أما سَمِعت قَول بشر بن أبي حَازِم وَيَوْم النسار وَيَوْم الجفار كَانَا عذَابا وَكَانَا غراماً وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {كَانَ غراماً} مَا الغرام قَالَ: المولع
Bişr b. Ebî Hâzim'in şu sözünü işitmedin mi: 'Nesâr günü ile Cifâr günü bir azap ve sürekli bir helak (garâm) idi.' İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: 'Bana {كَانَ غراماً} “[onun azabı] sürekli bir helaktir” kavlindeki garâmın ne olduğunu haber ver' dedi. O da: 'Ayrılmayan, yapışıp kalan şeydir' dedi.
قَالَ فِيهِ الشَّاعِر: وَمَا أَكلَة إِن نلتها بغنيمة وَلَا جوعة إِن جعتها بغرام وَأخرج ابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن فِي قَوْله {إِن عَذَابهَا كَانَ غراماً} قَالَ: قد علمُوا أَن كل غَرِيم يُفَارق غَرِيمه إِلَّا غَرِيم جَهَنَّم
Şair bu hususta şöyle demiştir: 'Elde ettiğin bir lokma ganimet olmadığı gibi, çektiğin bir açlık da yapışıp kalan bir azap (garâm) değildir.' İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan'dan bildirdiğine göre o, {إِن عَذَابهَا كَانَ غراماً} “Şüphesiz onun azabı sürekli bir helaktir” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Onlar bildiler ki, cehennemin alacaklısı (azabı) hariç her alacaklı borçlusundan ayrılır.'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {وَالَّذين إِذا أَنْفقُوا لم يُسْرِفُوا وَلم يقترُوا} قَالَ: هم الْمُؤْمِنُونَ
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {وَالَّذين إِذا أَنْفقُوا لم يُسْرِفُوا وَلم يقترُوا} “Onlar, harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik ederler” kavli hakkında: 'Onlar müminlerdir;'
لَا يسرفون فيقعوا فِي مَعْصِيّة الله وَلَا يقترون فيمنعون حُقُوق الله
Allah'a isyana düşecek şekilde israf etmezler, Allah'ın haklarını engelleyecek şekilde de cimrilik etmezler' dedi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ (وَلم يقترُوا) بِنصب الْيَاء وَرفع التَّاء
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan bildirdiğine göre o, (وَلم يقترُوا) ifadesini yâ harfini fetha ve tâ harfini zamme ile [lem yaktürû şeklinde] okumuştur.
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {وَالَّذين إِذا أَنْفقُوا لم يُسْرِفُوا وَلم يقترُوا} قَالَ: الاسراف النَّفَقَة فِي مَعْصِيّة الله والاقتار الامساك عَن حق الله قَالَ: وَإِن الله قد فَاء لكم فيئة فَانْتَهوا إِلَى فيئة الله
Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {وَالَّذين إِذا أَنْفقُوا لم يُسْرِفُوا وَلم يقترُوا} “Onlar, harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik ederler” kavli hakkında şöyle demiştir: 'İsraf, Allah'a isyan yolunda harcamaktır. Cimrilik ise Allah'ın hakkını vermekten kaçınmaktır.' [Katâde devamla] dedi ki: 'Allah size bir sınır ve ölçü tayin etmiştir, siz de Allah'ın ölçüsüne riayet edin.'
قَالَ فِي الْمُنفق {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله وَقُولُوا قولا سديداً} الاحزاب الْآيَة ٧٠ قَالَ: قُولُوا صدقا عدلا
Harcama yapan kimse hakkında el-Ahzâb suresi 70. ayette: {يَا أَيهَا الَّذين آمنُوا اتَّقوا الله وَقُولُوا قولا سديداً} “Ey iman edenler! Allah'a karşı gelmekten sakının ve doğru söz söyleyin” buyurdu. [Katâde] dedi ki: 'Doğru ve adil söz söyleyin.'
وَقَالَ للْمُؤْمِنين {قل للْمُؤْمِنين يغضوا من أَبْصَارهم} النُّور الْآيَة ٣٠ عَمَّا لَا يحل لَهُم
Müminler hakkında en-Nûr suresi 30. ayette: {قل للْمُؤْمِنين يغضوا من أَبْصَارهم} “Mümin erkeklere söyle, gözlerini sakınsınlar” buyurdu; kendilerine helal olmayan şeylerden [sakınsınlar].
وَقَالَ فِي الِاسْتِمَاع {الَّذين يَسْتَمِعُون القَوْل فيتبعون أحْسنه} الزمر الْآيَة ١٨ وَأحسنه طَاعَة الله
Dinleme konusunda ez-Zümer suresi 18. ayette: {الَّذين يَسْتَمِعُون القَوْل فيتبعون أحْسنه} “Onlar ki sözü dinlerler ve en güzeline uyarlar” buyurdu. Onun en güzeli Allah'a itaattir.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن ابْن شهَاب فِي قَوْله {لم يُسْرِفُوا وَلم يقترُوا} قَالَ لَا يُنْفِقهُ فِي بَاطِل وَلَا يمنعهُ من حق
İbn Ebî Hâtim'in İbn Şihâb'dan bildirdiğine göre o, {لم يُسْرِفُوا وَلم يقترُوا} “israf etmezler ne de cimrilik ederler” kavli hakkında: 'Onu batıl yolda harcamaz ve haktan da alıkoymaz' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن يزِيد بن أبي حبيب {وَالَّذين إِذا أَنْفقُوا لم يُسْرِفُوا وَلم يقترُوا} قَالَ: أُولَئِكَ أَصْحَاب رَسُول الله ﷺ كَانُوا لَا يَأْكُلُون طَعَاما يُرِيدُونَ بِهِ نعيماً وَلَا يلبسُونَ ثوبا يُرِيدُونَ بِهِ جمالاً كَانَت قُلُوبهم على قلب وَاحِد
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Yezîd b. Ebî Habîb'den bildirdiğine göre o, {وَالَّذين إِذا أَنْفقُوا لم يُسْرِفُوا وَلم يقترُوا} “Onlar, harcadıkları zaman ne israf ederler ne de cimrilik ederler” kavli hakkında şöyle demiştir: 'Onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır. Sırf zevk ve sefa olsun diye yemek yemezler, sırf gösteriş ve güzellik olsun diye elbise giymezlerdi; kalpleri tek bir kalp üzereydi.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن الْأَعْمَش فِي قَوْله {بَين ذَلِك قواماً} قَالَ: عدلا
İbn Ebî Hâtim'in A'meş'ten bildirdiğine göre o, {بَين ذَلِك قواماً} “[harcamaları] bunun arasında dengelidir” kavli hakkında: 'Adaletlidir' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عمر مولى غفرة قَالَ القوام أَن لَا تنْفق من غير حق وَلَا تمسك من حق هُوَ عَلَيْك
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Gafre'nin azatlısı Ömer'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Kavâm (denge), haksız yere harcamaman ve üzerine vacip olan haktan da kısmamandır.'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن جرير عَن وهب بن مُنَبّه {وَكَانَ بَين ذَلِك قواماً} قَالَ: الشّطْر من أَمْوَالهم
Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr'in Vehb b. Münebbih'ten bildirdiğine göre o, {وَكَانَ بَين ذَلِك قواماً} “[harcamaları] bunun arasında dengelidir” kavli hakkında: 'Mallarının yarısıdır' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير عَن يزِيد بن مرّة الْجعْفِيّ قَالَ: الْعلم خير من الْعَمَل والحسنة بَين السيئين
İbn Cerîr'in Yezîd b. Mürre el-Cu'fî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'İlim amelden hayırlıdır, iyilik ise iki kötülüğün arasındadır.'
