أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {هَيْهَات هَيْهَات} قَالَ: بعيد بعيد
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {هَيْهَات هَيْهَات} “ne kadar uzak, hem de ne kadar uzak!” sözü hakkında: “Çok uzak, çok uzak” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {هَيْهَات لما توعدون} قَالَ: تبَاعد ذَلِك فِي أنفسهم يَعْنِي
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {هَيْهَات لما توعدون} “Size vadedilen şey ne kadar uzak!” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Kendi içlerinde bunu uzak gördüler; yani
الْبَعْث بعد الْمَوْت
ölümden sonra dirilmeyi [uzak gördüler].”
- قَوْله تَعَالَى: فَأَخَذتهم الصَّيْحَة بِالْحَقِّ فجعلناهم غثاء فبعدا للْقَوْم الظَّالِمين ثمَّ أنشأنا من بعدهمْ قرونا آخَرين مَا تسبق من أمة أجلهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فَأَخَذتهم الصَّيْحَة بِالْحَقِّ فجعلناهم غثاء فبعدا للْقَوْم الظَّالِمين ثمَّ أنشأنا من بعدهمْ قرونا آخَرين مَا تسبق من أمة أجلهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ} “Derken, hak ettikleri o korkunç çığlık onları yakalayıverdi; böylece onları bir sel süprüntüsü kılıverdik. Zalimler topluluğu [rahmetten] uzak olsun! Sonra onların ardından başka nesiller var ettik. Hiçbir ümmet kendi ecelinin ne önüne geçebilir ne de onu erteleyebilir.”
أخرج ابْن جرير عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {فجعلناهم غثاء} قَالَ: جعلُوا كالشيء الْمَيِّت الْبَالِي من الشّجر
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre o, {فجعلناهم غثاء} “böylece onları bir sel süprüntüsü kılıverdik” ayeti hakkında: “Ağaçtan arta kalan ölü ve çürümüş şey gibi kılındılar” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {فجعلناهم غثاء} قَالَ: هُوَ الشَّيْء الْبَالِي
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {فجعلناهم غثاء} “böylece onları bir sel süprüntüsü kılıverdik” ayeti hakkında: “O, çürüyüp ufalanmış şeydir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {فجعلناهم غثاء} قَالَ: كالرميم الهامد الَّذِي يحْتَمل السَّيْل ثَمُود احتملوا كَذَلِك
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o, {فجعلناهم غثاء} “böylece onları bir sel süprüntüsü kılıverdik” ayeti hakkında: “Selin sürükleyip götürdüğü çürümüş ve ufalanmış çerçöp gibi [oldular]. Semûd da işte böyle sürüklenip götürüldü” demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: ثمَّ أرسلنَا رسلنَا تترى كل مَا جَاءَ أمة رسولها كذبوه فأتبعنا بَعضهم بَعْضًا وجعلناهم أَحَادِيث فبعدا لقوم لَا يُؤمنُونَ ثمَّ أرسلنَا مُوسَى وأخاه هَارُون بِآيَاتِنَا وسلطان مُبين
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {ثمَّ أرسلنَا رسلنَا تترى كل مَا جَاءَ أمة رسولها كذبوه فأتبعنا بَعضهم بَعْضًا وجعلناهم أَحَادِيث فبعدا لقوم لَا يُؤمنُونَ ثمَّ أرسلنَا مُوسَى وأخاه هَارُون بِآيَاتِنَا وسلطان مُبين} “Sonra elçilerimizi ardı ardına gönderdik. Ne zaman bir ümmete elçisi geldiyse onu yalanladılar. Biz de onları birbiri ardınca [yok edip] helak ettik ve onları dillere destan kıldık. İnanmayan bir topluluk [rahmetten] uzak olsun! Sonra Mûsâ'yı ve kardeşi Hârûn'u ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik.”
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ فِي قَوْله {ثمَّ أرسلنَا رسلنَا تترا} قَالَ: يتبع بَعضهم بَعْضًا
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre o, {ثمَّ أرسلنَا رسلنَا تترا} “Sonra elçilerimizi ardı ardına gönderdik” ayeti hakkında: “Birbiri ardınca gelirler” demiştir.
وَفِي لفظ قَالَ: بَعضهم على أثر بعض
Bir lafızda ise: “Birbirlerinin peşi sıra [gelirler]” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد وَقَتَادَة ﵁ مثله وَالله أعلم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid ve Katâde'den radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre onlar da bunun benzerini söylemişlerdir. En doğrusunu Allah bilir.
- قَوْله تَعَالَى: إِلَى فِرْعَوْن وملإئه فاستكبروا وَكَانُوا قوما عالين فَقَالُوا أنؤمن لبشرين مثلنَا وقومهما لنا عَابِدُونَ فكذبوهما فَكَانُوا من المهلكين وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى الْكتاب لَعَلَّهُم يَهْتَدُونَ
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {إِلَى فِرْعَوْن وملإئه فاستكبروا وَكَانُوا قوما عالين فَقَالُوا أنؤمن لبشرين مثلنَا وقومهما لنا عَابِدُونَ فكذبوهما فَكَانُوا من المهلكين وَلَقَد آتَيْنَا مُوسَى الْكتاب لَعَلَّهُم يَهْتَدُونَ} “Firavun'a ve ileri gelenlerine [gönderdik]; fakat onlar büyüklük tasladılar ve zaten kibirli/zorba bir topluluk idiler. Bu yüzden dediler ki: 'Kavimleri bize kulluk/kölelik edip dururken bizim gibi iki insana mı inanacağız?' Böylece ikisini de yalanladılar ve helak edilenlerden oldular. Doğru yolu bulsunlar diye Mûsâ'ya Kitab'ı verdik.”
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد ﵁ فِي قَوْله {وَكَانُوا قوما عالين} قَالَ: علوا على رسلهم وعصوا رسلهم ذَلِك علوهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o, {وَكَانُوا قوما عالين} “ve kibirli/zorba bir topluluk idiler” ayeti hakkında: “Elçilerine karşı büyüklük tasladılar ve elçilerine isyan ettiler; onların büyüklük taslaması (uluvvü) buydu” demiştir.
وَقَرَأَ {تِلْكَ الدَّار الْآخِرَة نَجْعَلهَا للَّذين لَا يُرِيدُونَ علوا فِي الأَرْض وَلَا فَسَادًا} الْقَصَص الْآيَة ٨٣
Ve şu ayeti okudu: {تِلْكَ الدَّار الْآخِرَة نَجْعَلهَا للَّذين لَا يُرِيدُونَ علوا فِي الأَرْض وَلَا فَسَادًا} “İşte ahiret yurdu; biz onu yeryüzünde büyüklük taslamayan ve bozgunculuk çıkarmayanlara veririz” (Kasas 83).
- قَوْله تَعَالَى: وَجَعَلنَا ابْن مَرْيَم وَأمه آيَة وآويناهما إِلَى ربوة ذَات قَرَار ومعين
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {وَجَعَلنَا ابْن مَرْيَم وَأمه آيَة وآويناهما إِلَى ربوة ذَات قَرَار ومعين} “Meryem'in oğlunu ve annesini bir mucize kıldık ve her ikisini yerleşmeye elverişli, akarsuyu bulunan yüksekçe bir yere yerleştirdik.”
أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ {وَجَعَلنَا ابْن مَرْيَم وَأمه آيَة} قَالَ: وَلدته مَرْيَم من غير أَب هُوَ لَهُ
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o, {وَجَعَلنَا ابْن مَرْيَم وَأمه آيَة} “Meryem'in oğlunu ve annesini bir mucize kıldık” ayeti hakkında: “Meryem onu kendisinin bir babası olmaksızın doğurdu” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الرّبيع بن أنس ﵁ فِي قَوْله {وَجَعَلنَا ابْن مَرْيَم وَأمه آيَة} قَالَ: عِبْرَة
İbn Ebî Hâtim'in Rebî' b. Enes'ten radıyallâhu anh bildirdiğine göre o, {وَجَعَلنَا ابْن مَرْيَم وَأمه آيَة} “Meryem'in oğlunu ve annesini bir mucize kıldık” ayeti hakkında: “[Bir] ibret [kıldık]” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن الْحسن ﵁ {وآويناهما} قَالَ: عِيسَى وَأمه
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Hasan[-ı Basrî]'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o, {وآويناهما} “ve her ikisini yerleştirdik” ayeti hakkında: “İsa ve annesidir” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {وآويناهما} قَالَ: عِيسَى وَأمه حِين أويا إِلَى الغوطة وَمَا حولهَا
İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o, {وآويناهما} “ve her ikisini yerleştirdik” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Gûta ve çevresine sığındıkları vakit İsa ve annesidir.”
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وآويناهما إِلَى ربوة} الْآيَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre o, {وآويناهما إِلَى ربوة} “ve her ikisini yüksekçe bir yere yerleştirdik” ayeti hakkında
قَالَ: الربوة المستوى والمعين المَاء الْجَارِي وَهُوَ النَّهر الَّذِي قَالَ الله {قد جعل رَبك تَحْتك سَرياًّ} مَرْيَم الْآيَة ٢٤
şöyle demiştir: “Rabve (yüksek yer), düzlük alandır; maîn ise akan sudur. O da Allah'ın {قد جعل رَبك تَحْتك سَرياًّ} ‘Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir’ (Meryem 24) buyurduğu nehirdir.”
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {وآويناهما إِلَى ربوة} قَالَ: هِيَ الْمَكَان الْمُرْتَفع من الأَرْض وَهِي أحسن مَا يكون فِيهِ النَّبَات {ذَات قَرَار} ذَات خصب {ومعين} مَاء ظَاهر
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan radıyallâhu anhümâ bildirdiğine göre o, {وآويناهما إِلَى ربوة} “ve her ikisini yüksekçe bir yere yerleştirdik” ayeti hakkında şöyle demiştir: “O, yeryüzünün yüksek yeridir ve bitkinin en güzel yetiştiği yerdir; {ذَات قَرَار} ‘yerleşmeye elverişli’ bereketli/verimli; {ومعين} ‘akarsuyu bulunan’ açıkta akan sudur.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {إِلَى ربوة} قَالَ: مستوية {ذَات قَرَار ومعين} قَالَ: مَاء جَار
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o, {إِلَى ربوة} “yüksekçe bir yere” ifadesi hakkında: “Düz bir yer”; {ذَات قَرَار ومعين} “yerleşmeye elverişli, akarsuyu bulunan” ifadesi hakkında ise: “Akan su” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن عَسَاكِر عَن سعيد بن جُبَير ﵁ فِي الْآيَة قَالَ الربوة الْمَكَان الْمُرْتَفع وَهُوَ لبيت الْمُقَدّس والمعين المَاء الظَّاهِر
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Asâkir'in Saîd b. Cübeyr'den radıyallâhu anh ayet hakkında bildirdiğine göre o: “Rabve yüksek yerdir ve Beytü'l-Makdis'e aittir. Maîn ise açıkta akan sudur” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَعبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن عَسَاكِر عَن قَتَادَة ﵁ {وآويناهما إِلَى ربوة} قَالَ: كُنَّا نُحدث أَن الربوة بَيت الْمُقَدّس {ذَات قَرَار} ذَات ثَمَر كثير {ومعين} مَاء جَار
Abd b. Humeyd, Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbn Asâkir'in Katâde'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o, {وآويناهما إِلَى ربوة} “ve her ikisini yüksekçe bir yere yerleştirdik” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Bize rabvenin Beytü'l-Makdis olduğu anlatılırdı; {ذَات قَرَار} ‘yerleşmeye elverişli’ meyvesi bol; {ومعين} ‘akarsuyu bulunan’ ise akan sudur.”
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن عَسَاكِر عَن وهب بن مُنَبّه ﵁ {وآويناهما إِلَى ربوة} قَالَ: هِيَ مصر
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Asâkir'in Vehb b. Münebbih'ten radıyallâhu anh bildirdiğine göre o, {وآويناهما إِلَى ربوة} “ve her ikisini yüksekçe bir yere yerleştirdik” ayeti hakkında: “Orası Mısır'dır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد {وآويناهما إِلَى ربوة} قَالَ: وَلَيْسَ الربى إِلَّا بِمصْر
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o, {وآويناهما إِلَى ربوة} “ve her ikisini yüksekçe bir yere yerleştirdik” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Tepeler (rubâ) ancak Mısır'da bulunur.
وَالْمَاء حِين يُرْسل يكون الربى عَلَيْهَا الْقرى لَوْلَا الربى لغرقت تِلْكَ الْقرى
Su salındığında tepeler üzerinde köyler bulunur; eğer o tepeler olmasaydı o köyler sular altında kalırdı.”
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن زيد بن أسلم ﵁ {وآويناهما إِلَى ربوة} قَالَ: هِيَ الْإسْكَنْدَريَّة
İbn Asâkir'in Zeyd b. Eslem'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o, {وآويناهما إِلَى ربوة} “ve her ikisini yüksekçe bir yere yerleştirdik” ayeti hakkında: “Orası İskenderiye'dir” demiştir.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر من طَرِيق جُوَيْبِر عَن الضَّحَّاك عَن ابْن عَبَّاس أَن عِيسَى بن مَرْيَم أمسك عَن الْكَلَام بعد أَن كَلمهمْ طفْلا حَتَّى بلغ مَا يبلغ الغلمان ثمَّ أنطقه الله بعد ذَلِك بالحكمة وَالْبَيَان فَلَمَّا بلغ سبع سِنِين أسلمته أمه إِلَى رجل يُعلمهُ كَمَا يعلم الغلمان فَلَا يُعلمهُ شَيْئا إِلَّا بدره عِيسَى إِلَى علمه قبل أَن يُعلمهُ إِيَّاه فَعلمه أَبَا جاد فَقَالَ
İbn Asâkir'in Cüveybir yoluyla Dahhâk'tan, onun da İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre Meryem oğlu İsa, beşikte iken onlarla konuştuktan sonra çocukların ulaştığı yaşa gelinceye kadar konuşmaktan geri durdu; sonra Allah onu hikmet ve beyan ile konuşturdu. Yedi yaşına gelince annesi onu çocukları eğittiği gibi eğiten bir öğretmene teslim etti. Öğretmen ona ne öğretmek istese, İsa daha o kendisine öğretmeden bilgisine koşup öne geçiyordu. [Öğretmen] ona Ebû Câd'ı (alfabeyi) öğrettiğinde
عِيسَى: مَا أَبُو جاد قَالَ الْمعلم: لَا أَدْرِي
İsa: “Ebû Câd nedir?” dedi. Öğretmen: “Bilmiyorum” deyince
فَقَالَ عِيسَى: كَيفَ تعلمني مَا لَا تَدْرِي فَقَالَ الْمعلم: إِذن فعلمني
İsa: “Bilmediğin şeyi bana nasıl öğretiyorsun?” dedi. Öğretmen: “Öyleyse bana sen öğret” dedi.
