وَيَقُول الْأَعْمَى: لَو شَاءَ الله لجعلني بَصيرًا مثل فلَان
Âmâ da: 'Allah dileseydi beni falan gibi gören kılardı' der.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة {وَجَعَلنَا بَعْضكُم لبَعض فتْنَة} قَالَ: هُوَ التَّفَاضُل فِي الدُّنْيَا وَالْقُدْرَة والقهر
İbn Ebî Hâtim, İkrime'den {وَجَعَلنَا بَعْضكُم لبَعض فتْنَة} “Sizi birbirinizle imtihan ettik” kavli hakkında: "O, dünyadaki üstünlük, güç ve tahakkümdür" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَجَعَلنَا بَعْضكُم لبَعض فتْنَة} قَالَ: يمسك على هَذَا ويوسع على هَذَا فَيَقُول: لم يُعْطِنِي رَبِّي مَا أعْطى فلَانا
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den {وَجَعَلنَا بَعْضكُم لبَعض فتْنَة} “Sizi birbirinizle imtihan ettik” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Buna [rızkı] kısar, şuna ise bol verir. Bunun üzerine o: 'Rabbim falana verdiğini bana niçin vermedi?' der.
ويبتلى بالوجع فَيَقُول: لم يَجْعَلنِي رَبِّي صَحِيحا مثل فلَان
Ağrı ve hastalıkla imtihan olunur da: 'Rabbim beni falan gibi niçin sağlıklı kılmadı?' der.
فِي أشباه ذَلِك
Bunun benzeri durumlardaki,
من الْبلَاء ليعلم من يصبر مِمَّن يجزع {وَكَانَ رَبك بَصيرًا} بِمن يصبر وَمن يجزع
kimin sabredip kimin sabırsızlık göstereceğinin bilinmesi için [verilen] imtihanlardandır. {وَكَانَ رَبك بَصيرًا} “Rabbin her şeyi hakkıyla görendir”; sabredenleri de sabırsızlık gösterenleri de [görendir].
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الْحسن عَن النَّبِي ﷺ قَالَ لَو شَاءَ الله لجعلكم أَغْنِيَاء كلكُمْ لَا فَقير فِيكُم
İbn Ebî Şeybe, Hasen[-i Basrî]'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletti: "Allah dileseydi hepinizi zengin kılardı da aranızda hiçbir fakir bulunmazdı.
وَلَو شَاءَ الله لجعلكم فُقَرَاء كلكُمْ لَا غَنِي فِيكُم
Eğer Allah dileseydi hepinizi fakir kılardı da aranızda hiçbir zengin bulunmazdı.
وَلَكِن ابتلى بَعْضكُم بِبَعْض
Fakat bir kısmınızı diğeriyle imtihan etti."
وَأخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن رِفَاعَة بن رَافع الزرقي قَالَ: قَالَ رجل: يَا رَسُول الله كَيفَ ترى فِي رقيقنا
Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru'l-Usûl'de Rifâa b. Râfi' ez-Zürakî'den nakletti; o şöyle dedi: Bir adam: "Ey Allah'ın Resûlü! Kölelerimiz hakkında ne dersin?
أَقوام مُسلمين يصلونَ صَلَاتنَا وَيَصُومُونَ صومنا نضربهم فَقَالَ رَسُول الله ﷺ توزن ذنوبهم وعقوبتكم إيَّاهُم فَإِن كَانَت عقوبتكم أَكثر من ذنوبهم أخذُوا مِنْكُم قَالَ: أَفَرَأَيْت سبا اياهم قَالَ
[Onlar] bizim gibi namaz kılan, bizim gibi oruç tutan Müslüman kimselerdir, [fakat] onları dövüyoruz" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Onların günahları ile sizin onlara verdiğiniz ceza tartılır; eğer sizin verdiğiniz ceza günahlarından fazla olursa, sizden [haklarını] alırlar" buyurdu. [Adam]: "Peki onlara sövmemize ne dersin?" diye sordu. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu:
يُوزن ذنبهم واذا كم اياهم فان كَانَ اذا كم أَكثر أعْطوا مِنْكُم قَالَ الرجل: مَا أسمع عدوّاً أقرب اليّ مِنْهُم فَتلا رَسُول الله ﷺ {وَجَعَلنَا بَعْضكُم لبَعض فتْنَة أَتَصْبِرُونَ وَكَانَ رَبك بَصيرًا} فَقَالَ الرجل: أَرَأَيْت يَا رَسُول الله وَلَدي أضربهم قَالَ: انك لاتتهم فِي ولدك فَلَا تطيب نفسا تشبع ويجوع وَلَا تكتسي ويعروا
"Onların günahı ile sizin onlara verdiğiniz eziyet tartılır; eğer sizin verdiğiniz eziyet daha fazla olursa, sizden [hakları] onlara verilir." Adam: "Bana onlardan daha yakın bir düşman işitmedim!" dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: {وَجَعَلنَا بَعْضكُم لبَعض فتْنَة أَتَصْبِرُونَ وَكَانَ رَبك بَصيرًا} “Sabredecek misiniz diye sizi birbirinizle imtihan ettik. Rabbin her şeyi hakkıyla görendir.” ayetini okudu. Adam: "Ey Allah'ın Resûlü, ya çocuklarım? Onları döveyim mi?" deyince, [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Sen çocuğun hakkında itham edilmezsin; sen doyup o aç kalırken, sen giyinip o çıplak kalırken gönlün buna razı olmaz" buyurdu.
- قَوْله تَعَالَى: وَقَالَ الَّذين لَا يرجون لقاءنا لَوْلَا أنزل علينا الْمَلَائِكَة أَو نرى رَبنَا لقد استكبروا فِي أنفسهم وعتوا عتوا كَبِيرا
- Allah Teâlâ'nın: {وَقَالَ الَّذين لَا يرجون لقاءنا لَوْلَا أنزل علينا الْمَلَائِكَة أَو نرى رَبنَا لقد استكبروا فِي أنفسهم وعتوا عتوا كَبِيرا} “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar: 'Bize melekler indirilseydi ya da Rabbimizi görseydik ya!' dediler. Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar.” kavli.
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَقَالَ الَّذين لَا يرجون لقاءنا} قَالَ: هَذَا قَول كفار قُرَيْش {لَوْلَا أنزل علينا الْمَلَائِكَة أَو نرى رَبنَا} فيخبرنا أَن مُحَمَّدًا رَسُول الله ﷺ
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den {وَقَالَ الَّذين لَا يرجون لقاءنا} “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar dediler ki...” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Bu, Kureyş kâfirlerinin sözüdür: {لَوْلَا أنزل علينا الْمَلَائِكَة أَو نرى رَبنَا} 'Bize melekler indirilseydi ya da Rabbimizi görseydik ya!' [yani] Muhammed'in Allah'ın elçisi sallallâhu aleyhi ve sellem olduğunu bize haber verseydi ya!"