يَعْنِي إِذا أَنْفقُوا لم يُسْرِفُوا وَلم يقترُوا وَخير الْأُمُور أوساطها
Yani harcadıkları zaman israf etmezler, cimrilik de etmezler; işlerin en hayırlısı orta olanıdır.
وَأخرج عبد الرَّزَّاق عَن الْحسن فِي قَوْله {لم يُسْرِفُوا وَلم يقترُوا} أَن عمر بن الْخطاب قَالَ: كفى سَرفًا أَن الرجل لَا يَشْتَهِي شَيْئا إِلَّا اشْتَرَاهُ فَأَكله
Abdurrezzâk'ın Hasan'dan bildirdiğine göre {لم يُسْرِفُوا وَلم يقترُوا} “israf etmezler ne de cimrilik ederler” kavli hakkında Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: 'Kişinin canının her çektiğini satın alıp yemesi israf olarak ona yeter.'
وَأخرج أَحْمد عَن أبي الدَّرْدَاء عَن النَّبِي ﷺ قَالَ من فقه الرجل رفقه فِي معيشته
Ahmed'in Ebü'd-Derdâ'dan bildirdiğine göre Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: 'Kişinin geçimindeki iktisadı ve yumuşak başlılığı, onun anlayış ve fıkhındandır' buyurmuştur.
- قَوْله تَعَالَى: وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر وَلَا يقتلُون النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يزنون وَمن يفعل ذَلِك يلقَ أثاماً يُضَاعف لَهُ
- Allah Teâlâ'nın şu buyruğu: 'Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı canı hak bir sebep olmadıkça öldürmezler ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır; ona [azap] kat kat artırılır...'
الْعَذَاب يَوْم الْقِيَامَة ويخلد فِيهِ مهانا إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل عملا صَالحا فَأُولَئِك يُبدل الله سيآتهم حَسَنَات وَكَانَ الله غَفُورًا رحِيما وَمن تَابَ وَعمل صَالحا فَإِنَّهُ يَتُوب إِلَى الله متابا
الْعَذَاب يَوْم الْقِيَامَة ويخلد فِيهِ مهانا إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل عملا صَالحا فَأُولَئِك يُبدل الله سيآتهم حَسَنَات وَكَانَ الله غَفُورًا رحِيما وَمن تَابَ وَعمل صَالحا فَإِنَّهُ يَتُوب إِلَى الله متابا} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar; Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır. Kıyamet günü azabı kat kat artırılır ve orada alçaltılmış olarak ebedî kalır. Ancak tövbe edip iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir. Kim de tövbe edip salih amel işlerse, şüphesiz o, tövbesi kabul edilmiş olarak Allah'a döner.”
أخرج الْفرْيَابِيّ وَأحمد وَعبد بن حميد وَالْبُخَارِيّ وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ فِي شعب الْإِيمَان عَن ابْن مَسْعُود قَالَ: سُئِلَ النَّبِي ﷺ أَي الذَّنب أكبر قَالَ أَن تجْعَل لله ندا وَهُوَ خلقك قلت: ثمَّ أَي قَالَ أَن تقتل ولدك خشيَة أَن يطعم مَعَك قلت: ثمَّ أَي قَالَ: أَن تُزَانِي حَلِيلَة جَارك فَأنْزل الله تَصْدِيق ذَلِك {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر وَلَا يقتلُون النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يزنون}
Feryâbî, Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî, Müslim, Tirmizî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Hangi günah daha büyüktür?' diye soruldu. 'Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir ortak koşmandır' buyurdu. 'Sonra hangisi?' dedim. 'Seninle birlikte yiyecek [ve rızkına ortak olacak] korkusuyla çocuğunu öldürmendir' buyurdu. 'Sonra hangisi?' dedim. 'Komşunun helaliyle zina etmendir' buyurdu. Bunun üzerine Allah bunu tasdik eden şu ayeti indirdi: {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر وَلَا يقتلُون النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يزنون} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar; Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler.”
وَأخرج البُخَارِيّ وَمُسلم وَأَبُو دَاوُد وَالنَّسَائِيّ وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَالْحَاكِم وَابْن مرْدَوَيْه وَالْبَيْهَقِيّ من طَرِيق سعيد بن جُبَير عَن ابْن عَبَّاس: أَن نَاسا من أهل الشّرك قد قتلوا فَأَكْثرُوا وزنوا ثمَّ أَتَوا مُحَمَّدًا ﷺ فَقَالُوا: إِن الَّذِي تَقول وَتَدْعُو إِلَيْهِ لَحَسَنٌ لَو تخبرنا أَن لما عَملنَا كَفَّارَة
Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Saîd b. Cübeyr yoluyla İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre, şirk ehlinden bazı kimseler çokça adam öldürmüş ve çokça zina etmişlerdi. Sonra Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Senin söylediğin ve kendisine davet ettiğin şey elbette çok güzeldir; şayet yaptıklarımıza bir keffaret olduğunu bize haber verirsen [iman ederiz]' dediler.
فَنزل {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر} وَنزلت {قل يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} الزمر الآيه ٥٣
Bunun üzerine: {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayeti ve ez-Zümer suresi 53. ayette: {قل يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا على أنفسهم} “De ki: Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!” ayeti indi.
وَأخرج البُخَارِيّ وَابْن الْمُنْذر من طَرِيق الْقَاسِم بن أبي بزَّة أَنه سَأَلَ سعيد بن جُبَير هَل لمن قتل مُؤمنا مُتَعَمدا من تَوْبَة فَقَرَأت عَلَيْهِ {وَلَا يقتلُون النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ} فَقَالَ سعيد: قرأتها على ابْن عَبَّاس كَمَا قرأتها عليَّ فَقَالَ: هَذِه مَكِّيَّة نسختها آيَة مَدَنِيَّة الَّتِي فِي سُورَة النِّسَاء
Buhârî ve İbnu'l-Münzir'in el-Kâsım b. Ebî Bezze yoluyla bildirdiğine göre o, Saîd b. Cübeyr'e bir mümini kasten öldüren kimse için tövbe olup olmadığını sormuş ve ona {وَلَا يقتلُون النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ} “Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler” ayetini okumuştur. Saîd şöyle demiştir: 'Senin bana okuduğun gibi ben de bunu İbn Abbâs'a okumuştum; o: Bu Mekkî bir ayettir, onu Nisâ suresindeki Medenî ayet neshetmiştir, dedi.'