فَقَالَ لَهُ عِيسَى: فَقُمْ من مجلسك فقَام
Bunun üzerine İsa ona: “Oturduğun yerden kalk” dedi, o da kalktı.
فَجَلَسَ عِيسَى مَجْلِسه فَقَالَ: سلني فَقَالَ الْمعلم: مَا أَبُو جاد فَقَالَ عِيسَى: ألف آلَاء الله باءِ بهاء الله جِيم بهجة الله وجماله فَعجب الْمعلم فَكَانَ أول من فسر أَبَا جاد عِيسَى ﵇ وَكَانَ عِيسَى يرى الْعَجَائِب فِي صباه إلهاماً من الله فَفَشَا ذَلِك فِي الْيَهُود وترعرع عِيسَى فهمت بِهِ بَنو إِسْرَائِيل فخافت أمه عَلَيْهِ فَأوحى الله إِلَيْهَا: أَن تَنْطَلِق بِهِ إِلَى أَرض مصر فَذَلِك قَوْله {وَجَعَلنَا ابْن مَرْيَم وَأمه آيَة} فَسئلَ ابْن عَبَّاس: أَلا قَالَ آيتنان وهما آيتان: فَقَالَ ابْن عَبَّاس: إِنَّمَا قَالَ آيَة لِأَن عِيسَى من آدم وَلم يكن من أَب لم يشاركها فِي عِيسَى أحد فَصَارَ (آيَة
İsa onun yerine oturdu ve: “Bana sor” dedi. Öğretmen: “Ebû Câd nedir?” deyince İsa: “Elif, Allah'ın nimetleridir (âlâullah); bâ, Allah'ın büyüklüğüdür (behâullah); cîm, Allah'ın neşesi ve güzelliğidir (behcetullah ve cemâluh)” dedi. Öğretmen buna hayran kaldı. Ebû Câd'ı ilk tefsir eden kişi İsa aleyhisselâm oldu. İsa çocukluğunda Allah'ın bir ilhamı olarak harikulade şeyler gösteriyordu; bu durum Yahudiler arasında yayıldı. İsa büyüyüp serpilince İsrâiloğulları ona kötülük yapmaya kalkıştı; annesi onun hakkında endişelendi. Bunun üzerine Allah ona, İsa ile birlikte Mısır topraklarına gitmesini vahyetti. İşte {وَجَعَلنَا ابْن مَرْيَم وَأمه آيَة} “Meryem'in oğlunu ve annesini bir mucize kıldık” ayeti budur. İbn Abbâs'a: “İkisi iki mucize olduğu halde niçin iki mucize demedi?” diye sorulunca İbn Abbâs: “Sadece ‘mucize’ (آيَة) dedi; çünkü İsa, Âdem cinsindendir ve bir babası yoktu; İsa'da [anneliğinde] ona hiç kimse ortak olmadı, dolayısıyla [ikisi] tek bir mucize (آيَة
وَاحِدَة) {وآويناهما إِلَى ربوة ذَات قَرَار ومعين} قَالَ: يَعْنِي أَرض مصر
وَاحِدَة) oldu” dedi. {وآويناهما إِلَى ربوة ذَات قَرَار ومعين} “ve her ikisini yerleşmeye elverişli, akarsuyu bulunan yüksekçe bir yere yerleştirdik” ayeti hakkında ise: “Yani Mısır toprağına” dedi.
وَأخرج وَكِيع وَالْفِرْيَابِي وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَتَمام الرَّازِيّ فِي فَضَائِل النبوّة وَابْن عَسَاكِر بِسَنَد صَحِيح عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {إِلَى ربوة} قَالَ: أنبئنا بِأَنَّهَا دمشق
Vekî', Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Tammâm er-Râzî Fedâilü'n-Nübüvve'de ve İbn Asâkir sahih bir senetle İbn Abbâs'tan {إِلَى ربوة} “yüksekçe bir yere” ayeti hakkında bildirdiklerine göre o: “Bize oranın Şam (Dımaşk) olduğu haber verildi” demiştir.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن عبد الله بن سَلام فِي قَوْله: {وآويناهما إِلَى ربوة} قَالَ: هِيَ دمشق
İbn Asâkir'in Abdullah b. Selâm'dan bildirdiğine göre o, {وآويناهما إِلَى ربوة} “ve her ikisini yüksekçe bir yere yerleştirdik” ayeti hakkında: “Orası Şam'dır (Dımaşk)” demiştir.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن يزِيد بن سَخْبَرَة الصَّحَابِيّ قَالَ: دمشق هِيَ الربوة الْمُبَارَكَة
İbn Asâkir'in sahabî Yezîd b. Sahbere'den bildirdiğine göre o: “Dımaşk, mübarek rabvedir (yüksek yerdir)” demiştir.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر بِسَنَد ضَعِيف عَن أبي أُمَامَة عَن النَّبِي ﷺ أَنه تَلا هَذِه الْآيَة {وآويناهما إِلَى ربوة ذَات قَرَار ومعين} قَالَ: أَتَدْرُونَ أَيْن هِيَ قَالُوا: الله وَرَسُوله أعلم
İbn Asâkir'in zayıf bir senetle Ebû Ümâme'den bildirdiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şu {وآويناهما إِلَى ربوة ذَات قَرَار ومعين} “ve her ikisini yerleşmeye elverişli, akarsuyu bulunan yüksekçe bir yere yerleştirdik” ayetini okuyup: “Buranın neresi olduğunu bilir misiniz?” buyurdu. [Sahabîler]: “Allah ve Resûlü daha iyi bilir” dediler.