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عبيد بن عُمَيْر فِي قَوْله {وَقَالَ الَّذين لَا يرجون لقاءنا} قَالَ لَا يسْأَلُون
İbn Ebî Hâtim, Ubeyd b. Umeyr'den {وَقَالَ الَّذين لَا يرجون لقاءنا} “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar...” kavli hakkında: "[Kavuşmayı] istemezler" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {لَوْلَا أنزل علينا الْمَلَائِكَة} أَي نراهم عيَانًا
İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {لَوْلَا أنزل علينا الْمَلَائِكَة} “Bize melekler indirilseydi ya!” kavli hakkında: "Yani onları gözlerimizle açıkça görseydik" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وعتوا عتواً كَبِيرا} قَالَ: شدَّة الْكفْر
İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {وعتوا عتواً كَبِيرا} “Ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar” kavli hakkında: "Küfrün şiddetidir" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ العتو فِي كتاب الله التجبر
İbn Ebî Hâtim, İkrime'nin şöyle dediğini nakletti: "Allah'ın Kitabı'nda 'utüvv' (عتو), büyüklük taslamaktır/zorbalıktır (tecübbür)."
- قَوْله تَعَالَى: يَوْم يرَوْنَ الْمَلَائِكَة لَا بشرى يَوْمئِذٍ للمجرمين وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا
- Allah Teâlâ'nın: {يَوْم يرَوْنَ الْمَلَائِكَة لَا بشرى يَوْمئِذٍ للمجرمين وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا} “Melekleri görecekleri gün, işte o gün suçlulara müjde yoktur ve [melekler]: 'Hicran mahcurâ (Size müjde tamamen yasaktır)!' derler.” kavli.
أخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {يَوْم يرَوْنَ الْمَلَائِكَة} قَالَ: يَوْم الْقِيَامَة
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {يَوْم يرَوْنَ الْمَلَائِكَة} “Melekleri görecekleri gün” kavli hakkında: "Kıyamet günüdür" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَطِيَّة فِي قَوْله {لَا بشرى يَوْمئِذٍ للمجرمين} قَالَ: إِذا كَانَ يَوْم الْقِيَامَة يلقى الْمُؤمن بالبشرى فَإِذا رأى ذَلِك الْكفَّار قَالُوا للْمَلَائكَة: بشرونا قَالُوا: حجرا مَحْجُورا
İbn Ebî Hâtim, Atiyye'den {لَا بشرى يَوْمئِذٍ للمجرمين} “O gün suçlulara müjde yoktur” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Kıyamet günü olduğunda mümin müjdeyle karşılanır. Kâfirler bunu görünce meleklere: 'Bizi de müjdeleyin!' derler. [Melekler de]: 'Hicran mahcurâ' derler.
حَرَامًا محرما أَن نتلقاكم بالبشرى
[Yani] sizi müjdeyle karşılamamız kesinlikle haram kılınmıştır/yasaktır."
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا} قَالَ: عوذاً معَاذًا الْمَلَائِكَة تَقوله
Feryâbî, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا} kavli hakkında: "Melekler: '[Allah'a] sığınırız, korunuruz (iyâzen meâzen)' derler" dediğini nakletti.
وَفِي لفظ قَالَ: حَرَامًا محرما أَن تكون الْبُشْرَى الْيَوْم إِلَّا للْمُؤْمِنين
Bir rivayette ise şöyle dedi: "Bugün müjdenin müminlerden başkasına olması kesinlikle haram kılınmıştır/yasaktır."
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا} قَالَ: تَقول الْمَلَائِكَة: حَرَامًا محرما على الْكفَّار الْبُشْرَى يَوْم الْقِيَامَة
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Katâde'den {وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا} kavli hakkında: "Melekler: 'Kıyamet günü kâfirlere müjde kesinlikle haram kılınmıştır/yasaktır' derler" dediğini nakletti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن الضَّحَّاك {وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا} قَالَ: تَقول الْمَلَائِكَة: حَرَامًا محرما على الْكفَّار الْبُشْرَى حِين رَأَيْتُمُونَا
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Dahhâk'tan {وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا} kavli hakkında: "Melekler: 'Bizi gördüğünüz anda kâfirlere müjde kesinlikle haram kılınmıştır/yasaktır' derler" dediğini nakletti.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم من طَرِيق عَطِيَّة الْعَوْفِيّ عَن أبي سعيد الْخُدْرِيّ {وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا} قَالَ: حَرَامًا محرما أَن نبشركم بِمَا نبشر بِهِ الْمُتَّقِينَ
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Atiyye el-Avfî yoluyla Ebû Saîd el-Hudrî'den {وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا} kavli hakkında: "Müttakileri müjdelediğimiz şeylerle sizi müjdelememiz kesinlikle haram kılınmıştır/yasaktır [demektir]" dediğini nakletti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن وَقَتَادَة فِي قَوْله {وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا} قَالَ: هِيَ كلمة كَانَت الْعَرَب تَقُولهَا
Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim; Hasen[-i Basrî] ve Katâde'den {وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا} kavli hakkında şöyle dediklerini nakletti: "Bu, Arapların söyleyegeldiği bir sözdü.
كَانَ الرجل إِذا نزلت بِهِ شدَّة قَالَ: حجرا مَحْجُورا حَرَامًا محرما
Kişinin başına bir şiddet ve sıkıntı geldiğinde: 'Hicran mahcûrâ (Haram olsun, menedilsin)!' derdi."
وَأخرج عبد بن حميد عَن الْحسن قَالَ: كَانَت الْمَرْأَة إِذا رَأَتْ الشَّيْء تكرههُ تَقول: حجر من هَذَا
Abd b. Humeyd, Hasen[-i Basrî]'den nakletti; o şöyle dedi: "Kadın hoşlanmadığı bir şey gördüğünde: 'Bundan uzak ve men olunsun (hicrun min hâzâ)' derdi."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك فِي الْآيَة قَالَ: لما جَاءَت زلازل السَّاعَة فَكَانَ من زلازلها أَن السَّمَاء انشقت فَهِيَ يَوْمئِذٍ واهية وَالْملك على ارجائها: على سَعَة كل شَيْء [] تشقق
İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan ayet hakkında şöyle dediğini nakletti: "Kıyametin sarsıntıları geldiğinde, onun sarsıntılarından biri de göğün yarılmasıdır; artık o gün o zayıflamıştır ve melekler onun etrafındadır; yarılan her şeyin genişliği üzerindedir.
