Binûn

Mü'minûn Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: ed-Dürrü'l-Mensûr · Süyûtî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخيرَات وهم لَهَا سَابِقُونَ}

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخيرَات وهم لَهَا سَابِقُونَ} “İşte onlar, iyiliklerde yarışırlar ve onlar bunun için öndedirler” buyruğu hakkında:

قَالَ: سبقت لَهُم السَّعَادَة من الله

“Allah katından mutluluk/kurtuluş onlar için önceden takdir edilmiştir” demiştir.

- قَوْله تَعَالَى: بل قُلُوبهم فِي غمرة من هَذَا وَلَهُم أَعمال من دون ذَلِك هم لَهَا عاملون

- Allah Teâlâ'nın: “Aksine onların kalpleri bundan habersiz bir gaflet içindedir ve onların bundan başka yapageldikleri birtakım amelleri vardır” buyruğu.

أخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {بل قُلُوبهم فِي غمرة من هَذَا} قَالَ: يَعْنِي بالغمرة الْكفْر وَالشَّكّ {وَلَهُم أَعمال من دون ذَلِك} يَقُول: أَعمال سَيِّئَة دون الشّرك {هم لَهَا عاملون} قَالَ: لَا بُد لَهُم من أَن يعملوها

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o: {بل قُلُوبهم فِي غمرة من هَذَا} “Aksine onların kalpleri bundan habersiz bir gaflet içindedir” buyruğundaki ‘gamra’ kelimesini inkâr ve şüphe olarak açıklamış, {وَلَهُم أَعمال من دون ذَلِك} “Ve onların bundan başka [birtakım] amelleri vardır” buyruğu hakkında: “Şirkin dışında birtakım kötü amelleridir” demiş, {هم لَهَا عاملون} “Onlar bunları yapagelmektedirler” buyruğu hakkında da: “Onları mutlaka işleyeceklerdir” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {بل قُلُوبهم فِي غمرة من هَذَا} قَالَ: فِي عمي من هَذَا الْقُرْآن {وَلَهُم أَعمال} قَالَ: خَطَايَا {من دون ذَلِك هم لَهَا عاملون} قَالَ: لَا بُد لَهُم أَن يعملوها

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {بل قُلُوبهم فِي غمرة من هَذَا} buyruğu hakkında: “Bu Kur'an'a karşı bir körlük içindedir” demiş, {وَلَهُم أَعمال} buyruğu hakkında: “[Birtakım] günahlar” demiş, {من دون ذَلِك هم لَهَا عاملون} buyruğu hakkında da: “Onları mutlaka işleyeceklerdir” demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {بل قُلُوبهم فِي غمرة من هَذَا} قَالَ: فِي غَفلَة من أَعمال الْمُؤمنِينَ {وَلَهُم أَعمال من دون ذَلِك} قَالَ: هِيَ شَرّ من أَعمال الْمُؤمنِينَ ذكر الله {الَّذين هم من خشيَة رَبهم مشفقون} الْمُؤْمِنُونَ الْآيَة ٥٧ وَالَّذين وَالَّذين ثمَّ قَالَ للْكَافِرِينَ {بل قُلُوبهم فِي غمرة من هَذَا وَلَهُم أَعمال} من دون الْأَعْمَال الَّتِي سمى الَّذين وَالَّذين وَالَّذين

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {بل قُلُوبهم فِي غمرة من هَذَا} buyruğu hakkında: “Müminlerin amellerinden yana bir gaflet içindedir” demiştir. {وَلَهُم أَعمال من دون ذَلِك} buyruğu hakkında ise: “Müminlerin amellerinden daha kötü [amellerdir]. Allah {الَّذين هم من خشيَة رَبهم مشفقون} ‘Rablerinin korkusundan titreyenler...’ (el-Mü'minûn, 57. ayet) ve ‘şunlar, şunlar’ diye zikretmiş, sonra da inkârcılar hakkında {بل قُلُوبهم فِي غمرة من هَذَا وَلَهُم أَعمال} ‘Aksine onların kalpleri bundan habersiz bir gaflet içindedir ve onların [birtakım] amelleri vardır’ buyurmuştur ki bunlar, Allah'ın ‘şunlar, şunlar, şunlar’ diye saydığı amellerin dışındaki amellerdir” demiştir.

- قَوْله تَعَالَى: حَتَّى إِذا أَخذنَا مترفيهم بِالْعَذَابِ إِذْ هم يجأرون لَا تجأروا الْيَوْم إِنَّكُم منا لَا تنْصرُونَ قد كَانَت آياتي تتلى عَلَيْكُم فكنتم على أعقابكم تنكصون مسيكبرين بِهِ سامرا تهجرون

- Allah Teâlâ'nın: “Nihayet onların refah içinde yaşayan şımarıklarını azapla yakaladığımız zaman hemen feryat ederler. Bugün feryat etmeyin; şüphesiz siz Bizden yardım göremezsiniz. Ayetlerim size okunurdu da siz büyüklük taslayarak arkanızı döner, geceleyin toplanıp hezeyanlar savururdunuz” buyruğu.

أخرج النَّسَائِيّ عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {حَتَّى إِذا أَخذنَا مترفيهم بِالْعَذَابِ} الْآيَة

Nesâî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {حَتَّى إِذا أَخذنَا مترفيهم بِالْعَذَابِ} “Nihayet onların refah içinde yaşayan şımarıklarını azapla yakaladığımız zaman...” ayeti hakkında:

قَالَ: هم أهل بدر

“Onlar Bedir ehlidir” demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {حَتَّى إِذا أَخذنَا مترفيهم بِالْعَذَابِ} قَالَ: ذكر لنا أَنَّهَا نزلت فِي الَّذِي قتل الله يَوْم بدر

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {حَتَّى إِذا أَخذنَا مترفيهم بِالْعَذَابِ} “Nihayet onların refah içinde yaşayan şımarıklarını azapla yakaladığımız zaman” buyruğu hakkında: “Bize nakledildiğine göre bu ayet, Allah'ın Bedir günü öldürdüğü kimseler hakkında inmiştir” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {حَتَّى إِذا أَخذنَا مترفيهم بِالْعَذَابِ} قَالَ: بِالسُّيُوفِ يَوْم بدر {إِذا هم يجأرون} قَالَ: الَّذين بِمَكَّة

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {حَتَّى إِذا أَخذنَا مترفيهم بِالْعَذَابِ} “Nihayet onların refah içinde yaşayan şımarıklarını azapla yakaladığımız zaman” buyruğu hakkında: “Bedir günü kılıçlarla [yakaladığımız zaman]” demiş; {إِذا هم يجأرون} “Hemen feryat ederler” buyruğu hakkında da: “[Bunlar] Mekke'dekilerdir” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن سعيد بن جُبَير {حَتَّى إِذا أَخذنَا مترفيهم بِالْعَذَابِ} قَالَ: بِالسَّيْفِ يَوْم بدر

