أخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} قَالَ: إِن الزُّور كَانَ صنماً بِالْمَدِينَةِ يَلْعَبُونَ حوله كل سَبْعَة أَيَّام وَكَانَ أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ إِذا مروا بِهِ مروا كراماً لَا ينظرُونَ إِلَيْهِ
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} “Onlar ki yalana şahitlik etmezler” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Zûr, Medine'de yedi günde bir etrafında eğlendikleri bir put idi. Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabı onun yanından geçtikleri zaman ona bakmayarak vakarla geçip giderlerdi.'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} قَالَ: الشّرك
Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk'tan bildirdiklerine göre o, {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} “Onlar ki yalana şahitlik etmezler” ayeti hakkında: 'Şirk[tir]' demiştir.
وَأخرج الْخَطِيب عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} قَالَ: أعياد الْمُشْركين
Hatîb'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} “Onlar ki yalana şahitlik etmezler” ayeti hakkında: 'Müşriklerin bayramları[dır]' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} قَالَ: الْكَذِب
Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} “Onlar ki yalana şahitlik etmezler” ayeti hakkında: 'Yalan[dır]' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة ﵁ {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} قَالَ: لَا يساعدون أهل الْبَاطِل على باطلهم وَلَا يمالؤنهم فِيهِ
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde (radıyallâhu anh)'dan bildirdiklerine göre o, {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} “Onlar ki yalana şahitlik etmezler” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Bâtıl ehline bâtılları konusunda yardım etmezler ve onda onlara arka çıkmazlar.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَمْرو بن قيس الْملَائي {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} قَالَ: مجَالِس السوء
İbn Ebî Hâtim'in Amr b. Kays el-Melâî'den bildirdiğine göre o, {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} “Onlar ki yalana şahitlik etmezler” ayeti hakkında: 'Kötülük meclisleri[dir]' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عِكْرِمَة {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} قَالَ: لعب كَانَ فِي الجاهليلة
İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den bildirdiğine göre o, {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} “Onlar ki yalana şahitlik etmezler” ayeti hakkında: 'Câhiliye devrinde [oynanan] bir oyundur' demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَعبد بن حميد بن الْحَنَفِيَّة {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} قَالَ: الْغناء وَاللَّهْو
Feryâbî ve Abd b. Humeyd'in [İbn] el-Hanefiyye'den bildirdiklerine göre o, {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} “Onlar ki yalana şahitlik etmezler” ayeti hakkında: 'Şarkı ve eğlence[dir]' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الجحاف {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} قَالَ: الْغناء
Abd b. Humeyd'in Ebü'l-Cahhâf'tan bildirdiğine göre o, {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} “Onlar ki yalana şahitlik etmezler” ayeti hakkında: 'Şarkı[dır]' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} قَالَ: الْغناء النِّيَاحَة
İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan bildirdiğine göre o, {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} “Onlar ki yalana şahitlik etmezler” ayeti hakkında: 'Şarkı [ve] ağıttır' demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن أبي الدُّنْيَا فِي ذمّ الْغَضَب وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن مُجَاهِد {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} قَالَ: مجَالِس الْغناء {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً} قَالَ: إِذا أوذوا صفحوا
Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Zemmü'l-Gadab'da İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Mücâhid'den bildirdiklerine göre o, {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور} “Onlar ki yalana şahitlik etmezler” ayeti hakkında: 'Şarkı meclisleri[dir]', {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً} “ve boş söze rastladıklarında vakarla geçip giderler” ayeti hakkında da: 'Kendilerine eziyet edildiğinde bağışlarlar' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ فِي قَوْله {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً} قَالَ: يعرضون عَنْهُم لَا يكلمونهم
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den bildirdiklerine göre o, {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً} “ve boş söze rastladıklarında vakarla geçip giderler” ayeti hakkında: 'Onlardan yüz çevirirler, onlarla konuşmazlar' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً} قَالَ: هِيَ مَكِّيَّة
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den bildirdiklerine göre o, {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً} “ve boş söze rastladıklarında vakarla geçip giderler” ayeti hakkında: 'Bu Mekkîdir' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن عَسَاكِر عَن إِبْرَاهِيم بن ميسرَة ﵁ قَالَ: بَلغنِي ان ابْن مَسْعُود مر معرضًا وَلم يقف فَقَالَ النَّبِي ﷺ لقد أصبح ابْن مَسْعُود أَو أَمْسَى كَرِيمًا ثمَّ تَلا إِبْرَاهِيم {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً}
İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir'in İbrâhîm b. Meysere (radıyallâhu anh)'dan bildirdiklerine göre o şöyle demiştir: 'Bana ulaştığına göre İbn Mes'ûd yüz çevirerek geçip gitmiş, durmamıştı. Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): «İbn Mes'ûd sabahı yahut akşamı kerim (şerefli/vakar sahibi) olarak etti» buyurdu.' Sonra İbrâhîm {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً} “ve boş söze rastladıklarında vakarla geçip giderler” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن أبي شيبَة عَن الضَّحَّاك {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً} قَالَ: لم يكن اللَّغْو من حَالهم وَلَا بالهم
İbn Ebî Şeybe'nin Dahhâk'tan bildirdiğine göre o, {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً} “ve boş söze rastladıklarında vakarla geçip giderler” ayeti hakkında: 'Boş söz onların ne hâli ne de düşüncesi olmuştur' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن الْحسن فِي قَوْله {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ} قَالَ: اللَّغْو كُله الْمعاصِي
İbn Cerîr'in Hasan'dan bildirdiğine göre o, {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ} “ve boş söze rastladıklarında” ayeti hakkında: 'Boş sözün tamamı günahlardır' demiştir.