فَهِيَ من السَّمَاء فَذَلِك قَوْله {يَوْم يرَوْنَ الْمَلَائِكَة لَا بشرى يَوْمئِذٍ للمجرمين وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا} حَرَامًا محرما أَيهَا المجرمون أَن تكون لكم الْبُشْرَى الْيَوْم حِين رَأَيْتُمُونَا
[Melekler] göktendir. İşte Allah'ın: {يَوْم يرَوْنَ الْمَلَائِكَة لَا بشرى يَوْمئِذٍ للمجرمين وَيَقُولُونَ حجرا مَحْجُورا} “Melekleri görecekleri gün, işte o gün suçlulara müjde yoktur ve [melekler]: 'Hicran mahcurâ!' derler” kavli budur; [yani] 'Ey suçlular, bizi gördüğünüz bugün müjdeye nail olmanız kesinlikle haram kılınmıştır/yasaktır' [derler]."
- قَوْله تَعَالَى: وَقدمنَا إِلَى مَا عمِلُوا من عمل فجعلناه هباء منثوراً
- Allah Teâlâ'nın: {وَقدمنَا إِلَى مَا عمِلُوا من عمل فجعلناه هباء منثوراً} “Onların yaptıkları her işin önüne geçtik de onu saçılmış toz zerreleri haline getirdik.” kavli.
أخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {وَقدمنَا إِلَى مَا عمِلُوا من عمل} قَالَ: قدمنَا إِلَى مَا عمِلُوا من خير مِمَّن لَا يتَقَبَّل مِنْهُ فِي الدُّنْيَا
Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وَقدمنَا إِلَى مَا عمِلُوا من عمل} “Onların yaptıkları her işin önüne geçtik” kavli hakkında: "Dünyada kendisinden kabul olunmayan kimselerin yaptığı hayırlara yöneldik [demektir]" dediğini nakletti.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ بن أبي طَالب فِي قَوْله {هباء منثوراً} قَالَ: الهباء: شُعَاع الشَّمْس الَّذِي يخرج من الكوة
Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Tâlib'den {هباء منثوراً} “Saçılmış toz zerreleri” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Hebâ (الهباء), delikten/pencereden içeri süzülen güneş ışığı [demektir]."
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَالْفِرْيَابِي وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عَليّ بن أبي طَالب قَالَ: الهباء: ريح الْغُبَار يسطع ثمَّ يذهب فَلَا يبْقى مِنْهُ شَيْء فَجعل الله أَعْمَالهم كَذَلِك
Abdurrezzâk, Feryâbî, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ali b. Ebî Tâlib'in şöyle dediğini nakletti: "Hebâ (الهباء); toz rüzgârıdır, yükselir sonra savrulup gider ve ondan geriye hiçbir şey kalmaz. Allah da onların amellerini böyle kılmıştır."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: الهباء: الَّذِي يطير من النَّار إِذا اضطرمت يطير مِنْهَا الشرر فَإِذا وَقع لم يكن شَيْئا
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: "Hebâ (الهباء), ateş tutuştuğunda ondan uçuşan kıvılcımlardır ki yere düştüğünde bir hiç olur."
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {هباء منثوراً} قَالَ: المَاء المهراق
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {هباء منثوراً} “Saçılmış toz zerreleri” kavli hakkında: "Dökülüp saçılan sudur" dediğini nakletti.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {هباء منثوراً} قَالَ: الشعاع فِي كوّة أحدهم
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Hasen[-i Basrî]'den {هباء منثوراً} “Saçılmış toz zerreleri” kavli hakkında şöyle dediğini nakletti: "Onlardan birinin penceresindeki [güneş] ışığıdır;
لَو ذهبت تقبض عَلَيْهِ لم تستطع
onu tutmaya çalışsan tutamazsın."
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {هباء منثوراً} قَالَ: شُعَاع الشَّمْس من الكوّة
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den {هباء منثوراً} “Saçılmış toz zerreleri” kavli hakkında: "Pencereden [vuran] güneş ışığıdır" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن عِكْرِمَة {هباء منثوراً} قَالَ: شُعَاع الشَّمْس الَّذِي فِي الكوّة
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den {هباء منثوراً} “Saçılmış toz zerreleri” kavli hakkında: "Pencerede görünen güneş ışığıdır" dediğini nakletti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي مَالك وعامر فِي الهباء المنثور: شُعَاع الشَّمْس
Abd b. Humeyd; Ebû Mâlik ve Âmir'den 'hebâ-i mensûr' hakkında: "Güneş ışığıdır" dediklerini nakletti.
وَأخرج عبد بن حميد عَن الضَّحَّاك {هباء منثوراً} قَالَ: الْغُبَار
Abd b. Humeyd, Dahhâk'tan {هباء منثوراً} “Saçılmış toz zerreleri” kavli hakkında: "Tozdur" dediğini nakletti.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {هباء منثوراً} قَالَ: هُوَ مَا تَذْرُوهُ الرِّيَاح من حطام هَذَا الشّجر
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {هباء منثوراً} “Saçılmış toz zerreleri” kavli hakkında: "O, rüzgârların bu ağaç kırıntılarından savurup uçurduğu şeylerdir" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مُعلى بن عُبَيْدَة قَالَ: الهباء: الرماد
İbn Ebî Hâtim, Muallâ b. Ubeyde'nin: "Hebâ (الهباء), küldür" dediğini nakletti.
وَأخرج سمويه فِي فَوَائده عَن سَالم مولى أبي حُذَيْفَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ ليجاء يَوْم الْقِيَامَة بِقوم مَعَهم حَسَنَات مِثَال جبال تهَامَة حَتَّى إِذا جِيءَ بهم جعل الله تَعَالَى أَعْمَالهم هباء ثمَّ قذفهم فِي النَّار قَالَ سَالم: بِأبي وَأمي يَا رَسُول الله حل لنا هَؤُلَاءِ الْقَوْم قَالَ: كَانُوا يصلونَ وَيَصُومُونَ وَيَأْخُذُونَ سنة من اللَّيْل وَلَكِن كَانُوا إِذا عرض عَلَيْهِم شَيْء من الْحَرَام وَثبُوا عَلَيْهِ فأدحض الله تَعَالَى أَعْمَالهم
Semmeveyh, Fevâid'inde Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim'den nakletti; o şöyle dedi: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Kıyamet günü Tihâme dağları misali sevapları olan bir topluluk getirilir; nihayet getirildiklerinde Allah Teâlâ onların amellerini heba eder, sonra da onları ateşe atar." Sâlim: "Anam babam sana feda olsun ey Allah'ın Resûlü! Bu topluluğu bize tavsif et/açıkla" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Onlar namaz kılarlar, oruç tutarlar ve gecenin bir kısmını ibadetle geçirirlerdi; ancak kendilerine haramdan bir şey arz olunduğunda üzerine atlarlardı. Bu yüzden Allah Teâlâ onların amellerini boşa çıkardı."