Abd b. Humeyd'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o, {حَتَّى إِذا أَخذنَا مترفيهم بِالْعَذَابِ} “Nihayet onların refah içinde yaşayan şımarıklarını azapla yakaladığımız zaman” buyruğu hakkında: “Bedir günü kılıçla [yakaladığımızda]” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس فِي قَوْله {حَتَّى إِذا أَخذنَا مترفيهم} قَالَ: مستكبريهم

İbn Ebî Hâtim'in Rebî' b. Enes'ten bildirdiğine göre o, {حَتَّى إِذا أَخذنَا مترفيهم} “Nihayet onların refah içinde yaşayan şımarıklarını yakaladığımız zaman” buyruğu hakkında: “Kibirlilerini [yakaladığımız zaman]” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِذا هم يجأرون} قَالَ: يستغيثون

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {إِذا هم يجأرون} “Hemen feryat ederler” buyruğu hakkında: “Yardım dilerler” demiştir.

وَفِي قَوْله: {فكنتم على أعقابكم تنكصون} قَالَ: تدبرون

{فكنتم على أعقابكم تنكصون} “Siz arkanızı dönerdiniz” buyruğu hakkında da: “Geri geri dönerdiniz” demiştir.

وَفِي قَوْله {سامرا تهجرون} قَالَ: تسمرون حول الْبَيْت وتقولون هجراً

{سامرا تهجرون} “Geceleyin toplanıp hezeyanlar savururdunuz” buyruğu hakkında ise: “Beyt'in (Kâbe'nin) etrafında gece sohbeti yapar ve çirkin/kötü sözler söylerdiniz” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {تنكصون} قَالَ: تستأخرون

Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {تنكصون} buyruğu hakkında: “Geri duruyordunuz” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {مستكبرين بِهِ} قَالَ: بِالْبَيْتِ وَالْحرَام {سامرا} قَالَ: كَانَ سامرهم لَا يخَاف مِمَّا اعطوا من الْأَمْن وَكَانَت الْعَرَب تخَاف سامرهم ويغزو بَعضهم بَعْضًا وَكَانَ أهل مَكَّة لَا يخَافُونَ ذَلِك بِمَا أعْطوا من الْأَمْن {تهجرون} قَالَ: يَتَكَلَّمُونَ بالشرك والبهتان فِي حرم الله وَعند بَيته قَالَ: وَكَانَ الْحسن يَقُول {سامرا تهجرون} كتاب الله وَنَبِي الله

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {مستكبرين بِهِ} buyruğu hakkında: “Beyt ve Harem ile [kibirlenerek]” demiş; {سامرا} buyruğu hakkında: “Onların gece sohbeti yapanları, kendilerine verilen emniyet sebebiyle korkmazlardı; oysa [diğer] Araplar gece toplanmalarından korkar, birbirlerine baskın yaparlardı. Mekke halkı ise kendilerine verilen emniyet sebebiyle bundan korkmazdı” demiş; {تهجرون} buyruğu hakkında ise: “Allah'ın Hareminde ve Beyt'inin yanında şirk ve iftira dolu sözler konuşurlardı” demiştir. [Ravi] der ki: Hasan[-ı Basrî] {سامرا تهجرون} hakkında: “Allah'ın Kitabını ve Allah'ın Peygamberini terk ederdiniz” derdi.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {مستكبرين بِهِ} قَالَ: بحرمي {سامراً تهجرون} قَالَ: الْقُرْآن وذكري ورسولي

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan[-ı Basrî]'den bildirdiğine göre o, {مستكبرين بِهِ} buyruğu hakkında: “Haremimle [kibirlenerek]” demiş; {سامراً تهجرون} buyruğu hakkında da: “Kur'an'ı, zikrimi ve elçimi terk ederdiniz” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس {مستكبرين بِهِ} قَالَ: مستكبرين بحرمي {سامراً} فِيهِ مِمَّا لَا يَنْبَغِي من القَوْل

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {مستكبرين بِهِ} buyruğu hakkında: “Haremimle kibirlenenler olarak” demiş; {سامراً} buyruğu hakkında da: “Orada söylenmemesi gereken sözleri [gece sohbetinde konuşanlar olarak]” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {مستكبرين بِهِ} قَالَ: بِمَكَّة بِالْبَلَدِ (سامرا) قَالَ: مجالساً {تهجرون} بالْقَوْل السيء فِي الْقُرْآن

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {مستكبرين بِهِ} buyruğu hakkında: “Mekke ile, o belde ile” demiş; (سامرا) hakkında: “Meclisler kurarak” demiş; {تهجرون} hakkında da: “Kur'an hakkında kötü sözler söyleyerek” demiştir.

وَأخرج عبد ابْن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَالح {مستكبرين بِهِ} قَالَ: بِالْقُرْآنِ

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten bildirdiğine göre o, {مستكبرين بِهِ} buyruğu hakkında: “Kur'an'a karşı [büyüklük taslayarak]” demiştir.

وَأخرج الطستي عَن ابْن عَبَّاس أَن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله ﷿ {سامراً تهجرون} قَالَ: كَانُوا يهجرون على اللَّهْو وَالْبَاطِل قَالَ: وَهل تعرف الْعَرَب ذَلِك قَالَ: نعم

et-Tastî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: “Bana aziz ve celil olan Allah'ın {سامراً تهجرون} buyruğundan haber ver” demiş, o da: “Onlar eğlence ve batıl üzerine gece sohbeti yaparlardı” demiştir. [Nâfi']: “Araplar bunu bilir mi?” diye sormuş, o da: “Evet” demiştir.

أما سَمِعت الشَّاعِر يَقُول: وَبَاتُوا بشعب لَهُم سامراً إِذا خب نيرانهم أوقدوا

“Şairin şöyle dediğini işitmedin mi: ‘Kendilerine ait bir dağ geçidinde gece sohbeti yaparak gecelediler; ateşleri söndüğünde onu tutuşturdular.’”

وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: كَانَت قُرَيْش تسمر حول الْبَيْت وَلَا تَطوف بِهِ ويفتخرون بِهِ فَأنْزل الله {مستكبرين بِهِ سامراً تهجرون}

Saîd b. Mansûr ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Kureyş, Beyt'in (Kâbe'nin) etrafında gece sohbeti yapar fakat onu tavaf etmez ve onunla övünürlerdi. Bunun üzerine Allah {مستكبرين بِهِ سامراً تهجرون} ‘Büyüklük taslayarak geceleyin toplanıp hezeyanlar savururdunuz’ ayetini indirdi.”

وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {سامراً تهجرون} قَالَ: كَانَت قُرَيْش يستحلقون حلقا يتحدثون حول الْبَيْت

Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {سامراً تهجرون} buyruğu hakkında: “Kureyş Beyt'in etrafında halkalar oluşturup konuşurdu” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن عَبَّاس أَن رَسُول الله ﷺ كَانَ يقْرَأ {مستكبرين بِهِ سامراً تهجرون} قَالَ: كَانَ الْمُشْركُونَ يهجرون رَسُول الله ﷺ فِي القَوْل فِي سمرهم

İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem {مستكبرين بِهِ سامراً تهجرون} ayetini okurdu. [İbn Abbâs]: “Müşrikler gece sohbetlerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında ileri geri konuşurlardı” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {سامراً تهجرون} بِنصب التار وَرفع الْجِيم

Abd b. Humeyd'in Âsım'dan bildirdiğine göre o, {سامراً تهجرون} ibaresini te harfini üstün ve cim harfini ötre ile [tahcurûn şeklinde] okumuştur.

وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة أَنه قَرَأَ {سامراً تهجرون} وَكَانُوا إِذا سمروا هجروا فِي القَوْل

Abd b. Humeyd'in İkrime'den bildirdiğine göre o da {سامراً تهجرون} şeklinde okumuş [ve şöyle demiştir]: “Gece sohbeti yaptıklarında kötü/çirkin sözler söylerlerdi.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {سامراً تهجرون} قَالَ: تهجرون الْحق

İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den bildirdiğine göre o, {سامراً تهجرون} buyruğu hakkında: “Hakkı terk ediyordunuz” demiştir.

وَأخرج النَّسَائِيّ وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِنَّمَا كره السمر حِين نزلت هَذِه الْآيَة {مستكبرين بِهِ سامراً تهجرون} قَالَ: مستكبرين بِالْبَيْتِ تَقولُونَ: نَحن أَهله {تهجرون} قَالَ: كَانُوا يهجرونه وَلَا يعمرونه

Nesâî, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “{مستكبرين بِهِ سامراً تهجرون} ‘Büyüklük taslayarak geceleyin toplanıp hezeyanlar savururdunuz’ ayeti indiğinde gece sohbeti hoş karşılanmamıştır.” [İbn Abbâs]: “Beyt ile büyüklük taslayarak: ‘Biz onun ehliyiz’ diyordunuz. {تهجرون} ise: Onu terk ediyor ve onu imar etmiyordunuz” demiştir.

- قَوْله تَعَالَى: أفلم يدبروا القَوْل أم جَاءَهُم مَا لم يَأْتِ آبَاءَهُم الْأَوَّلين أم لم يعرفوا رسولهم فهم لَهُ منكرون أم يَقُولُونَ بِهِ جنَّة بل جَاءَهُم بِالْحَقِّ وَأَكْثَرهم للحق كَارِهُون وَلَو اتبع الْحق أهواءهم لفسدت السَّمَوَات وَالْأَرْض وَمن فِيهِنَّ بل آتَيْنَاهُم بذكرهم فهم عَن ذكرهم معرضون أم تَسْأَلهُمْ خرجا فخراج رَبك خير وَهُوَ خير الرازقين وَإنَّك لتدعوهم إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم وَإِن الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِالآخِرَة عَن الصِّرَاط لناكبون وَلَو رحمناهم وكشفنا مَا بهم من ضرّ للجوا فِي طغيانهم يعمهون

- Allah Teâlâ'nın: “Onlar bu sözü hiç düşünmediler mi, yoksa kendilerine önceki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi? Yoksa peygamberlerini tanımadılar da bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar? Yoksa ‘Onda bir delilik var’ mı diyorlar? Aksine o, kendilerine hakkı getirmiştir; onların çoğu ise haktan hoşlanmamaktadır. Eğer hak onların heva ve heveslerine uysaydı gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrardı. Aksine Biz onlara kendi şan ve şereflerini getirdik; fakat onlar kendi şan ve şereflerinden yüz çevirmektedirler. Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun? Rabbinin vereceği ücret daha hayırlıdır. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır. Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun. Ahirete inanmayanlar ise kesinlikle bu yoldan sapmaktadırlar. Eğer onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, azgınlıkları içinde körü körüne bocalayıp dururlardı” buyruğu.

أخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {أفلم يدبروا القَوْل} قَالَ: إِذا وَالله كَانُوا يَجدونَ فِي الْقُرْآن زاجراً عَن مَعْصِيّة الله لَو تدبره الْقَوْم وعقلوه

İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {أفلم يدبروا القَوْل} “Onlar bu sözü hiç düşünmediler mi?” buyruğu hakkında: “Eğer o topluluk Kur'an'ı düşünüp anlasaydı, Allah'a yemin olsun ki onda Allah'a isyandan alıkoyan bir ikaz bulurlardı” demiştir.

ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي صَالح فِي قَوْله {أم لم يعرفوا رسولهم} قَالَ: عرفوه وَلَكِن حسدوه وَفِي قَوْله {وَلَو اتبع الْحق أهواءهم} قَالَ: الْحق الله ﷿

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten bildirdiğine göre o, {أم لم يعرفوا رسولهم} “Yoksa peygamberlerini tanımadılar mı?” buyruğu hakkında: “Onu tanıdılar fakat ona haset ettiler” demiş; {وَلَو اتبع الْحق أهواءهم} “Eğer hak onların heva ve heveslerine uysaydı” buyruğu hakkında da: “Hak, aziz ve celil olan Allah'tır” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {بل أتيناهم بذكرهم} قَالَ: بَينا لَهُم

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {بل أتيناهم بذكرهم} “Aksine Biz onlara kendi zikirlerini getirdik” buyruğu hakkında: “Onlara açıkladık” demiştir.

وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {بل أتيناهم بذكرهم} قَالَ: هَذَا الْقُرْآن وَفِي قَوْله {أم تَسْأَلهُمْ أجرا} يَقُول: أم تَسْأَلهُمْ على مَا أتيناهم بِهِ جعلا

Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {بل أتيناهم بذكرهم} buyruğu hakkında: “Bu Kur'an'dır” demiş; {أم تَسْأَلهُمْ أجرا} buyruğu hakkında da: “Yoksa onlara getirdiğin şeye karşılık onlardan bir karşılık/ücret mi istiyorsun?” demiştir.

أخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {خرجا} قَالَ: أجرا

Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan[-ı Basrî]'den bildirdiğine göre o, {خرجا} buyruğu hakkında: “Bir ücret” demiştir.