وَأخرج ابْن الْمُبَارك عَن شفي الأصبحي قَالَ: إِن فِي جَهَنَّم جبلا يدعى: صعُودًا
İbnü'l-Mübârek'in Şufeyy el-Asbahî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Cehennemde Saûd (صَعُود) denilen bir dağ vardır.'
يطلع فِيهِ الْكَافِر أَرْبَعِينَ خَرِيفًا قبل أَن يرقاه وَإِن فِي جَهَنَّم قصراً يُقَال لَهُ: هوى
Kâfir onun zirvesine çıkıncaya kadar kırk yıl boyunca tırmanır. Cehennemde Hevâ (هَوَى) denilen bir saray da vardır.
يرْمى الْكَافِر من أَعْلَاهُ فَيهْوِي أَرْبَعِينَ خَرِيفًا قبل أَن يبلغ أَصله
Kâfir onun en tepesinden atılır ve dibine ulaşıncaya kadar kırk yıl boyunca aşağıya doğru düşer.
قَالَ تَعَالَى {وَمن يحلل عَلَيْهِ غَضَبي فقد هوى} طه الْآيَة ٨١ وَأَن فِي جَهَنَّم وَاديا يدعى: أثاماً
Yüce Allah Tâhâ suresi 81. ayette: {وَمن يحلل عَلَيْهِ غَضَبي فقد هوى} “Kimin üzerine de gazabım inerse, muhakkak o uçuruma yuvarlanmıştır” buyurmuştur. Cehennemde Esâm (أَثَام) denilen bir vadi de vardır.
فِيهِ حيات وعقارب فِي فقار احداهن مِقْدَار سبعين قلَّة من السم وَالْعَقْرَب مِنْهُنَّ مثل البغلة الموكفة وَإِن فِي جَهَنَّم وَاديا يدعى: غياً
Orada öyle yılanlar ve akrepler vardır ki, birinin omurgasında yetmiş testi zehir miktarı zehir bulunur; onların akrebi ise semerli katır gibidir. Cehennemde Gayy (غَيّ) denilen bir vadi de vardır.
يسيل قَيْحا ودماً
Ondan irin ve kan akar.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن مَسْعُود قَالَ سَأَلت رَسُول الله ﷺ أَي الْأَعْمَال أفضل قَالَ: الصَّلَوَات لمواقيتهن
İbn Merdûye'nin İbn Mes'ûd'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Hangi ameller daha faziletlidir?' diye sordum. 'Vakitlerinde kılınan namazlardır' buyurdu.
قلت: ثمَّ أَي قَالَ: بر الْوَالِدين قلت: ثمَّ أَي قَالَ: ثمَّ الْجِهَاد فِي سَبِيل الله وَلَو استزدته لزادني
'Sonra hangisi?' dedim. 'Anne babaya iyilik etmektir' buyurdu. 'Sonra hangisi?' dedim. 'Sonra Allah yolunda cihattır' buyurdu. Şayet artırmasını isteseydim, bana daha da artırırdı.
وَسَأَلته أَي الذَّنب أعظم عِنْد الله قَالَ: الشّرك بِاللَّه قلت: ثمَّ أَي قَالَ: أَن تقتل ولدك أَن يطعم مَعَك فَمَا لبثنا إِلَّا يَسِيرا حَتَّى أنزل الله {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر وَلَا يقتلُون النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يزنون}
Ve ona: 'Allah katında hangi günah daha büyüktür?' diye sordum. 'Allah'a ortak koşmandır' buyurdu. 'Sonra hangisi?' dedim. 'Seninle birlikte yiyecek korkusuyla çocuğunu öldürmendir' buyurdu. Çok geçmeden Allah Teâlâ şu ayeti indirdi: {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر وَلَا يقتلُون النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يزنون} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar; Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler.”
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن عون بن عبد الله قَالَ: سَأَلت الْأسود بن يزِيد هَل كَانَ ابْن مَسْعُود يفضل عملا على عمل قَالَ: نعم
İbn Merdûye'nin Avn b. Abdillâh'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: el-Esved b. Yezîd'e: 'İbn Mes'ûd bir ameli diğerine üstün tutar mıydı?' diye sordum. 'Evet' dedi.
سَأَلت ابْن مَسْعُود قَالَ: سَأَلتنِي عَمَّا سَأَلت عَنهُ رَسُول الله ﷺ فَقلت يَا رَسُول الله أَي الْأَعْمَال أحبها إِلَى الله وأقربها من الله قَالَ: الصَّلَاة لوَقْتهَا قلت: ثمَّ مَاذَا على اثر ذَلِك قَالَ: ثمَّ بر الْوَالِدين قلت: ثمَّ مَاذَا على اثر ذَلِك قَالَ: الْجِهَاد فِي سَبِيل الله وَلَو استزدته لزادني قلت: فَأَي الْأَعْمَال أبغضها إِلَى الله وأبعدها من الله قَالَ: أَن تجْعَل لله ندا وَهُوَ خلقك وَأَن تقتل ولدك أَن يَأْكُل مَعَك وَإِن تُزَانِي حَلِيلَة جَارك ثمَّ قَرَأَ {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر}
İbn Mes'ûd'a sordum, o şöyle dedi: 'Sen bana Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e sorduğum şeyi sordun. Ben: Ey Allah'ın Resûlü, Allah'a en sevimli ve O'na en yakın kılan ameller hangisidir? dedim. 'Vaktinde kılınan namazdır' buyurdu. 'Sonra bunun peşinden hangisi gelir?' dedim. 'Sonra anne babaya iyilik etmektir' buyurdu. 'Sonra bunun peşinden hangisi gelir?' dedim. 'Allah yolunda cihattır' buyurdu. Şayet artırmasını isteseydim bana daha da artırırdı. 'Peki Allah'a en sevimsiz ve O'ndan en uzak kılan ameller hangisidir?' dedim. 'Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir ortak koşman, seninle birlikte yiyecek korkusuyla çocuğunu öldürmen ve komşunun helaliyle zina etmendir' buyurdu; sonra da {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayetini okudu.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن أبي قَتَادَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ لرجل إِن الله ينهاك أَن تعبد الْمَخْلُوق وَتَذَر الْخَالِق وينهاك أَن تقتل ولدك وتغذو كلبك وينهاك أَن تَزني بحليلة جَارك
İbn Ebî Hâtim'in Ebû Katâde'den bildirdiğine göre: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir adama şöyle buyurmuştur: 'Allah seni, yaratılanı ilah edinip Yaratıcı'yı terk etmekten nehyeder; köpeğini besleyip de çocuğunu öldürmekten nehyeder; komşunun helaliyle zina etmekten nehyeder.'