- قَوْله تَعَالَى: أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلا
- Allah Teâlâ'nın: {أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلا} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer çok daha güzeldir.” kavli.
أخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً} قَالَ: أحسن منزلا وَخير مأوى
Abd b. Humeyd, Katâde'den {أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer çok daha güzeldir” kavli hakkında: "Konağı daha güzel ve barınağı daha hayırlıdır [demektir]" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي قَوْله {وَأحسن مقيلاً} قَالَ: مصيراً
İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den {وَأحسن مقيلاً} “Dinlenecekleri yer çok daha güzeldir” kavli hakkında: "Varılacak yer [demektir]" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً} قَالَ: فِي الغرف من الْجنَّة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً} “Kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer çok daha güzeldir” kavli hakkında: "Cennetin köşklerindedir" dediğini nakletti.
وَكَانَ حسابهم أَن عرضوا على رَبهم عرضة وَاحِدَة وَذَلِكَ الْحساب الْيَسِير وَذَلِكَ مثل قَوْله {فَأَما من أُوتِيَ كِتَابه بِيَمِينِهِ فَسَوف يُحَاسب حسابا يَسِيرا وينقلب إِلَى أَهله مَسْرُورا}
[İbn Abbâs dedi ki:] "Onların hesabı, Rablerine tek bir arz ile arz olunmalarıdır; işte bu kolay hesaptır. Bu da [Allah Teâlâ'nın] şu kavli gibidir: {فَأَما من أُوتِيَ كِتَابه بِيَمِينِهِ فَسَوف يُحَاسب حسابا يَسِيرا وينقلب إِلَى أَهله مَسْرُورا} “Kime kitabı sağından verilirse, o kolay bir hesapla hesaba çekilecek ve sevinçli olarak ailesine dönecektir.”"
وَأخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَصَححهُ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: لَا ينتصف النَّهَار من يَوْم الْقِيَامَة حَتَّى يقبل هَؤُلَاءِ وَهَؤُلَاء
İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Mes'ûd'dan şöyle dediğini nakletti: "Kıyamet gününün gündüzü yarılanmaz ki şunlar [cennette] ve şunlar [cehennemde] dinlenmeye çekilmiş olurlar."
ثمَّ قَرَأَ {أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً} وَقَرَأَ / ثمَّ إِن مقيلهم لإِلى الْجَحِيم /
Sonra {أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer çok daha güzeldir” [ayetini] okudu ve: / ثمَّ إِن مقيلهم لإِلى الْجَحِيم / “Sonra muhakkak ki onların dinlenecekleri yer elbette cehennemdir” [kıraatini] okudu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: إِنَّمَا هِيَ ضحوة فيقيل أَوْلِيَاء الله على الأسرة مَعَ الْحور الْعين ويقيل أَعدَاء الله مَعَ الشَّيَاطِين مُقرنين
İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: "O sadece bir kuşluk vaktidir; Allah'ın veli kulları sedirler üzerinde hûr-i iyn (iri gözlü huriler) ile dinlenmeye çekilirler, Allah'ın düşmanları ise [birbirine ve] şeytanlara zincirlenmiş olarak dinlenmeye çekilirler."
وَأخرج ابْن الْمُبَارك وَسَعِيد بن مَنْصُور وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن إِبْرَاهِيم النَّخعِيّ قَالَ: كَانُوا يرَوْنَ أَنه يفرغ من حِسَاب النَّاس يَوْم الْقِيَامَة نصف النَّهَار فيقيل أهل الْجنَّة فِي الْجنَّة وَأهل النَّار فِي النَّار فَذَلِك قَوْله {أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً}
İbnü'l-Mübârek, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Hilye'de Ebû Nuaym, İbrâhîm en-Nehaî'den şöyle dediğini nakletti: "Onlar, kıyamet günü gün ortasında insanların hesabının tamamlanacağı, cennetliklerin cennette, cehennemliklerin ise cehennemde kaylûle yapacakları (öğle istirahatine çekilecekleri) görüşündeydiler. İşte [Allah Teâlâ'nın]: {أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer çok daha güzeldir” kavli budur."
وَأخرج ابْن جرير عَن سعيد بن الصوّاف قَالَ: بَلغنِي أَن يَوْم الْقِيَامَة يقصر على الْمُؤمن حَتَّى يكون كَمَا بَين الْعَصْر إِلَى غرُوب الشَّمْس وَإِنَّهُم ليقيلون فِي رياض الْجنَّة
İbn Cerîr, Saîd b. es-Savvâf'tan nakletti; o şöyle dedi: "Bana ulaştığına göre, kıyamet günü mümine ikindi ile güneşin batışı arasındaki vakit kadar kısaltılır ve onlar cennet bahçelerinde kaylûle yaparlar (dinlenirler),"
حِين يفرغ النَّاس من الْحساب
"insanların hesabı bittiği zaman."
وَذَلِكَ قَوْله {أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً}
İşte [Allah Teâlâ'nın]: {أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer çok daha güzeldir” kavli budur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً} أَي مأوى ومنزلاً قَالَ قَتَادَة: حدث صَفْوَان ابْن مُحرز قَالَ: إِنَّه ليجاء يَوْم الْقِيَامَة برجلَيْن
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer çok daha güzeldir” kavli hakkında: "Yani barınak ve konak olarak [daha güzeldir]" dediğini nakletti. Katâde dedi ki: Safvân b. Muhriz anlattı ve şöyle dedi: "Kıyamet günü iki adam getirilir:
كَانَ أَحدهمَا ملكا فِي الدُّنْيَا فيحاسب فَإِذا عبد لم يعْمل خيرا فَيُؤْمَرُ بِهِ إِلَى النَّار
Biri dünyada bir hükümdardı; hesaba çekilir, bir de bakılır ki hiçbir hayır işlememiş bir kuldur; böylece ateşe götürülmesi emredilir.