وَأخرج عبد بن حميد عَن مُجَاهِد قَالَ: الخرج وَمَا قبلهَا من الْقِصَّة لكفار قُرَيْش

Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Harc (ücret) [kelimesi] ve kıssanın bundan önceki kısmı Kureyş kâfirleri hakkındadır.”

وَأخرج عبد بن الحميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {أم تَسْأَلهُمْ خَرَجاً} بِغَيْر ألف {فخراج رَبك} بِالْألف

Abd b. Humeyd'in Âsım'dan bildirdiğine göre o, {أم تَسْأَلهُمْ خَرَجاً} ibaresini elifsiz olarak (haracen), {فخراج رَبك} ibaresini ise elif ile (fe-harâcu) okumuştur.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن أَنه قَرَأَ {أم تَسْأَلهُمْ خَرَجاً فخراج رَبك خير}

İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Hasan[-ı Basrî], {أم تَسْأَلهُمْ خَرَجاً فخراج رَبك خير} şeklinde okumuştur.

وَأخرج عبد بن الحميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَإنَّك لتدعوهم إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} قَالَ: مَا فِيهِ: عوج

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَإنَّك لتدعوهم إِلَى صِرَاط مُسْتَقِيم} “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun” buyruğu hakkında: “Onda hiçbir eğrilik yoktur” demiştir.

ذكر لنا أَن نَبِي الله ﷺ لَقِي رجلا فَقَالَ لَهُ أسلم

Bize nakledildiğine göre Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem bir adamla karşılaştı ve ona: “Müslüman ol” dedi.

فتصعب لَهُ ذَلِك وَكبر عَلَيْهِ

Bu durum adama zor ve ağır geldi.

فَقَالَ لَهُ النَّبِي ﷺ: أَرَأَيْت لَو كنت فِي طَرِيق وعر وعث فَلَقِيت رجلا تعرف وَجهه وتعرف نسبه فدعاك إِلَى طَرِيق وَاسع سهل أَكنت تتبعه قَالَ: نعم

Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Söyle bana; engebeli ve zorlu bir yolda olsan, sonra yüzünü ve soyunu bildiğin bir adamla karşılaşsan ve o seni geniş, kolay bir yola çağırsa ona uyar mıydın?” buyurdu. Adam: “Evet” dedi.

قَالَ: فوالذي نفس مُحَمَّد بِيَدِهِ إِنَّك لفي أوعر من ذَلِك الطَّرِيق لَو كنت فِيهِ

[Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Muhammed'in nefsi elinde olana yemin ederim ki, eğer o [engebeli] yolda olsaydın, sen [şu an] o yoldan daha zorlu bir yol üzerindesin” buyurdu.

وَإِنِّي لأدعوك إِلَى أسهل من ذَلِك الطَّرِيق لَو دعيت إِلَيْهِ

“Ve şüphesiz ben seni, davet edilmiş olsaydın o yoldan daha kolay olan bir yola çağırıyorum.”

وَذكر لنا أَن النَّبِي ﷺ لَقِي رجلا فَقَالَ لَهُ: أسلم

Yine bize nakledildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir adamla karşılaştı ve ona: “Müslüman ol” dedi.

فصعده ذَلِك فَقَالَ لَهُ نَبِي ﷺ: أَرَأَيْت فتييك أَحدهمَا إِن حدث صدقك وَإِن أمنته أدّى إِلَيْك وَالْآخر إِن حدث كَذبك وَإِن ائتمنته خانك قَالَ: بلَى

Bu durum ona ağır geldi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Söyle bana; iki kölen olsa, birisi konuştuğunda doğru söylese ve ona bir şey emanet ettiğinde sana hakkıyla ödese; diğeri ise konuştuğunda yalan söylese ve ona güvendiğinde sana hıyanet etse [hangisi senin için makbuldür]?” buyurdu. Adam: “Elbette” dedi,

فَتَاي الَّذِي إِذا حَدثنِي صدقني وَإِذا أمنته أدّى إِلَيّ

“Bana konuştuğunda doğru söyleyen ve kendisine emanet ettiğimde bana hakkıyla ödeyen kölemdir.”

قَالَ نَبِي الله ﷺ: كذاكم أَنْتُم عِنْد ربكُم

Allah'ın Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem: “İşte siz de Rabbinizin katında böylesiniz” buyurdu.

وَأخرج عبد بن الحميد عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِن الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِالآخِرَة عَن الصِّرَاط لناكبون} قَالَ: عَن الْحق عادلون

Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {وَإِن الَّذين لَا يُؤمنُونَ بِالآخِرَة عَن الصِّرَاط لناكبون} “Ahirete inanmayanlar ise kesinlikle yoldan sapmaktadırlar” buyruğu hakkında: “Haktan sapanlardır” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير فِي قَوْله {وَلَو رحمناهم وكشفنا مَا بهم من ضرّ} قَالَ: الْجُوع

İbn Cerîr'in bildirdiğine göre {وَلَو رحمناهم وكشفنا مَا بهم من ضرّ} “Eğer onlara acıyıp da başlarındaki sıkıntıyı giderseydik” buyruğu hakkında o: “[Bu sıkıntı] açlıktır” demiştir.

- قَوْله تَعَالَى: وَلَقَد أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لرَبهم وَمَا يَتَضَرَّعُونَ حَتَّى إِذا فتحنا عَلَيْهِم بَابا ذَا عَذَاب شَدِيد إِذا هم فِيهِ مبلسون وَهُوَ الَّذِي أنشألكم السّمع والأبصار والأفئدة قَلِيلا مَا تشكرون وَهُوَ الَّذِي ذرأكم فِي الأَرْض وَإِلَيْهِ تحشرون وَهُوَ الَّذِي يحيي وَيُمِيت وَله أختلاف اللَّيْل وَالنَّهَار أَفلا تعقلون بل قَالُوا مثل مَا قَالَ الْأَولونَ قَالُوا أإذا متْنا وَكُنَّا تُرَابا وعظاما أإنا لمبعوثون لقد وعدنا نَحن وآباؤنا هَذَا من قبل إِن هَذَا إِلَّا أساطير الْأَوَّلين

- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَلَقَد أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لرَبهم وَمَا يَتَضَرَّعُونَ حَتَّى إِذا فتحنا عَلَيْهِم بَابا ذَا عَذَاب شَدِيد إِذا هم فِيهِ مبلسون وَهُوَ الَّذِي أنشألكم السّمع والأبصار والأفئدة قَلِيلا مَا تشكرون وَهُوَ الَّذِي ذرأكم فِي الأَرْض وَإِلَيْهِ تحشرون وَهُوَ الَّذِي يحيي وَيُمِيت وَله أختلاف اللَّيْل وَالنَّهَار أَفلا تعقلون بل قَالُوا مثل مَا قَالَ الْأَولونَ قَالُوا أإذا متْنا وَكُنَّا تُرَابا وعظاما أإنا لمبعوثون لقد وعدنا نَحن وآباؤنا هَذَا من قبل إِن هَذَا إِلَّا أساطير الْأَوَّلين} “Andolsun, biz onları azapla yakaladık da yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmadılar. Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda bir de bakarsın ki onlar orada bütün ümitlerini yitirmişlerdir! Sizin için işitmeyi, gözleri ve gönülleri yaratan O'dur. Ne kadar da az şükrediyorsunuz! Sizi yeryüzünde çoğaltıp yayan O'dur ve O'nun huzurunda toplanacaksınız. Dirilten ve öldüren O'dur; gece ile gündüzün değişmesi de O'nun eseridir. Hâlâ aklınızı kullanmaz mısınız? Aksine onlar da öncekilerin dedikleri gibi dediler: 'Ölüp de bir toprak ve kemik haline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz? Andolsun, bu bize ve daha önce atalarımıza vadedilmişti; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir' dediler.”

أخرج النَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: جَاءَ أَبُو سُفْيَان إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: يَا مُحَمَّد أنْشدك الله وَالرحم فقد أكلنَا العلهز - يَعْنِي الْوَبر - بِالدَّمِ

Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim -sahih olduğunu belirterek-, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Süfyân, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Ey Muhammed! Allah ve akrabalık hakkı için sana yalvarıyorum; [öyle bir hale geldik ki] artık ılhız -yani yün- ile kan karışımını yer olduk” dedi.

فَأنْزل الله {وَلَقَد أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لرَبهم وَمَا يَتَضَرَّعُونَ}

Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَقَد أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لرَبهم وَمَا يَتَضَرَّعُونَ} “Andolsun, biz onları azapla yakaladık da yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmadılar” ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن جرير وَأَبُو نعيم فِي الْمعرفَة وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن عَبَّاس

İbn Cerîr, el-Ma'rife'de Ebû Nuaym ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre:

أَن ثُمَامَة بن أنال الْحَنَفِيّ لما أَتَى النَّبِي ﷺ فَأسلم وَهُوَ أَسِير فخلى سَبيله لحق بِالْيَمَامَةِ فحال بَين أهل مَكَّة وَبَين الْميرَة من الْيَمَامَة حَتَّى أكلت قُرَيْش العلهز فجَاء أَبُو سُفْيَان إِلَى النَّبِي ﷺ فَقَالَ: أَلَيْسَ تزْعم أَنَّك بعثت رَحْمَة للْعَالمين قَالَ: بلَى

Sümâme b. Üsâl el-Hanefî esirken Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip Müslüman olunca serbest bırakıldı ve Yemâme'ye ulaştı. Mekkelilerin Yemâme'den yiyecek temin etmesine engel oldu; öyle ki Kureyş ılhız yemek zorunda kaldı. Bunun üzerine Ebû Süfyân, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: “Sen âlemlere rahmet olarak gönderildiğini iddia etmiyor musun?” dedi. [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Evet” buyurdu.

قَالَ: فقد قتلت الْآبَاء بِالسَّيْفِ وَالْأَبْنَاء بِالْجُوعِ

[Ebû Süfyân]: “Babaları kılıçla, çocukları ise açlıkla öldürdün!” dedi.

فَأنْزل الله {وَلَقَد أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لرَبهم وَمَا يَتَضَرَّعُونَ}

Bunun üzerine Allah Teâlâ: {وَلَقَد أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لرَبهم وَمَا يَتَضَرَّعُونَ} “Andolsun, biz onları azapla yakaladık da yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmadılar” ayetini indirdi.

وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَلَقَد أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ} قَالَ: بِالسنةِ والجوع

İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {وَلَقَد أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ} “Andolsun, biz onları azapla yakaladık” buyruğu hakkında: “Kıtlık ve açlıkla [yakaladık]” demiştir.

وَأخرج العسكري فِي المواعظ عَن عَليّ بن أبي طَالب ﵁ فِي قَوْله {فَمَا اسْتَكَانُوا لرَبهم وَمَا يَتَضَرَّعُونَ}

Askerî'nin el-Mevâız'da Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan bildirdiğine göre o, {فَمَا اسْتَكَانُوا لرَبهم وَمَا يَتَضَرَّعُونَ} “Yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmadılar” buyruğu hakkında şöyle demiştir:

أَي: لم يتواضعوا فِي الدُّعَاء وَلم يخضعوا وَلَو خضعوا لله لاستجاب لَهُم

Yani: Duada alçakgönüllülük göstermediler ve boyun eğmediler. Eğer Allah'a boyun eğselerdi, [Allah] onlara icabet ederdi.

وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن قَالَ: إِذا أصَاب النَّاس من قبل السُّلْطَان بلَاء فَإِنَّمَا هِيَ نقمة فَلَا تستقبلوا نقمة الله بالحمية وَلَكِن استقبلوها بالاستغفار واستكينوا وَتَضَرَّعُوا إِلَى الله وَقَرَأَ هَذِه الْآيَة {وَلَقَد أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لرَبهم وَمَا يَتَضَرَّعُونَ}

İbn Cerîr'in Hasan[-ı Basrî]'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “İnsanlara yönetici tarafından bir bela isabet ettiğinde, bu ancak bir cezalandırmadır. Allah'ın cezalandırmasını taassup ve öfkeyle karşılamayın; bilakis onu istiğfarla karşılayın, boyun eğin ve Allah'a yalvarıp yakarın.” Sonra şu ayeti okudu: {وَلَقَد أَخَذْنَاهُم بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لرَبهم وَمَا يَتَضَرَّعُونَ} “Andolsun, biz onları azapla yakaladık da yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmadılar.”

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {حَتَّى إِذا فتحنا عَلَيْهِم بَابا ذَا عَذَاب شَدِيد} قَالَ: قد مضى كَانَ يَوْم بدر

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {حَتَّى إِذا فتحنا عَلَيْهِم بَابا ذَا عَذَاب شَدِيد} “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda” buyruğu hakkında: “O geçip gitmiştir; o, Bedir günüydü” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن ابْن جريج {حَتَّى إِذا فتحنا عَلَيْهِم بَابا ذَا عَذَاب شَدِيد} قَالَ: يَوْم بدر

İbn Cerîr'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre o, {حَتَّى إِذا فتحنا عَلَيْهِم بَابا ذَا عَذَاب شَدِيد} “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda” buyruğu hakkında: “Bedir günüdür” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير عَن مُجَاهِد {حَتَّى إِذا فتحنا عَلَيْهِم بَابا ذَا عَذَاب شَدِيد} قَالَ: لكفار قُرَيْش الْجُوع وَمَا قبلهَا من الْقِصَّة لَهُم أَيْضا

İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {حَتَّى إِذا فتحنا عَلَيْهِم بَابا ذَا عَذَاب شَدِيد} “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda” buyruğu hakkında: “Kureyş kâfirleri için açlıktır. Kıssanın bundan önceki kısmı da yine onlar hakkındadır” demiştir.