قَالَ: هِيَ بِالشَّام بِأَرْض يُقَال لَهَا الغوطة مَدِينَة يُقَال لَهَا دمشق هِيَ خير مدن الشَّام
[Bunun üzerine Allah Resûlü]: “Orası Şam'da, Gûta denilen bölgede, Dımaşk (Şam) adında bir şehirdir; Şam şehirlerinin en hayırlısıdır” buyurdu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ عَن سعيد بن الْمسيب {وآويناهما إِلَى ربوة} قَالَ: هِيَ دمشق
Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Taberânî'nin Saîd b. el-Müseyyeb'den bildirdiğine göre o, {وآويناهما إِلَى ربوة} “ve her ikisini yüksekçe bir yere yerleştirdik” ayeti hakkında: “Orası Dımaşk'tır (Şam)” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ فِي الْأَوْسَط وَابْن مرْدَوَيْه وَابْن عَسَاكِر عَن مرّة الْبَهْزِي سَمِعت رَسُول الله ﷺ يَقُول: (الرملة الربوة)
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Evsat'ta Taberânî, İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Mürre el-Behzî'den bildirdiğine göre o: “Resûlullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururken işittim: (Rabve, Remle'dir)” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم وَابْن عَسَاكِر عَن أبي هُرَيْرَة فِي قَوْله {وآويناهما إِلَى ربوة} قَالَ: هِيَ الرملة فِي فلسطين وَأخرجه ابْن مرْدَوَيْه من حَدِيثه مَرْفُوعا
Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Ebû Nuaym ve İbn Asâkir'in Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre o, {وآويناهما إِلَى ربوة} “ve her ikisini yüksekçe bir yere yerleştirdik” ayeti hakkında: “Orası Filistin'deki Remle'dir” demiştir. İbn Merdûye de bunu ondan merfû bir hadis olarak rivayet etmiştir.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ وَابْن السكن وَابْن مَنْدَه وَأَبُو نعيم وَابْن عَسَاكِر من طرق عَن الْأَقْرَع بن شفي العكي ﵁ قَالَ دخل على النَّبِي ﷺ فِي مرض يعودنِي فَقلت: لَا أَحسب إِلَّا أَنِّي ميت من مرضِي
Taberânî, İbnü's-Seken, İbn Mende, Ebû Nuaym ve İbn Asâkir'in çeşitli yollardan Akra' b. Şefî' el-Akkî'den radıyallâhu anh bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Hastalığım sırasında Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem beni ziyaret etmek üzere yanıma girdi. Ben: ‘Bu hastalığımdan öleceğimi sanıyorum’ dedim.
قَالَ: كلا لتبقين ولتهاجرن مِنْهَا إِلَى أَرض الشَّام وَتَمُوت وتدفن بالربوة من أَرض فلسطين
[Bunun üzerine Allah Resûlü]: ‘Hayır, kesinlikle yaşayacaksın ve oradan Şam topraklarına hicret edeceksin; Filistin topraklarındaki Rabve'de ölüp oraya defnedileceksin’ buyurdu.”
فَمَاتَ فِي خلَافَة عمر ﵁ وَدفن بالرملة
Nitekim Ömer'in radıyallâhu anh hilafeti döneminde vefat etti ve Remle'ye defnedildi.
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن قَتَادَة عَن الْحسن فِي قَوْله {وآويناهما إِلَى ربوة ذَات قَرَار ومعين} قَالَ: هِيَ أَرض ذَات أَشجَار وأنهار يَعْنِي أَرض دمشق
İbn Asâkir'in Katâde yoluyla Hasan[-ı Basrî]'den bildirdiğine göre o, {وآويناهما إِلَى ربوة ذَات قَرَار ومعين} “ve her ikisini yerleşmeye elverişli, akarsuyu bulunan yüksekçe bir yere yerleştirdik” ayeti hakkında: “Ağaçları ve ırmakları olan bir yerdir; yani Dımaşk (Şam) toprağıdır” demiştir.
وَفِي لفظ قَالَ: ذَات ثمار وَكَثْرَة مَاء هِيَ دمشق
Bir lafızda ise: “Meyveleri ve bol suyu olan [yerdir], orası Dımaşk'tır (Şam)” demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: ياأيها الرُّسُل كلوا من الطَّيِّبَات وَاعْمَلُوا صَالحا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عليم وَإِن هَذِه أمتكُم أمة وَاحِدَة وَأَنا ربكُم فاتقون
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {ياأيها الرُّسُل كلوا من الطَّيِّبَات وَاعْمَلُوا صَالحا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عليم وَإِن هَذِه أمتكُم أمة وَاحِدَة وَأَنا ربكُم فاتقون} “Ey elçiler! Temiz/helal şeylerden yiyin ve salih amel işleyin; çünkü ben yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim. Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir; ben de sizin Rabbinizim, öyleyse benden sakının.”
أخرج أَحْمد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يَا أَيهَا النَّاس إِن الله طيب لَا يقبل إِلَّا طيبا {وَاعْمَلُوا صَالحا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عليم} وَقَالَ {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا كلوا من طَيّبَات مَا رزقناكم} ثمَّ ذكر الرجل يُطِيل السّفر أَشْعَث أغبر ومطعمه حرَام ومشربه حرَام وملبسه حرَام وغذي من الْحَرَام يمد يديث إِلَى السَّمَاء يارب يارب فَأنى يُسْتَجَاب لذَلِك
Ahmed, Müslim, Tirmizî, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: “Ey insanlar! Şüphesiz Allah temizdir, ancak temiz olanı kabul eder. {وَاعْمَلُوا صَالحا إِنِّي بِمَا تَعْمَلُونَ عليم} ‘ve salih amel işleyin; çünkü ben yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim’ buyurmuş ve {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا كلوا من طَيّبَات مَا رزقناكم} ‘Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin’ buyurmuştur.” Sonra uzun bir yolculuğa çıkan, saçı başı dağınık, üstü başı toz içinde, yediği haram, içtiği haram, giydiği haram ve haramla beslenmiş olan, ellerini semaya uzatarak “Ya Rabbi! Ya Rabbi!” diye dua eden bir adamı zikretti: “Böylesinin duası nasıl kabul edilsin?”
وَأخرج أَحْمد فِي الزّهْد وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن أم عبد الله أُخْت شَدَّاد بن أَوْس أَنَّهَا بعثت إِلَى النَّبِي ﷺ بقدح لبن عِنْد فطره وَهُوَ صَائِم فَرد إِلَيْهَا رسولها أَنى لَك هَذَا اللَّبن قَالَ: من شَاة لي
Ahmed ez-Zühd'de, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve sahih olduğunu belirterek Hâkim'in Şeddâd b. Evs'in kız kardeşi Ümmü Abdillâh'tan bildirdiğine göre, o oruçlu iken iftar vaktinde Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir kap süt gönderdi. [Resûlullah] onun elçisini: “Bu süt sana nereden geldi?” diye geri gönderdi. [Ümmü Abdillâh]: “Bana ait bir koyundandır” dedi.
فَرد إِلَيْهَا رسولها انى لَك الشَّاة فَقَالَت: اشْتَرَيْتهَا من مَالِي
Bunun üzerine elçisini: “Koyun sana nereden geldi?” diye ona geri gönderdi. O da: “Onu kendi malımla satın aldım” dedi.
فَشرب مِنْهُ
Bunun üzerine [Allah Resûlü] ondan içti.