وَالْآخر كَانَ صَاحب كَسَاه فِي الدُّنْيَا فيحاسب فَيَقُول: يَا رب مَا أَعْطَيْتنِي من شَيْء فتحاسبني بِهِ فَيَقُول: صدق عَبدِي فارسلوه فَيُؤْمَر بِهِ إِلَى الْجنَّة ثمَّ يتركان مَا شَاءَ الله ثمَّ يدعى صَاحب النَّار فَإِذا هُوَ مثل الحممة السَّوْدَاء فَيُقَال لَهُ: كَيفَ وجدت مقيلك فَيَقُول: شَرّ مقيل
Diğeri ise dünyada bir abaya/hırkaya sahip [fakir] biriydi; hesaba çekilir ve: 'Ey Rabbim! Bana beni hesaba çekeceğin bir şey vermedin ki!' der. [Allah]: 'Kulum doğru söyledi, onu salıverin' buyurur ve cennete götürülmesi emredilir. Sonra Allah'ın dilediği bir süre bırakılırlar. Ardından cehennemlik olan çağrılır, bir de bakılır ki simsiyah bir kömür gibidir! Ona: 'İstirahat yerini nasıl buldun?' denilir. O da: 'En kötü istirahat yeri!' der.
فَيُقَال لَهُ: عد
Ona: 'Dön!' denilir.
ثمَّ يدعى صَاحب الْجنَّة فَإِذا هُوَ مثل الْقَمَر لَيْلَة الْبَدْر فَيُقَال لَهُ: كَيفَ وجدت مقيلك فَيَقُول رب خير مقيل فَيُقَال: عد
Sonra cennetlik olan çağrılır, bir de bakılır ki dolunay gecesindeki ay gibidir! Ona: 'İstirahat yerini nasıl buldun?' denilir. O da: 'Rabbim! En hayırlı istirahat yeri!' der. [Ona da]: 'Dön!' denilir."
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة قَالَ: إِنِّي لأعرف السَّاعَة الَّتِي يدْخل فِيهَا أهل الْجنَّة الْجنَّة وَأهل النَّار النَّار: السَّاعَة الَّتِي يكون فِيهَا ارْتِفَاع الضُّحَى الْأَكْبَر إِذا انْقَلب النَّاس إِلَى أَهْليهمْ للقيلولة
İbn Ebî Hâtim, İkrime'den şöyle dediğini nakletti: "Ben cennetliklerin cennete, cehennemliklerin de cehenneme gireceği vakti kesinlikle biliyorum: İnsanların kaylûle (öğle istirahati) için ailelerine döndükleri, kuşluk vaktinin en yükseldiği (büyük kuşluk) vakittir.
فَيَنْصَرِف أهل النَّار إِلَى النَّار وَأما أهل الْجنَّة فَينْطَلق بهم الْجنَّة فَكَانَت قيلولتهم فِي الْجنَّة وأطعموا كبد الْحُوت فاشبعهم كلهم فَذَلِك قَوْله {أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً}
Cehennemlikler cehenneme sevk olunur. Cennetliklere gelince, onlar cennete götürülür; böylece onların istirahatleri cennette olur ve balık ciğeriyle doyurulurlar da bu onların hepsini doyurur. İşte [Allah Teâlâ'nın]: {أَصْحَاب الْجنَّة يَوْمئِذٍ خير مُسْتَقرًّا وَأحسن مقيلاً} “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer çok daha güzeldir” kavli budur."
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن عِكْرِمَة أَنه سُئِلَ عَن يَوْم الْقِيَامَة أَمن الدُّنْيَا هُوَ أم من الْآخِرَة فَقَالَ: صدر ذَلِك الْيَوْم من الدُّنْيَا وآخرة من الْآخِرَة
İbn Asâkir, İkrime'den nakletti; ona kıyamet gününün dünyadan mı yoksa ahiretten mi olduğu sorulduğunda şöyle dedi: "O günün başı dünyadan, sonu ise ahirettendir."
- قَوْله تَعَالَى: وَيَوْم تشقق السَّمَاء بالغمام وَنزل الْمَلَائِكَة تَنْزِيلا الْملك يَوْمئِذٍ الْحق للرحمن وَكَانَ يَوْمًا على الْكَافرين عسيرا
- Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْم تشقق السَّمَاء بالغمام وَنزل الْمَلَائِكَة تَنْزِيلا الْملك يَوْمئِذٍ الْحق للرحمن وَكَانَ يَوْمًا على الْكَافرين عسيرا} “Gök bulutlarla yarılıp parçalandığı ve melekler peyderpey indirildiği gün, işte o gün gerçek mülk ve hâkimiyet Rahmân'ındır. İnkârcılar için ise o pek zorlu bir gündür.” kavli.
أخرج عبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي الْأَهْوَال وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَرَأَ {وَيَوْم تشقق السَّمَاء بالغمام وَنزل الْمَلَائِكَة تَنْزِيلا} قَالَ: يجمع الله الْخلق يَوْم الْقِيَامَة فِي صَعِيد وَاحِد
Abd b. Humeyd, el-Ehvâl'de İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim, İbn Abbâs'tan {وَيَوْم تشقق السَّمَاء بالغمام وَنزل الْمَلَائِكَة تَنْزِيلا} “Gök bulutlarla yarılıp parçalandığı ve melekler peyderpey indirildiği gün” [ayetini] okuyup şöyle dediğini nakletti: "Allah kıyamet günü mahlukatı tek bir düzlükte toplar;
الْجِنّ والإِنس والبهائم وَالسِّبَاع وَالطير وَجَمِيع الْخلق فتشقق السَّمَاء الدُّنْيَا فَينزل أَهلهَا وهم أَكثر مِمَّن فِي
cinleri, insanları, hayvanları, yırtıcıları, kuşları ve bütün mahlukatı. Derken dünya seması yarılır ve onun ehli iner; onlar...
الأَرْض من الْجِنّ والإِنس وَجَمِيع الْخلق فيحيطون بالجن والانس وَجَمِيع الْخلق فَيَقُول أهل الأَرْض: أفيكم رَبنَا فَيَقُولُونَ: لَا
...yeryüzündeki cinlerden, insanlardan ve bütün mahlukattan daha çokturlar. Cinleri, insanları ve bütün mahlukatı kuşatırlar. Yeryüzü ehli: 'Rabbimiz aranızda mı?' der. Onlar da: 'Hayır' derler.