- قَوْله تَعَالَى: قل لمن الأَرْض وَمن فِيهَا إِن كُنْتُم تعلمُونَ سيقولون لله قل أَفلا تذكرُونَ قل من رب السَّمَوَات السَّبع وَرب الْعَرْش الْعَظِيم سيقولون لله قل أَفلا تَتَّقُون قل من بِيَدِهِ ملكوت كل شَيْء وَهُوَ يجير وَلَا يجار عَلَيْهِ إِن كُنْتُم تعلمُونَ سيقولون لله قل فَأنى تسحرون بل آتَيْنَاهُم بِالْحَقِّ وَإِنَّهُم لَكَاذِبُونَ مَا اتخذ الله من ولد وَمَا كَانَ مَعَه من إِلَه إِذا لذهب كل إِلَه بِمَا خلق ولعلى بَعضهم على بعض سُبْحَانَ الله عَمَّا يصفونَ عَالم الْغَيْب وَالشَّهَادَة فتعالى الله عَمَّا يشركُونَ قل رب إِمَّا تريني مَا يوعدون رب فَلَا تجعلني فِي الْقَوْم الظَّالِمين وَإِنَّا على أَن نريك مَا نعدهم لقادرون

- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {قل لمن الأَرْض وَمن فِيهَا إِن كُنْتُم تعلمُونَ سيقولون لله قل أَفلا تذكرُونَ قل من رب السَّمَوَات السَّبع وَرب الْعَرْش الْعَظِيم سيقولون لله قل أَفلا تَتَّقُون قل من بِيَدِهِ ملكوت كل شَيْء وَهُوَ يجير وَلَا يجار عَلَيْهِ إِن كُنْتُم تعلمُونَ سيقولون لله قل فَأنى تسحرون بل آتَيْنَاهُم بِالْحَقِّ وَإِنَّهُم لَكَاذِبُونَ مَا اتخذ الله من ولد وَمَا كَانَ مَعَه من إِلَه إِذا لذهب كل إِلَه بِمَا خلق ولعلى بَعضهم على بعض سُبْحَانَ الله عَمَّا يصفونَ عَالم الْغَيْب وَالشَّهَادَة فتعالى الله عَمَّا يشركُونَ قل رب إِمَّا تريني مَا يوعدون رب فَلَا تجعلني فِي الْقَوْم الظَّالِمين وَإِنَّا على أَن نريك مَا نعدهم لقادرون} “De ki: 'Eğer biliyorsanız [söyleyin], yeryüzü ve onda bulunanlar kime aittir?' 'Allah'ındır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?' De ki: 'Yedi göğün Rabbi ve yüce Arş'ın Rabbi kimdir?' 'Allah'tır' diyecekler. De ki: 'Hâlâ sakınmaz mısınız?' De ki: 'Eğer biliyorsanız [söyleyin], her şeyin mülkiyeti ve hükümranlığı elinde olan, koruyup gözeten fakat kendisine karşı korunulamayan kimdir?' 'Allah'tır' diyecekler. De ki: 'Öyleyse nasıl büyüleniyorsunuz?' Hayır, biz onlara hakkı getirdik; fakat onlar kesinlikle yalancıdırlar. Allah hiçbir çocuk edinmemiştir; O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur. Aksi takdirde her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve mutlaka biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir. Gaybı da görünen âlemi de bilendir; O, onların koştukları ortaklardan çok yücedir. De ki: 'Rabbim! Onlara vadedilen azabı bana mutlaka göstereceksen, Rabbim, o halde beni zalimler topluluğu içinde kılma!' Bizim onlara vadettiğimizi sana göstermeye elbette gücümüz yeter.”

أخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن هرون قَالَ: فِي مصحف أبي بن كَعْب {سيقولون لله} كُلهنَّ بِغَيْر ألف

Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in Hârûn'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Übey b. Ka'b'ın mushafında {سيقولون لله} ifadelerinin tümü elifsiz olarak [lillâh şeklinde] yazılıdır.

وَأخرج أَبُو عبيد وَابْن الْمُنْذر عَن عَاصِم الجحدري قَالَ: فِي الإِمَام مصحف عُثْمَان بن عَفَّان

Ebû Ubeyd ve İbnü'l-Münzir'in Âsım el-Cahderî'den bildirdiğine göre o, Osman b. Affân'ın İmam Mushaf'ı hakkında:

قَالَ: الَّذِي كتب للنَّاس لله لله كُلهنَّ بِغَيْر ألف

“İnsanlar için yazılan [o mushafta] 'lillâh, lillâh' [ifadelerinin] tümü elifsizdir” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي دَاوُد فِي الْمَصَاحِف عَن أسيد بن زيد قَالَ: فِي مصحف عُثْمَان بن عَفَّان {سيقولون لله} ثلاثتهن بِغَيْر ألف

İbn Ebî Dâvûd'un el-Mesâhif'te Üseyd b. Zeyd'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Osman b. Affân'ın mushafında {سيقولون لله} [ifadelerinin] üçü de elifsizdir.

وَأخرج عبد بن الحميد عَن يحيى بن عَتيق قَالَ: رَأَيْت فِي مصحف الْحسن لله لله بِغَيْر ألف فِي ثَلَاثَة مَوَاضِع

Abd b. Humeyd'in Yahyâ b. Atîk'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Hasan[-ı Basrî]'nin mushafında üç yerde de [elif ile 'Allâh' değil], elifsiz olarak 'lillâh, lillâh' şeklinde gördüm.”

وَأخرج عبد بن الحميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {لله} بِغَيْر ألف كُلهنَّ

Abd b. Humeyd'in Âsım'dan bildirdiğine göre o, {لله} kelimesini hepsinde elifsiz olarak okumuştur.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن الحميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {من بِيَدِهِ ملكوت كل شَيْء} قَالَ: خَزَائِن كل شَيْء

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {من بِيَدِهِ ملكوت كل شَيْء} “Her şeyin mülkiyeti ve hükümranlığı elinde olan” buyruğu hakkında: “Her şeyin hazineleri [elinde olan]” demiştir.