فَلَمَّا كَانَ من الْغَد أَتَتْهُ أم عبد الله فَقَالَت: يَا رَسُول الله بعثت إِلَيْك بِلَبن فَرددت إِلَيّ الرَّسُول فِيهِ فَقَالَ لَهَا: بذلك أُمِرَتْ الرُّسُل قبلي أَن لَا تَأْكُل إِلَّا طيبا وَلَا تعْمل إِلَّا صَالحا
Ertesi gün olunca Ümmü Abdillâh ona gelip: “Ey Allah'ın Resûlü! Sana süt göndermiştim, sen ise elçiyi geri çevirip [soru] sormuştun” dedi. Resûlullah ona: “Benden önceki peygamberlere de temiz/helal olandan başkasını yememeleri ve salih amelden başkasını işlememeleri emredilmişti” buyurdu.
وَأخرج عَبْدَانِ فِي الصَّحَابَة عَن حَفْص بن أبي جبلة عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله تَعَالَى {يَا أَيهَا الرُّسُل كلوا من الطَّيِّبَات} الْآيَة
Abdân es-Sahâbe'de Hafs b. Ebî Cebele yoluyla Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den Yüce Allah'ın {يَا أَيهَا الرُّسُل كلوا من الطَّيِّبَات} “Ey elçiler! Temiz/helal şeylerden yiyin” ayeti hakkında şunu bildirdi:
قَالَ: ذَاك عِيسَى بن مَرْيَم يَأْكُل من غزل أمه مُرْسل حَفْص تَابِعِيّ
[Resûlullah]: “Bu, annesinin eğirdiği iplikten [kazandığıyla] yiyen Meryem oğlu Îsâ'dır” buyurdu. Bu, mürsel bir rivayettir; Hafs bir tâbiîdir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور عَن حَفْص الْفَزارِيّ مثله مَوْقُوفا عَلَيْهِ
Saîd b. Mansûr, Hafs el-Fezârî'den mevfuk olarak benzerini rivayet etmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن أبي ميسرَة عَن عمر بن شُرَحْبِيل فِي قَوْله {يَا أَيهَا الرُّسُل كلوا من الطَّيِّبَات} قَالَ:
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hilye'de Ebû Nuaym'ın Ebû Meysere yoluyla Amr b. Şurahbîl'den bildirdiğine göre o, {يَا أَيهَا الرُّسُل كلوا من الطَّيِّبَات} “Ey elçiler! Temiz/helal şeylerden yiyin” buyruğu hakkında şöyle demiştir:
كَانَ عِيسَى بن مَرْيَم ﵇ يَأْكُل من غزل أمه
“Meryem oğlu Îsâ aleyhisselam annesinin eğirdiği iplikten [kazandığıyla] yerdi.”
وَأخرج الْبَيْهَقِيّ فِي الشّعب عَن جَعْفَر بن سُلَيْمَان عَن ثَابت بن عبد الْوَهَّاب بن أبي حَفْص قَالَ: أَمْسَى دَاوُد ﵇ صَائِما فَلَمَّا كَانَ عِنْد إفطاره أَتَى بِشَربَة لبن فَقَالَ: من أَيْن لكم هَذَا اللَّبن قَالُوا: من شاتنا
Beyhakî Şuab'da Ca'fer b. Süleymân yoluyla Sâbit b. Abdilvehhâb b. Ebî Hafs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Dâvûd aleyhisselam oruçlu olarak akşama erdi. İftar vakti olunca kendisine bir içimlik süt getirildi. [Dâvûd]: ‘Bu süt size nereden geldi?’ diye sordu. ‘Koyunumuzdan’ dediler.
قَالَ: وَمن أَيْن ثمنهَا قَالُوا: يَا نَبِي الله من أَيْن تسْأَل قَالَ: إِنَّا معاشر الرُّسُل أُمِرْنا أَن نَأْكُل من الطَّيِّبَات ونعمل صَالحا
[Dâvûd]: ‘Peki onun parası nereden geldi?’ dedi. Onlar: ‘Ey Allah'ın peygamberi! Neden [böyle ince ince] soruyorsun?’ dediler. [Dâvûd]: ‘Biz peygamberler topluluğuna ancak temiz/helal olandan yememiz ve salih amel işlememiz emredildi’ dedi.”
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ عَن حَنْظَلَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ مَا جَاءَنِي جِبْرِيل إِلَّا أَمرنِي بِهَاتَيْنِ الدعوتين
Hakîm et-Tirmizî'nin Hanzale'den bildirdiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Cibrîl bana her geldiğinde mutlaka şu iki duayı yapmamı emretti:
اللَّهُمَّ ارزقني طيبا واستعملني صَالحا
‘Allah'ım! Bana temiz/helal rızık ver ve beni salih amelde istihdam et.’”
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {يَا أَيهَا الرُّسُل كلوا من الطَّيِّبَات وَاعْمَلُوا صَالحا} قَالَ: هَذِه للرسل ثمَّ قَالَ للنَّاس عَامَّة و {إِن هَذِه أمتكُم أمة وَاحِدَة} الْأَنْبِيَاء الْآيَة ٩٢ يَعْنِي
İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {يَا أَيهَا الرُّسُل كلوا من الطَّيِّبَات وَاعْمَلُوا صَالحا} “Ey elçiler! Temiz/helal şeylerden yiyin ve salih amel işleyin” buyruğu hakkında: “Bu [hitap] peygamberleredir, sonra insanlara genel olarak şöyle buyurdu: {وَإِن هَذِه أمتكُم أمة وَاحِدَة} ‘Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir’ [Enbiyâ 92], yani:
دينكُمْ دين وَاحِد
dininiz tek bir dindir” demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: فتقطعوا أَمرهم بَينهم زبرا كل حزب بِمَا لديهم فَرِحُونَ فذرهم فِي غمرتهم حَتَّى حِين
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {فتقطعوا أَمرهم بَينهم زبرا كل حزب بِمَا لديهم فَرِحُونَ فذرهم فِي غمرتهم حَتَّى حِين} “Fakat onlar işlerini aralarında parça parça bölüp fırkalara ayrıldılar. Her grup kendi yanındakiyle böbürlenmektedir. Artık onları bir süreye kadar kendi gafletleri/sapıklıkları içinde bırak!”
أخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {فتقطعوا أَمرهم بَينهم زبرا} قَالَ: وَقَالَ الْحسن: تقطعوا كتاب الله بَينهم فحرفوه وبدلوه
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre {فتقطعوا أَمرهم بَينهم زبرا} “Fakat onlar işlerini aralarında parça parça bölüp fırkalara ayrıldılar” buyruğu hakkında o: “Hasan[-ı Basrî]: ‘Allah'ın Kitabı'nı aralarında parçaladılar; onu tahrif edip değiştirdiler’ dedi” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {فتقطعوا أَمرهم بَينهم زبرا} قَالَ: كتب الله حَيْثُ فرقوها قطعا {كل حزب} يَعْنِي: كل قِطْعَة وَهَؤُلَاء أهل الْكتاب
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {فتقطعوا أَمرهم بَينهم زبرا} “Fakat onlar işlerini aralarında parça parça bölüp fırkalara ayrıldılar” buyruğu hakkında: “Allah'ın kitaplarını parça parça ayırdılar. {كل حزب} ‘Her grup’ yani her fırka [demektir]; bunlar Ehl-i Kitap'tır” demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن زيد {فتقطعوا أَمرهم بَينهم زبرا} قَالَ: هَذَا مَا اخْتلفُوا فِيهِ من الْأَدْيَان {كل حزب} كل قوم {بِمَا لديهم فَرِحُونَ} معجبون برأيهم
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den bildirdiğine göre o, {فتقطعوا أَمرهم بَينهم زبرا} “Fakat onlar işlerini aralarında parça parça bölüp fırkalara ayrıldılar” ayeti hakkında: “Bu, dinler konusunda ihtilaf ettikleri hususlardır. {كل حزب} ‘Her grup’, her topluluk; {بِمَا لديهم فَرِحُونَ} ‘kendi yanındakiyle sevinmektedir’, kendi görüşünü beğenmektedir” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {فذرهم فِي غمرتهم} قَالَ: فِي ضلالتهم
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {فذرهم فِي غمرتهم} “Artık onları gafletleri içinde bırak” buyruğu hakkında: “Sapıklıkları içinde [bırak]” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {فذرهم فِي غمرتهم} قَالَ: فِي ضلالتهم {حَتَّى حِين} قَالَ: الْمَوْت
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {فذرهم فِي غمرتهم} “Artık onları gafletleri içinde bırak” buyruğu hakkında: “Sapıklıkları içinde [bırak]”; {حَتَّى حِين} “bir süreye kadar” buyruğu hakkında ise: “Ölüme kadar” demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مقَاتل {فذرهم فِي غمرتهم حَتَّى حِين} قَالَ: يَوْم بدر
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mukâtil'den bildirdiğine göre o, {فذرهم فِي غمرتهم حَتَّى حِين} “Artık onları bir süreye kadar kendi gafletleri içinde bırak” buyruğu hakkında: “Bedir gününe kadar” demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: أيحسبون إِنَّمَا نمدهم بِهِ من مَال وبنين نسارع لَهُم فِي الْخيرَات بل لَا يَشْعُرُونَ
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {أيحسبون إِنَّمَا نمدهم بِهِ من مَال وبنين نسارع لَهُم فِي الْخيرَات بل لَا يَشْعُرُونَ} “Kendilerine verdiğimiz mal ve oğullar ile onların iyiliklerine acele ettiğimizi (hemen koşturduğumuzu) mi sanıyorlar? Hayır, onlar farkında değiller!”
أخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {أيحسبون} قَالَ: قُرَيْش
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {أيحسبون} “Sanıyorlar mı?” buyruğu hakkında: “Kureyş'tir” demiştir.
{إِنَّمَا نمدهم بِهِ} قَالَ: نعطيهم {من مَال وبنين نسارع لَهُم فِي الْخيرَات} نزيد لَهُم فِي الْخَيْر بل نملي لَهُم فِي الْخَيْر وَلَكِن لَا يَشْعُرُونَ
{إِنَّمَا نمدهم بِهِ} “Kendilerine sağladığımız şeylerle” buyruğu hakkında: “Onlara verdiğimiz”; {من مَال وبنين نسارع لَهُم فِي الْخيرَات} “mal ve oğullar ile onların iyiliklerine acele ettiğimizi” buyruğu hakkında: “Onlar için hayrı artırdığımızı [mı sanıyorlar]? Bilakis biz onlara hayır içinde mühlet veriyoruz, fakat onlar farkında değillerdir” dedi.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {أيحسبون إِنَّمَا نمدهم بِهِ من مَال وبنين نسارع لَهُم فِي الْخيرَات بل لَا يَشْعُرُونَ} قَالَ: مكر وَالله بالقوم فِي أَمْوَالهم وَأَوْلَادهمْ فَلَا تعتبروا النَّاس بِأَمْوَالِهِمْ وَأَوْلَادهمْ وَلَكِن اعتبروهم بالإِيمان وَالْعَمَل الصَّالح
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {أيحسبون إِنَّمَا نمدهم بِهِ من مَال وبنين نسارع لَهُم فِي الْخيرَات بل لَا يَشْعُرُونَ} “Kendilerine verdiğimiz mal ve oğullar ile onların iyiliklerine acele ettiğimizi mi sanıyorlar? Hayır, onlar farkında değiller!” ayeti hakkında şöyle demiştir: “Allah'a yemin olsun ki bu topluluğa malları ve evlatları hususunda tuzak kurulmuştur (istidrac edilmiştir). İnsanları malları ve evlatlarıyla değerlendirmeyin; bilakis onları iman ve salih amelleriyle değerlendirin.”
وَأخرج ابْن جرير عَن عبد الرَّحْمَن بن أبي بكرَة أَنه قَرَأَ (نسارع لَهُم فِي الْخيرَات)
İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Abdurrahman b. Ebî Bekre ayeti (نسارع لَهُم فِي الْخيرَات) şeklinde [nûn ile] okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَالْبَيْهَقِيّ فِي سنَنه عَن الْحسن
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Sünen'inde Beyhakî'nin Hasan[-ı Basrî]'den bildirdiğine göre:
أَن عمر بن الْخطاب ﵁ أُتِي بفروة كسْرَى فَوضعت بَين يَدَيْهِ وَفِي الْقَوْم سراقَة بن مَالك فَأخذ عمر سواريه فَرمى بهما إِلَى سراقَة فَأَخذهُمَا فجعلهما فِي يَدَيْهِ فبلغتا مَنْكِبَيْه فَقَالَ: الْحَمد لله سوارا كسْرَى بن هُرْمُز فِي يَدي سراقَة بن مَالك بن جعْشم أَعرابي من بني مُدْلِج
Ömer b. el-Hattâb'a radıyallâhu anh Kisrâ'nın kürkü/giysisi getirilip önüne konuldu. Topluluğun içinde Surâka b. Mâlik de vardı. Ömer onun iki bileziğini alıp Surâka'ya fırlattı. O da onları alıp kollarına taktı, bilezikler omuzlarına kadar ulaştı. Bunun üzerine [Ömer]: “Hamdolsun Allah'a; Kisrâ b. Hürmüz'ün iki bileziği, Benî Müdlic'den bir bedevi olan Surâka b. Mâlik b. Cu'şum'un kollarında!” dedi.
