرجنَا مِنْهَا فَإِن عدنا فَإنَّا ظَالِمُونَ} el-Mü'minûn 106. ayet: “Rabbimiz! Bedbahtlığımız bizi yenilgiye uğrattı ve biz sapık bir topluluk olduk. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar, eğer [yine küfre] dönersek artık biz gerçekten zalimleriz.” Allah onlara şöyle cevap verir: {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون} “Aşağılık bir halde orada kalın ve benimle konuşmayın!” Artık bundan sonra ebediyen konuşamazlar.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: بلغنَا أَن أهل النَّار نادوا خَزَنَة جَهَنَّم أَن {ادعوا ربكُم يُخَفف عَنَّا يَوْمًا من الْعَذَاب} غَافِر الْآيَة ٤٩ فَلم يجيبوهم مَا شَاءَ الله فَلَمَّا أجابوهم بعد حِين قَالُوا لَهُم {فَادعوا وَمَا دُعَاء الْكَافرين إِلَّا فِي ضلال} غَافِر الْآيَة ٥٠ ثمَّ نادوا {يَا مَالك} لخازن النَّار {ليَقْضِ علينا رَبك} الزخرف الْآيَة ٧٧ فَسكت عَنْهُم مَالك مِقْدَار أَرْبَعِينَ سنة ثمَّ أجابهم فَقَالَ {إِنَّكُم مَاكِثُونَ} ثمَّ نَادَى الأشقياء رَبهم فَقَالُوا {رَبنَا أخرجنَا مِنْهَا فَإِن عدنا فانا ظَالِمُونَ} فَسكت عَنْهُم
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bize ulaştığına göre cehennem ehli, cehennem bekçilerine: {ادعوا ربكُم يُخَفف عَنَّا يَوْمًا من الْعَذَاب} Gâfir 49. ayet: “Rabbinize dua edin de bizden bir gün azabı hafifletsin” diye seslendiler. [Bekçiler] Allah'ın dilediği kadar onlara cevap vermediler. Bir süre sonra onlara cevap verdiklerinde ise şöyle dediler: {فَادعوا وَمَا دُعَاء الْكَافرين إِلَّا فِي ضلال} Gâfir 50. ayet: “Siz dua edin; kâfirlerin duası ancak bir sapıklıktan (boşa gitmekten) ibarettir.” Sonra cehennemin bekçisine: {يَا مَالك} “Ey Mâlik!” {ليَقْضِ علينا رَبك} ez-Zuhruf 77. ayet: “Rabbin bizim hakkımızda hükmünü versin [bizi öldürsün]!” diye seslendiler. Mâlik kırk yıl kadar onlara karşı sessiz kaldı, sonra kendilerine cevap verip: {إِنَّكُم مَاكِثُونَ} “Siz [burada ebediyen] kalıcılarsınız” dedi. Sonra o bedbahtlar Rablerine seslenip: {رَبنَا أخرجنَا مِنْهَا فَإِن عدنا فانا ظَالِمُونَ} “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar, eğer [yine küfre] dönersek artık biz gerçekten zalimleriz” dediler. Bunun üzerine [Allah] onlara
مِقْدَار الدُّنْيَا ثمَّ أجابهم بعد ذَلِك {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون}
dünya süresi kadar sessiz kaldı; sonra bundan sonra kendilerine: {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون} “Aşağılık bir halde orada kalın ve benimle konuşmayın!” diye cevap verdi.
وَأخرج عبد بن الحميد عَن الْحسن فِي الْآيَة قَالَ: تكلمُوا قبل ذَلِك وخاصموا فَلَمَّا كَانَ آخر ذَلِك قَالَ {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون} قَالَ: منعُوا الْكَلَام آخر مَا عَلَيْهِم
Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Hasan el-Basrî bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Bundan önce konuştular ve tartıştılar. Nihayetinde en son olarak [Allah]: {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون} “Aşağılık bir halde orada kalın ve benimle konuşmayın!” buyurdu.” [Hasan] dedi ki: “Kendilerine son olarak konuşma yasaklandı.”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن الحميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن زِيَاد بن سعد الخرساني فِي قَوْله {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون} قَالَ: فتنطبق عَلَيْهِم فَلَا يسمع مِنْهَا إِلَّا مثل طنين الطست
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Ziyâd b. Sa'd el-Horasânî'den bildirdiğine göre o, {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون} “Aşağılık bir halde orada kalın ve benimle konuşmayın!” ayeti hakkında şöyle demiştir: “[Cehennemin kapıları] üzerlerine kapanır; artık oradan leğen çınlamasından başka bir ses duyulmaz.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك فِي قَوْله {اخسؤوا} قَالَ: اصغروا
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik'ten bildirdiğine göre o, {اخسؤوا} “Aşağılık olun” ifadesi hakkında: “Küçülün/alçalın” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن ابْن عَبَّاس {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون} قَالَ: هَذَا قَول الرب ﷿ حِين انْقَطع كَلَامهم مِنْهُ
İbn Cerîr ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون} “Aşağılık bir halde orada kalın ve benimle konuşmayın!” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bu, kelamları kendisinden kesildiği anda Rab Azze ve Celle'nin sözüdür.”