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن عبد الله بن عمر فِي قَوْله {يلق أثاماً} قَالَ: وَاد فِي جَهَنَّم
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Abdullah b. Ömer'den bildirdiğine göre o, {يلق أثاماً} “cezaya çarptırılır” kavli hakkında: 'Cehennemde bir vadidir' demiştir.
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وَابْن أبي شيبَة وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن الْمُنْذر عَن مُجَاهِد {يلق أثاماً} قَالَ: وَاد فِي جَهَنَّم من قيح وَدم
Feryâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {يلق أثاماً} “cezaya çarptırılır” kavli hakkında: 'Cehennemde irin ve kandan oluşan bir vadidir' demiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن عطرمة قَالَ: أثام أَوديَة فِي جَهَنَّم فِيهَا الزناة
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Esâm (أَثَام), cehennemde içinde zina edenlerin bulunduğu vadilerdir.'
وَأخرج عبد الرَّزَّاق وَعبد بن حميد وَابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم عَن قَتَادَة {يلق أثاماً} قَالَ: نكالاً
Abdurrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {يلق أثاماً} “cezaya çarptırılır” kavli hakkında: 'Cezaya [çarptırılır]' demiştir.
وَكُنَّا نُحدث أَنه وَاد فِي جَهَنَّم وَذكر لنا أَن لُقْمَان كَانَ يَقُول: يَا بني إياك وَالزِّنَا فَإِن أوّله مَخَافَة وَآخره ندامة
Bize onun cehennemde bir vadi olduğu da rivayet edilirdi. Bize anlatıldığına göre Lokmân şöyle derdi: 'Ey oğulcağızım! Zinadan sakın; zira onun başı korku, sonu ise pişmanlıktır.'
وَأخرج ابْن الْمُبَارك فِي الزّهْد عَن شفي الأصبحي قَالَ: إِن فِي جَهَنَّم وَاديا يدعى: أثاماً
İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de Şufeyy el-Asbahî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Cehennemde Esâm (أَثَام) denilen bir vadi vardır.'
فِيهِ حيات وعقارب فِي فقار احداهن مِقْدَار سبعين قلَّة من السم وَالْعَقْرَب مِنْهُنَّ مثل البغلة الموكفة
Orada öyle yılanlar ve akrepler vardır ki, birinin omurgasında yetmiş testi zehir miktarı zehir bulunur; onların akrebi ise semerli katır gibidir.
وَأخرج ابْن الْأَنْبَارِي عَن ابْن عَبَّاس إِن نَافِع بن الْأَزْرَق قَالَ لَهُ: أَخْبرنِي عَن قَوْله {يلق أثاماً} مَا الأثام قَالَ: الْجَزَاء قَالَ فِيهِ عَامر بن الطُّفَيْل: وروّينا الأسنة من صداء وَلَا قت حمير منا أثاما وَأخرج الطَّبَرَانِيّ بِسَنَد ضَعِيف عَن ابْن مَسْعُود ﵁ أَن النَّبِي ﷺ قَرَأَ {وَمن يفعل ذَلِك يلق أثاماً}
İbnü'l-Enbârî, İbn Abbâs'tan naklettiğine göre Nâfi' b. el-Ezrak ona: 'Bana {يلق أثاماً} “cezaya çarptırılır” kavlindeki esâmın ne olduğunu haber ver' dedi. O da: 'Cezadır' dedi. Âmir b. et-Tufeyl bu hususta şöyle demiştir: 'Mızrak uçlarını Sadâ kabilesinden suya kandırdık; Himyer ise bizden cezasını (esâmen) buldu.' Taberânî zayıf bir senetle İbn Mes'ûd radıyallâhu anh'tan Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in {وَمن يفعل ذَلِك يلق أثاماً} “Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır” şeklinde okuduğunu nakletmiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَاصِم أَنه قَرَأَ {يُضَاعف} بِالرَّفْع {لَهُ الْعَذَاب يَوْم الْقِيَامَة ويخلد فِيهِ} بِنصب الْيَاء وَرفع اللَّام
Abd b. Humeyd'in Âsım'dan bildirdiğine göre o, {يُضَاعف} kelimesini merfû olarak [yudâ'afü şeklinde], {لَهُ الْعَذَاب يَوْم الْقِيَامَة ويخلd فِيهِ} kısmını ise yâ harfini fetha ve lâm harfini zamme ile [ve yahledü şeklinde] okumuştur.
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن سعيد بن جُبَير {ويخلد فِيهِ} يَعْنِي فِي الْعَذَاب {مهاناً} يَعْنِي يهان فِيهِ
İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o, {ويخلد فِيهِ} “ve orada ebedî kalır” yani azapta, {مهاناً} “alçaltılmış olarak” yani orada hor ve hakir kılınarak [kalır] demiştir.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: لما نزلت {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر} اشْتَدَّ ذَلِك على الْمُسلمين فَقَالُوا: مَا منا أحد إِلَّا أشرك وقتلن وزنى فَأنْزل الله {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا} الزمر الْآيَة ٥٣
İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayeti indiğinde bu Müslümanlara çok ağır geldi ve: 'Bizden şirk koşmamış, adam öldürmemiş ve zina etmemiş kimse yoktur' dediler. Bunun üzerine Allah ez-Zümer suresi 53. ayette: {يَا عبَادي الَّذين أَسْرفُوا} “Ey nefisleri aleyhine haddi aşan kullarım!” ayetini indirdi.
يَقُول لهَؤُلَاء الَّذين أَصَابُوا هَذَا فِي الشّرك ثمَّ نزلت بعده {إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل عملا صَالحا فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} فأبدلهم الله بالْكفْر الإِسلام وبالمعصية الطَّاعَة وبالانكار الْمعرفَة وبالجهالة الْعلم
Şirk halindeyken bu günahları işlemiş olan kimselere böyle buyurmaktadır. Daha sonra da {إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل عملا صَالحا فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} “Ancak tövbe edip iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” ayeti indi. Böylece Allah onların küfrünü İslâm ile, isyanını itaat ile, inkârını marifet ile ve cehaletini ilim ile değiştirdi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن سعيد بن جُبَير قَالَ: نزلت آيَة من تبَارك بِالْمَدِينَةِ فِي شَأْن قَاتل حَمْزَة وَحشِي وَأَصْحَابه كَانُوا يَقُولُونَ: انا لنعرف الإِسلام وفضله فَكيف لنا بِالتَّوْبَةِ وَقد عَبدنَا الْأَوْثَان وقتلنا أَصْحَاب مُحَمَّد وشربنا الْخُمُور ونكحنا المشركات فَأنْزل الله فيهم {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر} الْآيَة
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Saîd b. Cübeyr'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Medine'de Tebâreke [el-Furkân] suresinden bir ayet Hamza'nın katili Vahşî ve arkadaşları hakkında indi. Onlar: 'Biz İslâm'ı ve onun faziletini biliyoruz; fakat putlara taptığımız, Muhammed'in ashabını öldürdüğümüz, şarap içtiğimiz ve müşrik kadınlarla evlendiğimiz halde bizim için tövbe nasıl mümkün olur?' diyorlardı. Bunun üzerine Allah onlar hakkında: {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayetini indirdi.