- قَوْله تَعَالَى: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أحسن السَّيئَة نَحن أعلم بِمَا يصفونَ

- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أحسن السَّيئَة نَحن أعلم بِمَا يصفونَ} “Kötülüğü en güzel olan şeyle sav; biz onların nitelemekte olduklarını en iyi bileniz.”

أخرج عبد بن الحميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أحسن السَّيئَة} يَقُول: أعرض عَن أذاهم إياك

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أحسن السَّيئَة} “Kötülüğü en güzel olan şeyle sav” buyruğu hakkında: “[Yani] onların sana verdikleri eziyetten yüz çevir” demektedir.

وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَطاء {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أحسن السَّيئَة} قَالَ: بِالسَّلَامِ

İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Atâ'dan bildirdiğine göre o, {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أحسن السَّيئَة} “Kötülüğü en güzel olan şeyle sav” buyruğu hakkında: “Selam ile [sav]” demiştir.

وَأخرج عبد بن الحميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي الْآيَة قَالَ: نعمت وَالله الجرعة تتجرعها وَأَنت مظلوم فَمن اسْتَطَاعَ أَن يغلب الشَّرّ بِالْخَيرِ فَلْيفْعَل وَلَا قوّة إِلَّا بِاللَّه

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, bu ayet hakkında şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki, haksızlığa uğradığın halde yuttuğun o yudum ne güzel bir yudumdur! Kötülüğü iyilikle savmaya kimin gücü yetiyorsa bunu yapsın. Güç ve kuvvet ancak Allah iledir.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن أنس فِي قَوْله {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أحسن السَّيئَة} قَالَ: قَول الرجل لِأَخِيهِ مَا لَيْسَ فِيهِ يَقُول إِن كنت كَاذِبًا فَأَنا أسأَل الله أَن يغْفر لَك وَإِن كنت صَادِقا فَأَنا أسأَل الله أَن يغْفر لي

İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın Enes'ten bildirdiğine göre o, {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أحسن السَّيئَة} “Kötülüğü en güzel olan şeyle sav” buyruğu hakkında şöyle demiştir: “Kişinin din kardeşine onda olmayan bir şeyi söylemesi [halinde, o kimsenin]: 'Eğer yalancıysan Allah'tan seni bağışlamasını dilerim; şayet doğru söylüyorsan Allah'tan beni bağışlamasını dilerim' demesidir.”

وَأخرج البُخَارِيّ فِي الْأَدَب عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: أُتِي رجل النَّبِي ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُول الله إِن لي قرَابَة أصلهم ويقطعون وَأحسن اليهم ويسيئون إليَّ ويجهلون عليّ وأحلم عَنْهُم

Buhârî'nin el-Edeb'de Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre bir adam Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Benim akrabalarım var; ben onları ziyaret edip gözetiyorum, onlar ise benimle ilişkiyi kesiyorlar. Ben onlara iyilik ediyorum, onlar bana kötülük ediyorlar. Onlar bana kaba ve cahilce davranıyor, ben ise onlara yumuşak davranıyorum” dedi.

قَالَ: لَئِن كَانَ كَمَا تَقول كَأَنَّمَا تسفهم الْملَل وَلَا يزَال مَعَك من الله ظهير عَلَيْهِم مَا دمت على ذَلِك

[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “Eğer dediğin gibiysen, sanki onlara sıcak kül yediriyor gibisin. Sen bu şekilde davrandığın müddetçe, onlara karşı Allah katından bir yardımcı seninle beraber olmaya devam edecektir.”

- قَوْله تَعَالَى: وَقل رب أعوذ بك من همزات الشَّيَاطِين وَأَعُوذ بك رب أَن يحْضرُون

- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَقل رب أعوذ بك من همزات الشَّيَاطِين وَأَعُوذ بك رب أَن يحْضرُون} “Ve de ki: 'Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından sana sığınırım. Rabbim! Onların yanımda bulunmalarından da sana sığınırım.'”

أخرج ابْن أبي شيبَة وَأحمد وَأَبُو دَاوُد وَالتِّرْمِذِيّ وَحسنه وَالنَّسَائِيّ وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن عَمْرو بن شُعَيْب عَن أَبِيه عَن جده قَالَ: كَانَ رَسُول الله ﷺ يعلمنَا كَلِمَات نقولهن عِنْد النّوم من الْفَزع

İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî -hasen olduğunu belirterek-, Nesâî ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Amr b. Şuayb'dan, onun babasından, onun da dedesinden bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem korkuya karşı uyku anında söyleyeceğimiz şu kelimeleri bize öğretirdi:

بِسم الله أعوذ بِكَلِمَات الله التَّامَّة من غَضَبه وعقابه وَشر عباده وَمن همزات الشَّيَاطِين وَأَن يحْضرُون

“Allah'ın adıyla. Allah'ın gazabından, cezasından, kullarının şerrinden, şeytanların kışkırtmalarından ve yanımda hazır bulunmalarından Allah'ın tastamam kelimelerine sığınırım.”

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {وَأَعُوذ بك رب أَن يحْضرُون} قَالَ: يحْضرُون فِي شَيْء من أَمْرِي

İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o, {وَأَعُوذ بك رب أَن يحْضرُون} “Rabbim! Onların yanımda bulunmalarından da sana sığınırım” buyruğu hakkında: “İşlerimden herhangi birinde hazır bulunmalarından [sana sığınırım]” demiştir.

وَأخرج أَحْمد عَن خَالِد بن الْوَلِيد أَنه قَالَ يَا رَسُول الله إِنِّي أجد وَحْشَة قَالَ: إِذا أخذت مضجعك فَقل: أعوذ بِكَلِمَات الله التَّامَّة من غَضَبه وعقابه وَشر عباده وَمن همزات الشَّيَاطِين وَأَن يحْضرُون فَإِنَّهُ لَا يَضرك وبالحري أَن لَا يَضرك

Ahmed'in Hâlid b. el-Velîd'den bildirdiğine göre o: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben bir yalnızlık ve korku hissediyorum” dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: “Yatağına yattığında: 'Allah'ın gazabından, cezasından, kullarının şerrinden, şeytanların kışkırtmalarından ve yanımda hazır bulunmalarından Allah'ın tastamam kelimelerine sığınırım' de. Şüphesiz bu sana hiçbir zarar vermez ve sana zarar gelmemesi pek uygundur.”