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي صفة النَّار عَن حُذَيْفَة أَن النَّبِي ﷺ قَالَ: إِن الله إِذا قَالَ لأهل النَّار {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون} عَادَتْ وُجُوههم قِطْعَة لحم لَيْسَ فِيهَا أفوه وَلَا مناخير تردد النَّفس فِي أَجْوَافهم
İbn Ebi'd-Dünyâ'nın Sıfatü'n-Nâr'da Huzeyfe'den bildirdiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah cehennem ehline: {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون} 'Aşağılık bir halde orada kalın ve benimle konuşmayın!' dediği zaman, onların yüzleri içinde ağız ve burun delikleri bulunmayan birer et parçasına döner; nefesleri sadece içlerinde gidip gelir.”
وَأخرج هناد عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: لَيْسَ بعد الْآيَة خُرُوج {اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون}
Hennâd'ın İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “{اخسؤوا فِيهَا وَلَا تكَلمُون} 'Aşağılık bir halde orada kalın ve benimle konuşmayın!' ayetinden sonra artık bir çıkış yoktur.”
- قَوْله تَعَالَى: فاتخذتموهم سخريا حَتَّى أنسوكم ذكري وكنتم مِنْهُم تضحكون إِنِّي جزيتهم الْيَوْم بِمَا صَبَرُوا أَنهم هم الفائزون
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فاتخذتموهم سخريا حَتَّى أنسوكم ذكري وكنتم مِنْهُم تضحكون إِنِّي جزيتهم الْيَوْم بِمَا صَبَرُوا أَنهم هم الفائزون} “Siz onları alaya aldınız; nihayet onlar size beni anmayı unutturdular ve siz onlara gülüyordunuz. Bugün sabrettiklerinden ötürü onları mükâfatlandırdım; şüphesiz onlar kazananların ta kendileridir.”
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {فاتَّخذتموهم سخرياً} قَالَ: هما مُخْتَلِفَانِ
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o, {فاتَّخذتموهم سخرياً} “Onları alaya aldınız” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Bu ikisi birbirinden farklıdır;
سخريا يَقُول الله {ليتَّخذ بَعضهم بَعْضًا سخريا} الزخرف الْآيَة ٣٢ قَالَ: يسخرونهم وَالْآخرُونَ الَّذين يستهزؤن سخريا
Sihriyyen (سِخْرِيًّا); Allah ez-Zuhruf 32. ayette {ليتَّخذ بَعضهم بَعْضًا سخريا} 'Kimisi kimisini iş gördürücü (hizmetçi) edinsin' buyurmaktadır. [İbn Zeyd] dedi ki: 'Onları hizmette çalıştırırlar. Diğerleri ise alay edenlerdir ki bu da suhriyyendir (سُخْرِيًّا).'”
- قَوْله تَعَالَى: قل كم لبثتم فِي الأَرْض عدد سِنِين قَالُوا لبثنا يَوْمًا أَو بعض يَوْم فاسأل العادين قل إِن لبثتم إِلَّا قَلِيلا لَو أَنكُمْ كُنْتُم تعلمُونَ
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {قل كم لبثتم فِي الأَرْض عدد سِنِين قَالُوا لبثنا يَوْمًا أَو بعض يَوْم فاسأل العادين قل إِن لبثتم إِلَّا قَلِيلا لَو أَنكُمْ كُنْتُم تعلمُونَ} “De ki: 'Yeryüzünde yılların sayısınca ne kadar kaldınız?' Dediler ki: 'Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldık, sayanlara sor.' De ki: 'Eğer bilmiş olsaydınız, sadece pek az bir süre kaldınız.'”
أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أَيفع بن عبد الكلَاعِي قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن الله إِذا أَدخل أهل الْجنَّة الْجنَّة وَأهل النَّار النَّار قَالَ لأهل الْجنَّة {كم لبثتم فِي الأَرْض عدد سِنِين} قَالُوا {لبثنا يَوْمًا أَو بعض يَوْم} قَالَ: لنعم مَا اتجرتم فِي يَوْم أَو بعض يَوْم رَحْمَتي ورضواني وجنتي اسكنوا فِيهَا خَالِدين مخلدين ثمَّ يَقُول: يَا أهل النَّار {كم لبثتم فِي الأَرْض عدد سِنِين} قَالُوا {لبثنا يَوْمًا أَو بعض يَوْم} فَيَقُول: بئس مَا اتجرتم فِي يَوْم أَو بعض يَوْم
İbn Ebî Hâtim'in Eyfa' b. Abd el-Kelâî'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah cennet ehlini cennete, cehennem ehlini de cehenneme koyduğu zaman, cennet ehline: {كم لبثتم فِي الأَرْض عدد سِنِين} 'Yeryüzünde yılların sayısınca ne kadar kaldınız?' buyurur. Onlar: {لبثنا يَوْمًا أَو بعض يَوْم} 'Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldık' derler. [Allah] buyurur ki: 'Bir gün veya bir günün bir kısmında rahmetimi, rızamı ve cennetimi ticaret konusu etmeniz ne güzeldir! Orada ebedî ve kalıcı olarak oturun.' Sonra şöyle buyurur: 'Ey cehennem ehli! {كم لبثتم فِي الأَرْض عدد سِنِين} Yeryüzünde yılların sayısınca ne kadar kaldınız?' Onlar: {لبثنا يَوْمًا أَو بعض يَوْم} 'Bir gün yahut bir günün bir kısmı kadar kaldık' derler. Bunun üzerine [Allah] şöyle buyurur: 'Bir gün veya bir günün bir kısmında ticaret konusu ettiğiniz şey
نَارِي وسخطي امكثوا فِيهَا خَالِدين
ateşim ve gazabım olarak ne kötüdür! Orada ebedî olarak kalın.'”
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن الحميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {فاسأل العادين} قَالَ: الْحساب
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {فاسأل العادين} “Sayanlara sor” buyruğu hakkında: “Hesap tutanlara [sor]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن الحميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {فاسأل العادين} قَالَ: الْمَلَائِكَة
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {فاسأل العادين} “Sayanlara sor” buyruğu hakkında: “Meleklere [sor]” demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: أفحسبتم أَنما خَلَقْنَاكُمْ عَبَثا وأنكم إِلَيْنَا لَا ترجعون فتعالى الله الْملك الْحق لَا إِلَه إِلَّا هُوَ رب الْعَرْش الْكَرِيم
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {أفحسبتم أَنما خَلَقْنَاكُمْ عَبَثا وأنكم إِلَيْنَا لَا ترجعون فتعالى الله الْملك الْحق لَا إِلَه إِلَّا هُوَ رب الْعَرْش الْكَرِيم} “Sizi ancak boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız? Gerçek hükümdar olan Allah pek yücedir; O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, kerim olan Arş'ın Rabbidir.”
أخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ وَأَبُو يعلى وَابْن أبي حَاتِم وَابْن السّني فِي عمل يَوْم وَلَيْلَة وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود أَنه قَرَأَ فِي أذن مصاب {افحسبتم أَنما خَلَقْنَاكُمْ عَبَثا} حَتَّى ختم السُّورَة فبرأ فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: مَاذَا قَرَأت فِي أُذُنه فَأخْبرهُ
el-Hakîm et-Tirmizî, Ebû Ya'lâ, İbn Ebî Hâtim, Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'de İbnü's-Sünnî, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o, [cin/hastalık] isabet etmiş bir adamın kulağına surenin sonuna kadar {افحسبتم أَنما خَلَقْنَاكُمْ عَبَثا} “Sizi ancak boş yere yarattığımızı mı sandınız?” ayetini okudu ve adam iyileşti. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Onun kulağına ne okudun?” diye sordu. O da durumu kendisine haber verdi.
فَقَالَ رَسُول الله ﷺ: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لَو أَن رجلا موقناً قَرَأَهَا على جبل لزال
Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Canım elinde olan [Allah]'a yemin ederim ki, eğer yakîn sahibi bir adam bunu bir dağın üzerine okusaydı, muhakkak o dağ yerinden oynardı” buyurdu.
وَأخرج ابْن السّني وَابْن مَنْدَه وَأَبُو نعيم فِي الْمعرفَة بِسَنَد من طَرِيق مُحَمَّد بن إِبْرَاهِيم بن الْحَارِث التَّيْمِيّ عَن أَبِيه قَالَ: بعثنَا رَسُول الله ﷺ فِي سَرِيَّة وأمرنا أَن نقُول إِذا نَحن أمسينا وأصبحنا {أفحسبتم أَنما خَلَقْنَاكُمْ عَبَثا وأنكم إِلَيْنَا لَا ترجعون} فقرأناها فغنمنا وَسلمنَا وَالله أعلم
İbnü's-Sünnî, İbn Mende ve el-Ma'rife'de Ebû Nuaym'ın Muhammed b. İbrâhîm b. el-Hâris et-Teymî kanalıyla babasından bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bizi bir seriyyeye gönderdi ve akşama erdiğimizde ve sabaha çıktığımızda {أفحسبتم أَنما خَلَقْنَاكُمْ عَبَثا وأنكم إِلَيْنَا لَا ترجعون} 'Sizi ancak boş yere yarattığımızı ve bize döndürülmeyeceğinizi mi sandınız?' [ayetlerini] okumamızı emretti. Biz de onları okuduk; böylece ganimet elde ettik ve esenlik bulduk.” En doğrusunu Allah bilir.