ثمَّ تشقق السَّمَاء الثَّانِيَة فَينزل أَهلهَا وهم أَكثر من أهل السَّمَاء الدُّنْيَا وَمن الْجِنّ والإِنس وَجَمِيع الْخلق فيحيطون بِالْمَلَائِكَةِ الَّذين نزلُوا قبلهم وَالْجِنّ والانس وَجَمِيع الْخلق
Sonra ikinci sema yarılır ve onun ehli iner; onlar dünya semasının ehlinden, cinlerden, insanlardan ve bütün mahlukattan daha çokturlar. Kendilerinden önce inen melekleri, cinleri, insanları ve bütün mahlukatı kuşatırlar.
ثمَّ ينزل أهل السَّمَاء الثَّالِثَة فيحيطون بِالْمَلَائِكَةِ الَّذين نزلُوا قبلهم وَالْجِنّ والانس وَجَمِيع الْخلق
Sonra üçüncü semanın ehli iner ve kendilerinden önce inen melekleri, cinleri, insanları ve bütün mahlukatı kuşatırlar.
ثمَّ ينزل أهل السَّمَاء الرَّابِعَة وهم أَكثر من أهل الثَّالِثَة وَالثَّانيَِة وَالْأولَى وَأهل الأَرْض ثمَّ ينزل أهل السَّمَاء الْخَامِسَة وهم أَكثر مِمَّن تقدم ثمَّ أهل السَّمَاء السَّادِسَة كَذَلِك ثمَّ أهل السَّمَاء السَّابِعَة
Sonra dördüncü semanın ehli iner; onlar üçüncü, ikinci ve birinci semanın ehlinden ve yeryüzü ehlinden daha çokturlar. Sonra beşinci semanın ehli iner; onlar öncekilerden daha çokturlar. Sonra altıncı semanın ehli aynı şekilde [iner], sonra yedinci semanın ehli [iner];
وهم أَكثر من أهل السَّمَوَات وَأهل الأَرْض ثمَّ ينزل رَبنَا فِي ظلل من الْغَمَام وَحَوله الكروبيون وهم أَكثر من أهل السَّمَوَات السَّبع والانس وَالْجِنّ وَجَمِيع الْخلق لَهُم قُرُون ككعوب القنا وهم حَملَة الْعَرْش لَهُم زجل بالتسبيح والتحميد وَالتَّقْدِيس لله تَعَالَى وَمن أَخْمص قدم أحدهم إِلَى كعبة مسيرَة خَمْسمِائَة عَام وَمن كَعبه إِلَى ركبته خَمْسمِائَة عَام وَمن ركبته إِلَى فَخذه مسيرَة خَمْسمِائَة عَام وَمن فَخذه إِلَى ترقوته مسيرَة خَمْسمِائَة عَام وَمن ترقوته إِلَى مَوضِع القرط مسيرَة خَمْسمِائَة عَام وَمَا فَوق ذَلِك خَمْسمِائَة عَام
onlar göklerin ve yeryüzünün ehlinden daha çokturlar. Sonra Rabbimiz buluttan gölgeler içinde iner, etrafında Kerûbiyyûn (büyük melekler) vardır. Onlar yedi kat göklerin ehlinden, insanlardan, cinlerden ve bütün mahlukattan daha çokturlar. Mızrak boğumları gibi boynuzları/uzuvları vardır ve onlar Arş'ın taşıyıcılarıdır; Allah Teâlâ'yı tesbih, tahmid ve takdis ile uğultulu sesleri vardır. Onlardan birinin ayak tabanından topuğuna kadar olan mesafe beş yüz yıllık yoldur, topuğundan dizine kadar beş yüz yıllık yoldur, dizinden uyluğuna kadar beş yüz yıllık yoldur, uyluğundan köprücük kemiğine kadar beş yüz yıllık yoldur, köprücük kemiğinden küpe yerine (kulak memesine) kadar beş yüz yıllık yoldur ve bunun yukarısı da beş yüz yıllık yoldur."
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك {وَيَوْم تشقق السَّمَاء بالغمام} قَالَ: هُوَ قطع السَّمَاء إِذا انشقت
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan {وَيَوْم تشقق السَّمَاء بالغمام} “Gök bulutlarla yarılıp parçalandığı gün” kavli hakkında: "O, yarıldığı zaman göğün parçalanmasıdır" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد {وَيَوْم تشقق السَّمَاء بالغمام} قَالَ: هُوَ الَّذِي قَالَ {فِي ظلل من الْغَمَام} الْبَقَرَة الْآيَة ١٢٠ الَّذِي يَأْتِي الله فِيهِ يَوْم الْقِيَامَة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وَيَوْم تشقق السَّمَاء بالغمام} “Gök bulutlarla yarılıp parçalandığı gün” kavli hakkında: "O, [Bakara Suresi 210. ayette] {فِي ظلل من الْغَمَام} 'buluttan gölgeler içinde' buyurduğudur ki Allah kıyamet günü onun içinde gelir" dediğini nakletti.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر عَن ابْن جريج فِي الْآيَة
İbnü'l-Münzir, ayet hakkında İbn Cüreyc'in şöyle dediğini nakletti:
يَقُول: تشقق عَن الْغَمَام الَّذِي يَأْتِي الله فِيهِ
"Yani Allah'ın içinde geleceği bulutun üzerinden yarılır,"
غمام زَعَمُوا فِي الْجنَّة
"iddia ettiklerine göre cennetteki bir buluttur."
- قَوْله تَعَالَى: وَيَوْم يعَض الظَّالِم على يَدَيْهِ يَقُول يَا لَيْتَني اتَّخذت مَعَ الرَّسُول سَبِيلا يَا ويلتي لَيْتَني لم أَتَّخِذ فلَانا خَلِيلًا لقد أضلني عَن الذّكر بعد إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَان للْإنْسَان خذولا وَقَالَ الرَّسُول يَا رب إِن قومِي
- Allah Teâlâ'nın: {وَيَوْم يعَض الظَّالِم على يَدَيْهِ يَقُول يَا لَيْتَني اتَّخذت مَعَ الرَّسُول سَبِيلا يَا ويلتي لَيْتَني لم أَتَّخِذ فلَانا خَلِيلًا لقد أضلني عَن الذّكر بعد إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَان للْإنْسَان خذولا وَقَالَ الرَّسُول يَا رب إِن قومِي} “O gün zalim kimse ellerini ısırıp: 'Keşke Peygamber ile birlikte bir yol tutsaydım! Yazıklar olsun bana, keşke falancayı dost edinmeseydim! Andolsun ki bana geldikten sonra beni Zikir'den (Kur'an'dan) o saptırdı. Zaten şeytan insanı yapayalnız ve yardımcısız bırakandır' der. Peygamber de: 'Ey Rabbim! Gerçekten kavmim...” kavli.