وَأخرج سعيد بن مَنْصُور وَابْن أبي شيبَة وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً} قَالَ: كَانُوا إِذا أَتَوا على ذكر النِّكَاح كفوا عَنهُ
Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den bildirdiklerine göre o, {وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً} “ve boş söze rastladıklarında vakarla geçip giderler” ayeti hakkında: 'Cinsellik / nikâh anılmasına denk geldiklerinde bundan kaçınırlardı' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَالَّذين إِذا ذكرُوا بآيَات رَبهم لم يخروا عَلَيْهَا صمًّا وعمياناً} قَالَ: لم يصموا عَن الْحق وَلم يعموا عَنهُ هم قوم عقلوا عَن الله فانتفعوا بِمَا سمعُوا من كتاب الله
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiklerine göre o, {وَالَّذين إِذا ذكرُوا بآيَات رَبهم لم يخروا عَلَيْهَا صمًّا وعمياناً} “Kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı sağır ve kör gibi davranmazlar” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Hakka karşı sağır ve kör davranmadılar. Onlar Allah'ın muradını kavrayan ve Allah'ın kitabından işittikleriyle faydalanan bir topluluktur.'
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {لم يخروا عَلَيْهَا صمًّا وعمياناً} قَالَ: كم من قارىء يَقْرَأها بِلِسَانِهِ يخر عَلَيْهَا أَصمّ أعمى
Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid (radıyallâhu anh)'dan bildirdiklerine göre o, {لم يخروا عَلَيْهَا صمًّا وعمياناً} “onlara karşı sağır ve kör gibi davranmazlar” ayeti hakkında: 'Nice okuyucu vardır ki onu diliyle okur da ona karşı sağır ve kör gibi davranır' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن ابْن عَبَّاس {وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّاتنَا قُرَّة أعين} قَالَ: يعنون من يعْمل بِالطَّاعَةِ فتقر بِهِ أَعيننَا فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan bildirdiklerine göre o, {وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّاتنَا قُرَّة أعين} “Ve onlar ki: «Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla» derler” ayeti hakkında: '[Bununla] itaat üzere amel eden ve dünyada da ahirette de gözümüzün aydın olmasını sağlayan kimseleri kastederler' demiştir.
{واجعلنا لِلْمُتقين إِمَامًا} قَالَ: أَئِمَّة هدى يهتدى بِنَا وَلَا تجعلنا أَئِمَّة ضَلَالَة لِأَنَّهُ قَالَ لأهل السَّعَادَة {وجعلناهم أَئِمَّة يهْدُونَ بأمرنا} الْأَنْبِيَاء الْآيَة ٧٣ وَلأَهل الشقاوة {وجعلناهم أَئِمَّة يدعونَ إِلَى النَّار} الْقَصَص الْآيَة ٤١
{واجعلنا لِلْمُتقين إِمَامًا} “ve bizi takva sahiplerine önder kıl” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Bizimle hidayete erilen hidayet önderleri [kıl], bizi dalalet önderleri kılma. Çünkü [Allah] saadet ehli için: {وجعلناهم أَئِمَّة يهْدُونَ بأمرنا} “Ve onları emrimizle doğru yolu gösteren önderler yaptık” (el-Enbiyâ, ayet 73), şekavet ehli için ise: {وجعلناهم أَئِمَّة يدعونَ إِلَى النَّار} “Ve onları ateşe çağıran önderler yaptık” (el-Kasas, ayet 41) buyurmuştur.'