- قَوْله تَعَالَى: وَمن يَدْعُو مَعَ الله إِلَهًا آخر لَا برهَان لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حسابه عِنْد ربه إِنَّه لَا يفلح الْكَافِرُونَ
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَمن يَدْعُو مَعَ الله إِلَهًا آخر لَا برهَان لَهُ بِهِ فَإِنَّمَا حسابه عِنْد ربه إِنَّه لَا يفلح الْكَافِرُونَ} “Kim hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarırsa, onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler iflah olmazlar.”
أخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن الحميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {لَا برهَان لَهُ} قَالَ: لَا بَيِّنَة لَهُ
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {لَا برهَان لَهُ} “Hiçbir delili olmadığı halde” ifadesi hakkında: “Onun için hiçbir beyyine (açık kanıt) yoktur” demiştir.
وَأخرج عبد بن الحميد عَن قَتَادَة {لَا برهَان لَهُ} قَالَ: لَا بَيِّنَة لَهُ
Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {لَا برهَان لَهُ} “Hiçbir delili olmadığı halde” ifadesi hakkında: “Onun için hiçbir beyyine (açık kanıt) yoktur” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد {لَا برهَان لَهُ} قَالَ: لَا حجَّة
İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {لَا برهَان لَهُ} “Hiçbir delili olmadığı halde” ifadesi hakkında: “Hiçbir hüccet [yoktur]” demiştir.
وَأخرج عبد بن الحميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ (إِنَّه لَا يفلح الْكَافِرُونَ) بِكَسْر الْألف فِي إِنَّه
Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Âsım, (إِنَّه لَا يفلح الْكَافِرُونَ) ayetini, (إِنَّه)'deki elifi kesre ile okumuştur.
وَأخرج عبد بن الحميد عَن الْحسن أَنه قَرَأَ (أَنه لَا يفلح الْكَافِرُونَ) بِنصب الْألف فِي انه
Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Hasan [el-Basrî], (أَنه لَا يفلح الْكَافِرُونَ) ayetini, (انه)'deki elifi fetha ile okumuştur.
وَأخرج عبد بن الحميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {فَإِنَّمَا حسابه عِنْد ربه إِنَّه لَا يفلح الْكَافِرُونَ} قَالَ: ذَاك حِسَاب الْكَافِر عِنْد الله إِنَّه لَا يفلح
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {فَإِنَّمَا حسابه عِنْد ربه إِنَّه لَا يفلح الْكَافِرُونَ} “Onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler iflah olmazlar” ayeti hakkında: “Bu, kâfirin Allah katındaki hesabıdır; şüphesiz o iflah olmaz” demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: وَقل رب اغْفِر وَارْحَمْ وَأَنت خير الرَّاحِمِينَ
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَقل رب اغْفِر وَارْحَمْ وَأَنت خير الرَّاحِمِينَ} “De ki: 'Rabbim! Bağışla, merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın.'”
أخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَالنَّسَائِيّ وَابْن ماجة وَابْن خُزَيْمَة وَابْن أبي حَاتِم وَابْن حبَان وَالْبَيْهَقِيّ عَن أبي بكر الصّديق ﵁ أَنه قَالَ: يَا رَسُول الله عَلمنِي دُعَاء ادعو بِهِ فِي صَلَاتي قَالَ: قل اللَّهُمَّ إِنِّي ظلمت نَفسِي ظلما كثيرا وَأَنه لَا يغْفر الذُّنُوب إِلَّا أَنْت فَاغْفِر لي مغْفرَة من عنْدك وارحمني إِنَّك أَنْت الغفور الرَّحِيم
İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Buhârî, Müslim, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbn Huzeyme, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân ve Beyhakî'nin Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o: “Ey Allah'ın Resûlü! Namazımda okuyacağım bir dua bana öğret” dedi. [Resûlullah da] şöyle buyurdu: “De ki: 'Allah'ım! Şüphesiz ben nefsime çokça zulmettim; günahları ise ancak sen bağışlarsın. Katından bir mağfiretle beni bağışla ve bana merhamet et. Şüphesiz sen çok bağışlayan, çok merhamet edensin.'”