اتَّخذُوا هَذَا الْقُرْآن مَهْجُورًا وَكَذَلِكَ جعلنَا لكل نَبِي عدوّاً من الْمُجْرمين وَكفى بِرَبِّك هاديا ونصيرا
اتَّخذُوا هَذَا الْقُرْآن مَهْجُورًا وَكَذَلِكَ جعلنَا لكل نَبِي عدوّاً من الْمُجْرمين وَكفى بِرَبِّك هاديا ونصيرا} “O gün zalim kimse ellerini ısırıp: 'Keşke Peygamber ile birlikte bir yol tutsaydım! Yazıklar olsun bana, keşke falancayı dost edinmeseydim! Andolsun ki bana geldikten sonra beni Zikir'den (Kur'an'dan) o saptırdı. Zaten şeytan insanı yapayalnız ve yardımcısız bırakandır' der. Peygamber de: 'Ey Rabbim! Gerçekten kavmim bu Kur'an'ı büsbütün terk edilmiş bıraktı' dedi. İşte böylece biz her peygambere suçlulardan bir düşman kıldık. Yol gösterici ve yardımcı olarak Rabbin yeter!” kavli.
أخرج ابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الدَّلَائِل بِسَنَد صَحِيح من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس ﵄: ان أَبَا معيط كَانَ يجلس مَعَ النَّبِي ﷺ بِمَكَّة لَا يُؤْذِيه وَكَانَ رجلا حَلِيمًا وَكَانَ بَقِيَّة قُرَيْش إِذا جَلَسُوا مَعَه آذوه وَكَانَ لأبي معيط خَلِيل غَائِب عَنهُ بِالشَّام فَقَالَت قُرَيْش: صبا أَبُو معيط وَقدم خَلِيله من الشَّام لَيْلًا فَقَالَ لامْرَأَته: مَا فعل مُحَمَّد مِمَّا كَانَ عَلَيْهِ فَقَالَت: أَشد مِمَّا كَانَ أمرا أَبُو معيط فحياه فَلم يرد عَلَيْهِ التَّحِيَّة فَقَالَ: مَالك
İbn Merdeveyh ve Delâil'de Ebû Nuaym, Saîd b. Cübeyr tarikiyle İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ'dan sahih bir senetle nakletti: [Ukbe b.] Ebî Muayt, Mekke'de Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte oturur, ona eziyet etmezdi; hilim sahibi (yumuşak huylu) bir adamdı. Kureyş'in diğerleri ise onunla oturduklarında ona eziyet ederlerdi. Ebû Muayt'ın Şam'da bulunan bir dostu vardı. Kureyşliler: "Ebû Muayt dinden çıktı (sâbiî oldu)" dediler. Dostu bir gece Şam'dan geldi ve karısına: "Muhammed önceki durumuna göre ne yaptı?" diye sordu. Kadın da: "Ebû Muayt'ın işi eskisinden daha şiddetli oldu" dedi. [Bunun üzerine dostu] Ebû Muayt'a gelip selam verdi, o ise selamını almadı. [Ukbe]: "Sana ne oldu da...
لَا ترد عليَّ تحيتي فَقَالَ: كَيفَ أرد عَلَيْك تحيتك وَقد صبوت قَالَ: أوقد فعلتها قُرَيْش قَالَ: نعم
...selamımı almıyorsun?" dedi. O da: "Sen dinden çıkmışken (sâbiî olmuşken) senin selamını nasıl alayım?" dedi. [Ukbe]: "Kureyş bunu [böyle mi] söyledi?" dedi. O: "Evet" dedi.
قَالَ فَمَا يبرىء صُدُورهمْ إِن أَنا فعلت قَالَ: نأتيه فِي مَجْلِسه وتبصق فِي وَجهه وتشمته بأخبث مَا تعلمه من الشتم
[Ukbe]: "Peki, ben ne yaparsam onların göğüsleri ferahlar?" dedi. [Dostu]: "Onun meclisine gidip yüzüne tükürürsün ve bildiğin en çirkin sövgülerle ona söversin" dedi.
فَفعل فَلم يزدْ النَّبِي ﷺ أَن مسح وَجهه من البصاق ثمَّ الْتفت إِلَيْهِ فَقَالَ: إِن وَجَدْتُك خَارِجا من جبال مَكَّة أضْرب عُنُقك صبرا
O da bunu yaptı. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem yüzündeki tükürüğü silmekten başka bir şey yapmadı, sonra ona dönüp: "Seni Mekke dağlarının dışında bulursam, boynunu esir olarak (boynunu vurarak) öldürürüm!" buyurdu.
فَلَمَّا كَانَ يَوْم بدر وَخرج أَصْحَابه أَبى أَن يخرج فَقَالَ لَهُ أَصْحَابه: اخْرُج مَعنا قَالَ: قد وَعَدَني هَذَا الرجل إِن وجدني خَارِجا من جبال مَكَّة أَن يضْرب عنقِي صبرا فَقَالُوا: لَك جمل أَحْمَر لَا يُدْرَكَ فَلَو كَانَت الْهَزِيمَة طرت عَلَيْهِنَّ فَخرج مَعَهم فَلَمَّا هزم الله الْمُشْركين وَحل بِهِ جمله فِي جدد من الأَرْض فَأَخذه رَسُول الله ﷺ أَسِيرًا فِي فِي سبعين من قُرَيْش وَقدم إِلَيْهِ أَبُو معيط فَقَالَ: تقتلني من بَين هَؤُلَاءِ قَالَ: نعم
Bedir günü olup da arkadaşları sefere çıktığında, o çıkmaktan kaçındı. Arkadaşları ona: "Bizimle birlikte çık" dediler. O: "Bu adam, beni Mekke dağlarının dışında bulursa boynumu esir olarak vuracağını vadetti" dedi. Onlar: "Senin yetişilemeyen kızıl bir deven var, şayet yenilgi olursa onun üzerinde uçar gidersin" dediler. Böylece onlarla birlikte çıktı. Allah müşrikleri hezimete uğratınca, devesi onu sert ve taşlık bir yerde yüzüstü bıraktı / çöküverdi; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu Kureyş'ten yetmiş kişi arasında esir aldı. Ebû Muayt onun önüne getirildi ve: "Bunların arasından beni mi öldürüyorsun?" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Evet,"
بِمَا بصقت فِي وَجْهي فَأنْزل الله فِي أبي معيط {وَيَوْم يعَض الظَّالِم على يَدَيْهِ} إِلَى قَوْله {وَكَانَ الشَّيْطَان للإِنسان خذولاً}
"yüzüme tükürdüğün için" buyurdu. Bunun üzerine Allah Ebû Muayt hakkında: {وَيَوْم يعَض الظَّالِم على يَدَيْهِ} “O gün zalim kimse ellerini ısırır...” [ayetinden] {وَكَانَ الشَّيْطَان للإِنسان خذولاً} “Şeytan insanı yapayalnız ve yardımcısız bırakandır” kavline kadar olan ayetleri indirdi.