وَأخرج عبد بن حميد عَن عِكْرِمَة ﵁ {وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّاتنَا قُرَّة أعين} قَالَ: لم يُرِيدُوا بذلك صباحة وَلَا جمالاً وَلَكِن أَرَادوا أَن يَكُونُوا مُطِيعِينَ
Abd b. Humeyd'in İkrime (radıyallâhu anh)'dan bildirdiğine göre o, {وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّاتنَا قُرَّة أعين} “Ve onlar ki: «Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla» derler” ayeti hakkında: 'Bununla güzellik ve cemal istemediler, aksine itaatkâr olmalarını istediler' demiştir.
وَأخرج ابْن الْمُبَارك فِي الْبر والصلة وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الإِيمان عَن الْحسن أَنه سُئِلَ عَن هَذِه الْآيَة {هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّاتنَا قُرَّة أعين} أهذه القرة أعين فِي الدُّنْيَا أم فِي الْآخِرَة قَالَ: لَا وَالله بل فِي الدُّنْيَا
İbnü'l-Mübârek el-Birr ve's-Sıla'da, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Hasan'dan bildirdiklerine göre ona şu ayet: {هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّاتنَا قُرَّة أعين} “Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla” hakkında soruldu: 'Bu göz aydınlığı dünyada mıdır yoksa ahirette mi?' [Hasan]: 'Hayır, vallahi bilakis dünyadadır' dedi.
قيل: وَمَا هِيَ قَالَ: هِيَ أَن يرى الرجل الْمُسلم من زَوجته من ذُريَّته من أَخِيه من حميمه طَاعَة الله وَلَا وَالله مَا شَيْء أحب إِلَى الْمَرْء الْمُسلم من أَن يرى ولدا أَو والداً أَو حميماً أَو أَخا مُطيعًا لله
'O nedir?' denildi. [Hasan] şöyle dedi: 'Müslüman bir kimsenin eşinden, zürriyetinden, kardeşinden, candan dostundan Allah'a itaati görmesidir. Hayır, vallahi müslüman bir kimseye çocuğunu, babasını, candan dostunu veya kardeşini Allah'a itaat ederken görmekten daha sevimli hiçbir şey yoktur.'
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد فِي قَوْله {وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّاتنَا قُرَّة أعين}
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in bildirdiğine göre Mücâhid, {وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّاتنَا قُرَّة أعين} “Ve onlar ki: «Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla» derler” ayeti hakkında:
قَالَ: يحسنون عبادتك وَلَا يجرونَ عَلَيْهَا الجرائر {واجعلنا لِلْمُتقين إِمَامًا} قَالَ: اجْعَلْنَا مؤتمين بهم مقتدين بهم
Şöyle demiştir: 'Sana ibadeti güzel yaparlar ve ona suç/günah bulaştırmazlar.' {واجعلنا لِلْمُتقين إِمَامًا} “ve bizi takva sahiplerine önder kıl” ayeti hakkında da: 'Bizi onlara uyan, onların peşinden giden kimseler kıl' demiştir.
وَأخرج أَحْمد وَالْبُخَارِيّ فِي الْأَدَب الْمُفْرد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن الْمِقْدَاد بن الْأسود قَالَ: لقد بعث الله النَّبِي ﷺ على أَشد حَال بعث عَلَيْهَا نَبيا من الْأَنْبِيَاء فِي قومه من جَاهِلِيَّة مَا يرَوْنَ أَن دينا أفضل من عبَادَة الْأَوْثَان فجَاء بفرقان فرق بِهِ بَين الْحق وَالْبَاطِل وَفرق بِهِ بَين الْوَالِد وَولده حَتَّى إِن كَانَ الرجل ليرى وَالِده أَو وَلَده أَو أَخَاهُ كَافِرًا وَقد فتح الله قفل قلبه بالإِيمان وَيعلم أَنه إِن هلك دخل النَّار فَلَا تقر عينه وَهُوَ يعلم أَن حَبِيبه فِي النَّار
Ahmed, el-Edebü'l-Müfred'de Buhârî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Merdûye ve Hilye'de Ebû Nuaym'ın Mikdâd b. el-Esved'den bildirdiklerine göre o şöyle demiştir: 'Allah, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'i peygamberlerden herhangi birini kavmine gönderdiği en şiddetli cahiliye döneminde gönderdi; öyle ki putlara tapmaktan daha faziletli bir din görmüyorlardı. O ise kendisiyle hak ile bâtılın arasını ayırdığı, baba ile çocuğunun arasını ayırdığı bir Furkan (hakkı bâtıldan ayıran vahiy) ile geldi. Öyle ki kişi babasını, çocuğunu veya kardeşini kâfir olarak görürdü; Allah ise onun kalbinin kilidini imanla açmıştı. O [mümin], [kâfir yakını] helak olursa cehenneme gireceğini bilir, bu yüzden sevdiğinin ateşte olduğunu bildiği için gözü aydın olmazdı.'