ثمَّ قَالَ: اللَّهُمَّ إِنِّي قد علمت أَن رَسُولك قد كَانَ حَرِيصًا على أَن يُصِيب مَالا يُنْفِقهُ فِي سَبِيلك وعَلى عِبَادك فزويت عَنهُ ذَلِك نظرا مِنْك وخياراً اللَّهُمَّ إِنِّي أعوذ بك أَن يكون هَذَا مكراً مِنْك بعمر ثمَّ تَلا {أيحسبون أَنما نمدهم بِهِ من مَال وبنين نسارع لَهُم فِي الْخيرَات بل لَا يَشْعُرُونَ}
Sonra şöyle dedi: “Allah'ım! Biliyorum ki senin Resûlün, senin yolunda ve kullarına harcayacağı bir mala kavuşmaya çok arzulu idi; fakat sen, hakkındaki gözetimin ve en hayırlısını seçmen sebebiyle bunu ondan esirgedin. Allah'ım! Bunun Ömer'e senin tarafından bir tuzak (istidrac) olmasından sana sığınırım.” Sonra şu ayeti okudu: {أيحسبون أَنما نمدهم بِهِ من مَال وبنين نسارع لَهُم فِي الْخيرَات بل لَا يَشْعُرُونَ} “Kendilerine verdiğimiz mal ve oğullar ile onların iyiliklerine acele ettiğimizi mi sanıyorlar? Hayır, onlar farkında değiller!”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن يزِيد بن ميسرَة قَالَ: أجد فِيمَا أنزل الله على مُوسَى أيفرح عَبدِي الْمُؤمن أَن ابْسُطْ لَهُ الدُّنْيَا وَهُوَ أبعد لَهُ مني أَو يجزع عَبدِي الْمُؤمن أَن أَقبض عَنهُ الدُّنْيَا وَهُوَ أقرب لَهُ مني ثمَّ تَلا {أيحسبون أَنما نمدهم بِهِ من مَال وبنين} {نسارع لَهُم فِي الْخيرَات بل لَا يَشْعُرُونَ}
İbn Ebî Hâtim'in Yezîd b. Meysere'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Allah'ın Mûsâ'ya indirdiği [vahiy]lerde şunu bulmaktayım: ‘Mümin kulum, bu durum kendisini benden daha da uzaklaştıracakken, dünyayı kendisine bolca yaymama sevinir mi? Yahut mümin kulum, bu durum kendisini bana daha çok yaklaştıracakken, dünyayı kendisinden kısıp çekmeme üzülür mü?’” Sonra {أيحسبون أَنما نمدهم بِهِ من مَال وبنين} {نسارع لَهُم فِي الْخيرَات بل لَا يَشْعُرُونَ} “Kendilerine verdiğimiz mal ve oğullar ile onların iyiliklerine acele ettiğimizi mi sanıyorlar? Hayır, onlar farkında değiller!” ayetlerini okudu.
- قَوْله تَعَالَى: إِن الَّذين هم من خشيَة رَبهم مشفقون وَالَّذين هم بآيَات رَبهم يُؤمنُونَ وَالَّذين هم برَبهمْ لَا يشركُونَ وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا وَقُلُوبهمْ وَجلة أَنهم إِلَى رَبهم رَاجِعُون أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخيرَات وهم لَهَا سَابِقُونَ وَلَا نكلف نفسا إِلَّا وسعهَا ولدينا كتاب ينْطق بِالْحَقِّ وهم لَا يظْلمُونَ
- Yüce Allah'ın şu buyruğu: {إِن الَّذين هم من خشيَة رَبهم مشفقون وَالَّذين هم بآيَات رَبهم يُؤمنُونَ وَالَّذين هم برَبهمْ لَا يشركُونَ وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا وَقُلُوبهمْ وَجلة أَنهم إِلَى رَبهم رَاجِعُون أُولَئِكَ يُسَارِعُونَ فِي الْخيرَات وهم لَهَا سَابِقُونَ وَلَا نكلف نفسا إِلَّا وسعهَا ولدينا كتاب ينْطق بِالْحَقِّ وهم لَا يظْلمُونَ} “Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler, Rablerinin ayetlerine inananlar, Rablerine ortak koşmayanlar ve Rablerine dönecekleri için verdiklerini kalpleri ürpererek verenler; işte onlar hayır işlerinde yarışırlar ve onlar bunun için öndedirler. Biz hiç kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Katımızda gerçeği söyleyen bir kitap vardır ve onlara haksızlık edilmez.”
أخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن قَالَ: إِن الْمُؤمن جمع إحساناً وشفقة وَإِن الْمُنَافِق جمع اساءة وَأمنا ثمَّ تَلا {إِن الَّذين هم من خشيَة رَبهم مشفقون} إِلَى قَوْله {إِنَّهُم إِلَى رَبهم رَاجِعُون} وَقَالَ الْمُنَافِق {إِنَّمَا أُوتِيتهُ على علم عِنْدِي} الْقَصَص الْآيَة ٧١
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan[-ı Basrî]'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: “Mümin, iyilik ile [Allah'tan] korkuyu bir arada bulundurur; münafık ise kötülük ile [kendini azaptan] güvende görmeyi bir arada bulundurur.” Sonra {إِن الَّذين هم من خشيَة رَبهم مشفقون} “Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler” ayetinden {إِنَّهُم إِلَى رَبهم رَاجِعُون} “şüphesiz onlar Rablerine döneceklerdir” kısmına kadar okudu. Münafık ise: {إِنَّمَا أُوتِيتهُ على علم عِنْدِي} ‘Bu bana bendeki bir ilim sayesinde verilmiştir’ [Kasas 78] demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَأحمد وَعبد بن حميد وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن ماجة وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي نعت الْخَائِفِينَ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن عَائِشَة قَالَت: قلت: يَا رَسُول الله
Feryâbî, Ahmed, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Mâce, Na'tü'l-Hâifîn'de İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Âişe'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Dedim ki: “Ey Allah'ın Resûlü!
قَول الله {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا وَقُلُوبهمْ وَجلة} أهوَ الرجل يسرق ويزني وَيشْرب الْخمر وَهُوَ مَعَ ذَلِك يخَاف الله قَالَ: لَا وَلَكِن الرجل يَصُوم وَيتَصَدَّق وَيُصلي وَهُوَ مَعَ ذَلِك يخَاف الله أَن لَا يتَقَبَّل مِنْهُ
Allah'ın {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا وَقُلُوبهمْ وَجلة} ‘Verdiklerini kalpleri ürpererek verenler’ buyruğu; hırsızlık yapan, zina eden, içki içen ve bununla birlikte Allah'tan korkan adam mıdır?” [Resûlullah]: “Hayır, fakat o oruç tutan, sadaka veren, namaz kılan ve bununla birlikte kendisinden kabul edilmeyeceğinden korkan adamdır” buyurdu.