وَأخرج أَبُو نعيم من طَرِيق الْكَلْبِيّ عَن أبي صَالح عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ عقبَة بن أبي معيط لَا يقدم من سفر إِلَّا صنع طَعَاما فَدَعَا إِلَيْهِ أهل مَكَّة كلهم وَكَانَ يكثر مجالسة النَّبِي ﷺ وَيُعْجِبهُ حَدِيثه وَغلب عَلَيْهِ الشَّقَاء فَقدم ذَات يَوْم من سفر فَصنعَ طَعَاما ثمَّ دَعَا رَسُول الله ﷺ إِلَى طَعَامه فَقَالَ: مَا أَنا بِالَّذِي آكل من
Ebû Nuaym, el-Kelbî tarikiyle Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletti: Ukbe b. Ebî Muayt yolculuktan her döndüğünde yemek hazırlar ve bütün Mekke ehlini davet ederdi. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem ile çokça oturup sohbet ederdi ve onun konuşması hoşuna giderdi; fakat bedbahtlık ona galebe çaldı. Bir gün bir yolculuktan dönüp yemek yaptı, sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i yemeğine davet etti. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurdu: "Ben senin...
طَعَامك حَتَّى تشهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَنِّي رَسُول الله
...yemeğinden Allah'tan başka ilah olmadığına ve benim Allah'ın elçisi olduğuma şehadet edinceye kadar yiyecek değilim."
فَقَالَ: أطْعم يَا ابْن أخي
[Ukbe]: "Ey kardeşimin oğlu, ye!" dedi.
قَالَ: مَا أَنا بِالَّذِي أفعل حَتَّى تَقول
[Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]: "Sen bunu söylemedikçe yiyecek değilim" buyurdu.
فَشهد بذلك وَطعم من طَعَامه
Bunun üzerine o şehadet etti ve [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem] onun yemeğinden yedi.
فَبلغ ذَلِك أبي خلف فَأَتَاهُ فَقَالَ: أَصَبَوْت يَا عقبَة - وَكَانَ خَلِيله - فَقَالَ: لَا وَالله مَا صبوت
Bu haber Übey b. Halef'e ulaştı ve yanına gelerek: "Dinden mi çıktın ey Ukbe?" dedi -ki onun samimi dostuydu-. Ukbe: "Hayır, vallahi dinden çıkmadım,"
وَلَكِن دخل عليّ رجل فَأبى أَن يطعم من طَعَامي إِلَّا أَن أشهد لَهُ فَاسْتَحْيَيْت أَن يخرج من بَيْتِي قبل أَن يطعم فَشَهِدت لَهُ فَطَعِمَ
"fakat yanıma bir adam girdi ve ona şehadet etmedikçe yemeğimden yemeyi reddetti; ben de yemeğimi yemeden evimden çıkmasından utandım, bu yüzden ona şehadet ettim, o da yedi" dedi.
فَقَالَ: مَا أَنا بِالَّذِي أرْضى عَنْك حَتَّى تَأتيه فتبصق فِي وَجهه
[Übey]: "Ona gidip yüzüne tükürmedikçe senden asla razı olmayacağım" dedi.
فَفعل عقبَة فَقَالَ لَهُ رَسُول الله ﷺ: لَا أَلْقَاك خَارِجا من مَكَّة إِلَّا عَلَوْت رَأسك بِالسَّيْفِ فَأسر عقبَة يَوْم بدر فَقتل صبرا وَلم يقتل من الْأُسَارَى يَوْمئِذٍ غَيره
Ukbe bunu yaptı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: "Seni Mekke dışında gördüğüm her yerde kılıçla boynunu vuracağım!" buyurdu. Ukbe Bedir günü esir alındı ve boynu vurularak öldürüldü; o gün esirlerden ondan başkası [bu şekilde] öldürülmedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن مرْدَوَيْه من طرق عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: كَانَ أبي بن خلف يحضر النَّبِي ﷺ فزجره عقبَة بن أبي معيط فَنزل {وَيَوْم يعَض الظَّالِم على يَدَيْهِ} إِلَى قَوْله {وَكَانَ الشَّيْطَان للإِنسان خذولاً}
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdeveyh çeşitli yollardan İbn Abbâs'ın şöyle dediğini nakletti: Übey b. Halef, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelirdi; Ukbe b. Ebî Muayt onu bundan menetti. Bunun üzerine: {وَيَوْم يعَض الظَّالِم على يَدَيْهِ} “O gün zalim kimse ellerini ısırır...” [ayetinden] {وَكَانَ الشَّيْطَان للإِنسان خذولاً} “Şeytan insanı yapayalnız ve yardımcısız bırakandır” kavline kadar olan ayetler indi.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق فِي المُصَنّف وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مقسم مولى ابْن عَبَّاس قَالَ: إِن عقبَة بن أبي معيط وَأبي بن خلف الجُمَحِي التقيا فَقَالَ عقبَة بن أبي معيط لأبي بن خلف وَكَانَا خليلين فِي الْجَاهِلِيَّة وَكَانَ أبي قد أَتَى النَّبِي ﷺ فَعرض عَلَيْهِ الإِسلام فَلَمَّا سمع بذلك عقبَة قَالَ: لَا أرْضى عَنْك حَتَّى تَأتي مُحَمَّدًا فتتفل فِي وَجهه وتشمته وَتكَذبه
Abdurrezzâk el-Musannef'te, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'ın azatlısı Mıksem'den nakletti; o şöyle dedi: Ukbe b. Ebî Muayt ile Übey b. Halef el-Cumahî karşılaştılar. Ukbe b. Ebî Muayt, Übey b. Halef'e -ki Cahiliye devrinde iki samimi dost idiler ve Übey Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelmiş, [Nebî de] ona İslam'ı arz etmişti; Ukbe bunu duyunca- şöyle dedi: "Muhammed'e gidip yüzüne tükürmedikçe, ona sövmedikçe ve onu yalanlamadıkça senden razı olmayacağım."
قَالَ: فَلم يُسَلِّطهُ الله على ذَلِك
[Mıksem] dedi ki: "Fakat Allah ona bunu yapma fırsatı vermedi."