ثمَّ نزلت تَوْبَتهمْ {إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل عملا صَالحا فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} فأبدلهم الله بِقِتَال الْمُسلمين قتال الْمُشْركين وَنِكَاح المشركات نِكَاح الْمُؤْمِنَات وبعبادة الْأَوْثَان عبَادَة الله
Sonra onların tövbesi hakkında şu ayet indi: {إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل عملا صَالحا فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} “Ancak tövbe edip iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir.” Böylece Allah onların Müslümanlarla savaşmasını müşriklerle savaşa, müşrik kadınlarla evlenmelerini mümin kadınlarla evliliğe ve putlara tapmalarını da Allah'a ibadete çevirdi.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَامر أَنه سُئِلَ عَن هَذِه الْآيَة {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر}
Abd b. Humeyd'in Âmir'den bildirdiğine göre kendisine: {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayeti sorulduğunda,
قَالَ: هَؤُلَاءِ كَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّة فأشركوا وَقتلُوا وزنوا
Şöyle dedi: 'Bunlar Câhiliye devrinde yaşamış, şirk koşmuş, adam öldürmüş ve zina etmiş kimselerdi.
فَقَالُوا: لن يغْفر الله لنا
Onlar: «Allah bizi asla bağışlamaz» dediler.
فَأنْزل الله {إِلَّا من تَابَ}
Bunun üzerine Allah: {إِلَّا من تَابَ} “Ancak tövbe eden müstesnadır...” ayetini indirdi.'
قَالَ: كَانَت التَّوْبَة والإِيمان وَالْعَمَل الصَّالح وَكَانَ الشّرك وَالْقَتْل وَالزِّنَا
[Âmir] dedi ki: 'Tövbe, iman ve salih amel; şirk, cinayet ve zinanın karşılığı oldu.
كَانَت ثَلَاث مَكَان ثَلَاث
Üç şey üç şeyin yerine geçti.'
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي مَالك قَالَ: لما نزلت {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر} قَالَ بعض أَصْحَاب النَّبِي ﷺ: كُنَّا أشركنا فِي الْجَاهِلِيَّة وقتلنا فَنزلت {إِلَّا من تَابَ}
Abd b. Humeyd'in Ebû Mâlik'ten bildirdiğine göre o şöyle demiştir: {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayeti indiğinde Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in ashabından bazıları: 'Biz Câhiliye devrinde şirk koştuk ve adam öldürdük' dediler. Bunun üzerine {إِلَّا من تَابَ} “Ancak tövbe eden müstesnadır...” ayeti indi.
وَأخرج ابْن الْمُنْذر وَالطَّبَرَانِيّ وَابْن مرْدَوَيْه عَن ابْن عَبَّاس قَالَ: قَرَأنَا على عهد النَّبِي ﷺ سِنِين {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر وَلَا يقتلُون النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يزنون وَمن يفعل ذَلِك يلق أثاماً} ثمَّ نزلت {إِلَّا من تَابَ وآمن} فَمَا رَأَيْت النَّبِي ﷺ فَرح بِشَيْء قطّ فرحه بهَا وفرحه ب {إِنَّا فتحنا لَك فتحا مُبينًا} الْفَتْح الْآيَة ١
İbnu'l-Münzir, Taberânî ve İbn Merdûye'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında yıllarca {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر وَلَا يقتلُون النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يزنون وَمن يفعل ذَلِك يلق أثاماً} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır” ayetini okuduk. Sonra {إِلَّا من تَابَ وآمن} “Ancak tövbe edip iman eden müstesnadır...” ayeti indi. Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hiçbir şeye, bu ayete ve el-Feth suresi 1. ayette geçen: {إِنَّا فتحنا لَك فتحا مُبينًا} “Şüphesiz biz sana apaçık bir fetih verdik” ayetine sevindiği kadar sevindiğini görmedim.
وَأخرج أَبُو دَاوُد فِي تَارِيخه عَن ابْن عَبَّاس {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر وَلَا يقتلُون النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يزنون وَمن يفعل ذَلِك يلق أثاماً} ثمَّ اسْتثْنى {إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل عملا صَالحا فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات}
Ebû Dâvûd Târîh'inde İbn Abbâs'tan: {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر وَلَا يقتلُون النَّفس الَّتِي حرم الله إِلَّا بِالْحَقِّ وَلَا يزنون وَمن يفعل ذَلِك يلق أثاماً} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar, Allah'ın haram kıldığı cana haksız yere kıymazlar ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezaya çarptırılır” ayetini, sonra da istisna olarak: {إِلَّا من تَابَ وآمن وَعمل عملا صَالحا فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} “Ancak tövbe edip iman eden ve salih amel işleyenler müstesnadır. İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” ayetini zikrettiğini rivayet etmiştir.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه بِسَنَد ضَعِيف عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: صليت مَعَ رَسُول الله ﷺ الْعَتَمَة ثمَّ انصرفت فاذا امْرَأَة عِنْد بَابي فَقَالَت: جئْتُك أَسأَلك عَن عمل عملته هَل ترى لي مِنْهُ تَوْبَة قلت: وَمَا هُوَ قَالَت: زَنَيْت وَولد لي وقتلته قلت: لَا
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye zayıf bir senetle Ebû Hureyre'den şöyle dediğini bildirmişlerdir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile birlikte yatsı namazını kıldım, sonra ayrıldım. Kapımın yanında bir kadın duruyordu ve: 'İşlediğim bir amel hakkında sana sormaya geldim, benim için bir tövbe görüyor musun?' dedi. 'O nedir?' dedim. 'Zina ettim, bir çocuk doğurdum ve onu öldürdüm' dedi. 'Hayır,
وَلَا كَرَامَة
senin için bir ikram [ve kurtuluş] da yoktur!' dedim.
فَقَامَتْ وَهِي تَقول: واحسرتاه
Kadın kalktı ve: 'Yazıklar olsun bana!
أيخلق هَذَا الْجَسَد للنار فَلَمَّا صليت مَعَ النَّبِي ﷺ الصُّبْح من تِلْكَ اللَّيْلَة قصصت عَلَيْهِ أَمر الْمَرْأَة قَالَ: مَا قلت لَهَا قلت لَا
Bu beden cehennem için mi yaratıldı?' diyordu. O gecenin sabahında Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile sabah namazını kıldığımda kadının durumunu ona anlattım. 'Ona ne dedin?' buyurdu. 'Hayır [tövben yoktur],
وَلَا كَرَامَة قَالَ: بئس مَا قلت
senin için bir ikram da yoktur dedim' dedim. 'Ne kötü söylemişsin!