- قَوْله تَعَالَى: حَتَّى إِذا جَاءَ أحدهم الْمَوْت قَالَ رب ارْجِعُونِ لعَلي أعمل صَالحا فِيمَا تركت كلا إِنَّهَا كلمة هُوَ قَائِلهَا وَمن ورائهم برزخ إِلَى يَوْم يبعثون

- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {حَتَّى إِذا جَاءَ أحدهم الْمَوْت قَالَ رب ارْجِعُونِ لعَلي أعمل صَالحا فِيمَا تركت كلا إِنَّهَا كلمة هُوَ قَائِلهَا وَمن ورائهم برزخ إِلَى يَوْم يبعثون} “Nihayet onlardan birine ölüm geldiğinde: 'Rabbim! Beni geri döndürün; ta ki terk ettiğim [dünyada] salih amel işleyeyim' der. Hayır! Kesinlikle bu, onun söylediği [boş] bir sözden ibarettir. Onların arkalarında, diriltilecekleri güne kadar bir berzah (engel) vardır.”

أخرج ابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذكر الْمَوْت وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: إِذا وضع الْكَافِر فِي قَبره مَقْعَده من النَّار قَالَ: {رب ارْجعُونِ} حَتَّى أَتُوب أعمل صَالحا فَيُقَال: قد عمرت مَا كنت معمراً

İbn Ebî'd-Dünyâ Zikru'l-Mevt'te ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Kâfir kabrine konulup cehennemdeki yerini görünce: “{رب ارْجعُونِ} “Rabbim! Beni geri döndürün”, ta ki tövbe edip salih amel işleyeyim' der. Ona: 'Sana yetecek kadar bir ömür verilmişti' denilir.

فيضيق عَلَيْهِ قَبره فَهُوَ كالمنهوش ينَام ويفزع تهوي إِلَيْهِ هوَام الأَرْض

Kabri onun üzerine daralır da o, parçalanmış gibi olur; uyur ve korkuyla uyanır. Yeryüzünün haşereleri ona doğru hücum eder,

حيّاتها وعقاربها

yılanları ve akrepleri [ona hücum eder].

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَائِشَة قَالَت: ويل لأهل الْمعاصِي من أهل الْقُبُور يدْخل عَلَيْهِم فِي قُبُورهم حيات سود حَيَّة عِنْد رَأسه وحية عِنْد رجلَيْهِ يَضْرِبَانِهِ حَتَّى يَلْتَقِيَانِ فِي وَسطه

İbn Ebî Hâtim'in Âişe'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Kabir ehlinden günahkâr olanların vay haline! Kabirlerinde onların yanına siyah yılanlar girer; biri başucunda, biri de ayakucunda bulunur. İkisi [onun] ortasında birleşinceye kadar onu sokup dururlar.

فَذَلِك الْعَذَاب فِي البرزخ الَّذِي قَالَ الله {وَمن ورائهم برزخ إِلَى يَوْم يبعثون}

İşte bu, Allah'ın: {وَمن ورائهم برزخ إِلَى يَوْم يبعثون} “Onların arkalarında, diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır” buyruğunda bahsettiği berzah azabıdır.”

وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد فِي قَوْله {قَالَ رب ارْجِعُونِ} قَالَ: هَذَا حِين يعاين قبل أَن يَذُوق الْمَوْت

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o, {قَالَ رب ارْجِعُونِ} “Rabbim! Beni geri döndürün der” buyruğu hakkında: “Bu, ölümü tatmadan önce [gerçeği] açıkça gördüğü andadır” demiştir.

وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج قَالَ: زَعَمُوا أَن النَّبِي ﷺ قَالَ لعَائِشَة إِن الْمُؤمن إِذا عاين الْمَلَائِكَة قَالُوا: نُرْجِعك إِلَى الدُّنْيَا فَيَقُول: إِلَى دَار الهموم وَالْأَحْزَان بل قُدُماً إِلَى الله

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Cüreyc'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Anlatıldığına göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Âişe'ye şöyle buyurmuştur: “Mümin melekleri açıkça gördüğünde onlar: 'Seni dünyaya geri döndürelim mi?' derler. O ise: 'Gam ve kederler yurduna mı? Asla, dosdoğru Allah'a [gitmek isterim]' der.

وَأما الْكَافِر فَيَقُولُونَ لَهُ: نُرْجِعك فَيَقُول:

Kâfire gelince; onlar ona: 'Seni geri döndürelim mi?' derler. O da şöyle der:

{رب ارْجِعُونِ لعَلي أعمل صَالحا فِيمَا تركت}

{رب ارْجِعُونِ لعَلي أعمل صَالحا فِيمَا تركت} “Rabbim! Beni geri döndürün; ta ki terk ettiğim [dünyada] salih amel işleyeyim.”

وَأخرج الديلمي عَن جَابر بن عبد الله قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ اذ حضر الْإِنْسَان الْوَفَاة يجمع لَهُ كل شَيْء يمنعهُ عَن الْحق فيحول بَين عَيْنَيْهِ فَعِنْدَ ذَلِك يَقُول {رب ارْجِعُونِ لعَلي أعمل صَالحا فِيمَا تركت}

Deylemî'nin Câbir b. Abdillâh'tan bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “İnsana ölüm geldiğinde, onu haktan alıkoyan her şey önüne yığılır ve gözlerinin önüne bir engel gibi çekilir. İşte o anda: {رب ارْجِعُونِ لعَلي أعمل صَالحا فِيمَا تركت} “Rabbim! Beni geri döndürün; ta ki terk ettiğim [dünyada] salih amel işleyeyim” der.”

وَأخرج عبد بن الحميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة فِي قَوْله {لعَلي أعمل صَالحا فِيمَا تركت} قَالَ: لعَلي أَقُول لَا إِلَه إِلَّا الله

Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den bildirdiğine göre o, {لعَلي أعمل صَالحا فِيمَا تركت} “Ta ki terk ettiğim [dünyada] salih amel işleyeyim” buyruğu hakkında: “Tâ ki 'Lâ ilâhe illallâh' diyeyim [demektir]” demiştir.

وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات من طَرِيق عِكْرِمَة عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {لعَلي أعمل صَالحا} قَالَ: أَقُول لَا إِلَه إِلَّا الله

Beyhakî'nin el-Esmâ ve's-Sıfât'ta İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {لعَلي أعمل صَالحا} “Ta ki salih amel işleyeyim” buyruğu hakkında: “'Lâ ilâhe illallâh' diyeyim [demektir]” demiştir.

وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سُفْيَان بن حُسَيْن فِي قَوْله وَمن ورائهم برزخ قَالَ: أمامهم

İbn Ebî Hâtim'in Süfyân b. Hüseyn'den bildirdiğine göre o, “Ve arkalarında bir berzah vardır” buyruğu hakkında: “[Yani] önlerindedir” demiştir.