إِنَّهَا للَّتِي قَالَ الله {وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّاتنَا قُرَّة أعين}
İşte bu, Allah'ın {وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّاتنَا قُرَّة أعين} “Ve onlar ki: «Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla» derler” buyurduğu durumdur.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ (هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّتنَا وَاحِدَة)
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan bildirdiğine göre o, [bu ayeti] tekil olarak (هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّتنَا) şeklinde okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {واجعلنا لِلْمُتقين إِمَامًا} يَقُول: قادة فِي الْخَيْر ودعاة وَهُدَاة يؤتم بهم فِي الْخَيْر
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiklerine göre o, {واجعلنا لِلْمُتقين إِمَامًا} “ve bizi takva sahiplerine önder kıl” ayeti hakkında şöyle demektedir: 'Hayırdan önderler, davetçiler ve kendilerine hayırda uyulan hidayet rehberleri [kıl].'
وَأخرج الْفرْيَابِيّ عَن أبي صَالح فِي قَوْله {واجعلنا لِلْمُتقين إِمَامًا} قَالَ: أَئِمَّة يقْتَدى بهدانا وَالله تَعَالَى أعلم
Feryâbî'nin Ebû Sâlih'ten bildirdiğine göre o, {واجعلنا لِلْمُتقين إِمَامًا} “ve bizi takva sahiplerine önder kıl” ayeti hakkında: 'Hidayetimize uyulan önderler [kıl]' demiştir. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir.
- قَوْله تَعَالَى: أُولَئِكَ يجزون الغرفة بِمَا صَبَرُوا ويلقون فِيهَا تَحِيَّة وَسلَامًا خَالِدين فِيهَا حسنت مُسْتَقرًّا ومقاما
- Yüce Allah'ın şu sözü: {أُولَئِكَ يجزون الغرفة بِمَا صَبَرُوا ويلقون فِيهَا تَحِيَّة وَسلَامًا خَالِدين فِيهَا حسنت مُسْتَقرًّا ومقاما} “İşte onlar, sabretmelerine karşılık yüksek cennet makamıyla (el-Gurfe) mükâfatlandırılırlar ve orada dirlik ve esenlik dilekleriyle karşılanırlar. Orada ebedî kalıcıdırlar. O ne güzel bir karargâh ve ne güzel bir konaktır!”
أخرج الْحَكِيم التِّرْمِذِيّ فِي نَوَادِر الْأُصُول عَن سهل بن سعد عَن النَّبِي ﷺ فِي قَوْله {أُولَئِكَ يجزون الغرفة} قَالَ: هِيَ من ياقوته حَمْرَاء أَو زبرجدة خضراء أَو درة بَيْضَاء لَيْسَ فِيهَا قَصم وَلَا وهم
Hakîm et-Tirmizî'nin Nevâdiru'l-Usûl'de Sehl b. Sa'd'dan, onun da Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'den bildirdiğine göre {أُولَئِكَ يجزون الغرفة} “İşte onlar, yüksek cennet makamıyla mükâfatlandırılırlar” ayeti hakkında şöyle buyurmuştur: 'O, kırmızı bir yakuttan yahut yeşil bir zebercetten veya beyaz bir incidendir; onda ne bir çatlak ne de bir kusur vardır.'
وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الضَّحَّاك ﵁ فِي قَوْله {أُولَئِكَ يجزون الغرفة} قَالَ: الْجنَّة
İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Dahhâk (radıyallâhu anh)'dan bildirdiklerine göre o, {أُولَئِكَ يجزون الغرفة} “İşte onlar, yüksek cennet makamıyla mükâfatlandırılırlar” ayeti hakkında: 'Cennet[tir]' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو نعيم فِي الْحِلْية عَن أبي جَعْفَر فِي قَوْله {أُولَئِكَ يجزون الغرفة بِمَا صَبَرُوا} قَالَ: على الْفقر فِي دَار الدُّنْيَا
İbn Ebî Hâtim ve Hilye'de Ebû Nuaym'ın Ebû Ca'fer'den bildirdiklerine göre o, {أُولَئِكَ يجزون الغرفة بِمَا صَبَرُوا} “İşte onlar, sabretmelerine karşılık yüksek cennet makamıyla mükâfatlandırılırlar” ayeti hakkında: 'Dünya yurdunda fakirliğe [sabretmelerine karşılık]' demiştir.
وَأخرج زَاهِر بن طَاهِر الشحامي عَن أنس قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن فِي الْجنَّة لغرفاً لَيْسَ فِيهَا مغاليق من فَوْقهَا وَلَا عماد من تحتهَا قيل: يَا رَسُول الله وَكَيف يدخلهَا أَهلهَا قَالَ: يدْخلُونَهَا أشباه الطير قيل يَا رَسُول الله: لمن هِيَ قَالَ: لأهل الاسقام والأوجاع والبلوى
Zâhir b. Tâhir eş-Şahhâmî'nin Enes'ten bildirdiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: 'Şüphesiz cennette öyle köşkler vardır ki üstlerinde kilitleri, altlarında direkleri yoktur.' «Ey Allah'ın Resûlü, oranın ehli oraya nasıl girer?» denildi. «Oraya kuşlar gibi girerler» buyurdu. «Ey Allah'ın Resûlü, bu kimler içindir?» denildi. «Hastalık, acı ve dert ehlinedir» buyurdu.
وَأخرج أَحْمد عَن أبي مَالك الْأَشْعَرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِن فِي الْجنَّة غرفَة يرى ظَاهرهَا من بَاطِنهَا وباطنها من ظَاهرهَا أعدهَا الله لمن أطْعم الطَّعَام وألان الْكَلَام وتابع الصّيام وَصلى وَالنَّاس نيام
Ahmed'in Ebû Mâlik el-Eş'arî'den bildirdiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: 'Şüphesiz cennette dışı içinden, içi dışından görünen bir köşk vardır. Allah onu yemek yediren, tatlı söz söyleyen, oruca devam eden ve insanlar uykudayken namaz kılan kimse için hazırlamıştır.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {أُولَئِكَ} يَعْنِي الَّذين فِي هَؤُلَاءِ الْآيَات {يجزون الغرفة} يَعْنِي فِي الْآخِرَة {الغرفة} الْجنَّة {بِمَا صَبَرُوا} على أَمر رَبهم {ويلقون فِيهَا} يَعْنِي تتلقاهم الْمَلَائِكَة بالتحية وَالسَّلَام {خَالِدين فِيهَا} لَا يموتون {حسنت مُسْتَقرًّا} يَعْنِي مستقرهم فِي الْجنَّة {ومقاماً} يَعْنِي مقَام أهل الْجنَّة
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: '{أُولَئِكَ} “İşte onlar”, yani bu ayetlerde geçen kimseler; {يجزون الغرفة} “yüksek cennet makamıyla mükâfatlandırılırlar”, yani ahirette; {الغرفة} “el-Gurfe”, cennettir; {بِمَا صَبَرُوا} “sabretmelerine karşılık”, Rablerinin emrine [sabretmelerine karşılık]; {ويلقون فِيهَا} “ve orada karşılanırlar”, yani melekler onları dirlik ve esenlik dilekleriyle karşılarlar; {خَالِدين فِيهَا} “orada ebedî kalıcıdırlar”, ölmezler; {حسنت مُسْتَقرًّا} “ne güzel bir karargâhtır”, yani onların cennetteki karargâhı; {ومقاماً} “ve konaktır”, yani cennet ehlinin makamıdır.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن عَاصِم قَالَ: لَقِي ابْن سِيرِين رجل فَقَالَ: حياك الله فَقَالَ: إِن أفضل التَّحِيَّة تَحِيَّة أهل الْجنَّة السَّلَام
İbn Ebî Hâtim'in Âsım'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'İbn Sîrîn ile bir adam karşılaştı ve: «Allah sana hayat versin (hayyâkellah)» dedi. Bunun üzerine [İbn Sîrîn]: «En faziletli selamlama, cennet ehlinin selamlaşması olan es-Selâm'dır» dedi.'