أما كنت تقْرَأ هَذِه الْآيَة {وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر} إِلَى قَوْله {إِلَّا من تَابَ} الْآيَة
{وَالَّذين لَا يدعونَ مَعَ الله إِلَهًا آخر} “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilaha yalvarmazlar...” ayetinden {إِلَّا من تَابَ} “Ancak tövbe eden müstesnadır...” sözüne kadar olan ayeti okumuyor muydun?' buyurdu.
قَالَ أَبُو هُرَيْرَة: فَخرجت فَمَا بقيت دَار بِالْمَدِينَةِ وَلَا خطة إِلَّا وقفت عَلَيْهَا فَقلت: إِن كَانَ فِيكُم الْمَرْأَة الَّتِي جَاءَت أَبَا هُرَيْرَة فلتأت ولتبشر
Ebû Hureyre dedi ki: Bunun üzerine dışarı çıktım; Medine'de uğramadığım hiçbir ev ve mahalle kalmadı, hepsinin önünde durup: 'Eğer içinizde Ebû Hureyre'ye gelen o kadın varsa gelsin ve müjdelensin!' dedim.
فَلَمَّا انصرفت من الْعشي إِذا هِيَ عِنْد بَابي فَقلت: ابشري إِنِّي ذكرت للنَّبِي ﷺ مَا قلت لي وَمَا قلت لَك فَقَالَ: بئس مَا قلت أما كنت تقْرَأ هَذِه الْآيَة وقرأتها عَلَيْهَا فخرت سَاجِدَة وَقَالَت: أَحْمد الله الَّذين جعل لي تَوْبَة ومخرجاً أشهد أَن هَذِه الْجَارِيَة لجارية مَعهَا وَابْن لَهَا حران لوجه الله وَإِنِّي قد تبت مِمَّا عملت
Akşamleyin döndüğümde bir de baktım ki o kadın kapımın önünde duruyor. 'Müjde! Bana söylediğini ve benim sana söylediklerimi Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e anlattım. O da: «Ne kötü söylemişsin! Sen şu ayeti okumuyor muydun?» buyurdu' dedim ve ayeti ona okudum. Bunun üzerine kadın secdeye kapandı ve: 'Bana bir tövbe ve bir çıkış yolu kılan Allah'a hamdolsun. Şahitlik ederim ki şu cariye –yanındaki bir cariye– ve onun oğlu Allah rızası için hürdür ve ben işlediğim şeyden tövbe ettim' dedi.
وَأخرج ابْن جرير وَابْن الْمُنْذر وَابْن أبي حَاتِم عَن ابْن عَبَّاس فِي قَوْله {فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} قَالَ: هم الْمُؤْمِنُونَ
İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, {فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Onlar müminlerdir.
كَانُوا من قبل إِيمَانهم على السَّيِّئَات فَرغب الله بهم عَن ذَلِك فحولهم إِلَى الْحَسَنَات فأبدلهم مَكَان السَّيِّئَات الْحَسَنَات
İman etmeden önce kötülükler üzerindeydiler; Allah onları bundan vazgeçirip iyiliklere yöneltti ve kötülüklerin yerine onlara iyilikleri verdi.'
وَأخرج عبد بن حميد عَن قَتَادَة فِي قَوْله {إِلَّا من تَابَ} قَالَ: من ذَنبه {وآمن} قَالَ: بربه
Abd b. Humeyd'in Katâde'den bildirdiğine göre o, {إِلَّا من تَابَ} “Ancak tövbe eden müstesnadır” ayeti hakkında: 'Günahından [tövbe eden]', {وآمن} “ve iman eden” hakkında: 'Rabbine [iman eden]',
{وَعمل صَالحا} قَالَ: فِيمَا بَينه وَبَين ربه {فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} قَالَ: إِنَّمَا التبديل طَاعَة الله بعد عصيانه وَذكر الله بعد نسيانه وَالْخَيْر تعمله بعد الشَّرّ
{وَعمل صَالحا} “ve salih amel işleyen” hakkında: 'Kendisiyle Rabbi arasında [salih amel işleyen]', {فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” ayeti hakkında ise: 'Bu tebdil (değiştirme); O'na isyan ettikten sonra Allah'a itaat etmek, O'nu unuttuktan sonra Allah'ı anmak ve kötülükten sonra yaptığın iyiliktir' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن الْحسن {فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} قَالَ: التبديل فِي الدُّنْيَا يُبدل الله بِالْعَمَلِ السيء الْعَمَل الصَّالح وبالشرك اخلاصاً وبالفجور عفافاً وَنَحْو ذَلِك
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Hasan[-ı Basrî]'den bildirdiğine göre o, {فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” ayeti hakkında şöyle demiştir: 'Bu tebdil dünyadadır; Allah kötü ameli salih amelle, şirki ihlasla, fücuru iffetle ve benzeri şeylerle değiştirir.'
وَأخرج الْفرْيَابِيّ وعبد بن حميد عَن مُجَاهِد {يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} قَالَ: الإِيمان بعد الشّرك
Firyâbî ve Abd b. Humeyd'in Mücâhid'den bildirdiğine göre o, {يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} “Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” ayeti hakkında: 'Şirkten sonraki imandır' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن مَكْحُول {يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} قَالَ: اذا تابعوا جعل الله مَا عمِلُوا من سيئاتهم حَسَنَات
Abd b. Humeyd'in Mekhûl'den bildirdiğine göre o, {يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} “Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” ayeti hakkında: 'Tövbe ettiklerinde Allah işledikleri kötülüklerini iyiliklere çevirir' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَليّ بن الْحُسَيْن {يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} قَالَ: فِي الْآخِرَة وَقَالَ الْحسن: فِي الدُّنْيَا
Abd b. Humeyd'in Ali b. el-Hüseyin'den bildirdiğine göre o, {يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} “Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” ayeti hakkında: 'Ahirettedir' demiştir. Hasan[-ı Basrî] ise: 'Dünyadadır' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن الْمُنْذر عَن أبي عُثْمَان النَّهْدِيّ قَالَ: إِن الْمُؤمن يعْطى كِتَابه فِي ستر من الله فَيقْرَأ سيئاته فَإِذا قَرَأَ تغير لَهَا لَونه حَتَّى يمر بحسناته فيقرأها فَيرجع إِلَيْهِ لَونه ثمَّ ينظر فَإِذا سيئاته قد بُدِّلَتْ حَسَنَات فَعِنْدَ ذَلِك يَقُول {هاؤم اقرؤوا كِتَابيه} الحاقة الْآيَة ١٩
Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in Ebû Osmân en-Nehdî'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Mümin kimseye kitabı Allah'ın bir örtüsü altında verilir ve o günahlarını okur. Okudukça bundan dolayı rengi değişir; ta ki iyiliklerine gelip onları okuyuncaya kadar, bunun üzerine rengi yerine gelir. Sonra bakar ki günahları iyiliklere dönüştürülmüştür; işte o zaman el-Hâkka suresi 19. ayetteki gibi: {هاؤم اقرؤوا كِتَابيه} “Alın, kitabımı okuyun!” der.'