وَأخرج ابْن أبي الدُّنْيَا وَابْن جرير وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَت عَائِشَة ﵂: يَا رَسُول الله {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا وَقُلُوبهمْ وَجلة} أهم الَّذين يخطئون ويعملون بِالْمَعَاصِي وَفِي لفظ: هُوَ الَّذِي يُذنب الذَّنب وَهُوَ وَجل مِنْهُ قَالَ: لَا وَلَكِن هم الَّذين يصلونَ وَيَصُومُونَ وَيَتَصَدَّقُونَ وَقُلُوبهمْ وَجلة
İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den bildirdiğine göre Âişe radıyallâhu anhâ şöyle dedi: “Ey Allah'ın Resûlü! {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا وَقُلُوبهمْ وَجلة} ‘Verdiklerini kalpleri ürpererek verenler’ [ayeti], hata işleyen ve günah işleyen kimseler midir?” Bir lafızda ise: “Günah işleyip de bundan dolayı ürperti duyan kimse midir?” [Resûlullah]: “Hayır, bilakis onlar namaz kılan, oruç tutan, sadaka veren ve kalpleri ürperti içinde olan kimselerdir” buyurdu.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} قَالَ: يُعْطون مَا أعْطوا
Abdurrezzâk'ın İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} “Ve verdiklerini verenler” buyruğu hakkında: “Verdiklerini [bağışlayıp] verirler” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا وَقُلُوبهمْ وَجلة} قَالَ: يُعْطون مَا أعْطوا
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا وَقُلُوبهمْ وَجلة} “Verdiklerini kalpleri ürpererek verenler” buyruğu hakkında: “Verdiklerini verirler” demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا وَقُلُوبهمْ وَجلة} قَالَ: يعْملُونَ خَائِفين
İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا وَقُلُوبهمْ وَجلة} “Verdiklerini kalpleri ürpererek verenler” buyruğu hakkında: “Korku içinde amel ederler” demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن جرير عَن ابْن عمر فِي قَوْله {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} قَالَ: الزَّكَاة
Feryâbî ve İbn Cerîr'in İbn Ömer'den bildirdiğine göre o, {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} “Ve verdiklerini verenler” buyruğu hakkında: “Zekâttır” demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن عَائِشَة {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} قَالَت: هم الَّذين يَخْشونَ الله ويطيعونه
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Âişe'den bildirdiğine göre o, {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} “Ve yaptıklarını yapanlar” buyruğu hakkında: “Onlar Allah'tan korkan ve O'na itaat eden kimselerdir” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} قَالَ: يُعْطون مَا أعْطوا {وَقُلُوبهمْ وَجلة} قَالَ: مِمَّا يخَافُونَ مِمَّا بَين أَيْديهم من الْموقف وَسُوء الْحساب
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o, {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} “Ve verdiklerini verenler” buyruğu hakkında: “Verdiklerini verirler”; {وَقُلُوبهمْ وَجلة} “kalpleri ürpererek” buyruğu hakkında ise: “Önlerindeki duruşma yerinden (mevkıf) ve kötü hesaptan korktukları için [kalpleri ürperir]” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} قَالَ: يُعْطون مَا أعْطوا {وَقُلُوبهمْ وَجلة} قَالَ: الْمُؤمن ينْفق مَاله وَقَلبه وَجل
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} “Ve verdiklerini verenler” buyruğu hakkında: “Verdiklerini verirler”; {وَقُلُوبهمْ وَجلة} “kalpleri ürpererek” buyruğu hakkında ise: “Mümin, malını kalbi ürperti içinde olduğu halde infak eder” demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن الْحسن وَقَتَادَة انهما كَانَا يقرأان {يُؤْتونَ مَا آتوا} قَالَ: يعْملُونَ مَا عمِلُوا من الْخيرَات ويعطون مَا أعْطوا على خوف من الله ﷿
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Hasan ve Katâde'den bildirdiğine göre her ikisi de {يُؤْتونَ مَا آتوا} ayetini okur ve: “Yaptıkları hayırları işlerler ve verdiklerini aziz ve celil olan Allah'tan korkarak verirler” derlerdi.
وَأخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد بن حميد وَابْن جرير عَن الْحسن {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا وَقُلُوبهمْ وَجلة} قَالَ: كَانُوا يعْملُونَ مَا يعْملُونَ من أَعمال الْبر وَيَخَافُونَ أَن لَا ينجيهم ذَلِك من عَذَاب الله
İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, [Abd] b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Hasan[-ı Basrî]'den bildirdiğine göre o, {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا وَقُلُوبهمْ وَجلة} “Yaptıklarını kalpleri ürpererek yapanlar” buyruğu hakkında: “Onlar iyilik namına yapacakları amelleri yaparlar, [bununla birlikte] bunun kendilerini Allah'ın azabından kurtaramayacağından korkarlardı” demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن ابْن أبي مليكَة قَالَ: قَالَت عَائِشَة ﵂: لِأَن تكون هَذِه الْآيَة كَمَا أَقرَأ أحب إليّ من حُمُرِ النِعَمْ
Abd b. Humeyd'in İbn Ebî Müleyke'den bildirdiğine göre Âişe radıyallâhu anhâ şöyle demiştir: “Bu ayetin benim okuduğum gibi olması, bana kızıl develerden daha sevimlidir.”
فَقَالَ لَهَا ابْن عَبَّاس: مَا هِيَ قَالَت: {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا أَتَوا}
İbn Abbâs ona: “O [kıraat] nedir?” diye sordu. O da: “{وَالَّذين يُؤْتونَ مَا أَتَوا} ‘Ve yaptıkları günahları işleyenler’ şeklindedir” dedi.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن مرْدَوَيْه عَن عَائِشَة عَن النَّبِي ﷺ أَنه قَرَأَ {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا أَتَوا} مَقْصُور من الْمَجِيء
Saîd b. Mansûr ve İbn Merdûye'nin Âişe'den bildirdiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا أَتَوا} ayetini gelmek/yapmak anlamındaki (mecî') kökünden maksûr olarak [hemzesiz/uzatmasız] okumuştur.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَأحمد وَالْبُخَارِيّ فِي تَارِيخه وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أشته وَابْن الْأَنْبَارِي مَعًا فِي الْمَصَاحِف وَالدَّارقطني فِي الإِفراد وَالْحَاكِم وَصَححهُ وَابْن مرْدَوَيْه عَن عبيد بن عُمَيْر أَنه سَأَلَ عَائِشَة كَيفَ كَانَ رَسُول الله ﷺ يقْرَأ هَذِه الْآيَة {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} أَو {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} فَقَالَ: أَيَّتهمَا أحب إِلَيْك قلت: وَالَّذِي نَفسِي بِيَدِهِ لأَحَدهمَا أحب إِلَيّ من الدُّنْيَا جَمِيعًا
Saîd b. Mansûr, Ahmed, Târîh'inde Buhârî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Eşte ile İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te birlikte, el-İfrâd'da Dârekutnî, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve İbn Merdûye'nin Ubeyd b. Umeyr'den bildirdiğine göre o, Âişe'ye Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayeti nasıl okuduğunu: {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} şeklinde mi yoksa {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا آتوا} [yani {مَا أَتَوا}] şeklinde mi okuduğunu sordu. [Âişe]: “Bu ikisinden hangisi sana daha sevimlidir?” dedi. Ben: “Nefsim elinde olana yemin ederim ki, ikisinden biri bana bütün dünyadan daha sevimlidir” dedim.
قَالَت: أَيهمَا قلت {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا أَتَوا} فَقَالَت: أشهد أَن رَسُول الله ﷺ كَذَلِك كَانَ يَقْرَأها وَكَذَلِكَ أنزلت وَلَكِن الهجاء حرف
[Âişe]: “Hangisi?” dedi. Ben: {وَالَّذين يُؤْتونَ مَا أَتَوا} dedim. Bunun üzerine [Âişe]: “Şahitlik ederim ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu böyle okuyordu ve o şekilde indirilmiştir; fakat imlası/yazımı değiştirilmiştir” dedi.