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ (أُولَئِكَ يجزون الغرفة (وَاحِدَة) بِمَا صَبَرُوا ويلقون) خَفِيفَة مَنْصُوبَة الْيَاء وَالله تَعَالَى أعلم
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan bildirdiğine göre o, (أُولَئِكَ يجزون الغرفة بِمَا صَبَرُوا ويلقون) ayetinde [el-Gurfe kelimesini] tekil olarak ve (ويلقون) kelimesini de ye harfi fethalı ve şeddesiz (hafif) olarak okumuştur. Doğrusunu en iyi Yüce Allah bilir.
- قَوْله تَعَالَى: قل مَا يعبؤ بكم رَبِّي لَوْلَا دعاؤكم فقد كَذبْتُمْ فَسَوف يكون لزاما
- Yüce Allah'ın şu sözü: {قل مَا يعبؤ بكم رَبِّي لَوْلَا دعاؤكم فقد كَذبْتُمْ فَسَوف يكون لزاما} “De ki: «Duanız/kulluğunuz olmasa Rabbim size ne diye değer versin? İşte siz yalanladınız; artık bu (azap) yakanızı bırakmayacaktır!»”
أخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس ﵄ {قل مَا يعبأ بكم رَبِّي لَوْلَا دعاؤكم} يَقُول: لَوْلَا إيمَانكُمْ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs (radıyallâhu anhümâ)'dan bildirdiklerine göre o, {قل مَا يعبأ بكم رَبِّي لَوْلَا دعاؤكم} “De ki: «Duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?»” ayeti hakkında: 'İmanınız olmasa' demektedir.
فاخبر الله أَنه لَا حَاجَة لَهُ بهم إِذْ لم يخلقهم مُؤمنين وَلَو كنت لَهُ بهم حَاجَة لحبب إِلَيْهِم الإِيمان كَمَا حببه إِلَى الْمُؤمنِينَ {فَسَوف يكون لزاماً} قَالَ: موتا
Böylece Allah, onları müminler olarak yaratmadığı için kendilerine bir ihtiyacı olmadığını haber vermiştir. Şayet onlara ihtiyacı olsaydı müminlere sevdirdiği gibi onlara da imanı sevdirirdi. {فَسَوف يكون لزاماً} “artık bu yakanızı bırakmayacaktır” ayeti hakkında: 'Ölüm[dür]' demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُجَاهِد ﵁ {قل مَا يعبأ بكم رَبِّي} قَالَ: مَا يفعل {لَوْلَا دعاؤكم} قَالَ: لَوْلَا دعاؤه إيَّاكُمْ لتعبدوه وتطيعوه
Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid (radıyallâhu anh)'dan bildirdiklerine göre o, {قل مَا يعبأ بكم رَبِّي} “De ki: «Rabbim size ne diye değer versin?»” ayeti hakkında: 'Ne yapsın?' demiştir. {لَوْلَا دعاؤكم} “duanız olmasa” ayeti hakkında ise: 'O'na ibadet edip itaat etmeniz için sizi çağırması olmasa' demiştir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَأَبُو الشَّيْخ فِي العظمة عَن الْوَلِيد بن أبي الْوَلِيد قَالَ:
İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh'in Velîd b. Ebî'l-Velîd'den bildirdiklerine göre o şöyle demiştir:
بَلغنِي أَن تَفْسِير هَذِه الْآيَة {قل مَا يعبأ بكم رَبِّي لَوْلَا دعاؤكم} أَي مَا خلقتكم لي بكم حَاجَة إِلَّا أَن تَسْأَلُونِي فَأغْفِر لكم وتسألوني فأعطيكم
'Bana ulaştığına göre {قل مَا يعبأ بكم رَبِّي لَوْلَا دعاؤكم} “De ki: «Duanız olmasa Rabbim size ne diye değer versin?»” ayetinin tefsiri şudur: Yani «Benden isteyesiniz de sizi bağışlayayım ve benden isteyesiniz de size vereyim diye [yarattım], yoksa size bir ihtiyacım olduğu için sizi yaratmadım».'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن الزبير انه قَرَأَ فِي صَلَاة الصُّبْح الْفرْقَان فَلَمَّا أَتَى على هَذِه الْآيَة قَرَأَ (فقد كذب الْكَافِرُونَ فَسَوف يكون لزاماً)
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in bildirdiklerine göre ez-Zübeyr, sabah namazında Furkân sûresini okumuş ve bu ayete geldiğinde (فقد كذب الْكَافِرُونَ فَسَوف يكون لزاماً) şeklinde okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن الْأَنْبَارِي فِي الْمَصَاحِف عَن ابْن عَبَّاس أَنه قَرَأَ (فقد كذب الْكَافِرُونَ فَسَوف يكون لزاماً)