وَأخرج عبد بن حميد وَابْن أبي حَاتِم عَن سلمَان قَالَ: يعْطى رجل يَوْم الْقِيَامَة صحيفَة فَيقْرَأ أَعْلَاهَا فَإِذا سيئاته فَإِذا كَاد يسوء ظَنّه نظر فِي أَسْفَلهَا فَإِذا حَسَنَاته ثمَّ ينظر فِي أَعْلَاهَا فَإِذا هِيَ قد بدلت حَسَنَات
Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim'in Selmân'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Kıyamet günü adama bir sahife verilir. Üst tarafını okur, bir de bakar ki günahlarıdır; tam ümitsizliğe kapılacakken alt tarafına bakar, bir de görür ki iyilikleridir. Sonra üst tarafına tekrar bakar, bir de bakar ki onlar iyiliklere dönüştürülmüştür.'
وَأخرج أَحْمد وهناد وَمُسلم وَالتِّرْمِذِيّ وَابْن جرير وَالْبَيْهَقِيّ فِي الْأَسْمَاء وَالصِّفَات عَن أبي ذَر قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ يُؤْتى بِالرجلِ يَوْم الْقِيَامَة فَيُقَال اعرضوا عَلَيْهِ
Ahmed, Hennâd, Müslim, Tirmizî, İbn Cerîr ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî'nin Ebû Zer'den bildirdiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: 'Kıyamet günü bir adam getirilir ve: «Ona gösterin» denilir.
صغَار ذنُوبه فَيعرض عَلَيْهِ صغارها وينحى عَنهُ كِبَارهَا فَيُقَال: عملت يَوْم كَذَا وَكَذَا
«Küçük günahlarını.» Bunun üzerine ona küçük günahları arz edilir, büyük günahları ise kendisinden gizlenir. Denilir ki: «Sen falan ve falan günlerde
كَذَا وَكَذَا وَهُوَ مقرّ لَيْسَ يُنكر وَهُوَ مُشْفِقٌ من الْكِبَار أَن تَجِيء فَيُقَال: اعطوه مَكَان كل سَيِّئَة عَملهَا حسنه
şunları şunları yaptın.» O da inkâr etmeksizin itiraf eder; bir yandan da büyük günahların ortaya çıkmasından korkmaktadır. Bunun üzerine: «İşlediği her kötülüğün yerine ona bir iyilik verin» denilir.'
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم وَابْن مرْدَوَيْه عَن أبي هُرَيْرَة قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ ليَأْتِيَن نَاس يَوْم الْقِيَامَة ودوا انهم استكثروا من السَّيِّئَات قبل: وَمن هم يَا رَسُول الله قَالَ: الَّذين بدل الله سيئاتهم حَسَنَات
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin Ebû Hureyre'den bildirdiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: 'Kıyamet günü muhakkak birtakım insanlar gelecektir ki, kötülükleri daha çok yapmış olmayı arzu edeceklerdir.' 'Onlar kimlerdir ey Allah'ın Resûlü?' denildi. 'Onlar, Allah'ın kötülüklerini iyiliklere çevirdiği kimselerdir' buyurdu.
وَأخرج عبد بن حميد عَن عَمْرو بن مَيْمُون {فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} قَالَ: حَتَّى يتَمَنَّى العَبْد أَن سيئاته كَانَت أَكثر مِمَّا هِيَ
Abd b. Humeyd'in Amr b. Meymûn'dan bildirdiğine göre o, {فَأُولَئِك يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} “İşte Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” ayeti hakkında: 'Öyle ki, kul günahlarının olduğundan daha fazla olmasını temenni eder' demiştir.
وَأخرج عبد بن حميد عَن أبي الْعَالِيَة أَنه قيل لَهُ: إِن أُنَاسًا يَزْعمُونَ أَنهم يتمنون أَن يستكثروا من الذُّنُوب قَالَ: وَلم ذَاك قَالَ: يتأوّلون هَذِه الْآيَة {يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} فَقَالَ أَبُو الْعَالِيَة: وَكَانَ إِذا أخبر بِمَا لَا يعلم قَالَ: آمَنت بِمَا أنزل الله من كتاب
Abd b. Humeyd'in bildirdiğine göre Ebu'l-Âliye'ye: 'Birtakım insanlar günahlarının çok olmasını temenni ettiklerini iddia ediyorlar' denildi. 'O niçinmiş?' dedi. 'Şu {يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} “Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” ayetini tevil ediyorlar' denildi. Bunun üzerine Ebu'l-Âliye –ki bilmediği bir şey kendisine haber verildiğinde: «Allah'ın indirdiği kitaba iman ettim» derdi– şöyle dedi:
ثمَّ تَلا هَذِه الْآيَة {يَوْم تَجِد كل نفس مَا عملت من خير محضراً وَمَا عملت من سوء تودُّ لَو أَن بَينهَا وَبَينه أمداً بَعيدا}
Sonra şu ayeti okudu: {يَوْم تَجِد كل نفس مَا عملت من خير محضراً وَمَا عملت من سوء تودُّ لَو أَن بَينهَا وَبَينه أمداً بَعيدا} “O gün her nefis, yaptığı her iyiliği hazır bulur; işlediği her kötülükle kendi arasında ise uzak bir mesafe bulunmasını ister.”
وَأخرج ابْن أبي حَاتِم عَن مَكْحُول قَالَ: جَاءَ شيخ كَبِير فَقَالَ: يَا رَسُول الله رجل غدر وفجر فَلم يدع حَاجَة وَلَا داجة إِلَّا اقتطعها بِيَمِينِهِ وَلَو قسمت خطيئته بَين أهل الأَرْض وَلَا وبقتهم
İbn Ebî Hâtim'in Mekhûl'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Yaşlı bir adam gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Bir adam hainlik etti, günah işledi; önünden geçen hiçbir şeyi bırakmayıp hepsini sağ eliyle çekip aldı. Eğer onun günahı yeryüzü halkı arasında paylaştırılsaydı onları helak ederdi.
فَهَل لَهُ من تَوْبَة فَقَالَ النَّبِي ﷺ: أسلمت
Onun için bir tövbe var mıdır?' dedi. Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Müslüman oldun mu?' buyurdu.
قَالَ: نعم
'Evet' dedi.
قَالَ: فَإِن الله غَافِر لَك ومبدل سيئاتك حَسَنَات قَالَ: يَا رَسُول الله وغدارتي
'Şüphesiz Allah seni bağışlayıcıdır ve senin kötülüklerini iyiliklere çeviricidir' buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, ya hainliklerim
وفجراتي
ve günahlarım da mı?' dedi.
قَالَ: وغدراتك وفجراتك
'Hainliklerin ve günahların da' buyurdu.