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve el-Mesâhif'te İbnü'l-Enbârî'nin bildirdiklerine göre İbn Abbâs [bu ayeti] (فقد كذب الْكَافِرُونَ فَسَوف يكون لزاماً) şeklinde okumuştur.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن مُحَمَّد بن كَعْب فِي قَوْله {فَسَوف يكون لزاماً} قَالَ: موتا
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Muhammed b. Ka'b'dan bildirdiklerine göre o, {فَسَوف يكون لزاماً} “artık bu yakanızı bırakmayacaktır” ayeti hakkında: 'Ölüm[dür]' demiştir.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير عَن قَتَادَة {فَسَوف يكون لزاماً} قَالَ أبي بن كَعْب: هُوَ الْقَتْل يَوْم بدر
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Katâde'den bildirdiklerine göre {فَسَوف يكون لزاماً} “artık bu yakanızı bırakmayacaktır” ayeti hakkında Übey b. Ka'b şöyle demiştir: 'O, Bedir günü öldürülmedir.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن السّديّ قَالَ (اللزام) هُوَ الْقَتْل الَّذِي أَصَابَهُم يَوْم بدر
İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den bildirdiğine göre o: '(el-Lizâm), Bedir günü onların başına gelen öldürülmedir' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: قد مضى اللزام كَانَ يَوْم بدر
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan bildirdiklerine göre o şöyle demiştir: 'el-Lizâm geçmiştir; o, Bedir günüydü.
قتلوا سبعين وأسروا سبعين
Yetmiş kişi öldürdüler ve yetmiş kişi esir aldılar.'
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَسَعِيد بن مَنْصُور وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي الدَّلَائِل عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: خمس قد مضين: الدُّخان وَالْقَمَر وَالروم وَالْبَطْشَة وَاللزَام
Feryâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Nesâî, İbn Cerîr, Taberânî, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî'nin İbn Mes'ûd'dan bildirdiklerine göre o şöyle demiştir: 'Beş şey geçmiştir: Duhan (duman), Kamer (ayın yarılması), Rûm, el-Batşe (büyük yakalayış) ve el-Lizâm.'
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة قَالَ: كُنَّا نُحدث أَن (اللزام) يَوْم بدر
Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre o: 'Bize (el-Lizâm)'ın Bedir günü olduğu anlatılırdı' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن مُجَاهِد {فَسَوف يكون لزاماً} قَالَ: يَوْم بدر
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Mücâhid'den bildirdiklerine göre o, {فَسَوف يكون لزاماً} “artık bu yakanızı bırakmayacaktır” ayeti hakkında: 'Bedir günü[dür]' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن أبي مَالك
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik'ten bildirdiklerine göre de
مثله
bunun bir benzeri [nakledilmiştir].
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {فَسَوف يكون لزاماً} قَالَ: ذَاك يَوْم الْقِيَامَة
İbn Ebî Hâtim'in Hasan['dan] bildirdiğine göre o, {فَسَوف يكون لزاماً} “artık bu yakanızı bırakmayacaktır” ayeti hakkında: 'O, kıyamet günüdür' demiştir.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: مضى خمس آيَات وَبَقِي خمس مِنْهَا
Taberânî'nin İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Beş ayet (alamet) geçmiştir ve onlardan beşi kalmıştır:
انْشِقَاق الْقَمَر وَقد رَأَيْنَاهُ وَمضى الدُّخان وَمَضَت البطشة الْكُبْرَى وَمضى الْيَوْم الْعَقِيم وَمضى اللزام وَالله أعلم
Ayın yarılması ki biz bunu gördük; Duhan (duman) geçmiştir, en büyük yakalayış (el-Batşetü'l-kübrâ) geçmiştir, kısır gün (el-Yevmü'l-akîm) geçmiştir ve el-Lizâm geçmiştir.' Allah en iyisini bilir.