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن سَلمَة بن جهيل قَالَ: جَاءَ شَاب فَقَالَ: يَا رَسُول الله أَرَأَيْت من لم يدع سَيِّئَة إِلَّا عَملهَا وَلَا خَطِيئَة إِلَّا ركبهَا وَلَا أشرف لَهُ سهم فَمَا فَوْقه إِلَّا اقتطعه بِيَمِينِهِ وَمن لَو قسمت خطاياه على أهل الْمَدِينَة لغمرتهم فَقَالَ النَّبِي: ﷺ أأسلمت
Taberânî'nin Seleme b. Cüheyl'den bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Bir genç gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Hiçbir kötülük bırakmayıp işlemiş, hiçbir günah bırakmayıp irtikâp etmiş ve kendisine görünen az ya da çok her şeyi sağıyla çekip almış ve şayet günahları Medine halkına paylaştırılsaydı onları kaplayıp helak edecek olan bir kimse hakkında ne buyurursun?' dedi. Nebi (sallallâhu aleyhi ve sellem): 'Müslüman oldun mu?' buyurdu.
قَالَ: أما أَنا فاشهد أَن لَا إِلَه إِلَّا الله وَأَن مُحَمَّدًا رَسُول الله قَالَ: اذْهَبْ فقد بدل الله سيئاتك حَسَنَات قَالَ: يَا رَسُول الله وغدارتي
'Bana gelince, ben Allah'tan başka ilah olmadığına ve Muhammed'in Allah'ın elçisi olduğuna şahitlik ederim' dedi. 'Git, şüphesiz Allah kötülüklerini iyiliklere çevirmiştir' buyurdu. Adam: 'Ey Allah'ın Resûlü, ya hainliklerim
وفجراتي
ve günahlarım da mı?' dedi.
قَالَ: وغدارتك وفجراتك ثَلَاثًا
Üç defa: 'Hainliklerin ve günahların da' buyurdu.
فولى الشَّاب وَهُوَ يَقُول: الله أكبر
Genç: 'Allahu ekber!' diyerek dönüp gitti.
وَأخرج الْبَغَوِيّ وَابْن قَانِع وَالطَّبَرَانِيّ عَن أبي طَوِيل شطب الْمَمْدُود أَنه أَتَى رَسُول الله ﷺ فَقَالَ: أَرَأَيْت رجلا عمل الذُّنُوب كلهَا فَذكر نَحوه
Begavî, İbn Kâni' ve Taberânî'nin Ebû Tavîl Şatb el-Memdûd'dan bildirdiklerine göre o, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e gelip: 'Bütün günahları işlemiş olan bir adam hakkında ne buyurursun?' dedi ve benzerini zikretti.
وَأخرج ابْن مرْدَوَيْه عَن أبي مُوسَى قَالَ: التبديل يَوْم الْقِيَامَة إِذا وقف العَبْد بَين يَدي الله وَالْكتاب بَين يَدَيْهِ ينظر فِي السَّيِّئَات والحسنات فَيَقُول: قد غفرت لَك وَيسْجد بَين يَدَيْهِ فَيَقُول: قد بدلت فَيسْجد فَيَقُول: قد بدلت فَيسْجد فَيَقُول الْخَلَائق: طُوبَى لهَذَا العَبْد الَّذِي لم يعْمل سَيِّئَة قطّ
İbn Merdûye'nin Ebû Mûsâ'dan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: 'Tebdil kıyamet günündedir. Kul, Allah'ın huzurunda durup kitap da önündeyken günahlara ve iyiliklere bakar. Allah: «Seni bağışladım» buyurur, kul O'nun huzurunda secdeye kapanır. Allah: «Değiştirdim» buyurur, kul secdeye kapanır. Yine «Değiştirdim» buyurur, kul secdeye kapanır. Bunun üzerine mahlûkat: «Hiç kötülük işlememiş olan bu kula ne mutlu!» der.'
وَأخرج الطَّبَرَانِيّ عَن أبي مَالك الْأَشْعَرِيّ قَالَ: قَالَ رَسُول الله ﷺ إِذا نَام ابْن آدم قَالَ الْملك للشَّيْطَان: اعطني صحيفتك فيعطيه إِيَّاهَا فَمَا وجد فِي صَحِيفَته من حَسَنَة محا بهَا عشر سيئات من صحيفَة الشَّيْطَان وكتبهن حَسَنَات فَإِذا أَرَادَ أحدكُم أَن ينَام فليكبر ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ تَكْبِيرَة ويحمد أَرْبعا وَثَلَاثِينَ تَحْمِيدَة ويسبح ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ تَسْبِيحَة فَتلك مائَة
Taberânî'nin Ebû Mâlik el-Eş'arî'den bildirdiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: 'Âdemoğlu uyuduğu zaman melek şeytana: «Sahifeni bana ver» der. O da sahifesini ona verir. Melek onun sahifesinde bulduğu her bir iyilikle şeytanın sahifesinden on kötülüğü siler ve onları iyilik olarak yazar. Biriniz uyumak istediğinde otuz üç defa tekbir getirsin, otuz dört defa tahmid etsin (elhamdülillah desin) ve otuz üç defa tesbih etsin (sübhanallah desin); işte bu yüz eder.'
وَأخرج ابْن عَسَاكِر عَن سعيد بن عبد الْعَزِيز عَن مَكْحُول فِي قَوْله {يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} قَالَ: يَجْعَل مَكَان السَّيِّئَات شال: فَرَأَيْت مَكْحُولًا غضب حَتَّى جعل يرتعد
İbn Asâkir'in Saîd b. Abdilazîz'den, onun da Mekhûl'den bildirdiğine göre o, {يُبدل الله سيئاتهم حَسَنَات} “Allah onların kötülüklerini iyiliklere çevirir” ayeti hakkında: 'Kötülüklerin yerine koyar...' demiştir. [Râvi]: 'Mekhûl'ün öyle öfkelendiğini gördüm ki titremeye başladı' demiştir.
- قَوْله تَعَالَى: وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً وَالَّذين إِذا ذكرُوا بآيَات رَبهم لم يخروا عَلَيْهَا صمًّا وعمياناً وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّاتنَا قُرَّة أعين واجعلنا لِلْمُتقين إِمَامًا
- Yüce Allah'ın şu sözü: {وَالَّذين لَا يشْهدُونَ الزُّور وَإِذا مروا بِاللَّغْوِ مروا كراماً وَالَّذين إِذا ذكرُوا بآيَات رَبهم لم يخروا عَلَيْهَا صمًّا وعمياناً وَالَّذين يَقُولُونَ رَبنَا هَب لنا من أَزوَاجنَا وَذُرِّيَّاتنَا قُرَّة أعين واجعلنا لِلْمُتقين إِمَامًا} “Onlar ki yalana şahitlik etmezler ve boş söze rastladıklarında vakarla geçip giderler. Kendilerine Rablerinin ayetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı sağır ve kör gibi davranmazlar. Ve onlar ki: «Rabbimiz! Bize eşlerimizden ve çocuklarımızdan göz aydınlığı bağışla ve bizi takva sahiplerine önder kıl» derler.”